https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/8804b64da1eba5c4ebe87749961cf9df.pdf 2c2903cfd210759ccfc1fc98dc3b83eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:881 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:810 Title A name given to the resource Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.67-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X z. 2 ZOFIA SOKOLEWICZ TRADYCYJNY WZÓR Część I. Rekonstrukcja KULTUROWY wzoru i jego PASTERZY realizacja MONGOLSKICH w sferze gospodarczej Elementy k u l t u r y t r a d y c y j n e j pasterzy mongolskich wyprowadza się z odległej nieraz przeszłości — niektóre nawet z epoki brązu. Układały się one we wzór, który ulegał poważnym zmianom w długiej h i s t o r i i M o n ­ golii. Głęboki wstrząs d l a wartości k u l t u r y t r a d y c y j n e j stanowiły w y p a d ­ k i X V I I w . — u t r a t a niepodległości i wprowadzenie l a m a i z m u . Z m o d y f i ­ k o w a n y przez nie wzór k u l t u r o w y trwał do połowy X X w., to jest do m o m e n t u , w którym w konsekwencji r e w o l u c j i 1921 r. okrzepł n o w y system wartości — socjalistycznych. Rekonstruując strukturę w z o r u t r a d y c y j n e j k u l t u r y na podstawie m a ­ teriałów t e r e n o w y c h pragnę odpowiedzieć na pytanie, jakie możliwości samorealizacji posiadała najniższa w M o n g o l i i w a r s t w a społeczna różnych k a t e g o r i i aratów. Ze wstępnych badań w y n i k a , że r o z b u d o w a l i oni i zna­ cznie z i n d y w i d u a l i z o w a l i zachowania związane z pasterstwem. Wiele z nich, niezależnie od f u n k c j i p r o d u k c y j n y c h , posiada głębokie znacze­ nie społeczne. F a k t t e n ma działanie rekompensujące niemożność w y p o ­ wiadania się aratów w płaszczyźnie politycznej i r e l i g i j n e j . Można przyjąć, że działalność mongolskich rewolucjonistów w latach 20-tych X X w . prowadzona była zgodnie z zasadami tradycyjnego w z o r u k u l t u r o w e g o . Odwoływali się o n i do podstawowych w pasterskiej k u l t u ­ rze wartości domagając się sprawiedliwości społecznej — stworzenia m o ­ żliwości pełnej realizacji tego w z o r u przez wszystkie w a r s t w y społeczne. Zasadnicza zmiana w z o r u k u l t u r o w e g o przypada dopiero na okres po r e w o l u c j i , a zwłaszcza lata k o l e k t y w i z a c j i , g d y nie negując t r a d y c j i M o n ­ gołowie zaczęli dążyć do osiągnięcia i n n y c h wartości. J e d n y m ze stosowanych w etnologii sposobów systemowego przedsta­ w i e n i a k u l t u r y jest posłużenie się pojęciem w z o r u k u l t u r o w e g o r o z u m i a ­ nego jako zespół n o r m i sposobów i c h realizacji pozostających w stałym układzie r e l a c j i względem siebie, a umożliwiających członkom danej spo­ łeczności realizację wartości uznanych społecznie za ważne. P r z y t a k i m postawieniu p r o b l e m u istotna jest odpowiedź na p y t a n i e : czy wszystkie �68 ZOFIA SOKOLEWICZ stwierdzane empirycznie zachowania ludzkie można wyprowadzić z ogól­ n y c h zasad t a k rozumianego w z o r u k u l t u r o w e g o ? I następnie: czy ludzie, korzystając z wachlarza możliwych, akceptowanych społecznie i dają­ cych się wyprowadzić z w z o r u k u l t u r o w e g o zachowań, są zadowoleni i szczęśliwi? Czy i m to wystarcza, czy też, o d w r o t n i e — na s k u t e k ubóstwa w z o r u zmuszeni są do szukania czegoś innego, i n n y c h sposobów samorea­ lizacji? Odpowiedź n a te p y t a n i a ma zapewne znaczenie d l a p r a k t y k i spo­ łecznej. Posiada również doniosłe znaczenie teoretyczne. Stwierdzając b o ­ w i e m występowanie zachowań niezgodnych z p o d s t a w o w y m i zasadami przyjętego w z o r u w zależności od i c h rodzaju i znaczenia możemy w y ­ stępować z hipotezą współistnienia różnych wariantów w z o r u l u b mówić o jego przekształceniach. T y m s a m y m możemy dany system k u l t u r o w y r o z p a t r y w a n y w kategoriach w z o r u k u l t u r o w e g o ująć dynamicznie . N i e m a m y wątpliwości, że wszyscy ludzie reprezentują jeden gatunek, że cechuje i c h ta sama podstawowa budowa anatomiczna, procesy f i z j o ­ logiczne i że działają pod wpływem t y c h samych biologicznych popę­ dów. Nie m a m y również wątpliwości, zwłaszcza wobec o g r o m n y c h p o ­ stępów psychologii, że każdy człowiek posiada jakieś cechy fizyczne i psy­ chiczne ściśle i n d y w i d u a l n e , że nie ma dwóch j e d n a k o w y c h jednostek l u d z k i c h . Powstaje więc p y t a n i e : czy różnice i n d y w i d u a l n e nie przeszka­ dzają l u d z i o m podporządkować się n o r m o m jednego w z o r u obowiązują­ cego w d a n y m społeczeństwie, a przekazanym i m w ciągu procesu socjali­ zacji? Czy w t a k i m p r z y p a d k u mogą realizować swoje i n d y w i d u a l n e cechy osobowościowe? I n n y m i słowy, czy wzór k u l t u r o w y obowiązujący w j a ­ kimś społeczeństwie w określonym czasie może być realizowany w na t y l e różne, a n i e sprzeczne ze sobą sposoby, że j e d n o s t k i l u d z k i e danej g r u p y mogą rozwijać swoje osobowości nie podejmując działania zmie­ rzającego do obalenia w z o r u . Analizą systemową w kategoriach w z o r u k u l t u r o w e g o i podporządko­ w a n y c h m u pojęciach wartości i n o r m y objęto społeczność pasterską M o n ­ gołów z okresu bezpośrednio poprzedzającego ostatnią fazę k o l e k t y w i z a ­ c j i (1959 г.). Niniejszy szkic s t a n o w i więc dalszy ciąg prac n a d poszuki­ w a n i e m specyfiki k u l t u r o w e j pasterzy mongolskich w g r u p i e ludów pas­ terskich A z j i Centralnej prowadzonych przez autorkę i i n n y c h człon1 2 1 Przyjęte t u r o z u m i e n i e w z o r u k u l t u r o w e g o niezgodne sformułowaniem p r z e z R . B e n e d i c t w jej Wzorach kultury. j e s t z k l a s y c z n y m jego Sądzę j e d n a k , że moja p r o p o z y c j a była w jakimś sensie i n s p i r o w a n a przez j e j r o z u m i e n i e w z o r u i dlatego rezygnuję z częściej może obecnie s t o s o w a n y c h pojęć, j a k np. model. 