https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/5cc5c9928ad3904b3a05cdb5075be96d.pdf 82929c879b55b3f57a1318901a3d1a46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:747 Title A name given to the resource Etnografia rumuńska / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.63-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA ETNOGRAFIA RUMUNSKA Organizacja nauki i problematyka badań 1 Wydarzenia związane z historią narodu rumuńskiego, a zwłaszcza przeobrażenia społeczne w wyniku Wiosny Ludów, walka o niepodle­ głość i zjednoczenie kraju, nie mogły pozostać bez wpływu na rozwój życia kulturalnego i naukowego Rumunii. Z powołanym do życia w B u ­ kareszcie w 1866 r. Rumuńskim Towarzystwem Akademickim, które w 1879 r. przekształciło się w Akademię Rumuńską, wiązano nadzieje szerokich badań naukowych, problematyką swą sięgających w sprawy społeczno-gospodarcze i kulturalne kraju i obejmujących programem po­ szukiwania monograficzne różnych dziedzin kultury ludowej . Wcześ­ niej jeszcze, bo w 1861 г., zaczęło działać na terenie Transylwanii, nie wchodzącej wówczas w skład królestwa rumuńskiego, towarzystwo na­ ukowe ASTRA (Asosiata Transilváneaná pentru Literatura si Cultura Poporului Román), inicjujące akcje badawcze, wystawy rumuńskiej sztu­ ki ludowej, a nawet muzeum typu skansenowskiego . Z tego czasu po­ chodzą też kwestionariusze etnograficzne, opracowane przez słynnego filologa В. H. Hasdeu'a, twórcę etymologicznego słownika języka ru­ muńskiego (1886-1898), a bogactwo materiału etnograficznego skłoniło Akademię do wydania z początkiem X X w. (w latach 1908-1925) informacyjno-dokumentacyjnej serii: Z życia ludu rumuńskiego (Din via\a poporului román). Zainteresowania kulturą ludową wiązały się nie tylko z nurtem nau­ kowym, ale również społecznym, widzącym w chłopstwie główną siłę 2 3 1 Artykuł został napisany po pobycie w Rumunii na trzymiesięcznym stypen­ dium w 1972 r. Zob. O. B i r l e a , Academia Romana si cultura populara, „Revista de etno­ grafie si folclor" (dalej skrót: „REF"), R. 11: 1966, nr 5-6, s. 414-441. M. S o f r o n i e , Der erste Freilichtausstellung rumanischer Volkskunde (1905), „Cibinium", R. 1966, s. 521-526. 2 3 �ZOFIA 64 SZROMBA-RYSOWA postępu, w chłopstwie — podkreślmy — stanowiącym w tym kraju prze­ ważającą liczbę ludności. Toteż wiele akcji naukowych, zwłaszcza po 1 wojnie światowej, kiedy to powstała tzw. Wielka Rumunia (Romania Mare), powiększywszy swój obszar i ludność ponad dwukrotnie w po­ równaniu ze stanem sprzed konferencji pokojowej w Wersalu , miało na celu szeroko zakrojoną działalność oświatową. Zasłynęła z niej prze­ de wszystkim socjologiczna szkoła monograficzna w Bukareszcie, pod której wpływem długi czas pozostawała etnografia rumuńska. Wcze­ śniejsze jej związki wiążą się jednak z nazwiskami znanych filologów i geografów, którzy w kulturze ludowej i folklorze szukali źródeł gene­ zy i rozwoju kultury narodu rumuńskiego. I tak filolog Ovid Densusianu (1873-1939) zainicjował około 1920 r. plan wydawania tzw. Corpusu fol­ kloru rumuńskiego, mającego być rumuńskim atlasem etnograficznym i folklorystycznym, a geograf Simion Mehedinti (1869-1962), profesor uniwersytetu bukareszteńskiego, nie tylko rozpoczął regionalne badania etnograficzne, ale pozostawił po sobie pierwszy podręcznik etnografii , nauki zdolnej — według niego — wyjaśnić specyficzny charakter na­ rodu i służącej równocześnie edukacji i walce o postęp. Uczony ten, autor dzieł Terra i Ethnos, podkreślił wagę etnografii w nowo powsta­ jącym państwie rumuńskim, w którym postęp i rozwój oświaty wiąza­ ły się z badaniami etnograficznymi . Drugi z geografów Gheorghe Vilsan (1885-1935), pracujący na uniwersytecie w Kluż (Cluj), przeciw­ nik determinizmu geograficznego szkoły F. Ratzla, uznał za główny fundament badań naukowych kryterium specyfiki narodowej, widząc w tym miejscu duże znaczenie etnografii . Pierwszy też uzasadnił po­ trzebę utworzenia z niej samodzielnej dyscypliny naukowej, doprowa­ dzając do otwarcia w 1926 r. na uniwersytecie w Kluż katedry etnogra­ fii, będąc równocześnie jej pierwszym kierownikiem. Wielokrotnie 4 5 6 7 4 J. D e m e 1, Historia Rumunii, W r o c ł a w 1970, s. 8. Obszar R u m u n i i w z r ó s ł wtedy z ok. ¡140 000 do 300 000 k m , a liczba ludności z 8 do 17 m i l i o n ó w , w t y m 25% ogółu m i e s z k a ń c ó w s t a n o w i ł y mniejszości narodowe. S. M e h e d i n t i , Etnografie. Curs tinut ... in anuí 1935-1936, Bucuresti 1936, ss. 450. Faeultetea de l i t e r ę si filosofie; t e n ż e , Caracterizarea etnográfica a unui popor prin munca si uneltele sale (Charakterystyka ludu przez jego pracę i na­ rzędzia), w y d . 2, Bucuresti (1930), ss. 36; t e n ż e , Coordonate etnograf ice: civili­ zarle si cultura (Współrzędne etnografii: cywilizacja i kulturo), Bucuresti 1930, ss. 25. Zob. V. M i h á i l e s c u, Simion Mehedinti si etnografie, „ R E F " , R. 12: 1967, n r 1, s. 3-1.1. G . V i l s a n , O stimta nuoa: etnografie (Nowa nauka: etnografia), Cluj 1927, ss. 43; t e n ż e Menirea etnografiei in Romania (Rola etnografii w Rumunii), [w:] Cultura, Cluj 1924, s. 103. Zob. t e ż : L . M u r e s e n i , A . M i r o n e s c u, Etnograful G. Vilsan, „ R E F " , R. 11: 1966, nr 5-6, s. 477-487. 2 5 6 7 �65 E T N O G R A F I A RUMUNSKA wypowiadał się na temat stosunku między etnografią a geografią, histo­ rią i filologią, naukami zdolnymi zdefiniować strukturę narodu. Stwo­ rzenie wspomnianej katedry w Kluż wiązało się z ożywioną działalno­ ścią w tym mieście Etnograficznego Towarzystwa Rumuńskiego, zało­ żonego w 1923 r. Skupiało ono wielu sławnych uczonych, z których ówczesny sekretarz Towarzystwa Romulus Vuia (1887-1963) zasłynął jako jeden z najpoważniejszych etnografów, profesor uniwersytetu, kie­ rownik do 1947 r. tamtejszej katedry etnografii, autor kilku kwestiona­ riuszy i wielu prac, a po I I wojnie światowej dyrektor sekcji etnogra­ ficznej Instytutu Folklorystycznego w Bukareszcie . Nadmienić wypada, iż wykłady z etnografii przed I I wojną światową prowadził na uniwer­ sytecie w Bukareszcie wspomniany geograf S. Mehedinti, a w Jassach (łasi) uczeń R. Vuii, Ion Chelcea. 8 Okres ten scharakteryzować możemy jako próbę ustalenia miejsca etnografii i jej związków z pokrewnymi dyscyplinami naukowymi, zwła- Ryc. 1. Muzeum W s i w Bukareszcie Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 8 T. O n i s o r, Romulus Vuia, „ A n u a r u l Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 3: 1962-1964 (1966), s, 269-306. N a d m i e ń m y , iż t y t u ł w y k ł a d u uniwersyteckiego prof. R. V u i i b r z m i a ł : Etnografie, etnologie, folclor. Definitia si momenuil (wyd. Cluj 1930, ss. 48). 