https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/4c72a5c8e5835290d449832dc1c8347e.pdf 150e7b1a942a271d4e7a57c4f51f3828 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:841 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:773 Title A name given to the resource Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza strukturalna / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.51-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 LUDWIK STOMMA R Y T U A Ł POKŁADZIN W POLSCE — A N A L I Z A S T R U K T U R A L N A Pokładźmy — c e n t r a l n y element słowiańskich obrzędów weselnych, zanikać zaczynają n a ziemiach p o l s k i c h już n a przełomie X V I I I i X I X w i e k u . N i e jest t o oczywiście proces równomierny. I t a k z terenów Po­ morza, Wielkiego Księstwa Poznańskiego i K u j a w nie znane są żadne X I X - w i e c z n e opisy pokładzin, podczas g d y z Polesia czy U k r a i n y dyspo­ n u j e m y r e l a c j a m i n a w e t i X X - w i e c z n y m i . Najogólniej stwierdzić można, iż zanik pokładzin przebiegał wzdłuż osi zachód — wschód, a jego czas t r w a n i a wyniósł około dwóch stuleci (1730-1920), co związane jest ściśle z rozpowszechnianiem się ślubu kościelnego. T a nierównomierność cza­ sowa zanikania e l e m e n t u pokładzin odciska swoje wyraźne piętno n a obfitości i jakości bazy źródłowej, dotyczącej badanego rytuału, w p o ­ szczególnych regionach. Z dzisiejszego t e r y t o r i u m P o l s k i pochodzi więc 47 opisów pokładzin (znanych m i ) , z czego zaledwie 5-7 osiąga wystarcza­ jący do analizy stopień szczegółowości. Ze względu jednak n a i c h duże rozproszenie w przestrzeni i czasie w e r y f i k a c j a i c h okazuje się wysoce u t r u d n i o n a . W t e j s y t u a c j i źródłem p o d s t a w o w y m stać się d l a m n i e m u ­ siały relacje białoruskie i ukraińskie (43 znane m i opisy d l a samego tyłko okresu 1800-1850, 37 r e l a c j i wcześniejszych). Najstarszym bodaj zachowa­ n y m opisem pokładzin z t y c h terenów jest sprawozdanie W i l h e l m a Beaup l a n a , dotyczące obrzędu weselnego z okolic Korsunia, datowane n a r o k 1649. 1 Przytoczę je w obszernych f r a g m e n t a c h : „ G d y zbliża się godzina pokładzin p a n n y młodej, zamężne k r e w n i a e z k i biorą ją z e sobą i prowadzą do j e d n e j z i z b , gdzie zostaje o n a r o z e b r a n a d o naga. Dokładnie ją oglądają z e w s z y s t k i c h s t r o n , spozierając n a w e t i z a u s z y , przebierając i grzebiąc między p a l c a m i u nóg i w i n n y c h częściach ciała, baczą, c z y n i e z n a j d z i e się t a m igła, a g r a f k a a l b o też k a w a ł e k bawełny n a s y c o n e j c z e r w o n y m s y r o p e m . G d y b y coś takiego z n a l e z i o n o w e s e l e n i e c h y b n i e byłoby zakłócone i nastąpiłoby w i e l k i e z a m i e ­ szanie. L e c z jeśli niczego n i e znajdą, wdziewają n a pannę młodą piękną bawełnianą 1 W. B e a u p l a n , Opis Ukrainy, W a r s z a w a 1972, s. 147-148. �52 LUDWIK STOMMA koszulę, całkiem białą i nową, po c z y m układają j ą między d w o m a prześcieradłami. W ó w c z a s każą p a n u młodemu przyjść do r o z e b r a n e j , b y się z nią położył. G d y młodzi leżą już r a z e m , spuszczają zasłonę, a t y m c z a s e m większość z t y c h , c o t o w a ­ rzyszą uroczystości, w k r a c z a d o p o k o j u z d u d a m i , tańcząc każdy ze szklanicą w ręku. K o b i e t y podskakują i klaszczą w dłonie, aż się małżeństwo d o końca spełni. A jeśli p r z y t y m , w c z a s i e o w y c h szczęśliwych okoliczności, usłyszą o z n a k i radości p a n n y młodej, w s z y s c y z g r o m a d z e n i z m i e j s c a poczynają skakać, klaszcząc w ręce i w r z e s z ­ czeć z u c i e c h y . R o d z i c e p a n a młodego pozostają n a straży koło łoża, b y lepiej móc nasłuchiwać tego, c o się t a m dzieje, czekając n a p o d n i e s i e n i e zasłony, b y się t e n z a b a w n y obrządek spełnił i by dać p a n n i e młodej świeżą koszulę, całkiem białą, jeśli n a t e j , którą j e j zdejmą, znajdą ślady dziewiczości. Oznajmiają o t y m całemu d o m o w i głośnym k r z y k i e m u k o n t e n t o w a n i a i radości, iżby cała f a m i l i a mogła to potwierdzić [...] do dwóch r ę k a w ó w k o s z u l i wsadzają k i j , p o c z y m w y w r a c a j ą ją n a drugą stronę i układają j a k proporzec. Niosą j ą u l i c a m i m i a s t a z wielką powagą, j a k gdyby nieśli s z t a n d a r z b i t e w n y m i śladami, t a k a b y l u d cały był świadkiem dziewiczości młodej żony i męskości j e j męża. W s z y s c y goście w e s e l n i podążają z i n s t r u m e n t a m i , śpiewając i tańcząc chyżej niż k i e d y k o l w i e k . W c z a s i e tego p o ­ c h o d u każdy z młodzieńców p r o w a d z i z a rękę druhnę. Okrążają całe m i a s t o , a w s z y s t k a ludność n a t e hałasy z b i e g a się i przyłącza d o weselników. [...] P r z e ­ c i w n i