2 the Z. study national Sokolewicz, of culture Congress O n the application change in present-day of Anthropological s z a w a 1968, s. 211-223; t e n ż e , wo-wschodniej, [w:] Studio Grupa of the concept Mongolia, and Ethnological Chalcha mongolskie, praca of local [w:] Poland Sciences, w zespole Wroclaw — kulturowym zb. B i b l i o t e k a t. 19, W a r s z a w a — W r o c ł a w - - K r a k ó w 1969, s. 13-31. community at the 8th Azji Etnografii to Inter­ War­ środko­ Polskiej, �69 WZÓR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H ków polskiej ekspedycji etnograficznej w M o n g o l i i . Zakładam, że zasad­ nicza zmiana systemu wartości wyrażająca się w r a d y k a l n e j zmianie w z o r u k u l t u r o w e g o nastąpiła w M o n g o l i i w okresie k o l e k t y w i z a c j i w l a ­ tach 50-tyeh i 60-tych. Z tego też względu r e k o n s t r u k c j a tradycyjnego w z o r u była stosunkowo łatwa i możliwa do przeprowadzenia na podstawie wywiadów z i n f o r m a t o r a m i . Decydując się zaś na koncepcję w z o r u k u l ­ t u r o w e g o dla celów analizy materiału empirycznego kierowałam się prze­ konaniem, że b u r z l i w a h i s t o r i a M o n g o l i i X X w . w y m a g a posłużenia się koncepcjami z d o l n y m i wyjaśnić n i e t y l k o proces k o n t y n u a c j i w k u l t u r z e , lecz również j e j dynamiczne p r z e m i a n y . Rekonstrukcję w z o r u tradycyjnego opieram na materiałach własnych oraz na 34 w y w i a d a c h na temat tradycyjnego pasterstwa znajdujących się w a r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l ­ nej Polskiej A k a d e m i i N a u k , zwanego dalej w skrócie a r c h i w u m Z E I H K M P A N , oraz i n f o r m a c j a c h rozrzuconych w w y w i a d a c h na inne t e m a ­ t y , przede w s z y s t k i m w biografiach pasterzy. 3 4 Zestawienie wywiadów Bajan somon m—ż m—ż mężczyźni kobiety 14 6 10 10 11 12 2 12 2 2 Inne obszary M R L do lat 50 powyżej pasterze inne zawody • 9 12 Bajan somon jest jednostką n i e posiadającą w s w y m obecnym kształ­ cie żadnej t r a d y c j i osadniczej . W 1966 r . n a 1963 osób ca 7 5 % pochodzi z i n n y c h terenów M R L . Dlatego też z r e k o n s t r u o w a n y na podstawie w y ­ powiedzi informatorów wzór k u l t u r o w y n i e ogranicza się do Bajan som o n u . Można z dużym prawdopodobieństwem orzec, że obowiązywał w grupie Chalcha w rejonie płaskowyżu centralnego. Jednakże w e r y f i ­ kację hipotez powstałych w trakcie badań n a d samorealizacją j e d n o s t k i 5 P o r . Studia 3 mongolskie, także W . D y n o w s к i , Współczesna Mongolia, c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1968; także, p r a c a zb. Z badań nad społeczeństwem turą Mongolii. Studia mongolskie, Wro­ i kul­ B i b l i o t e k a E t n o g r a f i i P o l s k i e j , t. 28, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1973. 4 W większości c y t o w a n y c h artykułów a u t o r z y c y j n e — nowoczesne, też W . D y n o w s k i , jach społeczno-politycznych, s. 11-33. P r a c e te odbijają posługują Modernizacja [w:] Z badań nad społeczeństwem w s z e l k i e n i e d o s t a t k i badań się opozycją: Mongolii w dwóch i kulturą prowadzanych trady­ ustro­ Mongolii, w oparciu o d y c h o t o m i c z n e p r z e d s t a w i e n i e z m i a n y w k a t e g o r i a c h starego i nowego. D y c h o t o ­ m i a t y c h pojęć u t r u d n i a p r z e d s t a w i e n i e p r o c e s u . 5 B a j a n somon, podobnie j a k i większość ośrodków stałego o s a d n i c t w a powstał w l a t a c h 3 0 - t y c h X X w . Z e b r a n e d a n e a r c h i w a l n e dotyczą ludności koczującej n a t y m o b s z a r z e , n i e wspominają jednak o żadnym stałym ośrodku o s a d n i c z y m . S t o ­ s u n k o w o n a j s t a r s z y m stałym o b i e k t e m n a t y m t e r e n i e j e s t s t a c j a k o l e j o w a Mant. �70 ZOFIA S O K O L E W I C Z w t r a d y c y j n y m pasterskim wzorze k u l t u r o w y m należałoby przeprowadzić z uwzględnieniem proporcjonalnej liczby informatorów pochodzących z i n n y c h g r u p etnograficznych i i n n y c h s t r e f k l i m a t y c z n o - p r z y r o d n i c z y c h . W n i n i e j s z y m szkicu materiał porównawczy reprezentują, poza w y ­ m i e n i o n y m i wyżej, dane pochodzące od informatorów należących do g r u p : Kazachów, Urianchajców, Darchatów, Chińczyków. Oparto się również na dość obfitej l i t e r a t u r z e porównawczej . Większość materiału terenowego uzyskano w drodze spisywania b i o ­ g r a f i i informatorów, oceny i c h osiągnięć przez n i c h samych, porównywa­ nia i c h życia z życiem i c h dzieci i wnuków. Niestety, w powyższej próbie procent l u d z i starych, którzy w s w o i m życiu k i e r o w a l i się regułami t r a ­ dycyjnego w z o r u , jest stosunkowo mały. Jest to spowodowane trudnością dotarcia do n i c h . Wszyscy jednak bez wyjątku i n f o r m a t o r z y wywodzą się z r o d z i n pasterskich. Rekonstrukcja wzoru kulturowego. Dość liczne już w l i t e r a t u r z e światowej, a również i w polskiej, informacje na temat sposobu życia m o n g o l ­ s k i c h pasterzy-nomadów pozwalają na próbę i c h syntetycznego opisu. Nieliczne w l i t e r a t u r z e światowej matematyczne modele k u l t u r y nie b y ­ ły jeszcze stosowane w odniesieniu do analiz k u l t u r y mongolskiej. N a w e t najbardziej syntetyczne j e j przedstawienia mają charakter opisowy, do­ tyczą m o r f o l o g i i k u l t u r y , rzadziej j e j układu f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n e 6 / 7 8 Najbardziej syntetyczne przedstawienie k u l t u r y mongolskich pasterzy dał w l i t e r a t u r z e L . K r a d e r . Ono też było p u n k t e m wyjścia do r e k o n ­ s t r u k c j i w z o r u k u l t u r y t y c h pasterzy w n i n i e j s z y m a r t y k u l e . Model K r a dera dotyczy nie t y l k o Mongołów, lecz również i n n y c h ludów pasterskich A z j i Centralnej. Można go nazwać ekologicznym, gdyż kładzie nacisk na relację między człowiekiem a środowiskiem. Jego p u n k t e m wyjścia jest 9 Z a szczególnie cenną należy uznać radziecką 6 graficzne -Makłaja. opracowanie publikowane w Trudach Cenne są również pozycje serii serię N a r o d y m i r a oraz Instituía E t n o g r a f i i wydawanej u r a l s k i m i ałtajskim - uralo-altaic poświęconej l u d o m przez series mono­ i m . Mikłucho- Indiana University pod ogólną r e d . T . S e - b e o k a w y d . od 1960 r. Interesujące są również 2 p o z y c j e poświęcone a n a l i z i e k u l t u r y emigrantów, tj. P. 1967, i F . France, „Année Sociologique", 'K. The Rubel, change, A u b i n, Wiatkina, Une Kalmyk societě Mongoly MNR, Dynowski, F. B a r t h , Segmentary opposition organization", colonie in continuity des op. cit., zawierają and the theory bogatą of games: modelu of models T h e J o u r n a l of the R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l kultury. Pozycja for social de bibliografię. a study anthropology, z b i o r o w a pod r e d . M . London В a n t o n a, 1966, w s k a z u j e of Pa- I n s t i t u t e " , t. 89: 1959 cz. 1, s. 5-23, j e s t pierwszą w l i t e r a t u r z e światowej próbą m a t e m a t y c z n e g o wienia and Kalmouks T r u d y Instituía E t n o g r a f i i i m . M i k ł u c h o - M a - 1960, oraz than a study la t. 17: 1966/1968, s. 133-212. kłaja, L e n i n g r a d 8 Mongols: ďémigrés: przedsta­ The relevance n a zupełny b r a k ścisłości p r z y próbach s y n t e t y c z n y c h opisów. 