5 — Etnografia Polska, XVIII/1 �66 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA szcza takimi, jak geografia, antropologia, filologia i historia. Świadczą 0 t y m tytuły wygłaszanych referatów, tematy wykładów uniwersytec­ kich, jak i ówczesnych artykułów, w okresie t y m etnografia rumuńska uzyskała pierwsze muzea i katedry uniwersyteckie, katedry, których niestety nie udało się reaktywować po I I wojnie światowej, czyniąc z etnografii naukę pomocniczą innych dyscyplin. Tak jak obecnie etno­ grafia związana jest z folklorem, tworząc z nim w Bukareszcie jeden Instytut Etnografii i Folkloru, tak w latach dwudziestych b.w. rozwi­ jała się wraz z geografią, jak też znalazła się później pod znacznym w p ł y w e m socjologicznej szkoły monograficznej, stworzonej i kierowanej przez długie lata przez Dimitrie Gusti'ego (1880-1955). Początek jej działalności przypada na rok 1925, w k t ó r y m to zainicjowano zespołowe badania monograficzne, mające uczynić z socjologii naukę empiryczną 1 walczącą („sociologie militans"), zdolną przekształcić kraj, liczący wtedy około 80% ludności chłopskiej. Kierowany przez D. Gustiego instytut do badań socjologicznych (założony w 1921 г.), poprzez wieloaspektowe monograficzne badania konkretnych wsi dążył do poznania poziomu ż y ­ cia i potrzeb mieszkańców wsi, celem wskazania dróg dalszego rozwoju, podniesienia oświaty, zaktywizowania kraju i wprowadzenia licznych reform. Z akcją badawczą połączona była działalność oświatowa i pra­ ktyczna, wyrosła z potrzeb konkretnego badanego środowiska, wskazu­ jąca najkorzystniejsze i najpotrzebniejsze prace społecznc-kulturame. Warto w t y m miejscu wspomnieć o jednej z podjętych akcji, określonej jako „satul-model" (wieś-model), a mającej na celu stworzenie nowo­ czesnej i zaplanowanej przez naukowców i społeczników wsi, w miejsce całkowicie zniszczonej przez pożar. Jednym z zamierzeń tej akcji było też wciągnięcie miejscowej ludności w budowę nowej w s i . 9 Założeniem szkoły D. Gustiego było prowadzenie badań wieloaspekto­ wych, skupiających przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych, mo­ gących t y m samym służyć specjalistycznymi radami mieszkańcom wsi. B y l i to najczęściej studenci ostatniego roku studiów socjologicznych, r o l ­ niczych, medycznych, geograficznych, antropologicznych itp., pracujący przez trzy miesiące w tej samej wsi. Badania prowadzone były według jednego planu, ujętego w trzy podstawowe działy: A — Środowisko, В — Zachowania, С — Kontakty, relacje, procesy. W obrębie pierwszego dzia­ łu znalazło się omówienie środowiska szeroko pojętego z punktu widze­ nia jego ram fizycznych, biologicznych, historycznych i psychicznych. Zachowania natomiast podzielono na duchowe, ekonomiczne, prawne, polityczne i administracyjne, a ostatni dział dotyczył różnych grup zbio­ rowości społecznej, kontaktów i procesów. W y n i k i tych badań, założenia s G . F о с s a, Satul — model, Bucuresti 1941, ss, 64. �E T N O G R A F I A RUMUNSKA 67 10 i metody publikowane były bądź w wydawnictwach samodzielnych , bądź w czasopismach „Sociologia románeascá" i „Arhiva pentru stiinta si reforma sociála". Wartość tych prac dla etnografii nie podlega na ogół dyskusji , a fakt odmiennego dziś kierunku rozwoju socjologii nie wpłynął na ocenę prac D. Gustiego, ostatnio wydawanych w całości przez Akade­ mię Rumuńskiej Republiki Socjalistycznej . Zasługa tej szkoły dla etno­ grafii t k w i przede wszystkim w bogatym materiale terenowym, zebranym według jednolitego planu, jak również — o czym nie można zapominać — stworzeniu w Bukareszcie największego na terenie Rumunii, a jed­ nego z ciekawszych w Europie, muzeum wsi, otwartego przez D. Gus­ tiego w 1936 r. Muzeum to według słów założyciela miało być nie tylko muzeum etnograficznym, ale również społecznym, stając się zwierciad­ łem rzeczywistości wsi rumuńskiej. Nadmieńmy, iż D. Gusti zamierzał stworzyć również muzeum przyszłości, w k t ó r y m można by wskazać drogi rozwoju wsi, nowoczesne sposoby gospodarowania, mechanizację pracy, niezbędne instytucje i t p . Po I I wojnie światowej etnografia związana jest z istniejącym od 1949 r. Instytutem Folklorystycznym, podległym początkowo Minister­ stwu Kultury, a następnie Akademii, oraz z Instytutem Historii Sztuki, w zakresie badań nad sztuką ludową, prowadzonych zresztą w ramach tegoż Instytutu do chwili obecnej . W 1963 r. sekcja etnograficzna 11 12 1 3 14 1 0 Np. D. G u s t i , N. C o r n a t z e a n u , J . C. V a s i l i u , G. M l a d e n a t z , M. V. P i e n e s co, G. B a n u , D. C. G e o r g e s c u , S. M a n u i l a , La vie rurale en Roumanie, Bucuresti 1940, ss. 297; D. G u s t i , La monographie et I'action monographique en Roumanie, Paris 1935, ss. 72; Т. H e r s e n i, Drague, un sat din fara Oltului (Fagaras), Bucuresti 1944, ss. V I I I , 158; H . H . S t a h l , Nerej un village ďune region archaiąue. Monographie sociologiąue dirigée par*.., Bucuresti 1939, t. 1, ss. X X I I I , 405; t. 2, ss. 32.2; t. 3, ss, 401; Clopotiva — un sat din Haf eg, Bucuresti 1935; Monografia unui sat cum alcatueste, spre folosul cáminului cultural de H . H . Stahl, Bucuresti 1939, wyd. 2; 60 de sate románesti cercetari de echipele studentesti, Bucuresti 1941-1943. Zob. R. V u l c a n e s c u , Dímitrie Gusti si cercetarea etnográfica (Dymitr Gusti i badania etnograficzne), „REF', R. lil: 1966, nr 5-6 s. 465-476. Ukazały się w kilku tomach (t. 1: 1968; t. 5: 1971) pod w s p ó l n y m t y t u ł e m Sociologia Miliians. W tomie 4: Scoala sociológica de la Bucureęti (Bucuresti 1971) opublikowano bibliografię w. w. szkoły (s. 158-214). N a d m i e ń m y , iż w 1965 г., w dziesiątą rocznicę śmierci D. Gustiego i w uznaniu jego zasług Akademia R u ­ muńskiej Republiki Socjalistycznej zorganizowała specjalną sesję naukową, pod­ kreślając duże osiągnięcia uczonego i jego w k ł a d we współczesną naukę rumuńską. Zob. O. B a d i n a , O. N e a m t - u , Dimitrie Gusti, Bucuresti 1968, ss. 95. Institutu! de istoria artei, Bucuresti — Calea Victoriei 196; sekcją etnogra­ ficzną kieruje dr P. Petrescu. Instytut należy do Akademii Nauk Społeczych i Po­ litycznych. 