e , jeżeli siię p r z y d a r z y , że p a n n a młoda okaże się p o z b a w i o n a o z n a k h o n o r u , każdy s w ą szklankę r z u c a o podłogę, k o b i e t y zaprzestają śpiewów, gdyż święto całkiem j e s t zakłócone [...] O d tej c h w i l i w e s e l e się u r y w a . P o t e m następuje n i s z ­ c z e n i e izby, p o d z i u r a w i o n e zostają g a r n k i , które służyły do g o t o w a n i a s t r a w y mięs­ nej,, tłucze się d z b a n k i i s z k l a n i c e w których pito. N a s z y i m a t k i p a n n y młodej zawieszają chomonto, ustawiając ją w kącie, p o c z y m w y ś p i e w u j ą j e j nieskończoną ilość sprośnych i o r d y n a r n y c h przyśpiewek, dając j e j pić w j e d n y m z t y c h potłu­ c z o n y c h k u b k ó w [...] n a k o n i e c zaś zelżywszy ją już doszczętnie, wracają do s w y c h domów, j e d e n w drugiego ogarnięci w s t y d e m z p o w o d u t a k niegodnego w y d a r z e n i a . [...] Jeśli i d z i e o p a n a młodego, m a o n do w y b o r u bądź w y b r a n k ę zatrzymać, bądź ją odrzucić. Jeśli j e d n a k z d e c y d u j e się n a pozostanie z nią, to p r z y g o t o w a n y być m u s i n a w s z y s t k i e u p o k o r z e n i a , j a k i e p o t e m z tego p o w o d u będzie znosił". T a k więc podług Beauplana, n a p l a n pierwszy pokładzin wysuwają się następujące m o m e n t y : 1. Oględziny p a n n y młodej (poszukiwanie przedmiotów, mogących dać „pozorną k r e w " ) . 2. U b i e r a n i e p a n n y młodej w białą szatę. 3. „Publiczny" a k t seksualny. 4. Oględziny k o s z u l i (poszukiwanie śladów k r w i ) . O d tego m o m e n t u akcja ( w zależności o d wyników oględzin koszuli) toczyć się może podług jednego z dwóch wariantów: wariant I wariant I I 5. Publiczna demonstracja odnale- 5'. Publiczna demonstracja braku zienia śladów k r w i (pochód z k o śladów k r w i (niszczenie sprzęszulą). tów). 6. Publiczna demonstracja zgody 6'. Publiczna demonstracja skłóced w o c h rodów (drużbowie z d r u n i a rodów (lżenie m a t k i p a n n y hnami). młodej). �POKŁADZINY POLSKIE 53 7. Oczepiny . 7'. B r a k oczepin. 8. Pełna akceptacja związku. 8'. B r a k akceptacji związku. Oczywiście p u n k t y 7, 7' i 8, 8' wybiegają już poza granice e l e m e n t u pokładzin. A n a l i z i e poddam więc w t y m a r t y k u l e t y l k o p u n k t y 1-6, 6'. W ciągu X V I I I i X I X w . (tam, gdzie pokładziny utrzymały się) n i e uległy one dużym zmianom. Oczywiście, patrząc z naszego p u n k t u widzenia, p e w n e szczegóły uległy „złagodzeniu" l u b „udrastycznieniu", n i e zmieniło t o j e d n a k i c h znaczenia. Ilustracją tego s t a n u rzeczy może być poniższe zestawienie m o d y f i k a c j i pokładzin w X I X w., w s t o s u n k u d o o p i s u B e a u ­ plana : P k t . 1. B r a k d a n y c h — wszystkie opisy podają j e d n a k zgodnie, że panna młoda n i e rozbiera się sama, lecz jest rozbierana przez d r u h n y (Pokucie), obecne mężatki (Wołyń), matkę pana młodego (Podole Wsch.). P k t . 2. Bez zmian. P k t . 3. Publiczność znajduje się w i n n e j izbie (Wołyń, Podole, B i a ­ łoruś, Polesie). Publiczność opuszcza d o m , z wyjątkiem p a r u zamężnych kobiet, b y przyjść z p o w r o t e m o świcie (Lubelskie, Mazowsze, Rzeszow­ skie, Ruś Czerwona). P k t . 4. Bez z m i a n . P k t . 5. Skrwawioną koszulę obnosi się n a k r u c y f i k s i e ( U k r a i n a — X V I I I w.). D e k o r u j e się głowę p a n n y młodej w czerwone wstążki i o p r o ­ wadza się ją wśród zebranych (Lubelskie, Mazowsze, Białoruś, Polesie) l u b po całej w s i (Wołyń, U k r a i n a X I X w., Podole). P k t . 6. Różne f o r m y w y r a z u — taniec, pochód po w s i etc. Zasadniczo j e d n a k bez z m i a n . P k t . 6. M n i e j drastyczne f o r m y — t y l k o piosenki, zmuszanie d o picia (Białoruś). P k t . 5'. Niszczenie d o b y t k u p r z y b i e r a skrajniejsze jeszcze niż t o o p i ­ sano u Beauplana f o r m y . N a przykład „robi się r u c h , chatę obdzierają ze strzechy, k o m i n rozwalają..." . J a k wiadać, z wyjątkiem p u n k t u 5, różnice są t a k małe, że skłonnibyśmy b y l i przypisać j e t e m p e r a m e n t o w i weselników w różnych regio­ nach. S y m b o l i k a wstążek z p k t . 5 jest zaś t a k przejrzysta, że odszyfro­ w a n i e j e j i ustalenie bezpośredniej łączności z opisem Beauplana obno­ szenia k o s z u l i n i e sprawia najmniejszej trudności. W dalszym ciągu k o ­ rzystać więc można z opisu już przytoczonego jako w miarę dokładnego 2 3 4 W tekście B e a u p l a n a dokonałem p e w n y c h skrótów, opuszczając między i n n y m i n a p o m k n i e n i e o c z e p i n , którymi zajmę się w i n n y m t o m i e „Etnografii P o l s k i e j " . 2 Z e s t a w i e n i e o p a r t e zostało o d a n e K o l b e r g a , Majaczańca, S u b r a w s k i e j polskiego, z t y m iż uwzględniano t y l k o a k c j e p o t w i e r d z o n e p r z y n a j m n i e j t r z y opisy. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 36, s. 29. 3 4 i Zaprzez �54 LUDWIK STOMMA i wyrazistego, z t y m iż uzupełnić go trzeba koniecznie o jedną jeszcze okoliczność. Otóż w w i e l u regionach pokładziny p a n n y młodej odbywają się n i e n a łożu, lecz n a ziemi, n a której albo w p r o s t kładzie się przeście­ radło, albo rozmieszcza się materace. Miejsce tego m o m e n t u w a k c j i o b ­ rzędu (równoległym z samym a k t e m seksualnym) oznaczę j a k o p u n k t ЗА. Pominięcie go (opisu łoża) przez Beauplana jest całkowicie zrozumiałe. Podróżnik n i e zwraca u w a g i n a m o m e n t y wychodzące рота zasadniczy ciąg n a r r a c j i , t y m bardziej jeśli n i e wydają m u się wystarczająco egzo­ tyczne. Poza t y m Beauplan dokonuje s w o i c h obserwacji z pewną a p r i o ­ ryczną tezą — pokładziny mają dlań znaczenie: k o n s u m p c j i małżeństwa i s p r a w d z i a n u dziewiczości p a n n y młodej. W tej sytuacji n a p l a n p i e r w ­ szy w y s u w a się u niego zagadnienie samego a k t u seksualnego oraz sankcji za jego „niepełne dokonanie". W s t a n o w i s k u t y m n i e jest Beauplan odosobniony. „Obok niewątpliwego powiązania pokładzin z kulturą m a triarchalną [...] występuje w n i c h wyraźny moment, pochodzący z k u l t u r y patriarchálněj, a mianowicie t r a k t o w a n i e pokładzin j a k o p r ó b y c n o t y [podkr. L. S.] p a n n y młodej" — pisze P o n i a t o w s k i . „Pokładziny, czyli publiczna konsumpcja związku dwojga młodych" — d e f i n i u j e P i p r e k . C y t a t y można mnożyć . W całej naszej l i t e r a t u r z e k r y t y c z n e j obrzędów weselnych n i e m a właściwie n a w e t próby wyjścia poza te d w i e i n t e r p r e ­ tacje. P r z y j r z y j m y się więc i m bliżej. 5 6 7 8 1. Pokładziny j a k o konsumpcja związku d w o j g a młodych. 2. Pokładziny j a k o sprawdzian dziewiczości p a n n y młodej. A d 1. Codex Inris Canonici d e f i n i u j e pojęcie k o n s u m p c j i małżeństwa następująco' (Canon 1015 § 1). „Ważne małżeństwo l u d z i ochrzczonych uważa się za zawarte i wykonane, jeżeli między małżonkami miał miejsce a k t małżeński, d o którego upoważnia u m o w a ślubna i przez który mał­ żonkowie stają się j e d n y m ciałem" . Jak widać, w y m a g a n i a n i e są duże, t a k n i e w i e l k i e wręcz, iż d z i w n e b y się mogło wydawać ubieranie i c h realizacji w t a k ważką dekorację r y t u a l 9 10 K o l b e r g . w z m i a n k u j e t e n z w y c z a j w Poznańskiem, z o w s z u , P o l e s i u , Podolu, Białorusi, Wołyniu i P o k u c i u . 5 6 grafia S. P o n i a t o w s k i , Obrzędy rodzinne, Polski, W a r s z a w a 1932, s. 329. J. Piprek, s. 136. 7 Slawische Podobne koncepcje Fischera. 8 Brautwerbungs występują [w:] Wiedza Sandomierskiem, o Polsce, und Hochzeitgebrauche, na t. 3, c z . Ma­ Etno­ S t u t t g a r t 1914, też u S c h r o d e r a , Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w e j czy Codex Iuris Canonici — Typis Polyglotis Vaticanis, W a t y k a n 1960, s. 295. Pełna formuła b r z m i : „Matrimonium b a p t i z a t o r u m v a l i d u m d i e i t u r r a t u m , si n o n d u m c o n s u m m a t i o n e c o m p l e t u m e s t ; r a t u m et c o n s u m m a t u s , s i i n t e r c o m u g e s l o c u m h a b u e r i t c o n i u g a l i s a c t u s , a d quern, n a t u r a s u a o r d i n a t u r c o n t r a c t u s m a t r i m o n a l i s et q u o coniuges fiunt u n a c a r o " . 9 1 0 �P O K Ł A D Z I N Y 55 P O L S K I E ną. Załóżmy jednak, że służy ona l i t y l k o społecznemu podkreśleniu, w y ­ biciu a k t u konsumpcji. W takim wypadku warunkiem koniecznym i w y ­ starczającym pokładzin, i c h pełnej realizacji, byłby t y l k o stosunek seksual­ n y między panną młodą a panem młodym. Stosunek pełny i w w i d o m y sposób (ślady k r w i ) dokonany. A l e o t o t e n właśnie w a r u n e k n i e jest podług większości r e l a c j i starszych niż X I X - w i e c z n e spełniany. W S e r b i i noc poślubną spędza z panną młodą n i e j e j przyszły mąż, lecz starszy drużba , p r z y czym w niektórych w y p a d k a c h zwyczaj t e n rozciąga się nie t y l k o n a pokładźmy, lecz i t r z y następne n o c e . Identycznie o d b y ­ wają się pokładziny w okolicach Czarnogóry . Szereg f o r m szczątkowycfi pozwala przypuszczać, że zasięg t e j f o r m y pokładzin obejmował również (w X V I I w.?) ziemie polskie. I t a k n a niektórych terenach z obrzędu oczepin w y k l u c z e n i są wszyscy mężczyźni (z panem młodym włącznie) z wyjątkiem starszego d r u ż b y . W Rzeszowskiem i n a Polesiu bezpo­ średnio przed pokładzinami d o łoża w c h o d z i starszy drużba i pozostaje w n i m , aż d o przyjścia młodych , podobnie dzieje się n a R u s i Czerwo­ nej i u Wielkorusów . Liczne wątki, które t r u d n o inaczej wyjaśnić, znaleźć też można w pieśniach towarzyszących oczepinom. N a M o r a w a c h śpiewa się n a przykład: „Zgubiłam wieniec, zielony wieniec, k t o go odnalazł? — starszy mládenec" . I te przykłady można b y m u l t y p l i k o w a ć . N i e jest t o j e d n a k konieczne. T e n materiał d o w o d o w y wystarcza b o w i e m , b y odrzucić „konsumpcyjną" interpretację pokładzin, w każdym razie j a k o interpretację wyłączną i jedyną, t y m bardziej że opis wesela serbskiego', w którym b r a k k o n s u m p c j i przez pana młodego występuje z całą jaskrawością, jest poza t y m w całej rozciągłości przystający do w e r s j i beauplanowskiej, co kazałoby sądzić, że s t r u k t u r a jego n i e jest obca tejże z terenów polskich. 