9 L. K r a d e r , Ecology of central Asian a n t h r o p o l o g y " , t. 11: 1955 n r 4, s. 301-326. pastoralism, ..Southwestern j o u r n a l of �71 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H założenie, że ze znanych do r e w o l u c j i przemysłowej sposobów p r o d u k c j i pasterstwo jest obok zbieractwa i łowiectwa jedyną możliwą dla człowie­ ka w stepie A z j i Centralnej alternatywą. W o b y d w u j e d n a k p r z y p a d ­ kach stosunek człowieka do środowiska jest t e n sam: człowiek nie i n w e ­ stuje pracy w korzystniejsze d l a siebie przekształcenia środowiska. Jeżeli więc stosunek człowieka do środowiska naturalnego jest stosunkiem n i e ­ s y m e t r y c z n y m , tzn. człowiek z niego korzysta, ale n i e inwestuje i nie przekształca go, to stosunek człowiek — bydło przedstawia się nieco inaczej. W różnych opracowaniach n a temat pasterstwa A z j i Centralnej podkreśla się, że człowiek żyje w symbiozie ze zwierzętami wpływając w m i n i m a l n y m s t o p n i u na charakter i losy stada . Jego praca p r z y bydle ma n a celu u t r z y m a n i e wielkości stada, rzadziej jego powiększenie. Jego interwencje są na t y l e rzadkie, że nie mają decydującego wpływu na selekcję zwierząt oraz wielkość i trwałość stada. Zwierzęta postępują zgodnie ze s w o i m i n s t y n k t e m . Człowiek natomiast zależy całkowicie od bydła. Ono dostarcza m u podstawowego pożywienia, materiału na u b r a ­ nie, mieszkanie, zapewnia niezbędny opał, wreszcie t r a n s p o r t umożliwia­ jący nie t y l k o normalną egzystencję w systemie koczowań, lecz nadto handel. 10 11 Relacja człowiek — środowisko i człowiek — bydło związana jest w k u l t u r z e pasterzy mongolskich z trzema zasadami r e a l i z a c y j n y m i : 1) zasadą przenoszenia się, z m i a n y pastwisk i miejsca p o b y t u , 2) niegromadzenia zapasów, 3) n i e i n t e r w e n i o w a n i a w przyrodę. Z t y c h trzech zasad można wyprowadzić wielkość i pośrednio niektóre zasady organizacyjne g r u p y l u d z k i e j , wielkość i rodzaj g r u p y zwierząt, częstotliwość przekoczowań — wszystko ściśle zależne od c h a r a k t e r u środowiska p r z y r o d n i ­ czego, strefy k l i m a t y c z n e j . Szczegółowymi d e t e r m i n a n t a m i p r z y r o d n i c z y ­ m i są: woda, rodzaj gleby, rodzaj t e r e n u określającego ilość i gatunek t r a w , t e m p e r a t u r a . Obliczenia S z u l z e n k i , Murzajewa i Ciołka wska12 10 I. F . S z u l ż e n k o , dy Mongolskiej też D. M a r k o w s k a , dycyjnym Zivotnovodstwo Komissii A N inwentarzu 13 Mongolsko} 1 4 Narodnoj Z. S о к o 1 e w i с z, J . O l ę d z k i , kulturowym pasterzy Tru­ Respubliki, Z S R R , t. 11, M o s k w a — L e n i n g r a d 1954, s. 22-23; por. Niektóre zmiany w tra­ „Etnografia P o l s k i " , t. 12: mongolskich, 1968, s. 453-501. 1 1 M a t . własne Z S , 1969, B a j a n S o m o n ; i n f o r m a t o r z y twierdzą, że zwierzęta p o ­ zostające pod opieką człowieka charakteryzują się stępionym i n s t y n k t e m . K o n i e a l b o wielbłądy, które oddzielą się od s t a d a i zdziczeją, gorzej nych warunkach t e r y z u j e większa odporność od zwierząt h o d o w a n y c h uporczywie dają sobie z i m o w y c h od zwierząt d z i k i c h . I c h p o t o m s t w o różnice między zwierzętami żyjącymi przez radę w natomiast człowieka. trud­ charak­ Podkreślają dziko a wędrującymi z człowie­ k i e m i podkreślają konieczną pomoc dla n i c h ze s t r o n y człowieka. 12 Szulżenko, 13 E . M u r z a j e w, op. cit., s. 39. Mongolia, opis fizyczno-geograficzny, Warszawa 1957, s. 255 n. 1 4 Т. M . Uniwersytetu С i o ł e k, maszynopis Warszawskiego, niepublikowany, obliczył na podstawie archiwum Katedry danych zawartych Etnografii w pracy �72 ZOFIA SOKOLEWICZ żują na w y s o k i stopień k o r e l a c j i między rodzajami bydła, i c h geograficz­ n y m rozmieszczeniem i strukturą stada a rodzajami gleby, nawodnieniem i temperaturą. Materiały porównawcze do pasterstwa azjatyckiego ( K i r ­ gizi, Kazachowie, Buriaci) wskazują na wyższy stosunek ilości zwierząt do l u d z i w M o n g o l i i niż n a pozostałych obszarach i sugerują nawet wyż­ szą jego jakość w porównaniu z Kirgizją i Kazachstanem . Wspomniane wyżej zmienne zależne wykazują również stałe korelacje z gęstością za­ ludnienia . K r a d e r t w i e r d z i nadto, że określają rodzaj s t r u k t u r y społecz­ nej '. O i l e jednak można wykazać w sposób ścisły zależność między wielkością stada a wielkością g r u p y l u d z k i e j p r z y zastosowaniu określo­ n y c h technik p r o d u k c y j n y c h , o t y l e przeniesienie tego dowodzenia na zmienne zależne charakteryzujące organizację społeczną jest bardzo trudne. 15 i e 17 Otóż z ekologicznego m o d e l u K r a d e r a stosunkowo łatwo wyprowadzić jest pewne podstawowe zasady organizacyjne, j a k i m m u s i odpowiadać s t r u k t u r a społeczna t a k , a b y podstawowe zadania p r o d u k c y j n e w koczow­ n i c z y m systemie pasterstwa mogły być zrealizowane. Należą do n i c h : 1) mobilność g r u p y , 2) zabezpieczenie j e j w p r z y p a d k a c h losowych przez związki z i n n y m i g r u p a m i , 3) zabezpieczenie poprzez stworzenie systemu podziału pastwisk i szerszego systemu więzi społecznej umożliwiającego obronę pastwisk przed nieprzyjacielem z zewnątrz. Otóż te właśnie za­ sady odnoszone do k o n k r e t n y c h warunków pasterstwa mongolskiego o k r e ­ ślają wielkość g r u p y l u d z k i e j i skalę stosunków społecznych. Należy j e d ­ nak wątpić, czy mogą określać k o n k r e t n e f o r m y rozwiązań organizacyj­ n y c h przyjętych przez Mongołów. Mówiąc o f o r m i e rozwiązań organiza­ c y j n y c h w k r a c z a m y na g r u n t zjawisk określanych nie ilościowo, a j a k o ­ ściowo i choć wykazanie k o r e l a c j i między tego t y p u z j a w i s k a m i jest z u ­ pełnie możliwe to jednak nie można udowodnić istnienia między n i m i funkcjonalnego związku. Z d a n i e m K r a d e r a przyjęty przez Mongołów rodzaj organizacji spo­ łecznej zbudowany jest na zasadzie określania pochodzenia w l i n i i ojca i zasadzie stosunków agnatycznych. Odnosi się to zarówno do systemu pokrewieństwa j a k i organizacji społecznej innego t y p u . K r a d e r w i d z i I. Szulżenko, Mjasnoje chazjajstwo Mongolii, Leningrad 1933, że i s t n i e j e s i l n a k o r e l a c j a między rozkładem liczebności poszczególnych gatunków zwierząt a s t r e f a ­ mi geograficzno-ekonomicznymi. twierdzić, znikome XX że N a podstawie prawdopodobieństwo i nie przekracza w. g o s p o d a r k a planowa ułamka losowego procentu. wyników uzyskania Należy testu c h i - k w a d r a t powyższego sądzić, że w można rozkładu jest latach 30-tych n i e zmieniła t r a d y c y j n y c h układów n a tyle, b y d z e n i a o s i l n y m uzależnieniu s t r u k t u r y s t a d