11 1 2 1 3 1 4 �68 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Instytutu Folklorystycznego w Bukareszcie utworzyła z nim jeden I n ­ stytut Etnografii i Folkloru, podległy Akademii, w ramach której — poza wspomnianym Instytutem Historii Sztuki — działał również Insty­ tut do badań południowo-wschodniej Europy . W 1970 r. nastąpiła re­ organizacja Akademii Rumuńskiej Republiki Socjalistycznej, w wyniku której Instytut Etnografii i Folkloru w Bukareszcie wszedł do Rady do Spraw Kultury i Wychowania Socjalistycznego, podległej Radzie Ministrów, zgodnie z polityką państwa, dążącego do tworzenia instytu­ tów resortowych. Sekcje etnografii i folkloru w innych miastach znala­ zły się natomiast w nowo utworzonej w 1970 r. Akademii Nauk Społecz­ nych i Politycznych , Powojenny rozwój nauki, wzmożona działalność oświatowa, muze­ alna i wydawnicza nie przyczyniły się jednak do włączenia etnografii — jako samodzielnej dyscypliny — do kierunków studiów uniwersyte­ ckich, czyniąc z niej przedmiot wykładów, bądź obowiązkowych, bądź fakultatywnych na kierunkach geografii, filologii, historii lub socjologii w Bukareszcie, Kluż, Sibiu, Jassach i Timisoarze. W Bukareszcie w In­ stytucie Sztuk Plastycznych prowadzone są nadto wykłady z teorii i historii sztuki ludowej . Brak studiów etnograficznych, niepokojący współczesnych etnografów i wywołujący szerokie dyskusje, wpływa zde­ cydowanie na kadrę naukową, która dopiero w trakcie pracy zdobywa pełniejszą wiedzę i specjalizację. Muzealnictwo etnograficzne, mające duże tradycje w Rumunii, ota­ czane jest troskliwą opieką państwa, widzącego w kulturze ludowej i folklorze ważny moment edukacji społeczeństwa . Myśl utworzenia 15 1 6 11 1S 19 1 5 Institutul studii sud-est europene, Bucuresti — strada I. С. Frimu 9. Przed kilku laty w ramach w.w. Instytutu działała sekcja etnograficzna. Institutul de etnografie si folclor, Bucuresti — strada Nikos Beloiannis 25; dyrektorem jest folklorysta prof, dr Mihai Pop, a zastępcą etnograf dr Ion Vládutiu, kierujący sekcją etnograficzną, podzieloną na dwa działy: kultury materialnej (kierownik dr R. Vuleanescu) i kultury duchowej (dr I. Vládutiu). Instytut od 1970 r. podlega: Consiliul culturii si educatiei socialiste. Na przykład sekcja etnografii i folkloru w Kluż i sekcja socjologii w K r a ­ jowej wchodzą w skład Centrum Socjologicznego Akademii Nauk Społecznych i Po­ litycznych, podległej Komitetowi Centralnemu Partii. Zob. P. H . S t á h l , Enseignement universitaire de Vethnographie en Roumanie, „Ethnologia Europaea", t. 1: 1967, nr 4, s. 302-303; R. R e i n f u s s , Szkole­ nie kadr naukowych i organizacja badań w zakresie sztuki ludowej w Rumunii, „Polska Sztuka Ludowa", R. 10: 1956, nr 2, s. 120-123. Celowi temu służy również Dom Twórczości Ludowej (Casa centrala a creatiei populare), podległy również Radzie do Spraw Kultury i Wychowania Socjali­ stycznego; oddziały jego znajdują się we wszystkich 39 jednostkach administracyj­ nych kraju, tzw. judecach. 1 6 1 7 1 8 1 9 �69 E T N O G R A F I A RUMUNSKA Rye. 2. Posiłek we wsi Calopár, jud. Dolj, reg. Oltenia Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 kolekcji etnograficznej przewija się od dawna w publikacjach rumuń­ skich (np. w dziele D. C a n t e m i r a , Descripto Moldovia, 1717), dopro­ wadzając w pierwszej połowie X I X w. do wystąpień na łamach czaso­ pisma „Museulu Nationalu", opowiadających się za koniecznością opi­ sania i zachowania przedmiotów kultury ludowej. W drugiej połowie tegoż wieku rozważa się nawet możliwość wystawienia w 1867 r. na powszechnej wystawie paryskiej obiektów obrazujących życie i pracę ludu rumuńskiego. Z końcem ubiegłego wieku znaczne miejsce w Mu­ zeum Narodowym w Bukareszcie zajmuje kolekcja strojów ludowych, a w 1907 r. rozpoczyna tu swą działalność Muzeum Etnografii i Sztuki Narodowej, przyjmując w 1951 r. nazwę Muzeum Sztuki Ludowej . Pierwsza połowa X X w. zaznacza się dążeniem do nadania profilu i charakteru muzeografii rumuńskiej. Dopiero jednak po I wojnie świa­ towej przybiera realny kształt myśl utworzenia muzeum na wolnym 20 2 0 Muzeul de arta populará, Bucuresti, Calea Victoriei 107; dyrektor dr T. B á náteanu. Zob. Т. B á n á t e a n u , Le musée d'art populaire de la Republique Popopulaire Socialiste de Roumanie, [w:] Studii si cercetari de etnografie si arta popu­ lara, Bucuresti 1965, s. 24-64. ZAK*.A.O F T 4 ^ r ' < \ F l í r iBSíftiüü Г . '.! i ; i,:;::::;:38i �70 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA powietrzu, otworzonego w 1929 r. w Kluż, a będącego oddziałem Muzeum Etnograficznego Transylwanii, działającego w tym mieście już od 1922 r. Było ono zasługą znanego etnografa R. Vuii, który znalazł gorliwych propagatorów tej idei w wielu ówczesnych uczonych (Gh. Vilsan, N. Iorga, V. Párvan, E . Racovuja). Rozbudowa muzeum nastąpiła dopiero po II wojnie światowej, kiedy to zadecydowano, iż będzie obejmować: 1 — typy domów i zagród chłopskich; 2 — warsztaty rzemieślnicze i obiekty przemysłu ludowego, zgrupowane według rodzaju surowca. Największe w Rumunii muzeum typu skansenowskiego — Muzeum Wsi w Bukareszcie — zawdzięcza swe powstanie — jak już wspom­ niano — socjologowi D. Gustiemu. Muzeum otwarto w 1936 r. w pię­ knym parku nad jeziorem Herástráu, będącym miejscem wypoczynku mieszkańców stolicy. Jednak swą zasadniczą działalność naukowo-ba­ dawczą rozwinęło dopiero po 1948 г., stając się placówką ogólnopaństwową o szerokich planach naukowo-badawczych i oświatowych. Corocznie prowadzone badania terenowe ułatwiły weryfikację zebranego materia­ łu i pozwoliły przeprowadzić nie tylko selekcję, ale poszerzyć ekspozy­ cję o wiele ciekawych i wartościowych eksponatów. Konieczne więc okazało się zdefiniowanie kryterium doboru i selekcji obiektów muze­ alnych, tak aby muzeum stało się również warsztatem naukowym. Ry­ gorystycznie więc przyjmując kryterium selekcji chronologicznej i geo­ graficznej przystąpiono w latach 1948-1963 do tworzenia ekspozycji mu­ zeum mającego być syntezą nie tylko rumuńskiego budownictwa ludo­ wego, ale zajęć, strojów, sprzętów, zwyczajów itp. całego obszaru Rumunii, kraju będącego zróżnicowanym pod względem geograficznym, gospo­ darczym, społecznym i narodowościowym. Tę różnorodność kulturową obrazują znajdujące się w muzeum 307 budynki z X V I I - X X w. zgrupo­ wane w 65 kompleksach architektonicznych z 25 500 obiektów, zajmując łączną powierzchnię 10 ha. Celem wskazania założeń Muzeum warto może — przykładowo tylko — omówić kilka zagród, reprezentujących różne regiony kraju. Jedna z nich pochodzi z Gór Zachodnich, tzw* Munti Apuseni w centrum Tran­ sylwanii, na zachód od miasta Turda. Kraina ta, wznosząca się do 1 200 m npm., zamieszkana była przez słynnych górali tzw. Mocanów. Podsta2 1 2 1 Muzeul Satului, Bucuresti — soseaua Kiseleff 28-30; dyrektor dr G. Focsa. Na temat w.w. Muzeum zob. m i n . : D. G u s t i , Muzeul satului románese, „So­ ciologia románeascá", t. ¡1: 1936, nr 5, s. 1-7; G . F o c s a , Das Museum des Dorfes in Bukarest, Bukarest 1958, ss. 207; t e n ż e , Le musée du village et le probléme des musées ethnographiques en pleín air, [w:] Etudes d'ethnographie et de folclore au VII-e Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques (1964), s. ¡143-154; t e n ż e , Muzeul satului, astazi, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3, s. 220-225. �E T N O G R A F I A RUMUNSKA 71 w ą ich utrzymania było pasterstwo, obróbka drewna i związane z nią rzemiosła, o czym informują liczne eksponaty, a dom, mieszkalny z 1815 r. wskazuje na