1 1 12 13 14 15 16 1 7 18 19 20 A d 2. Odrzucenie i n t e r p r e t a c j i pierwszej n i e w y k l u c z a oczywiście w e r s j i sprawdzianu. Wszakże do wypróbowania d z i e w i c t w a panny młodej 1 1 Piprek, 12 Tamże, Slawische s. 137 i Brautwerbungs..., 192, o r a z M. Słowian i Ary ów, Księga I : Obrzędy w weselne, 13 Tamże, s. 135. 1 4 Żmigrodzki, 15 Tamże, s. 107 (dotyczy L u b e l s k i e g o ) . 16 Tamże, s. Ш . 17 Tamże, s. 171. 18 Tamże, 1 9 K. polskich pana Lud Polski..., Lud Polski i Rusi wśród K r a k ó w 1907, s. 191. s. 198. s. 254. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , obrzędach młodego, 2 0 s. 42. Żmigrodzki, — ze Zawarcie szczególnym małżeństwa przez kupno roli orszaku uwzględnieniem K r a k ó w 1929, s. 39. Żmigrodzki, Briutwerbungs..., weselnych Lud Polski..., s. 107, 117, 196-199; Piprek, s. 41-42, 64, 83, 96-100, 128-137, 145-149, 174, 192. Slawische �56 LUDWIK STOMMA nie jest konieczny p a n młody, nawet wręcz o d w r o t n i e — o b i e k t y w n y i bardziej doświadczony starszy drużba mógłby w jego zastępstwie rolę tę odegrać n i e gorzej, o i l e n i e lepiej. Obojętne więc, czy p r z y j m i e m y zasadę zastępstwa pana młodego przez drużbę za wyjątkową, czy też powszechną w dawniejszych czasach, n i e jest to w w e r s j i „sprawdzianowej" istotne. Przy założeniu tej w e r s j i n a t r a f i a m y natomiast n a podstawowe wątpliwości n a t u r y logicznej. Opiera się ona b o w i e m n a następującej zasadzie: a) n o r m a x -> sprawdzian s a n k c j a z a niedopełnienie n o r m y x p r z e s t r z e g a n i a n o r m y x ->• ^ ' radość z dopełnienia n o r m y x ,u 3 A b y więc udowodnić, iż pokładziny są sprawdzianem przestrzegania n o r m y , należy sprawdzić przedtem, czy n o r m a taka (zachowanie d z i e w i ­ czości d o ślubu) rzeczywiście istniała. A l e tego d o w o d u p r a w d y p r z e p r o ­ wadzić się n i e da. W w i e l u regionach, gdzie pokładziny występują z wszel­ k i m i r y g o r a m i , panuje swoboda seksualnego życia przedślubnego , a n a ­ w e t funkcjonują takie obyczaje, j a k raczenie gości wdziękami córek, czyli t a k zwana „gościnność płciowa" . M a m y też przykłady d o k o n y w a n i a a k t u pokładzin dziewcząt, które były już publicznie piętnowane za rozwiązłe życie, u których więc w y n i k próby musiałby być n e g a t y w n y . Okazywało­ b y się więc, iż zamiast ze schematem a m a m y do czynienia z: 21 22 sprawdzian b) s a n k c j a z a niedopełnienie n o r m y x b r a k n o r m y x -> p r z e s t r z e g a n i a n o r m y x ť » J J lub , ,, , > • • _ r a d o s c z dopełnienia n o r m y x A l e i t o jeszcze n i e wszystko. Jest rzeczą, jasną i potwierdzoną choćby w przysłowiach, że l u d o w i znane jest zjawisko menstruacji, które oczy­ wiście mogłoby z prawdopodobieństwem 1 0 - 3 3 % (czas t r w a n i a m e n ­ s t r u a c j i 3-7 d n i , czas między początkiem jednej menstruacji a następną 21-32 d n i ) zakłócić przebieg sprawdzianu na korzyść badanej, co siłą rzeczy wykluczałoby przyjęcie śladów k r w i za dowód wystarczający. I n a t y m n i e koniec. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a stwierdza słusznie, iż miejsca pokładzin nie da się jednoznacznie określić. Odbywały się one, zależnie od okoliczności (ekonomicznych, l o k a l o w y c h etc.) raz w d o m u p a n n y mło­ dej, to znów u pana młodego . Tymczasem zwyczaj wyładowywania n a d o b y t k u g n i e w u z p o w o d u n i e u d a n y c h pokładzin n i e różnicuje się ze 23 2 1 Poniatowski, G. Baudouin obrzędami weselnymi i Białorusinów). 