od rejonów g e o g r a f i c z n y c h twier­ n i e można było rzutować w s t e c z n a X I X w. 15 Porównanie d a n y c h z n a j d u j e 1 8 J w . , s. 318 n. 1 7 L. Krader, Social T h e H a g u e 1963, s. 317 n. się u Organization Kradera, op. cit., s. 320 n. of the Mongol-Turkic Pastoral Nomads, �73 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H w t y m klasyczną cechę s t r u k t u r p a s t e r s k i c h , jest to opinia p o w t a r z a ­ jąca się w klasycznej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . W e r y f i k a c j a tego t w i e r d z e ­ n i a m a dość zasadnicze znaczenie d l a r e k o n s t r u k c j i w z o r u k u l t u r y t r a d y ­ cyjnej pasterzy mongolskich, a pośrednio d l a określenia warunków, w j a ­ k i c h jednostka może realizować swoje życiowe p l a n y . S. Szynkiewicz analizując strukturę pokrewieństwa u M o n g o ł ó w w y s u w a przypusz­ czenie, że s t r u k t u r a ta ulegała większym przeobrażeniom w t o k u h i s t o r i i , niż to się przypuszcza, niż przypuszczał to sam K r a d e r . Jest rzeczą wyso­ ce prawdopodobną, a w każdym razie potwierdzoną w skąpych na t e n temat źródłach, że wyodrębnione przez K r a d e r a zasady jako podstawowe dla mongolskiego systemu pokrewieństwa funkcjonowały do epoki C z i n gis-chana, być może pewien czas po zorganizowaniu jego i m p e r i u m . Szyn­ kiewicz przypuszcza jednak, że już w X V I I w . s t r u k t u r a związków po­ krewieństwa w społeczeństwie m o n g o l s k i m zmieniła się w dość znacz­ n y m stopniu w porównaniu z epoką Czingis-chana. Pisze: „Miejsce l i n e a żowych g r u p k r e w n i a c z y c h zajmować zaczęły korporacyjne minilineaże, c z y l i w i e l k i e rodziny, które przez pewien czas występowały jeszcze w t e ­ r y t o r i a l n y m i gospodarczym z w i ą z k u " . Szynkiewicz przypuszcza, że podstawą wzajemnego współdziałania w płaszczyźnie n i e t y l k o gospodar­ czej stały się zespoły k r e w n y c h koncentrujące się — z p u n k t u widzenia ego — wokół jego w i e l k i e j r o d z i n y i włączające p o w i n o w a t y c h oraz k r e w ­ n y c h m a t k i . Były to, jego zdaniem, najczęściej zespoły płynne, powstające dobrowolnie albo w w y n i k u pośredniego p r z y m u s u ekonomicznego jako więzy wzmacniane bliskością terytorialną l u b potrzebami rezerwowego zabezpieczenia społecznego. Dodaję t u , że więzi te, co m a k a p i t a l n e zna­ czenie, działały na ogół na poziomie jednego pokolenia osób a k t y w n y c h gospodarczo. W i e m y skądinąd , że zapewne już w X V I I w., a n a pewno w X I X w., podstawę współdziałania gospodarczego i systemu zabezpie­ czeń społecznych pasterzy mongolskich w równym, jeżeli nie w większym stopniu niż więzi wynikające z systemu pokrewieństwa stanowiły więzi sąsiedzkoterytorialne. S t r u k t u r a polityczna nakładała na koczujących p a ­ sterzy wiele ograniczeń choćby t e r y t o r i a l n e j n a t u r y . Wynikały one rów­ nież z w a r s t w o w e j s t r u k t u r y feudalnego społeczeństwa mongolskiego, któ­ ra z k o l e i wpływała na ograniczenie mobilności społecznej p a s t e r z y . W y ­ bór partnerów w szerszym zespole społecznym był więc wielorako u w a ­ r u n k o w a n y : przynależnością do w a r s t w y społecznej, poparciem p o l i t y c z ­ n y m i m i l i t a r n y m ze s t r o n y k r e w n y c h i sąsiadów, zamożnością wreszcie. W małej grupie społecznej natomiast dobór partnerów był znacznie m n i e j 18 19 20 21 22 1 8 Krader, 1 9 S. Ecology..., S z y n k i e w i c z , u Mongołów s. 322; Social organization..., Przekształcenia terminologii s. 318 n. systemu Chałcha, teza d o k t o r s k a , a r c h i w u m I H K M P A N 1974 r. 2 0 J w . , s. 151. 2 1 B . S z i r e n dу b, r e d . Istorija 2 2 J w . , s. 21 n. MNR, U ł a n B a t o r 1968, s. 24 n . pokrewieństwa �74 ZOFIA SOKOLEWICZ ściśle r e g u l o w a n y . Wprowadzenie na miejsce partnerów określonych d o ­ kładnie przez system pokrewieństwa partnerów z w y b o r u miał istotne konsekwencje k u l t u r o w e , w t y m również dla interesującej nas k w e s t i i samorealizacji jednostki. W świetle rozważań S. Szynkiewicza należy p r z y n a j m n i e j dla okresu o d X V I I w . przyjąć, że s t r u k t u r a społeczna obok jeszcze działającej zasady patrylinearnego pochodzenia i zasady stosun­ ków agnatycznych oparta była na określaniu pochodzenia b i l a t e r a l n i e i na więziach kognatycznych. N o w a s t r u k t u r a straciła wiele ze swej głębi, gdyż odległość genealogiczna potrzebna była t y l k o do określania p a r t n e ­ rów mogących wchodzić w związki małżeńskie, nie była natomiast p o ­ trzebna do określania uprawnień jednostek do pełnienia f u n k c j i p o l i t y c z ­ n y c h , przywódczych czy r e l i g i j n y c h . Nie była również potrzebna do o k r e ­ ślania kręgu partnerów współdziałania gospodarczego. D o więzi p o k r e ­ wieństwa odwoływano się zapewne w i e l o k r o t n i e uzasadniając nawet n i m i znaczenie więzi powstałych na i n n e j podstawie . N i e m n i e j jednak f a k t e m jest, że w zakresie doboru partnerów istniała co n a j m n i e j a l t e r n a t y w a oparcia się na i n n y m k r y t e r i u m doboru niż pokrewieństwo w zakresie działalności politycznej i gospodarczej człowieka. Natomiast stosunek czło­ w i e k a do świata nadnaturalnego określany do X V I I w . przez system po­ krewieństwa i s z a m a n i z m zaczął być określany przez reguły lamaizmu . Podsumowując powyższe rozważania: ekologiczny model K r a d e r a w r a z z jego zasadą agnatycznego i patrylinearnego pokrewieństwa oraz szama­ n i z m są wystarczające do określenia tradycyjnego w z o r u k u l t u r y paster­ skiej do epoki Czingis-chana. Okres od X I I I do X V I I w. charakteryzuje się w p r o w a d z e n i e m nowej zasady więzi w stosunkach p o l i t y c z n y c h i zmniejszeniem r o l i pokrewieństwa. Do określenia w z o r u k u l t u r y d l a okresu od X V I I w. do realizacji zasad r e w o l u c j i 1921 r. należy w p r o w a ­ dzić nowe elementy. Za podstawowe uznaję t u — p r z y n i e z m i e n i o n y m układzie e k o l o g i c z n o - p r o d u k c y j n y m — zasadę bilateralności i k o g n a t y z m u w stosunkach pokrewieństwa, zasadę terytorialnego i sąsiedzkiego współdziałania umożliwiającą większą niż dotychczas elastyczność w d o ­ borze partnerów, zasadę r o z w a r s t w i e n i a społecznego, nierówności wszyst­ k i c h g r u p wobec p r a w a i podporządkowania w a r s t w niższych wyższym w układzie p o l i t y c z n y m , zwłaszcza w jego m i l i t a r n e j organizacji, oddzie­ lenia r e l i g i i od systemu pokrewieństwa i powiązania uroczystości i obrzę­ dów r e l i g i j n y c h z rodziną i wielką rodziną zamiast z r o d e m czy lineażem. Te ostatnie zasady żadną miarą nie mogą być wyprowadzone z eko23 21 25 23 T a k można sojuszy, Tajna 2 4 interpretować historia Mongołów, fragmenty Tajnej Warszawa 1970, s. 139, 140 n. historii dotyczące zawieranych D o t y c z y to w dużej m i e r z e obrzędów r o d z i n n y c h — k u l t u przodków, których strażnikiem był najmłodszy s y n . 