przystosowanie jego formy do tamtejszych warunków kli­ matycznych. Świadczy o tym przede wszystkim stromy dach, stanowią­ cy /i wysokości domu, ułatwiający zsuwanie się długo utrzymującego się w tych stronach śniegu. Wnętrze wypełniają bogato zdobione sprzęty, przyrządy tkackie, naczynia pasterskie oraz barwne, o geometrycznych wzorach, tkaniny i stroje ludowe. Inny region, słynący z uprawy wino­ rośli i kukurydzy, reprezentuje zagroda z Goicea Mica, wsi leżącej w są­ siedztwie słynnych winnic i dojrzewalni win w Segarcea, w historycz­ nej krainie Oltenii. W Muzeum Wsi znalazł się dom mieszkalny z końca X I X w., wkraczający na miejsce spotykanych wówczas jeszcze dość czę­ sto na tych terenach ziemianek, których dwa przykłady znajdują się również w Muzeum. Dom jest zbudowany z gliny i wypalanych cegieł. Interesująca jest kuchnia z otwartym ogniskiem — powszechnym do dziś w tych stronach — i dużym okapem, odprowadzającym dym do komina. Zgromadzono tu liczne naczynia i sprzęty kuchenne, jak np. gliniany klosz do pieczenia chleba, miedziane kotły, okrągły niski stół do spoży­ wania posiłków itp., które to przedmioty są obecnie używane na wsi rumuńskiej (zob. fotografie wykonane w 1972 r. we wsi Calopár, judet Dolj, region Oltenia). Warto zwrócić uwagę na wspomniane wyżej zie­ mianki ze wsi Castranova i Drághiceni, w północnej Oltenii, będące niegdyś schronieniem chłopów pańszczyźnianych. Ta archaiczna forma budownictwa zachowała się na skutek specyficznych na tych terenach stosunków gospodarczo-społecznych i geograficznych. Zbudowane z gliny i drewna, z dwuspadowym słomianym dachem, składały się z 2-6 po­ mieszczeń, przeznaczonych na kuchnię, komorę, warsztat tkacki itp., gro­ madząc niezwykle interesujące przedmioty codziennego użytku. 3 Omawiane Muzeum Wsi, dążąc do ukazania zróżnicowania kulturo­ wego Rumunii, włączyło do swej ekspozycji również budownictwo mniej­ szości narodowych. Przykładem mogą być tzw. Lipowianie, rosyjscy wyznawcy sekty religijnej Nikona (zwani starowiercami), którzy uciekli z centralnej Rosji przed prześladowaniami religijnymi, po nieudanym powstaniu w 1707 r. Schronili się oni na opanowany przez Turków teren Dobrudży, zajmując bagniste i porosłe trzciną ziemie delty Dunaju. T u ­ taj też, z dala od ludzi, zachowali swój język, strój i zwyczaje. W Mu­ zeum znajduje się zagroda z 1898 r. z rybackiej wsi Jurilovea (jud. T u lcea), zbudowana z dostępnych tam materiałów: kamienia, gliny, słomy i trzciny oraz zdobnictwem, a ściślej malowidłami (drzwi, okien, pieca), charakterystycznymi dla sztuki rosyjskiej. Zajęcia ludności obrazują l i ­ cznie zebrane sprzęty rybackie, sieci, ości oraz budynek na palach (tzw. cherhana), służący do sprawiania i przyrządzania ryb. Nie jest to jedyny �72 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Rye. 3. Gliniany klosz (tzw. tast) do pieczenia chleba; w i e ś Calopar, reg. Oltenia jud. Doij, Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 zresztą w Muzeum Wsi w Bukareszcie obiekt związany z profesjonalnymi zajęciami ludności wsi. Są nimi również licznie występujące w Rumunii wiatraki, młyny, olejarnie itp. Urządzeniom przemysłu ludowego poświęcone jest zresztą odrębne muzeum, tzw. Muzeum Technik Ludowych w Dumbrawie Sibiului, bę­ dące oddziałem Muzeum Brukenthal w Sibiu. Zajmuje ono 40 ha ekspo­ zycji, rozmieszczonej na 100 ha naturalnego parku, stwarzając doskonałe warunki do zaplanowanej rozbudowy. To właśnie zadecydowało o wy­ borze okolic Sibiu na wspomniane muzeum, choć nie bez znaczenia były walory turystyczne, usytuowanie miasta w centrum kraju, jak też pozy­ cja samego Muzeum Brukenthal, gromadzącego unikalne dzieła sztuki. Przeświadczenie, iż praca i narzędzia najlepiej obrazują kulturę ludu, stało się impulsem do szerokiej akcji badawczej, poprzedzającej otwar­ cie Muzeum i umożliwiającej wybór z całej Rumunii najciekawszych 2 2 2 2 Muzeul tehnicii populare, Dumbrava Sibului — kierownik dr C. Bucur; od­ dział Muzeum Brukenthal, Sibiu — Piata Republicii 3/4 — dyrektor dr C. Irimie. W 1972 r. Muzeum Technik Ludowych liczyło 60 kompleksów b u d y n k ó w (zapla­ nowane jest 130). Personel liczył 30 pracowników, w tym 5 naukowych. Muzeum posiada w ł a s n e wydawnictwo pt. „Cibinium". �73 E T N O G R A F I A RUMUNSKA 23 obiektów. Ekspozycję otwarto w 1967 г . , pracując w dalszym ciągu nad jej rozbudową. Muzeum podzielone jest na cztery działy: I. Przygo­ towanie produktów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego w celach spo­ żywczych (zbieractwo, rybołówstwo, myślistwo, pszczelarstwo, hodowla, przetwórstwo mleczne, wyrób napojów alkoholowych, olejarstwo, młyny, wiatraki itp.); II. Obróbka surowców rzemieślniczych (warsztaty i na­ rzędzia bednarskie, garncarskie, kamieniarskie, kowalskie itp.); I I I . Ob­ róbka włókna pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz techniki zwią­ zane ze strojem (folusze, pracownie kuśnierskie, tkackie, garbarskie); IV. Transport i środki komunikacji (łodzie, promy). Warto wspomnieć o innych specjalistycznych muzeach, związanych z zajęciami ludności wiejskiej, jak na przykład muzeum uprawy wino­ rośli i pomologu (Muzeul Viticulturii si Pomiculturii) w Golesti (jud. A r ges, reg. Pitesti) , muzeum rybołówstwa (Muzeul Pescuitului) w Tulcea (Delta Dunaju) oraz muzeum pasterstwa (Muzeul Pástoritului din zona Branului) w Bran (jud. Brasov). Podział Rumunii na kilka historycznych krain, spełniających okre­ śloną i decydującą rolę w historii tego kraju, podkreślają regionalne mu­ zea Mołdawii, Transylwanii, Oltenii, Banatu itp. Najstarsze z nich, Muzeum Etnograficzne Transylwanii w Kluż , za­ łożono już w 1922 r. Współczesna, otwarta w 1972 г., nowa ekspozycja obrazuje podstawowe zajęcia ludności, sprzęty, strój, tkaniny, ceramikę, przedmioty kultowe itp. ludności zamieszkującej Transylwanię, a więc Rumunów, Węgrów i Sasów. Muzeum to posiada od 1927 r. oddział na wolnym powietrzu (Cluj-Hoia). Muzeum Etnograficzne Mołdawii w Jassach zawdzięcza swe pow­ stanie kierownikowi katedry geografii i etnografii prof. I . Chelcea, który w 1943 r. zainicjował gromadzenie eksponatów kultury ludowej z my24 25 26 2 3 Zob. С. I г i m i e, Ethnographische Untersuchungen über die Geschichte der bauerlichen Technik bei den Rumanen, „Cibinium", R. 1967/1968, s, 5-13; t e n ż e , Das Museum der bauerlichen Technik, „Cibinium", R. 1966, s. 15-2B. Zob. С. 11 i e в с u, Muzeul viticulturii si pomiculturii de la Golesti, „Re­ vista Muzeelor", R. 3: 1960, s. 289-^293. Muzeul Etnografie al Transilvaniei, Cluj — strada 30. Decembrie 21; dyr. V. Pascu. Na temat w.w. muzeum jest bogata literatura; zob. m.in.: R. V u i a , Le musée ethnographique de Transilvanie a Cluj, Paris 1928, ss. 11; T. O n i s o r, Etapele de dezvoltare a colectiilor Muzeului etnografie al Transilvaniei, „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", R. 1: 1957/1958 (druk 1958), s. 17-78; G. D á n e u s , Muzeul etnografie al Transilvaniei, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3, s. 243-246. Muzeul Etnografie al Moldaviei, ł a s i — Palatul Culturii, dyr. G. Bodor: zob. G. B o d o r , Muzeul etnografie al Moldaviei din Iasi, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3, s, 235-237. 