2 2 2 3 Obrzędy rodzinne, s, 329. de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a , Z e studiów nad ludu polskiego, cz. I , W i l n o 1929, s. 15-16 (dotyczy H u c u ł ó w Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , op. cit., s. 37. �POKŁADZINY 67 POLSKIE względu n a miejsce a k c j i . T a k więc za b r a k k r w a w i e n i a p a n n y młodej konsekwencje ponosiłby również n i e objęty zakazem p a n młody, a osta­ teczny schemat logiczny pokładzin wyglądałby następująco: niepewny sprawdzian c) b r a k n o r m y x -> p r z e s t r z e g a n i a n o r m y x s a n k c j a z a niedopełnienie n o r m y x e g z e k w o w a n a w sposób p r z y p a d k o w y lub radość z dopełnienia n o r m y x Jest rzeczą oczywistą, że takiego ciągu logicznego n i e d a się w żaden sposób utrzymać. Konieczne okazuje się więc kategoryczne odrzucenie także d r u g i e j z przyjętych i n t e r p r e t a c j i pokładzin, traktującej ją j a k o sprawdzian dziewiczości p a n n y młodej. A zatem można przejść nareszcie do analizy s t r u k t u r a l n e j pokładzin. M a m y w n i c h do czynienia, mówiąc najogólniej (na podstawie dotychcza­ s o w y c h danych), z a k c j a m i dwojakiego r o d z a j u : 1) celebrującymi k r e w , 2) celebrującymi ziemię. D o p u n k t u 1' przypisać można p u n k t y 1, 3-5 z o p i s u Beauplana, do p u n k t u 2' zaś dołączony n a podstawie opisów k o l b e r g o w s k i c h p k t . ЗА. Natomiast p k t , 2 jest p o p r o s t u w a r u n k i e m realizacji p k t . 3-5, mającym czysto techniczny charakter. P r z e a n a l i z u j m y n a j p i e r w akcje z p u n k t u czy raczej szeregu l ' . Ujmując lapidarnie — m a m y t u t r z y czynności: w y t w o ­ rzenie k r w i , interpretację k r w i , demonstrację k r w i , l u b analogicznie: nie w y t w o r z e n i e k r w i , interpretację b r a k u k r w i , demonstrację b r a k u k r w i . N i e t r u d n o zauważyć, że realizacje a k c j i różnicują się dopiero n a poziomie demonstracji. A k c j e poprzednie, zmierzające d o w y t w o r z e n i a k r w i , mają bez względu n a przyszły s k u t e k (bo w nieświadomości tegoż s k u t k u mieć muszą) przebieg j e d n a k o w y . Podobnie z interpretacją, której w y n i k d o ­ p i e r o rozstrzygnie o k o n t y n u a c j i obrzędu. Graficznie można t o zilustrować w sposób następujący: (O) demonstracja k r w i (+) demonstracja braku k r w i (-) Schemat t e n i l u s t r u j e rzeczy oczywiste, c z y l i że zróżnicowanie a k c j i zaczyna się dopiero od m o m e n t u i n t e r p r e t a c j i , że akcje demonstracji k r w i i j e j b r a k u są opozycyjne, że wreszcie same czynności, mające n a celu �58 LUDWIK STOMMA w y t w o r z e n i e k r w i czy interpretację mają charakter „strukturalnie obojęt­ n y " . Siłą rzeczy uwaga nasza zwraca się n a opozycyjną parę: d e m o n ­ stracja k r w i ( + ) i demonstracja b r a k u k r w i (—). Pierwsza j e j część prze­ j a w i a się w k o n t y n u o w a n i u obrzędu, a więc podjęciu dalszych akcji mających w ostatecznym w y n i k u doprowadzić do zawarcia związku, d r u ­ ga — w z e r w a n i u obrzędu, a więc u z n a n i u związku za nieważny l u b p r z y n a j m n i e j niezupełnie ważny, d e m o l o w a n i u d o b y t k u oraz akcjach w y m i e r z o n y c h p r z e c i w k o właścicielom d o m u . Zarysowuje się więc w y ­ raźna dysproporcja działań p o z y t y w n y c h ( + ) i n e g a t y w n y c h •(—). Opo­ zycja przestaje być zrównoważona: 24 2S Knew + I k o n t y n u a c j a obrzędu II Brak krwi — • I z e r w a n i e obrzędu ? I I demolowanie d o b y t k u i poniżanie jego właścicieli Inaczej mówiąc: akcje k r e a c j i i d e s t r u k c j i związku dwojga młodych (bo o t o wszakże chodzi w z e r w a n i u l u b k o n t y n u a c j i obrzędu), pozostają w stosunku równoważności. Natomiast akcja d e s t r u k c j i d o m u (lżenie jego właścicieli jest j e j elementem) n i e znajduje, podług naszych dotychczaso­ w y c h ustaleń, przeciwwagi. W a r t o p r z y t y m zauważyć, iż pozycja t e j przeciwwagi jest w obrzędzie ściśle określona: SZEREG KRWI SZEREG BRAKU KRWI Znajduje się ona n a przecięciu dwóch szeregów — d o m u i k r w i . Z n a k jej m u s i być p o z y t y w n y . M u s i być też równoważna w stosunku do części I I szeregu b r a k u k r w i . I n n y m i słowy, m u s i t o być a k t zapewnienia przez k r e w k r e a c j i d o m u . Ta abstrakcyjna k o n s t r u k c j a sprawdzona być może t y l k o n a podstawie analizy związku s y m b o l i k i k r w i z p r o b l e m a m i k o n s t ­ r u k c j i (?), pomyślności (?), bezpieczeństwa (?) d o m u . Z a c z n i j m y od p i e r w „Strukturalnie obojętny", c z y l i — mogący mieć w łańcuchu o p o z y c j i . T e r m i n t e n wprowadził J . L a c a n . 2 4 dwojaki, przeciwny B e a u p l a n n i e w s p o m i n a , że a k t y a g r e s j i weselników w y m i e r z o n e p r z e c i w k o o j c u młodego l u b młodej (panu domu) i i n n y m d o m o w n i k o m . 