25 O d X V I I w. obserwuje miejsce obrzędów się z m i e r z c h k u l t u przodków i w p r o w a d z e n i e dokonywanych przez lamę. Obrzędy te dotyczyły a n i e całego r o d u i n i e odwoływano się w n i c h do przodków. już n a ich rodziny, �75 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H logicznego m o d e l u K r a d e r a . N i e można również wskazać na i c h f u n k c j o ­ n a l n y związek z wywodzącymi się z tego m o d e l u podstawami gospodar­ czymi., W s p o m n i a n y system ekologiczny, którego stosunkowo większą h i ­ storyczną trwałość należy stwierdzić w porównaniu z zasadami organiza­ c j i społecznej i r e l i g i j n e j , może być więc podstawą różnych systemów społecznych, r e l i g i j n y c h i p o l i t y c z n y c h . A każdy z n i c h z osobna o t w i e r a przed jednostką inne możliwości samorealizacji. Powstawanie tradycyjnego w z o r u k u l t u r o w e g o przypada n a długi okres — s t a n o w i o n przecież układ zasad w y p r a c o w a n y c h w społeczeń­ s t w i e m o n g o l s k i m w okresie r o z w o j u plemiennego na długo przed poja­ w i e n i e m się Czingis-chana, w okresie f o r m o w a n i a się i potęgi jego i m p e ­ r i u m i wreszcie t y c h , które pojawiły się w X V I I w . jako wpływ z ze­ wnątrz (lamaizm) l u b ujawniły się jako r e z u l t a t już wcześniej zachodzą­ c y c h procesów społecznych (jak zasada bilateralności w systemie p o k r e ­ wieństwa). Z a n i k a n i e tego w z o r u przypada również na długi okres. I s t o t ­ n y m elementem w jego przekształceniach była r e w o l u c j a 1921 r. i zmia­ na s t r u k t u r y p o l i t y c z n e j , dalej l i k w i d a c j a kościoła lamajskiego w latach 30-tych X X w. i zburzenie systemu religijnego, wreszcie rozwój p r z e m y ­ słu i stworzenie możliwości różnorodnej specjalizacji zawodowej, k o n k u ­ rencyjnej wobec pasterstwa zarówno w sferze zaspokajania potrzeb, j a k i wartości, wreszcie k o l e k t y w i z a c j a 1959 г., która w i s t o t n y sposób zmie­ niła charakter pasterstwa mongolskiego. Te ostatnie z m i a n y wiążą się z powstaniem ideologii pracy p r o d u k c y j n e j , instytucjonalizacją systemu zabezpieczeń, profesjonalizacją, odróżnieniem k u l t u r y miasta od k u l t u r y stepu. Większość materiałów, na których o p a r t y jest niniejszy szkic, dotyczy okresu bezpośrednio poprzedzającego kolektywizację. Niektóre pozwa­ lają n a rekonstrukcję okresu wcześniejszego. Materiały odnoszą się j e d y ­ nie do g r u p y aratów. N i e twierdzę, że k u l t u r a i n n y c h w a r s t w społecz­ n y c h była zasadniczo różna od g r u p y aratów. Należy przyjąć za B. Szir e n d y b e m , że w s t r u k t u r z e społecznej M o n g o l i i na przełomie X I X i X X w . można było wyróżnić następujące g r u p y społeczne: 1) klasę feudałów składającą się z silnie zhierarchizowanych rodów książęcych i i n n y c h dobrze urodzonych (szlachty) oraz równie silnie zhierarchizowanego d u ­ chowieństwa, 2) aratów podzielonych na 3 kategorie: a) ałbatan, kategoria najliczniejsza, nie poddana feudałom, ale w y ­ pełniająca zobowiązania na rzecz państwa, b) chamdżiłga, to znaczy oso­ biście poddani feudałów świeckich, i c) szabinar — poddani feudałów d u c h o w n y c h . Z badań polskiej ekspedycji w y n i k a , że n i e istniały zasad­ nicze różnice k u l t u r o w e między w y m i e n i o n y m i g r u p a m i , aczkolwiek i c h społeczna pozycja była różna . 26 21 2 6 B. Szirendyb, Mongolija na rubieże XIX-XX wieków, Ułan B a t o r 1963, s. 28. " M a r k o w s k a , Sokolewicz, Olędzki, Niektóre zmiany..., s. 453-501; �76 ZOFIA SOKOLEWICZ Nie wchodząc t u w p r z y c z y n y powstania t a k i e j właśnie s t r u k t u r y społecznej — badania n a d t y m prowadzone są wciąż przez historyków m o n g o l s k i c h — można t y l k o stwierdzić, że j e j istnienie u w a r u n k o w a ­ ne było strukturą państwa, n a j p i e r w niepodległego i m p e r i u m mongolskie­ go, później poddanego a d m i n i s t r a c j i mandżurskiej. Jego funkcjonowanie zależne było od wypełniania przez różne g r u p y ludzkie różnych zadań: p r o d u k c y j n y c h , p o l i t y c z n y c h , m i l i t a r n y c h , ideologicznych, reprezentacyj­ n y c h na zewnątrz w k o n t a k t a c h z i n n y m i g r u p a m i etc. Większość zadań p r o d u k c y j n y c h w y k o n y w a n a była przez aratów — pasterzy. Pasterstwo — wypas bydła stanowiło podstawę gospodarczą, podstawowe źródło u t r z y m a n i a ludności. Obok niego występowało r z e m i o ­ sło w y k o n y w a n e przez rzemieślników pochodzenia obcego l u b przez a r a ­ tów, którzy s t r a c i l i stada bydła. G r u p y rzemieślnicze o d X V I I w . g r u ­ powały się wokół klasztorów l u b siedzib książęcych, rzadziej były to g r u ­ p y zajmujące się rzemiosłem obok w y p a s u bydła, stanowiąc j a k b y o d ­ rębną grupę etnograficzną. Te ostatnie miały znacznie starszą tradycję i można odnosić je co n a j m n i e j do epoki i m p e r i u m mongolskiego. O r g a n i ­ zacja rzemiosła i k o n t a k t y rzemieślników z r y n k i e m miały i n n y c h a r a k ­ ter niż w p r z y p a d k u rzemiosła zgrupowanego wokół klasztorów. Do c z y n ­ ności p r o d u k c y j n y c h w okresie poprzedzającym panowanie Mandżurów można b y zaliczyć wojnę grabieżczą, która przyczyniała się w p r z y p a d k u Mongołów podobnie j a k i u i n n y c h g r u p pasterskich do pomnożenia b o ­ gactwa . P r a w o do uczestniczenia w niej m i e l i wszyscy . Podobnie j a k pasterstwo, było to najbardziej powszechne źródło u t r z y m a n i a , czego nie można powiedzieć o rzemiośle a n i też o rzadko występującym r o l n i c t w i e u p r a w i a n y m częściej przez chińskich osadników, rzadziej przez zbiedniałych pasterzy . Poniższa tabela przedstawia rejestr czynności pasterskich obowiązujących wszystkich, p r z y p r o s t y m podziale pracy (płeć i w i e k ) . Czynności te zróżnicowane są nadto w c y k l u sezonowym rocznym. Tabe­ la ta nie w y k a z u j e w s z y s t k i c h przekoczowań, które — w zależności od r o k u — wahały się od 4 do 80. Można przyjąć, że r y t m pracy w s z y s t k i c h pasterzy był t a k i sam. Póź­ ną jesienią, zimą i wczesną wiosną przeważały prace mające na celu u t r z y m a n i e i p r z e t r w a n i e stada w t r u d n y c h w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h . Wczesną wiosną zaczynały się czynności związane z pomocą rodzącym 28 29 30 31 J. Olędzki, [w:] Studia 2 8 Rodzimość mongolskie, i ludowość we współczesnej narodowej sztuce Mongolii, W r o c ł a w — W a r s z a w a 1969, s. 99-112. P o r . zbiór referatów historyków m o n g o l s k i c h n a I I Międzynarodowym gresie Mongolistów w 1970 r. w Ułan B a t o r , Oiora ulsyn mongołcz erdemtnij Kon­ I I ich churał, U ł a n B a t o r 1973. 