2 4 2 5 2C �74 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA ślą o ich wartości dydaktycznej. Obecna ekspozycja etnograficzna, bę­ dąca częścią dużego kompleksu muzealnego, mieści się w dawnym pa­ łacu książęcym. Ukazuje kulturę ludową wszystkich rejonów Mołdawii ze szczególnym uwzględnieniem licznie występujących tam urządzeń przemysłu ludowego. Działy etnograficzne lub tylko sztuki ludowej posiadają wszystkie muzea regionalne, służąc -— zgodnie z polityką państwa — edukacji współczesnego społeczeństwa rumuńskiego. Stąd tak duża troska o roz­ wój muzealnictwa, jego profil i zadania, zmierzające do ukazania ge- Ryc. 4. Muzeum dr. N. M i n o v i c i w Bukareszcie Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 nezy i rozwoju kultury ludowej własnego regionu. Takie założenia po­ siadają muzea Oltenii w Krajowej, Banatu w Timisoarze, Bukowiny w Suczawie, regionu Kriszului w Oradei, a tylko nieliczne zasięgiem swym wykraczają poza granice regionu, celem ukazania szerszego tła i powiązań z kulturą całego kraju (np. dział sztuki ludowej Muzeum Brukenthal w Sibiu). Zasadniczo jednak tylko zadaniem Muzeum Sztu­ ki Ludowej w Bukareszcie jest ukazanie wybranych dziedzin sztuki lu­ dowej całego terytorium Rumunii. Służą temu monotematyczne wysta­ wy, jak na przykład tkanin, ceramiki, strojów, sprzętarstwa itp. �E T N O G R A F I A RUMUNSKA 75 Warto wspomnieć jeszcze o istniejącym w Bukareszcie muzeum sztu­ ki ludowej dr. N. Minovici , profesora medycyny, społecznika i kole­ kcjonera, który w 1936 r. przekazał państwu zbierane przez wiele lat przedmioty sztuki ludowej różnych regionów kraju. Muzeum mieści się w zabytkowej willi zbudowanej w tzw. stylu rumuńskim (zob. fotogra­ fia), będąc dokumentem epoki i przykładem ówczesnej działalności ko­ lekcjonerskiej. Patronująca muzeom Rada do Spraw Kultury i Wychowania Socja­ listycznego, z podległymi jej komitetami w 39 judecach (jednostki admi­ nistracyjne odpowiadające mniej więcej naszym województwom), pro­ paguje m.in. ideę tworzenia „izb regionalnych" i „domów pamięci", od­ grywających dużą rolę w wychowaniu i aktywizacji mieszkańców wsi i miasteczek rumuńskich . Przechodząc teraz do problematyki badań etnograficznych wypada stwierdzić, iż skupia się ona wokół zadań, uznanych obecnie za najistot­ niejsze z punktu widzenia potrzeb kraju. Nakreślają ją zwłaszcza za­ mierzenia gospodarcze państwa, pociągające za sobą przeobrażenia w sposobie życia ludności wiejskiej, jak również dążenia do wychowa­ nia społeczeństwa w oparciu o bogate tradycje kultury ludowej tego kraju. Wynikiem tego jest wspomniana wyżej szeroko zakrojona dzia­ łalność muzealna, jak też popularyzatorska akcja pracowników Insty­ tutu Etnografii i Folkloru, jeżdżących po kraju z referatami na temat kultury ludowej i folkloru . Ważniejsze zamierzenia państwowe, jak na przykład budowa obiek­ tów przemysłowych, a pociągające za sobą przesiedlenia ludności, prze­ obrażenia w strukturze zatrudnienia, w sposobie życia itp., śledzone są przez etnografów, włączających się, a niekiedy nawet inicjujących międzydyscyplinarne badania zespołowe. Tak na przykład było w wy­ padku budowy ośrodka metalurgicznego w Resita czy hydroelektrowni na Bystrzycy w Bicaz i na Dunaju w Portile de Fier. Dążeniem etno­ grafów była najczęściej rejestracja kultury ludowej, zmierzająca do opracowania atlasu badanego regionu. Podkreślić należy, iż śledzenie 27 28 2!l 2 7 Muzeul A r t a Nationala prof. N . Minovici, Bucuresti — strada dr M i n o v i c i 1; zob. M . P r z e ź d z i e c k a , Sztuka ludowa w muzeach Bukaresztu, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", R. 10: 1956, nr 2, s. 124-131. N a d m i e ń m y , iż przed utworzeniem w . w . Rady działała komisja muzealna przy P a ń s t w o w y m Komitecie K u l t u r y i S z t u k i (utworzona w 1964 г.), w ramach k t ó r e j i s t n i a ł o d d z i a ł etnograficzny; komisja z a i n i c j o w a ł a m.in. katalogowanie wszy­ stkich etnograficznych o b i e k t ó w muzealnych — zob. na ten temat a r t y k u ł T. B á n á t e a n u w „ R e v i s t a Muzeelor", R. 4: 1967, n r 2. Zob. А. I . A m z u 1 e s с u, Participarea Institului de etnografie si folclor la actiuni cultural-stiintifice organízate in judetele tarii, „ R E F " , R. 17: 1972, n r 2, s. 157-159. 2 8 2S �76 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA współczesnych przemian kulturowych w wyniku wspomnianej industria­ lizacji kraju nie było do tej pory w zasadzie udziałem etnografów. Pro­ blematykę tę spotykamy natomiast w ostatnio wydanych publikacjach socjologicznych. Warto tu wspomnieć o badaniach zaplecza rolniczego miasta, będącego ośrodkiem przemysłu aluminiowego (miasto SlatinaOlt), którego rozwój pociągnął za sobą daleko idące zmiany sąsiedniego środowiska wiejskiego . Inny przykład urbanizacji śledzono w najstar­ szym zagłębiu naftowym Ploesti, na północ od Bukaresztu, badając mia­ sto Boldest!, które nie tak dawno jeszcze było w s i ą . Podejmowana przez etnografów problematyka współczesnej kultury ludowej koncentruje się w dużej mierze na zagadnieniu przechodzenia „starego" w „nowe" — jak to się określa — i ocenie znaczenia twór­ czości ludowej we współczesnym życiu kraju. Jest to wielokrotnie pod­ kreślany w literaturze etnograficznej i folklorystycznej problem walo­ ryzacji kultury ludowej i jej wkładu do kultury ogólnorumuńskiej . Nadmieńmy, iż znaleźć też można artykuły na temat budownictwa i mie­ szkań chłopów skolektywizowanych oraz badań kultury klasy robot­ niczej . Jest to tylko jeden z problemów współczesnych zainteresowań etno­ graficznych, których bogactwo tkwi w różnorodnej i żywej kulturze ludowej tego kraju, szukając w niej najczęściej ciągłości istnienia na­ rodu rumuńskiego. Stąd etnogeneza należy do często poruszanych tema­ tów, podobnie jak historiografia etnografii. Będą to więc zarówno po­ szukiwania początków zainteresowań etnograficznych, pierwszych kwe­ stionariuszy, relacji obcych podróżników wędrujących przez księstwa rumuńskie. Wartość tych dokumentów podsunęła myśl publikowania 30 31 32 33 ,3 ° Procesul de urbanizare in R. S. Romana. Zona Slatina-Olt, praca zbiorowa pod red. M. Constantinescu i H. H. Stahla, Bucuresti 1970, ss. 389. Industralizare si urbanizare. Cercetari de psihosociologie concreta la Bóldeęti, praca zbiorowa pod red. T. Herseni, Bucuresti 1970, ss. 268. Z prac socjolo­ gicznych warto w y m i e n i ć jeszcze: O. B a d i n a , D. D u m i t r u , O. N e a m Cu, Buciuni. Un sat din Tara de Sub Munte. Cercetáre socio-economicá, Bucuresti 1970, ss. 410; O. B a d i n a , Cercetarea sociológica concreta. Tradifii romdneęti, Bucu­ resti 1966, ss. 189; H. H . S t á h l , Contributii la studiul satelor devalnase romíneęti, Bucuresti, t. 1: 1958; t. 2: 1959; t. 3: 1965; zob. też prace opublikowane w „Bibliotece Socjologicznej". Zob. I. V 1 á d u t i n, Cercetarea fenomenelor etnografice contemperare, „REF", R. 15: 1970, nr 6, s. 431-449; B. Z d e r c i u c , Uber die Wissenschaftliche Erforschung des Neuen in der Volkskunde, „Forschungen zur Volks- und Landeskunde", R. 4: 1961, s. 13-26. Np. artykuły В. Zderciuc'a, N. Ungureanu i L . Muresan w „Revista Muzee­ lor", R. 1: 1964/4; R. 2: 1965/nr specjalny; R. 5: 1968/1 oraz w „REF", R. 10: 1965, nr 1, s. 29-41. 