2 5 skutek są także �59 POKŁADZINY P O L S K I E szego z t y c h składników. Wielka encyklopedia powszechna PWN definiuje skrótowo znaczenie k r w i w p r y m i t y w n y c h obrzędach: „krew — uważana za źródło życia" . Określenie to, acz lapidarne, znajduje pełne potwierdzenie w materiałach źródłowych. U Mordwinów, Wotiaków, Czuwaszów i Cze­ remisów skrapia się krwią obiekt mający być powołany d o z m i a n y s t a n u (nowego ż y c i a ) . U Gallów i Germanów k r o p i się krwią n o w o narodzone dzieci, świeżo zbudowaną chałupę e t c . Również u Słowian, co interesuje nas najbardziej, „zakładaniu p o d w a l i n p o d d o m , most l u b ogród t o w a r z y ­ szyły o f i a r y k r w a w e ze zwierząt, a nawet l u d z i " . , 26 27 28 29 Poszukiwany związek rysowałby się więc nader wyraźnie — kreacja nowego ( w sensie ogólnym — n a r o d z i n y dziecka, k o n s t r u k c j a materialna czy społeczna) sankcjonowana była przez k r e w . T a k więc w w y p a d k u małżeństwa mielibyśmy do czynienia z usankcjonowaniem społeczno-fizycznego (szereg młodych) i społeczno-ekonomicznego (szereg domu) związ­ k u młodych, przez k r e w z wnętrzności p a n n y młodej (obojętne — d z i e w i ­ czą, menstruacyjną czy pochodzącą, j a k to jest p r a k t y k o w a n e n a Polesiu, z wywołanego specjalnym naparem z ziół k r w o t o k u — chodzi o s a m f a k t „wewnętrznej" k r w i ) , c z y l i z ciągiem następującym: 3 0 Czynności mające n a c e l u wytworzenie k r w i Pomyślna r e a l i z a c j a ^ofiary krwawej Usankcjonowanie ^ k r e a c j i związku Ciąg t e n w t e d y t y l k o możliwy będzie do zaakceptowania, jeżeli uda n a m się udowodnić, że dokonywane w trakcie pokładzin czynności zmie­ rzające do w y t w o r z e n i a k r w i mogą mieć charakter ofiarniczy, że są r e a l i ­ zacją ofiary. Inaczej mówiąc: należy sprawdzić, czy w przebiegu ofiar k r w a w y c h zmieścić się mogą następujące charakterystyczne d l a obrzędu pokładzin akcje: 1. Oględziny p a n n y młodej (obiektu ofiary). 2. Oględziny k o s z u l i (interpretacja o f i a r y przez osobę postronną). 3. Publiczna demonstracja śladów k r w i (demonstracja pomyślnej rea­ lizacji ofiary). 4. W w y p a d k u b r a k u śladów k r w i (ofiara nieprzyjęta) destrukcja domu. 5. W w y p a d k u b r a k u śladów k r w i (ofiara nieprzyjęta) zerwanie związku. 6. W w y p a d k u odnalezienia śladów k r w i (ofiara zrealizowana pomyśl­ nie) usankcjonowanie związku. Wielka encyklopedia K. M o s z y ń s k i , s. 262. 26 2 7 powszechna PWN, t. 8, W a r s z a w a 1966, s. 166. Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, W a r s z a w a A . G . v a n H a m m e 1, Ijslands Odingeloof. Medeelingen der kong. Akademie Watenschappen, A d f . L e H e r k u n d e s e r i a B , n r 3. A m s t e r d a m 1936, s. 111. Słownik starożytności słowiańskich, t. I I , cz. 2, W a r s z a w a 1969, s. 516. 2 8 van 1967, 29 30 Hammel, op. cit., s. 117. �60 LUDWIK STOMMA A d 1. U Słowian Bałkańskich zwierzę ofiarne jest bezpośrednio przed ofiarą starannie m y t e , czesane i przybierane przez dziewczęta . U Ger­ manów czynności przedofiarne obejmowały także w y s z u k i w a n i e w e włosiu, uszach etc. zwierzęcia insektów, które mogłyby śmiercią ofiarnie nieza­ mierzoną skomplikować przebieg obrzędu . Gallowie „sprawdzali, czy zwierzę n i e m a j a k i c h skaleczeń, z których b y k r e w zewnętrzna pochodzić mogła..." 31 32 3 3 A d 2. T u sprawa jest zupełnie prosta — każde zwierzę ofiarne było po_ r y t u a l n y m u b o j u oglądane przez osobę odpowiedzialną za przebieg ofiary, która na podstawie wnętrzności zwierzęcia , ilości k r w i z t y c h wnętrzności wydzielonej czy i n n y c h d a n y c h wyrokowała o realizacji ofiary. A d 3. J a k wyżej — o f i a r y k r w a w e miały c h a r a k t e r j a w n y i w y n i k i i c h były k o m u n i k o w a n e całej zainteresowanej g r u p i e . A d 4. „Winą za niepowodzenie ofiary obarczano najczęściej dzierżcę miejsca, n a którym była ona składana. Jeżeli ważność o f i a r y była duża, gniew społeczeństwa miewał nieobliczalne konsekwencje. Nieraz docho­ dziło do zamordowania właściciela terenu. W najlepszym w y p a d k u nisz­ czono jego d o m i ruchomości" . Podobne reakcje obserwować można było u S e r b ó w , Wielkorusów , j a k i w okolicach Czarnogóry . 34 3 5 3 6 31 38 39 40 A d 5. Niepowodzenie o f i a r y równoznaczne było zarówno u Gallów, Germanów, j a k i S ł o w i a n z zawieszeniem a k t u kreacyjnego l u b jego zaniechaniem. N a miejscu, w którym ofiara nie powiodła się, n i e b u d o ­ w a n o domów, mostów etc. Zaniechiwano też działań w o j e n n y c h , d o k o n y ­ w a n i a postrzyżyn i t p . , jeżeli poprzedzone były złymi auspicjami w r ó ­ żebnymi . A d 6. W w y p a d k u pomyślnego dopełnienia o f i a r y k r w a w e j działania kreacyjne były rozpoczynane albo k o n t y n u o w a n e . 41 42 43 3 1 3 2 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa H a m m e l , op. cit, s. 114. Słowian, t. I I , c. 1, s. 257. op. cit., P a r i s 1921, s. 177. 3 3 Motand, 3 4 M o s z y ń s k i , Kultura 3 5 M o t a n d, op. cit., s, 194. Moszyński, passim. 3 6 ludowa Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, s. 399-405. Słowian, t. I I , cz. 1, s. 665 667, 250-252, J op. cit., s. 215. 3 7 Motand, 8 8 N. S c h r o d e r , 39 Tamże, s. 88. 40 Tamże, s. 88. Die Hochzeitsbrauche der Esten, B e r l i n 1888, s. 87. L i c z n e przykłady ilustrujące to s t w i e r d z e n i e przytaczają Moszyński, M o t a n d , F r i e d l a n d e r , H a m m e l etc. L é v i - B r u h l p r z y j m u j e j e z a obowiązującą zasadę d l a wszystkich religii prymitywnych. Podobne stanowisko reprezentuje Mauss. 