29 Tajna historia s. 162 w y k a z u j e analogie g r u p a m i a r a b s k i m i i niektórymi b e r b e r s k i m i . 30 3 1 Tajna Historia..., Dynowski, s. 177 n. op. cit., s. 78 n. pod t y m względem z p a s t e r s k i m i �Czynności październik listopad grudzień styczeń przekoczowywanie ochrona w rem, kierunku zi­ oddzielenie owiec przed rozproszeniem, wiat­ dzikimi zwierzętami mowisk od marzec luty zwierząt pasterskie dojenie k r ó w bydła przy narodzi­ n a c h cieląt i jagniąt odrębne pasienie czerwiec maj lipiec sierpień wrzesień 3 przekoczowywanie na pastwiska N O » wio­ senne pomoc koni i kwiecień cieląt porody kobył, s y s t e m a t y c z n e dojenie czy porody M 0 wielbłądów systematyczne dojenie systematyczne wyrób osobny kla­ dojenie kóz i produktów wypas samic czesanie strzyżenie gromadzenie treściwej owiec «! krów > owiec 01 mlecznych i kóz, zapładnianie i c h paszy g O jagniąt na N •< wielbłądów owiec и w zimę dla młodych zwierząt o o w polowanie i inne prawa na bobaki zwierzęta, wy­ skór rozpoczęcie przegonu koni n a da­ lekie wiska past­ O я �78 ZOFIA SOKOLEWICZ samicom, opieką n a d nowo n a r o d z o n y m i cielętami i jagniętami. N a późną wiosnę i wczesne lato przypadała opieka n a d rodzącymi kobyłami i w i e l ­ błądami. Od tego m o m e n t u zaczynano systematyczne dojenie i związany z t y m wyrób produktów mlecznych, p r z y g o t o w y w a n i e i c h na zimę. Okres lata obfituje w różnorodne zadania pasterskie. W y k o n y w a n i e t y c h zajęć pasterskich u w a r u n k o w a n e było niewątpli­ w i e dużą wiedzą n a temat środowiska naturalnego, o rodzajach pastwisk ze względu na g a t u n k i porastających j e t r a w czy ze względu na położe­ nie, osłonięcie od w i a t r u i bliskość źródeł w o d y . Według badaczy topon i m i k i Mongołowie znają 18 różnych nazw n a określenie różnych rodza­ jów s t e p u . Według badaczy f l o r y znają ponad 250 różnych nazw na porastające step rośliny. Znają dobrze anatomię z w i e r z ą t i podejmują się i c h leczenia. Leczenie zwierząt oddzielone jest ściśle od leczenia l u d z i i pozostaje w rękach doświadczonych pasterzy. Pozostaje teraz jeszcze do wyjaśnienia sprawa o p i e k i n a d stadem. Szulzenko , a za n i m K r a d e r , powtarzają dość powszechną o społecz­ nościach pasterskich opinię, że człowiek n i e opiekuje się zwierzęciem. Jest to również opinia przeważająca wśród pasterzy. W rejestrze czynności zanotowano jednak takie, które na pewno na przełomie X I X i X X w., j e ­ żeli nie wcześniej, były stosowane w stosunku do zwierząt. D y s p o n u j e m y szczegółowymi opisami b u d o w y osłon dla m a t e k i jagniąt l u b samych jagniąt z nawozu zebranego w ubiegłym r o k u , notuje się t r z y m a n i e jagniąt i małych wielbłądów i cieląt przez pierwsze d n i w j u r c i e gospodarczej, a nawet razem z rodziną gospodarza, stosuje się rozdzielanie samic owiec od baranów, a także ogierów i klaczy, aby porody odbywały się w j e d ­ n y m okresie d o g o d n y m d l a odchowania z w i e r z ą t . Wszystko to świadczy o konieczności wkładu pracy l u d z k i e j w u t r z y m a n i e stada. Czynności ludzkie mają t u , zdaniem informatorów, n i e t y l k o wpływ n a wielkość stada, lecz również na stopień jego samodzielności. Zwierzęta, które o d ­ łączą się od stada i zdziczeją, dają sobie w stepie t r u d n i e j radę od zwie­ rząt dzikich. Te z n i c h jednak, które przez jakiś czas przetrwają, w y k a z u ­ ją i n s t y n k t wrażliwszy od zwierząt d o m o w y c h , co wyraża się w szybszej reakcji na mające nastąpić z m i a n y t e m p e r a t u r y , wyczuwanie nadchodzą­ cych wiatrów etc. Można b y w t y m stanie rzeczy dopatrywać się r e z u l ­ tatów działania człowieka, jego wpływu na selekcję zwierząt — m n i e j ostrą w stadzie będącym pod opieką niż w stadzie d z i k i m . Zapewne 3 2 33 34 35 3e 37 3 2 W. A. Kozakiewicz, Sovriemiennaja Mongolskaja Toponimlka, Lenin­ g r a d 1934, s. 7-8. 3 3 A Z E I H K M P A N n r 128 B a j a n S o m o n , 1966, n r 154, 1968; m a t . Z S . 1969. и S z u l z e n k o , op. cit., s. 22-23. 35 36 Krader, Ecology..., s. 306-307. A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967, n r 154x, 1968г., Olżdyt. 3 ' A Z E I H K M P A N n r 81 B a j a n S o m o n ; m a t . własne Z S 1969. 122, 1973, somon �79 WZÓR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H w t y c h czynnościach pasterskich n i e można dopatrzyć się r a c j o n a l n y c h zabiegów hodowlanych. N i e m n i e j jednak, jeżeli do w s p o m n i a n y c h wyżej dołączymy jeszcze powszechnie stosowane zabiegi kastracyjne, t o niemo­ żliwy do u t r z y m a n i a jest pogląd, że pasterze mongolscy c h o d z i l i za sta­ dem, które utrzymywało się w półdzikim stanie. Wszystkie czynności pasterskie znał w zasadzie każdy arat. J u r t a była zarówno n a j m n i e j s z y m zespołem r o d z i n n y m , j a k i gospodarczym. M a j s k i określa j e j wielkość na 4-5 osób i n a 60 sztuk zwierząt, w t y m 7,1 k o n i , 1,5 wielbłąda, 7,1 bydła rogatego, 44,3 owiec i kóz . Taka średnia j u r t a nie stanowiła j e d n a k n i g d y niezależnej j e d n o s t k i gospodarczej. K i l k a l u b kilkanaście j u r t łączyło się w jeden c h o t a j l , dobierając się częściowo na zasadzie pokrewieństwa, częściowo sąsiedztwa; znajomości, wypróbo­ wanej już współpracy. Chotajle były j e d n o s t k a m i elastycznymi i z m i e n ­ n y m i . Ludzie niezadowoleni ze współpracy m o g l i przenieść się do innego chotajlu p r z y końcu sezonu. W c h o t a j l u obowiązywała zasada r o t a c j i zajęć. W zależności od w i e k u i płci każdy wykonywał kolejno wszystkie zadania gospodarcze obowiązu­ jące tę płeć i tę grupę w i e k u . W p r z y p a d k u b r a k u rąk do pracy oddawano zwierzęta obcej rodzinie, najczęściej na wypas z i m o w y . Zdarzało się, że rodzina nie posiadała w s w y m stadzie wszystkich rodzajów zwierząt. W t e ­ d y n i e brano j e j pod uwagę *przy organizowaniu obsługi t y c h zwierząt w chotajlu. Z zasady podziału pracy w c h o t a j l u , polegającej na r o t a c j i obowiązków nie według ilości l u d z i zdolnych do pracy w każdej rodzinie, lecz według ilości r o d z i n wchodzących w skład chotajlu, wynikało, że nie każda rodzina wykonywała pełen zestaw czynności pasterskich. Z t e ­ go też mogły wynikać różnice w kolejności przyuczania dzieci do prac w pasterstwie. W t r a d y c y j n y m