31 3 2 3 3 �77 E T N O G R A F I A RUMUNSKA ich w odrębnej serii wydawniczej, pt. Documenta Romanize Etnographica , będącej w planach Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukare­ szcie. Problemy badawcze, jakimi zajmują się etnografowie rumuńscy, koncentrują się najczęściej wokół wybranych dziedzin kultury ludowej, a zwłaszcza pasterstwa, budownictwa, rzemiosła i przemysłu ludowego, przy czym źródeł szuka się również w odległej przeszłości, celem wyka­ zania ciągłości historycznej i szerszych analogii . Znaczne miejsce zaj­ mują też prace z obrzędowości rodzinnej oraz sztuki ludowej . Mniej uwagi poświęcono problemom teoretycznym. Na osobne podkreślenie zasługują monografie wsi, a zwłaszcza re­ gionów, oraz monografie problemowe, będące próbą ujęć syntetycz­ nych . Wspomnieć też wypada o pracach opublikowanych w zaini­ cjowanej przez Akademię serii wydawniczej Studii de etnografie , jak też licznych artykułach z zakresu muzealnictwa, a zwłaszcza muzeów na wolnym powietrzu . u 35 36 37 3S 39 3 4 Zob. P. S i m i o n e s с u, Martiruii etnografice — putin cunoscute — ale unor calatorii straini ín tarile románe (Świadectwa etnograficzne — mniej znane — niektórych podróżników zagranicznych na ziemiach rumuńskich), „REF", R. 16: 1971, nr 4, s. 289-299; P. S i m i o n e s c u , P. G e r n o v o d e a n u , Pagini de etno­ grafie románeasca in opera memorialistica a unor calatorii straini (Strony etno­ grafii rumuńskiej w pamiętnikach kilku podróżników zagranicznych), „REF", R. 17: 1972, nr 5, s. 373-390. Są to zwłaszcza artykuły z zakresu rolnictwa; zob. np. „REF", R. 12: 1967, s. 213, 239, 245; R. 13: 1963, s. 252; R. 15: 1970, s. 143. Zob. Arta populara románeasca, Bucuresti 1969, ss. 669; M. F о с s a, Scoarte románesti din coleefia Muzeului de arta populara a R.S.R., Bucuresti 1970, ss.369; P. P e t r e s c u , Broderii pe piele in arta populará románeasca, Bucuresti 1968, ss. 39; R. V u l c á n e s c u , Mastile populare, Bucuresti 1970, ss. 346. Tara Birsei, praca zbiorowa pod red. N. Dunare, Bucuresti 1972, ss. 470: R. V u l c á n e s c u , Etnologie jurídica, Bucuresti 1970, ss. 339; t e n ż e , Coloana cerului, Bucuresti 1972, ss. 262; t e n ż e , Etnografie: stiinte culturii populare, Bucu­ resti 1966, ss. 110; H . H . S t á h l , P. H . S t á h l , Civilizaría vechilor sate romá­ nesti, Bucuresti 1968, ss. 99; I. M u s l e a , Cercetari etnografice si de folclor, Bu­ curesti 1971, ss. 335; Etnografia si folcloristica romina ín anii de dupa Eliberare, „REF", R. 9: 1964, nr 4-5, s, 321-334; R. V u l c á n e s c u , P. S i m i o n e s c u , Some special aspects of Rumanian ethnology. Phases of Development and the Con­ temporary Scene, „Rumanian Studies", t. 2: 1972, s. 195-215. Nr 1: F . B. F l o r e s c u, Opicele la romxni (Kierpce rumuńskie), Bucu­ resti 1957, ss. 170; nr 2: Arta populará din valea Jiului (Sztuka ludowa doliny rzeki Ли), Bucuresti 1963, ss. 561; nr 3: R. V u i a , Tipuri de pastorit la Romini (Typy pasterstwa w Rumunii), Bucuresti 1964, ss. 265. Zob. np. Simpozionul muzeelor etnografice in aer liber, „Revista Muzeelor", R. 3: 1966, nr 4 i 6, oraz artykuły w „Rejvista Muzeelor", R. 1: 1964, s. 68, 126, 220. „REF", R. 12: 1967, s .77; „Cibinium", R. 1967/1968, s. 521; „Fcrschungen zuř Volksund Landeskunde", t. 5: 1961, s. 101: t. 6: 1963, s. 210; t. 9: 1966, s. 59 i inne. 135 3 8 37 3 8 3 9 �78 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Największym przedsięwzięciem etnografów rumuńskich na najbliższe lata jest atlas etnograficzny, włączony do planu państwowego i będący podstawowym zadaniem Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukareszcie . Myśl stworzenia atlasu etnograficznego łączy się już wprawdzie z naz­ wiskami takich etnografów i folklorystów, jak O. Densusianu, T. Papahaia i R. Vuia, jednak dopiero w 1965 r. przybrała realne kształty. Celem atlasu jest uchwycenie kultury ludowej w dwóch przekrojach czasowych, a mianowicie z początku X X w. (w kwestionariuszach służą do tego py­ tania o fakty kulturowe sprzed 50-60 laty) oraz w latach siedemdziesią40 Ryc. 5. Sposób noszenia na głowie (na tzw. oblaniku) przez kobiety w południowej Rumunii Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 �79 E T N O G R A F I A RUMUNSKA tych b. w. (określanych jako współczesność), pozwalających na wykrycie dynamiki przemian, możliwych do przedstawienia w większym stopniu w komentarzach, niż samych mapach atlasowych. Obejmuje on swym za­ sięgiem kulturę ludową ludności rumuńskiej, jak i wszystkich mniej­ szości narodowościowych, uwzględniając ich wzajemne wpływy i zapo­ życzenia. Z całego terytorium Rumunii o powierzchni ponad 237 000 km wybrano do badań 541 punktów, zwracając uwagę, by wieś posiadała ciągłość kulturową oraz tradycyjną i zróżnicowaną kulturę ludową. Pro­ blematykę badawczą ujęto w 22 kwestionariuszach , zamierzając prowa­ dzić poszukiwania terenowe równocześnie nad wszystkimi tematami, oddzielnie jednak w każdej prowincji historycznej, a więc Oltenii, Muntenii, Dobrudży, Mołdawii, Transylwanii i Banacie. Jako pierwszą wybra­ no Oltenię, rozpoczynając badania w 1972 r. Pracownicy Instytutu w B u ­ kareszcie podzieleni są na cztery pięcioosobowe grupy, z których każda prowadzi badania w innych wsiach, zbierając materiał według wszystkich kwestionariuszy. Ponadto każdy z pracowników odpowiedzialny jest za inny dział kultury, gromadząc do niego literaturę, a w przyszłości opra­ cowując materiał, mapy itp. W ramach tego ogólnopaństwowego przed­ sięwzięcia, jakim jest atlas etnograficzny Rumunii, przewidziana jest współpraca z muzeami regionalnymi, od których oczekuje się informacji o posiadanych przedmiotach kultury ludowej z badanych wsi, dalej — z pokrewnymi instytucjami etnograficznymi, a zwłaszcza Instytutem His­ torii Sztuki w Bukareszcie, oczekując współpracy w opracowaniu stroju ludowego. Brana jest również pod uwagę możliwość wykorzystania tere­ nowych domów kultury i twórczości ludowej, rad narodowych i miej­ scowych działaczy, których pomoc była istotna przy podejmowaniu de­ cyzji o wyborze punktów atlasowych. Rozpoczęcie badań poprzedziły bowiem liczne dyskusje, sesje naukowe i artykuły, a jeden z numerów czasopisma etnograficznego „Revista de etnografie si folclor" wyłącznie poświęcono problematyce badań atlasowych . 