4 1 4 2 43 M o t a n d , op. cit, s. 221 (przykłady p r z y t a c z a też Moszyński). Tamże, s. 222. �POKŁADZINY 61 POLSKIE Listę przytoczonych przykładów można oczywiście znacznie rozszerzać. Nie o t o j e d n a k chodzi. Już z cytowanego zestawu widać b o w i e m jasno, iż wszystkie elementy pokładzin mają swoje paralele w r y t u a l e o f i a r y k r w a w e j , co w połączeniu z r o z u m o w a n i e m dotyczącym działań celebru­ jących k r e w upoważnia nas do przyjęcia dla pokładzin syntetycznego schematu: Ofiara pomyślna r e a l i z a c j a ofiary k r w a w e j krwawa U s a n k c j o n o w a n i e d a l s z y c h czynności ' zmierzających do k r e a c j i związku Schemat t e n spełnia n i e t y l k o c z w a r t y Lévi-Straussa warunek b u ­ d o w y modelu, n i e t y l k o (w odróżnieniu od i n t e r p r e t a c j i k o n s u m p c y j n y c h i sprawdzianowych) n i e stoi w sprzeczności z żadnym z faktów r y t u a l n y c h , lecz znajduje ponadto obfite analogie. I l u s t r u j e t o załączona tabelka, z której n i e można oczywiście, ze względu na skąpy materiał d o w o d o w y do niej w y k o r z y s t a n y , wysnuwać z b y t daleko idących wniosków . M a ona 4 4 4S Szereg ofiary Słowiańszczyzna R z y m I I w. Germanie Galia V I w. V I w. Przygotowanie Oględziny panny Wybór i obmycie Oględziny panny Kąpiel panny ofiary młodej zwierzęcia ofiar­ nego młodej młodej A k t ofiary A k t seksualny Ubój zwierzęcia Akt seksualny A k t seksualny ofiarnego Interpretacja ofiary Oględziny koszuli panny młodej Oględziny wnętrz­ Oględziny koszuli panny młodej ności zwierzęcia Oględziny ciała panny młodej ofiarnego Dowód udania się Krew ofiary Krew Krew 4 6 Krew Demonstracja Obnoszenie ko­ Skrapianie krwią Odpowiednia Włożenie pannie powodzenia ofiary szuli panny mło­ progu domu pieśń młodej czerwonej Demonstracja nie­ Zerwanie obrzę­ Zerwanie obrzę - Zerwanie obrzę­ powodzenia ofiary du, destrukcja Zerwanie obrzę­ du du du, destrukcja dej szaty domu domu j e d y n i e egzemplifikacyjny charakter. Widać z niej jednak, że poszczególne elementy pokładzin słowiańskich (polskich) pokrywają się n i e t y l k o z ger­ mańskimi czy g a l i j s k i m i , w których strona znaczeniowa wydaje się być podobnie zaszyfrowana, ale również ze ślubem r z y m s k i m , w którym m o Antropologia strukturalna, 4 4 C. L é v i - S t r a u s s , 4 5 D a n e do t a b e l i włączone zostały n a p o d s t a w i e następujących p o z y c j i : R z y m — J. C a r c o p i n o , Zycie codzienne w Rzymie, Warszawa Warszawa 1970, s, 336. 1966, G e r m a n i e — H am­ i n e 1, op. cit., G a l i a — M o t a n d , op. cit. 4 6 Zeit F. F r i e d l a n d e r , von August Darstellungen bis zum Ausgang aus der Antoninę, der Sittengeschichte Horns w y d . 10, L i p s k 1920, s. 287. in del �62 LUDWIK STOMMA ment ofiarniczy podany jest całkowicie explicite. Jest t o więc jeszcze j e d ­ n o (niewątpliwie n i e ostatnie) potwierdzenie ofiar/niczego c h a r a k t e r u p o ­ kładzin. „Ofiarniczego", „ofiara" — t e r m i n y te zostały już p a r o k r o t n i e przeze m n i e użyte. I c h znaczenie ulegało w dziejach i s t o t n y m zmianom. S. Piekarczyk, analizując obyczaje germańskie s t w i e r d z a : „ W stosunkach międzyludzkich obowiązywała zasada do ut des. W sposób identyczny odnosił się człowiek d o obiektów uprawianego k u l t u [...]. Istniejące źródła niedwuznacznie wskazują, że za o f i a r y składane bóstwom oczekiwano r e k o m p e n s a t y " . T a k samo interpretują znaczenie o f i a r y : Lévi-Bruhl, Mauss, Eliade czy H o l a s . Jest ona formą w y m i a n y : daję i biorę, biorę i daję. Mauss zauważa p r z y t y m , iż w y m i a n a t a m a charakter proporcjo­ n a l n y — życie za życie, p l o n y za p l o n y . Oczywiście n i e jest t o proporcja 1 : 1. I t a k za życie l u d z k i e oddaje s i ę zwierzęce, za obfitość plonów l i t y l k o część p i e r w o c i n . Ważna jest jednak zasada, pozwala ona b o w i e m z c h a r a k t e r u o f i a r y wnioskować o j e j intencji, czyli oczekiwanej r e k o m ­ pensacie. W t y m ujęciu ofiara k r w a w a j a k o c z y n intencjonalny n i e przed­ stawia się z b y t s k o m p l i k o w a n i e . Bez względu b o w i e m n a to, czy łączy się z nią a k t zadania śmierci (jak w ślubie r z y m s k i m , ofiarach n a intencję k r e a c j i d o m u , mostu, grodu) , czy też n i e (jak w pokładzinach polskich), zawiera ona m o m e n t w y t w o r z e n i a i oddania k r w i — źródła życia, a więc ofiarowania życia. W zamian za n i e Bóg zobowiązany jest więc do zezwo­ l e n i a n a powstanie życia nowego, d o z e z w o l e n i a n a k r e a c j ę . Kreacja t a n i e m a w w y p a d k u pokładzin t a k łatwego i klarownego charak­ t e r u , j a k w c y t o w a n y c h