wzorze k u l t u r o w y m , g d y dzieci pozosta­ wały w d o m u , a jeżeli nawet w dość n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h oddawano je na naukę, to nauka ta odbywała się w j u r c i e gospodarza i dziecko zobo­ wiązane było do uczestniczenia we w s z y s t k i c h zajęciach gospodarczych, kolejność przyuczania dzieci do pracy wyglądała następująco: K o b i e t y : w w i e k u 6 l a t dziewczęta zajmowały się jagniętami, a więc przynosiły nowo narodzone jagnięta do j u r t y , wiązały w j u r c i e l u b na ciepłym, osłoniętym miejscu przed jurtą, doprowadzały je do k a r m i e n i a do matek. Pomagały też dorosłym k o b i e t o m w wiązaniu owiec do dojenia. W a r u n k i e m t y c h prac było rozróżnianie, które z jagniąt jest od której m a t k i . Nierzadko d z i e w c z y n k i posiadały już swoje własne jagnię, do któ­ rego odnosiły się z całą serdecznością. Spodziewano się, że później prze3S 3 9 40 41 I . M a j s k i j , Sowriemiennaja Mongoliją, I r k u c k 1921, s. 126. D. M a r k o w s k a , S. S z y n k i e w i c z , Spółdzielnia pasterska. i modernizacja, [w:] Studia mongolskie, s. 55-81. 3 8 3 9 4 0 A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967, 1969. AZE IHKM a j m a k bułgański. 4 1 Tradycja PAN n r 98, 121, 123, 124, 125 B a j a n Somon, 1968; n r 26, 1971,, �80 ZOFIA SOKOLEWICZ niosą ją na inne zwierzęta, na całe stado. Uczyły się również, n a w e t w w i e k u 5-6 l a t , jazdy na źrebięciu, a od 7 r o k u życia pod opieką d o ­ rosłych — najczęściej mężczyzn — uczyły się jazdy konnej w siodle. Z n a ­ jomość jazdy k o n n e j była w a r u n k i e m podjęcia k o l e j n y c h prac w gospo­ darstwie, to jest o p i e k i n a d cielętami. Jednocześnie w w i e k u 7-8 l a t d z i e w c z y n k i rozpoczynały trwającą k i l k a l a t naukę dojenia, rozpoczy­ nając od owiec i kóz. Od 9 r o k u życia podejmowały opiekę nad cielętami, to jest przyprowadzały cielęta do m a t e k i odprowadzały je, przypędzały k r o w y - m a t k i na w i e c z o r n y udój, wreszcie zajmowały się z i m o w y m , cało­ d z i e n n y m wypasem cieląt. Od 15 r o k u życia zaczynały dojenie krów i kobył, a później wielbłądów. Od tego r o k u , czasem wcześniej, zaczynały prace p r z y w y r o b i e produktów mlecznych, suszeniu i c h na zimę, j a k rów­ nież zbierania nawozu w stepie, uczyły się konserwowania produktów (mrożenie mleka), suszenia t r a w na zimę (dla nowo narodzonych jagniąt i cieląt). Zakładano, że 20-letnia dziewczyna umiała wykonać wszystko, czego oczekiwano od gospodyni. W s t y d e m było zwrócenie się do kogoś o pomoc w uszyciu świątecznej deli, choć — g d y się dziewczyna tą u m i e ­ jętnością raz wykazała, mogła t a k i e zamówienie złożyć u słynących z haf­ t u i n n y c h aratek. Mężczyźni : zaczynali, podobnie j a k dziewczęta w 6 r o k u życia, opie­ kować się jagniętami, jeździć na oklep na źrebiętach l u b młodych k o ­ niach. Dopiero w 9-10 r o k u życia zajęcia dziewcząt i chłopców zaczynają się odróżniać. W t y m czasie chłopcy dołączają się do mężczyzn pomaga­ jąc i m w wypasie k o n i , w t y m zwłaszcza w n o c n y m wypasie w lecie, gdy źrebięta są z m a t k a m i , i łapania k o n i na urgę. Niejednokrotnie zanim zaczną tę naukę, legitymują się umiejętnością łapania bydła rogatego. Uczą się uczestnicząc w męskich pracach: zabijaniu zwierząt, dzieleniu mięsa, pomocy p r z y porodach różnych zwierząt, u d o j u klaczy ( w y k o n y ­ w a n y m przez kobietę i mężczyznę razem) uważanym za szczególnie t r u d ­ n y i wymagający siły fizycznej. Uczestniczą również w pracach p r z y roz­ b i j a n i u i składaniu j u r t y , p r z y j e j konserwacji i naprawach, uczą się t r o ­ pić i polować na zwierzęta, zdzierać i oprawiać skóry, strzyc owce, w y czesywać sierść końską i częściowo wełnę i p u c h wielbłądzi, gromadzić siano i suszoną treść żołądków bobaków na zimę w celu k a r m i e n i a mło­ d y c h zwierząt. Uczą się d o b o r u sztuk do k a s t row a nia i samego k a s t r o ­ wania. 42 Rejestr koniecznych umiejętności pasterskich jest długi. Obserwacja czynności pasterza doprowadza do w n i o s k u , że i c h prawidłowe w y k o n y ­ wanie m u s i wiązać się z długim doświadczeniem. Każda z czynności p o ­ siada swoje uzasadnienie, swoją technikę, może być w y k o n y w a n a m i m o swej pozornej p r o s t o t y w k i l k a różnych sposobów. Obserwacja dnia p r a 4 2 AZE IHKM PAN oraz m a t . własne Z S 1969. n r 120, 1967, n r 98, 99, 121, 125, 154 B a j a n S o m o n , 1968, �81 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H cy w j u r c i e pozwala na stwierdzenie, że m i m o b r a k u oznak pośpiechu, p r z y o g r o m n y m spokoju cechującym w y k o n y w a n i e każdej pracy, zwłasz­ cza w okresie l e t n i m , ludzie muszą wokorzystywać każdą chwilę. Każdy musi umieć robić wszystko — to podstawowa zasada, ogólnie obowiązu­ jąca. Powstaje jednak pytanie, czy każdy r o b i wszystko. Na pewno nie. I nie t y l k o z wspomnianego już powodu, że na przykład rodzina rezygnu­ je z opieki, czy nawet posiadania jakiegoś g a t u n k u zwierząt. Również dlatego, że pewne czynności można, ale nie m u s i się, wykonywać. Każdą należy znać, ale niektóre zna się lepiej od i n n y c h . Do t y c h , które zdecy­ dowanie są przedmiotem w y b o r u , należą: p r z y g o t o w y w a n i e p o k a r m u d l a młodych zwierząt na zimę, szycie okryć d l a nowo narodzonych wielbłą­ dów, starania o opiekę nad j e d n y m t y l k o , u l u b i o n y m g a t u n k i e m zwierząt, szycie świątecznej odzieży, ubijanie wojłoku. Jak w y n i k a z zestawienia ilość prac, których nie m u s i wykonywać kobieta jest stosunkowo n i e w i e l ­ ka. Rejestr ten jest nieco dłuższy w p r z y p a d k u mężczyzn. Mężczyźni mogą specjalizować się w p o l o w a n i u na określone zwierzęta, w znacznym też stopniu mogą rezygnować z przyswajania sobie pewnej wiedzy l u b o d w r o t n i e rozwijać ją. Mogą więc rozwijać wiedzę o pastwiskach i i c h rodzajach l u b rezygnując z tego posuwać się szlakami t r a d y c y j n i e w y ­ próbowanymi przez ojca l u b iść za starszym c h o t aj l u Mogą rozwijać wiedzę botaniczną, co również czyni i c h ekspertami w doborze pastwisk, a nadto pozwala na, jeżeli nie leczenie ziołami, to określenie roślin trują­ cych d l a zwierząt . Mogą rozwijać wiedzę o a n a t o m i i zwierząt, o p r z y ­ zwyczajeniach jednego l u b k i l k u gatunków zwierząt i leczyć je . Spec­ jalistów w t y m zakresie nie było w i e l u i właściciel chorego zwierzęcia — najczęściej k o n i a l u b wielbłąda, t z n . zwierząt cennych, decydował się n a daleką nieraz podróż, aby przywieźć do j u r t y doświadczonego pasterza i uratować zwierzę. Podobnie nie wszyscy mężczyźni z a j m o w a l i się k a ­ s t r o w a n i e m zwierząt, niejednokrotnie zdając się na pomoc specjalisty zarówno p r z y samej czynności, j a k i wyborze sztuk do k a s t r o w a n i a . Nie ulega wątpliwości, że pasterstwo mongolskie stwarzało okazję do specjalizacji. A ta prowadziła do zwiększenia prestiżu społecznego j e d ­ nostki. Interesujące są informacje na temat w y b o r u starszego — p r z y ­ wódcy chotajlu. Jego stanowisko było nieformalne, ale też decyzje nie były kwestionowane. I c h zakwestionowanie łączyło się z w y k l e z odej­ ściem r o d z i n y mężczyzny, który miał odmienny pogląd, do innego cho­ t a j l u . W y b o r u takiego przywódcy d o k o n y w a n o n i e kierując się stopniem 4 3 4 4 45 46 47 4 3 4 4 4 5 M a t . własne Z S 1969. B a j a n S o m o n . A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967. A Z E I H K M P A N n r 129; m a t . własne Z S , 1969. AZE IHKM Z S 1969. 