2 41 42 4 0 Zob. I . V 1 á d u t i u, Prinzipen und Methoden zur Verwirklichung des Volkskundeatlas von Rumdnien, odbitka z: „REF", R. 16: 1971, nr 6, ss. 74. Atlasul etnografie al Romaniei: ¡1. Wiadomości ogólne; 2. Zagroda; 3. B u ­ downictwo; 4. Rolnictwo; 5. Hodowla; 6. Uprawa winorośli; 7. Sadownictwo i ogrod­ nictwo; 8. Uprawa i obróbka roślin włókienniczych; 9. Jedwabnictwo; 10. Pszcze­ larstwo; 11. Myślistwo; 12. R y b o ł ó w s t w o ; 13. P o ż y w i e n i e ; 14. Rzemiosło; 15. Prze­ m y s ł ludowy; 16. Środki transportu; 17. Zwyczaje narodzinowe; 18. Zwyczaje weselne; 19. Zwyczaje pogrzebowe; 20. Zwyczaje związane z pracą; 21. Zwyczaje doroczne; ,22. Inne zwyczaje. „REF", R. 9: 1969, nr 6, s. 431-445; R. 15: 1970, nr 3, s. 181-496, я 248-251; R. 16: 1971, nr 3, s. 237-245; R. 11: 1966, nr 2, s. 177-179. 4 1 4 2 �80 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Wspomniane wyżej czasopismo, to najważniejsze wydawnictwo etno­ graficzne w Rumunii, organ Instytutu Etnografii i Folkloru, ukazujący się pod tym tytułem od 1964 г., będąc kontynuacją „Revisty de folclor" (w 1956 r. ukazał się rocznik I), bowiem — jak wiemy — dopiero w 1963 r. etnografia uzyskała stabilizację, tworząc z dominującym dotąd folklorem jeden Instytut. Do 1972 r. ukazało się 17 roczników, z których każdy składa się z sześciu zeszytów, obejmujących Studia, Materiały, Kronikę i Recenzję , bez wewnętrznego podziału na folklor i etnografię. Pierw­ sze roczniki czasopisma zawierały też bibliografię, która później zaczęła się ukazywać jako publikacja samodzielna. Wyłącznie etnograficznym wydawnictwem jest rocznik Muzeum Tran­ sylwanii w Kluż, ukazujący się pod tytułem ,.Anuarul Muzeului Etnogra­ fie al Transilvaniei" . Pierwszy rocznik za lata 1957 i 1958 ukazał się w 1958 г., a piąty, i jak dotychczas ostatni, w 1971 г., wydany z okazji pięćdziesiątej rocznicy istnienia wspomnianego muzeum. Treść roczników ujęta w działach: Studia, Z historii etnografii i muzealnictwa oraz Mate­ riały dotyczy różnorodnych dziedzin kultury ludowej Transylwanii, jak też zagadnień muzeografii etnograficznej. Warto zwrócić uwagę na wspomniany, jubileuszowy numer, przynoszący podsumowanie działal­ ności ośrodka etnograficznego w Kluż, ośrodka o dużych tradycjach, aktywności i osiągnięciach, widocznych chociażby po publikowanej tam bibliografii . Specjalistycznym wydawnictwem etnograficznym jest „Cibinium", będące rocznikiem Muzeum Technik Ludowych i poświęcone wyłącznie temu zagadnieniu . Ukazuje się od 1966 r. w dwóch językach — ru­ muńskim i niemieckim, przy czym jednak drugi rocznik, i jak na razie ostatni, wyszedł w 1968 r. Muzeum Brukenthal w Sibiu posiada nadto od 1956 r. własną serię wydawniczą „Studii si comunican", w której ukazało 43 u iS 46 4 3 Recenzja „Revisty de folclor", R. 1: 1956-R. 8: 1963 oraz „Revisty de etno­ grafie si folclor", R. 9: 1964-R. 10: 1965 ukazała się w „Etnografii Polskiej", t. 10: 1966, s. 533-534, i t. 11: 1967, s. 549-553 (M. Misińska). „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 1: 1957/1958, Cluj 1958, ss. 333; t. 2: 1959-0.961, Cluj 1963, ss. 381; t. 3: 1962-1964, Cluj 1966, ss, 494; t. 4: 1965-1967, Cluj 1969, ss. 620; t. 5: 1968-1970, Cluj 1971. Zob. recenzję M. Misińskiej t. 1 i 2 w.w. czasopisma, „Etnografia Polska", t. 10: 1966, s, 535-53,9. T. O n i c o r , V. P a s с u, Din realizarile stiinfifice ale etnografilor Clujeni in ultimul sfert de veac (Działalność naukowa etnografów miasta Kluż w ostatniej ćwierci wieku), „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 5: 1968-1970, Cluj 1971, s. 3-29. „Cibinium". Studii si materiale privind Muzeul tehnicii populare din Dumbrava Sibiului, Sibiu, R. 1: 1966; R. 2: 1967/1968. 4 4 4!> 4 6 �81 E T N O G R A F I A RUMUNSKA 47 się pięć zeszytów o problematyce etnograficznej . Własne wydawnictwo posiada również Muzeum Wsi i Muzeum Sztuki Ludowej w Bukaresz­ cie . Muzeum regionalne w Alba Iulia wydaje od 1942 r. rocznik „Apulum", poświęcony archeologii, historii i etnografii , również muzeum w Oradei posiada własną serię wydawniczą , przy czym jednak najwię­ cej materiału dostarcza ogólnorumuńskie czasopismo muzealne „Revista Muzeelor". Ukazuje się ono od 1964 r. publikując prace nie tylko zresztą z zakresu muzealnictwa . Wydawnictwa filii Akademii, Uniwersytetów i Towarzystw Nauko­ wych w Kluż, Krajowej, Sibiu czy Timosoarze mają na ogół charakter regionalny, dążąc do ukazania specyfiki kulturowej, jak też elementów wspólnych dla całego obszaru Rumunii. I tak w Krajowej ukazuje się od 1970 r. wydawnictwo Akademii, zatytułowane ,,Histórica" i poświę­ cone regionowi Oltenii, a nowo utworzone w tym mieście Centrum Nauk 4 8 49 50 51 52 4 7 „Studii si comunican." Muzeul Brukenthal — nr 2: С. I r i m i e, Pivele si viltorile din Marginimea Sibiului si de pe valea Sebesului (Folusze i urządzenia wirujące w Marginimea Sibiului i dolinie Sebesului), Sibiu 1956, ss. 98; nr 3: H. H. o f f m a n n , Din istoria si tehnica artei ceramice susesti din sudul Transilvaniei (Studia z historii i techniki saskiej ceramiki w południowej Transylwanii), Sibiu 1956, ss. 48; nr 6: N. D u n á r e , Specificul etnografie al Cimpiei Ardealului (Etnograficzna specyfika równiny Ardealului), Sibiu 1956, ss. 17, ilustracje; nr 8: C. I r i m i e , H . H o f f m a n n , Cerámica din Sasciori (Ceramika z Sasciori), Sibiu 1958, ss. 62; nr 9: P. S t á h l , Planuríle caselor rominesti faranesti (Plany rumuń­ skich domów chłopskich), Sibiu 1958, ss. 91. „Muzeul Satului. Studii si cercetári" posiada następujące działy: Studia, M a ­ teriały etnograficzne, Problemy muzeografii. Noty — recenzje; streszczenia w j . ro­ syjskim, francuskim, angielskim i niemieckim. Muzeum wydaje również monogra­ fie obiektów muzealnych. „Studii si cercetári de etnografie si arta populará", t. 1: 1965. „Apulum". Acta Musei Apulensis. Arheologie — istorie — etnografie, Alba Iulia — R. 1: 193'9-1942-R. 10: 1972. Układ czasopisma: Studia, Komunikaty, K r o ­ nika m u z e ó w regionalnych. Muzeul Tarii Crisurilor Oradea, nr 4: T. M o z e s, Portul popular femeiesc din bazinul Crisului Rapade (Kobiecy strój ludowy w dorzeczu rzeki Keresz Szyb­ ki), Oradea 1968; nr 6: M. B o c s e , V . G i u r c a , A. M a r o s s y, Contribuya la cunoasterea medicinii populare din bazinul Crisului Negru (Przyczynek do po­ znania medycyny ludowej w dorzeczu Kereszu Czarnego), Oradea 1970, nr 10: Contributii la cunoasterea etnografiei din Tara Crisulor (Przyczynek do etnografii Zie­ mi Keresz), Oradea 1971; I . G o d e a, Monumente de arhitectura populara din Nord-Vestul Romaniei, t. 1 (Zabytki architektury ludowej z północno-wschodniej Rumunii). „Revista Muzeelor", R. 1: ¡1964-R. 10: 1971: układ czasopisma: Studia i ba­ dania, Historia muzeografii, Konserwacja, Zbiory muzealne i wystawy, Kronika, Recenzje. 