przykładach, dotyczących b u d o w y obiektów m a ­ t e r i a l n y c h . Oprócz b o w i e m aspektów gospodarczo-społecznych wystę­ puje t u i o d g r y w a pierwszoplanową rolę f a k t k r e a c j i nowego s t a n u — n i e dobra materialnego, lecz nowej jakości czy — j a k b y o k r e ­ ślił Eliade — nowego czasu. Równoważny schemat o f i a r y pokładzin przed­ stawiałby się więc następująco: 47 48 49 50 51 oddanie życia (śmierć) DESTRUKCJA z e z w o l e n i e n a n o w ą jakość, s t a n (narodzenie) KREACJA Rozpatrując t e n schemat zauważyć j e d n a k i podkreślić należy, iż „ w y ­ m i a n a " ofiarna o d b y w a się na połączeniu dwóc^i płaszczyzn: boskiej i l u d z S. P i e k a r c z y k , Barbarzyńcy i chrześcijaństwo, W a r s z a w a 1968, s. M. E l i a d e , Traktat o historii religii, W a r s z a w a 1966, s. 28, 134; M . Sociologie et enthrapologie, P r e s s e s Universitaitres d e F r a n c e P a r i s 1968, s. L. L é v i - B r u h l , La mythologie primitive, Presses Universitaires de P a r i s 1963, s. 45-81; B . H o l a s , Le séperatisme religieux en Afriąue noire, U n i v e r s i t a i r e s d e F r a n c e , P a r i s 1965, s. 330-367. 4 7 48 4 9 50 51 Mauss, op. cit., s. 164-172. Słownik starożytności Tamże, s. 516. słowiańskich, t. I I , cz. 2, s. 516. 176-177. Mauss, 164-172; France, Presses �POKŁADZINY 63 POLSKIE k i e j . Człowiek na ziemi zwraca się przez destrukcję (płaci destrukcją) do Boga n a niebie. T e n z kolei, poprzez kreację odpłaca (zwraca równowar­ tość) człowiekowi. W y t w a r z a się system: / / Bóg (niebo) / \ \ ! destrukcja / ¡ (śmierć) p \ \ \ człowiek \ kreacja (narodzenie) (ziemia) у / Środek s y m e t r i i tego systemu, jego c e n t r u m (oznaczone n a schemacie literą P) s t a n o w i oczywiście s a m element pokładzin, a ściślej rzecz biorąc jego szereg k r w i , W t r a k c i e dotychczasowej analizy pominąłem b o w i e m m o m e n t oznaczony n a wstępie j a k o ЗА — układania p a r y młodych do pokładzin n a ziemi. P r z y j r z y j m y m u się teraz bliżej. Sam f a k t składania n a z i e m i występuje w w i e l u obrzędach, n a bardzo rozległych terenach. „Przypomnijmy n a przykład rozwiązanie n a z i e m i (humi positio), obrzęd n a p o t y k a n y p r a w i e wszędzie o d A u s t r a l i i po Chiny, od A f r y k i p o A m e ­ rykę Południową" . W s p o m n i j m y też o zwyczaju kładzenia n a z i e m i noworodka. „Zwyczaj t e n zachował się po dziś dzień w niektórych k r a j a c h E u r o p y : dziecko o d r a z u po wykąpaniu i spowinięciu kładzie się n a ziemię" . T e n sam rytuał powtarza się w s t o s u n k u d o zmarłych, a także c h o r y c h — n a równi dorosłych i d z i e c i . Występuje także kładzenie n a z i e m i p r z y o k a z j i inicjacji. Ogólnie można więc stwierdzić, iż czynność t a towarzyszy s y t u a c j o m z m i a n y s t a n u l u b (choroba) — zagrożenia zmianą stanu. O t o w c h w i l i takiej realizuje człowiek swoją symboliczną śmierć (w t e j i n t e r p r e t a c j i samej czynności kładzenia n a ziemię zgodni są wszyscy badacze ) , b y przeszedłszy przez nią, osiągnąć stan n o w y . „Inaczej mówiąc obrzęd t e n równoznaczny jest z n o w y m narodzeniem" — stwierdza E l i a ­ d e . M a m y więc d o czynienia z ciągiem: chęć z m i a n y s t a n u — d e s t r u k ­ cja — kreacja... (— śmierć — narodzenie). S2 53 54 5S 5 6 Jeżeli p r z y p o m n i m y więc, iż pomiędzy destrukcją a kreacją umiejsco­ wić należy Boga — adresata d e s t r u k c j i i nadawcę wszelkiej kreacji, okaże się, że znów będziemy m i e l i d o czynienia z r o z u m o w a n i e m par excellence o f i a r n i c z y m : daję Bogu — dostaję od Boga rekompensatę, w y m i e n i a m 5 2 53 5 4 5 5 5 6 M. E l i a d e , Sacrum-mit-historia, Tamże, s. 151. M . E l i a d e , Traktat o historii E l i a d e , Sacrum-mit-historia, Eliade, Traktat o historii Warszawa religii, s. 152. religii, 1970, s. 151. Warszawa s. 249. 1966, s. 249. �64 L U D W I K S T O M M A życie n a życie. „Jest to ofiara n i c z y m nie różniąca się od zarzynania czar­ nego k o g u t a " — stwierdza d o b i t n i e i obrazowo M o t a n d . Przyjmując t e n wniosek dochodzimy do oczywistego ustalenia, iż n i e m a w pokładzinach słowiańskich (polskich) dwóch niezależnych szeregów celebracji k r w i i ziemi, j a k i e roboczo wyróżniłem n a wstępie tego rozdziału. Przytoczony dla szeregu k r w i (celebracji k r w i ) schemat ofiarniczy pasuje przecież, w e w s z y s t k i c h szczegółach, również do szeregu ziemi. Szeregi te są więc tożsame — stanowią o realizacji tej samej intelektualnej k o n s t r u k c j i p o kładzin-ofiary, mającej n a celu stworzenie pomostu między Bogiem i czło­ w i e k i e m (niebem i ziemią) d l a przejścia od d e s t r u k c j i do k r e a c j i (od śmierci do narodzin). 5 1 Katedra Etnografii N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a 5 7 UW M o t a n d, op. cit., s. 223. �