4 e « P A N n r 128, 1966, n r 125, 154 B a j a n A Z E I H K M P A N n r 125 B a j a n S o m o n , 1969. li — Etnografia Polska, t. X X z. 2 Somon, 1968, m a t . własne �82 ZOFIA SOKOLEWICZ pokrewieństwa, ale w i e k i e m r o z u m i a n y m t u j a k o rękojmia doświadczenia i s a m y m doświadczeniem w zakresie d o b o r u pastwisk, znajomości z w y ­ czajów zwierząt, umiejętności i c h leczenia etc. Jeżeli więc o w s z y s t k i c h aratach w zasadzie można było powiedzieć, że b y l i pasterzami, t o t y l k o o niektórych mówiono, że są d o b r y m i , do­ świadczonymi pasterzami i t y l k o niektórzy słynęli ze swej w i e d z y w t y m l u b i n n y m zakresie, a sława i c h sięgała nieraz k i l k a s e t kilometrów . Większe możliwości specjalizacji mężczyzn niż k o b i e t wiązały się za­ pewne z f a k t e m , że poza pasterstwem z a j m o w a l i się o n i c e n i o n y m polo­ w a n i e m , podczas g d y k o b i e t y zajmowały się co p r a w d a zbieractwem, ale w h i e r a r c h i i wartości nie zajmowało ono żadnego miejsca. Nadto k o b i e t y częściej pozostawały w obrębie j u r t y , nie nawiązywały więzi poza włas­ n y m chotajlem. Miały mniejsze doświadczenie — mniejszy materiał do porównania zarówno w zakresie znajomości t o p o g r a f i i terenu, j a k i d o ­ b o r u pastwisk, miały też węższy zakres w i e d z y pasterskiej, mniejszą okazję do porównania swoich osiągnięć z osiągnięciami i n n y c h . Również rodzaje wytwórczości rzemieślniczej, którymi się zajmowały, miały węż­ szy zakres w porównaniu z uboczną n a w e t produkcją rzemieślniczą męż­ czyzn. N i e m n i e j jednak n a w e t w t a k wąskim zakresie i c h działania rów­ nież pozostawała możliwość w y b o r u i szczególnego specjalizowania się w p e w n y c h t y l k o zajęciach. Specjalizacja ta jest znacznie bardziej widoczna w społecznej płasz­ czyźnie działań pasterzy mongolskich, zarówno mężczyzn, j a k i kobiet. D o w o d e m na to jest zróżnicowany f o l k l o r , rozbudowane zwyczaje zwią­ zane z gościnnością, obrzędy doroczne. O zróżnicowaniu zachowań l u d z k i c h w t y c h dziedzinach i możliwości j a k g d y b y specjalizacji w p e w n y c h t y l ­ ko z n i c h zajmę się w cz. I I . N a koniec t y c h rozważań chciałabym t y l k o zwrócić uwagę na f a k t , że i n d y w i d u a l i z a c j a zachowań jest szczególnie w i ­ doczna w t e d y , g d y wiąże się z dążeniem do osiągnięcia p e w n y c h wartości. Nie ma jeszcze s t u d i u m k u l t u r y mongolskiej w kategoriach wartości. Można jednak przypuszczać, że jedną z wartości jest zamożność, której s y m b o l e m jest dobrze prosperujące stado bydła. T y m można tłumaczyć pełen serdeczności, t r o s k i , a n a w e t poświęcenia stosunek do stada w p a ­ j a n y dzieciom od najmłodszych l a t , j a k również n i e m a l i n d y w i d u a l n e t r a k t o w a n i e każdego zwierzęcia, wyrażające się w odróżnianiu i rozpo­ znawaniu każdej sztuki, w n a d a w a n i u i m i o n , w posiadaniu u l u b i o n y c h zwierząt przez poszczególnych członków r o d z i n y , n a w e t w słownictwie, nie t y l k o bardzo b o g a t y m , lecz również nacechowanym uprzejmością . 48 49 50 51 52 4 8 A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967. 4 9 A Z E I H K M P A N n r n r 55, 1965, m a t . własne Z S 1969. B a j a n 5 0 A Z E I H K M P A N n r 123, 124 B a j a n S o m o n , 1968; Mandał G o b i , 1965. 5 1 A Z E I H K M P A N n r 121, 125 B a j a n S o m o n , 1968, 1969. 5 2 AZE IHKM Somon. P A N n r 124 s. 7 1968 w y m i e n i a się wyrażenie uřier dzatacři — używane n a określenie w y g a n i a n i a bydła n a p a s t w i s k o z n a c z y dosłownie „zapraszać" �83 WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H Z przeglądu zajęć kobiet i mężczyzn i i n f o r m a c j i n a t e m a t możliwości i c h i n d y w i d u a l i z a c j i w y n i k a wniosek, że znacznie więcej możliwości i n d y ­ w i d u a l i z a c j i zajęć w sferze gospodarczej posiadali mężczyźni. N i e można na tej podstawie sądzić, że k o b i e t y były źle w społeczeństwie m o n g o l ­ s k i m t r a k t o w a n e . I c h miejsce w rodzinie jest ważne, a w stosunkach kobieta — mężczyzna można zaobserwować postawę partnerską . Nie można jednak pominąć f a k t u , że k u l t u r a mongolska jest, podobnie j a k i n ­ ne k u l t u r y pasterskie, p a t r y l i n e a r n a . Większość wartości t e j k u l t u r y ukształtowała się jeszcze przed i m p e r i u m Czingis-chana . Wszystkie je można sprowadzić do t r o s k i o bydło — podstawę u t r z y m a n i a i obronność ( t e r y t o r i u m , stada, potem w o j n y grabieżcze). Z p i e r w s z y m i wiąże się d o ­ skonalenie t e c h n i k pasterskich i p r z e j a w y i n d y w i d u a l n e j t r o s k i o bydło, rozwój wiedzy o zwierzętach i środowisku p r z y r o d n i c z y m . T u m a m y pewne pole dla aktywności kobiet, znacznie j e d n a k mniejsze niż męż­ czyzn. Z d r u g i m i wiążą się zachowania zmierzające do zawierania i u t r z y ­ m y w a n i a sojuszy, odróżniania swoich od obcych, panowania n a d prze­ strzenią, co wiąże się ze szczególną pozycją konia, r o z w o j e m sprawności fizycznej. Te wartości w całości rozwijane były przez mężczyzn. K o b i e ­ cie pozostawało w zasadzie dość ściśle określone powtarzanie w z o r u go­ spodyni i m a t k i . Istniała więc zasadnicza odmienność w z o r u mężczyzny i k o b i e t y wyrażająca w powyższym układzie cechy adaptacyjne k u l t u r y i stanowiące o j e j k o n t y n u a c j i aż po współczesność, do m o m e n t u , w któ­ r y m następuje zasadnicza zmiana systemu wartości. 53 54 Katedra Etnografii UW Nowy Świat 69 00-046 Warszawa A Z E I H K M P A N n r 55, 98, 165 B a j a n S o m o n , 1968; m a t . własne Z S . 1969. N. N. С z e b о к s а г o w, Chozjajstwienno-kulturnyje tipy narodów wostoczAzji, [w:] Narody mira, M o s k w a 1965. 5 4 noj �