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 �82 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Rye. 6. Pokaz w Kluż ludowych strojów Transylwanii Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 Społecznych i Politycznych rozpoczęło w 1972 r. druk serii „Contributui istorice". Specyficzna sytuacja narodowościowa Transylwanii pociągnęła za sobą publikację czasopisma wyłącznie w języku niemieckim. Jest nim wydawnictwo założonego w 1956 r. Towarzystwa Naukowego w Sibiu, ukazujące się od 1959 r. pod tytułem „Forschungen zur Volks- und L a n deskunde" . 53 5 3 „Forschungen zur Volks- und Landeskunde", wydawnictwo Akademii R.R.S. — oddział w Kluż, sekcja Towarzystwa Naukowego w Sibiu; R. 1: 11959-R. 14: 1971; zob. recenzja M. Mosińskiej w.w. czasopisma (R. 1961, nr 4) w „Etnografii Pol­ skiej", t. 10: 1966, s. 534-535. �83 E T N O G R A F I A RUMUNSKA Wreszcie wypada wspomnieć jeszcze o takich wydawnictwach, jak „Studii si cercetárii de istoria artei", poświęconym sztuce ludowej, „Re­ vue des études sud-est européens" czy Revue roumaine des sciences so­ ciales", w których znaleźć można ważne dla etnografa pozycje . Nad­ mieńmy, iż w planach Akademii znajduje się nowa — wspomniana już wyżej — seria wydawnicza „Documenta Romaniae Etnographica" oraz „Acta Antropológica si Etnológica Romanie", będąca wynikiem działal­ ności Komisji Antropologiczno-Etnologicznej w Bukareszcie i jej oddzia­ łów terenowych w Kluż, Jassach, Krajowej i Timisoarze . Poza wymie­ nionym towarzystwem w 1972 r. reaktywowano w Kluż Towarzystwo Etnograficzne i Folklorystyczne, którego działalność sięga roku 1923 . Na zakończenie wspomnieć trzeba o opracowywanej systematycznie bibliografii etnografii i folkloru, będącej w planach Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukareszcie. Gromadzona jest według układu alfabetycznego i rzeczowego oraz roku wydania, dla którego też jest sukcesywnie pu­ blikowana. W 1968 r. ukazała się pełna bibliografia za lata 1800-1891 , a bieżącą bibliografię drukowały czasopisma, początkowo „Anuarul arhiviei de folclor", następnie „Revista de folclor" i wreszcie „Revista de etnografie si folclor" . Od kilku lat bibliografia ukazuje się jako od­ dzielne wydawnictwo Uniwersytetu w Timisoarze . Ułożona jest według następującego planu: 1. Podstawy dokumentacji naukowej etnografii 5i 55 56 57 58 59 5 4 Np. „Studii si cercetárii de istoria artei", t. 1: 1954, nr 1-2, s, 21, 39, 49; t. 7: 1960, nr 2, ,s. 4,1, 81, 159; „Revue roumaine des sciences sociales", t. [16: 1972, nr 4, s. 351 (С. I . G u l i a n , La sociologie de la culture), s, 393 (G. В r á t e s c u , Les limites de V empirisme dans la médecine populaire), s. 425 (D. G u s t i , Autosociologia unel vieti). Comisia de antropologie si etnologie a Academiei Republicii Socialiste R o ­ mania: przewodniczącym jest prof, dr S. Milcu (antropolog), a sekretarzem dr R. Vulcánescu (etnograf). W 1967 r. zorganizowana została w Bukareszcie sesja nauko­ w a na temat: Antropologia we współczesnej nauce; zob. Antropologia in stiinfa contemporana, Bucuresti 1968, ss. ¡136 (s, 46-54: R. V u l c á n e s c u , Dinámica culturii in antropologia actúala). Przewodniczącym jest geograf prof, dr Т. Morariu; zob. m.in. Т. O n i s o г, Romulus Vuia, „Anuarul Muzeului etnografie al Transilvaniei", t. 3: 1962-1964, Cluj 1966, s. 269-306. A. F о с h i, Bibliografia generala a etnografiei si folclorului románese, t. 1: 1800-1891, Bucuresti 1968, ss. X I I I , 739. „Anuarul arhiviei de folclor", t. 1: 1932 — t. 6: 1942 (oprać. I . Muslea); „Revi­ sta de folclor" t. 1: 1956-t. 8: 1968 (bibliografia za lata 1944 do 1960 opracowana przez I . Muslea, Т. Talos'a i A. Fochi); bibliografía za rok 1961 i 1962 opublikowana została przez A. Fochi w „Revista de etnografie si folclor". E . D a n e u s , Bibliografia etnográfica si folcloricá románeasca pe anuí 1963, extras din volumul „Folclor Literar", Timisoara, t. 1: 1967. 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 �84 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA i folkloru; 2. Historia etnografii i folkloru; 3. Etnogeneza i etnografia; 4. Plastyczna sztuka ludowa; 5. Folklor; 6. Etnografia, sztuka ludowa i folklor mniejszości narodowych w Rumunii oraz innych narodów; 7, Akcja waloryzacji etnografii, sztuki ludowej i folkloru w dobie rewolucji kulturalnej kraju. Kończąc wypada stwierdzić, iż etnograficzne kontakty polsko-rumuńskie nie należą do ożywionych, czego wynikiem jest słaba orientacja w podejmowanych pracach badawczych, publikacjach, organizacji nauki itp. Trzeba podkreślić jednak, iż czytelnik polski ma możność zapozna­ nia się z niektórymi problemami etnografii rumuńskiej (zwłaszcza pas­ terstwa i niezwykle bogatej i interesującej sztuki ludowej tego kra­ ju ) w większym stopniu, niż czytelnik rumuński z etnograficznymi pracami polskimi. Poza tym w czasopismach naszych poświęcono również miejsce omówieniu wydawnictw, a zwłaszcza etnograficznych czasopism rumuńskich . Nie trzeba dodawać, iż bardziej ożywione kontakty przy­ nieść by mogły wspólną korzyść i wyjaśnić wiele zagadnień kultury ludowej naszych krajów. 6 0 61 62 6 0 Zob. np.: B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Badania nad pasterstwem w Rumunii, „'Lud", t. 46: 1960 (druk 1961), s. 508-515; I . V l á dut, i u, Studia nad życiem pasterskim w Rumunii, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 71-84; N. D u n á r e, Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym uwzględnie­ niem badań życia pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 314-329; V . В ut u r á, Materiały do kultury pasterskiej Karpat w Transylwańskim Muzeum Etno­ graficznym w Cluj, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 335-341. T. B a n S f e a n u , Rumuńskie skrzynie ludowe, „Polska Sztuka ludowa", R. 13: 1959, nr 2, s, 123-131; N. D u n á r e , Siedmiogrodzkie kafle ludowe; tamże, R. 11: 1957, nr 4, s, 224-228; P. H. S t a h l , Słońce, księżyc i gwiazdy w ludowym zdobnictwie rumuńskim XIX w., tamże, R. 15: 1961, nr 1, s, 27-34; T. B á ň á ­ t e a n u, J . F o r m a g i u, Koszula kobieca. Ze studiów nad rumuńskim strojem ludowym, tamże, R. 20: 1966, nr 2, s. 101-112; zob. też przypis 18 i 27. Zob. „Etnografia Polska", t. 4: 1961, s. 394; t. 5: 1961, s. 104; t. 10: 1966, s. 533 i 578; t. 11: 1967, s. 549; „Lud", t. 45: 1958/1959 (druk 1960), s. 347. 6 1 6 2 