1 50 4499 https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/a420ddff8f44b2487e85bf7edf63088d.pdf b7c483043a1932be4f377313cb83fbcd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI“ W OBYCZAJU NASZEGO LUDU. Napisał Stanisław Estreicher. i. Niespodziewane ocalenie Zbyszka przez Danusię, opisane w »Krzyżakach« Sienkiewicza - zwróciło uwagę na pewien mniej zbadany obyczaj ludowy, który wprawdzie w ostatnim stuleciu zaginął ze szczętem, niemniej dawniej rozpowszechniony był u nas szeroko. Polegał on zaś na tern, iż w chwili egzeku­ cji wolno było jakiejkolwiek dziewczynie zażądać skazańca prowadzonego na śmierć za męża — a w taknn razie uwalniano go od kary i prowadzono zamiast na śmierć przed ołtarz małżeński. Dostarczało to dawniejszemu humorowi szla­ checkiemu tematu do niejednego dowcipu; obyczaj jest rzeczy­ wiście dziwaczny i na pierwszy rzut oka obrażający pojęcia sprawiedliwości. Pytanie, jaka była jego racya bytu, kiedy po­ wstał, jak się rozwinął? . . . Materyały, jakiemi rozporządzam dla odpowiedzenia na to pytanie, są dwojakiego rodzaju. Pierwsza ich częśc ma chara­ kter porównawczy: obyczaj nie jest wyłącznie nasz, spo y mi s się w całej prawie dawnej Europie >)- Druga częśc materyałow “?7ednakże dotychczas należycie nikt go tylko obficie anegdotyczne wiadomości, świadczące o jego istnieniu. Obac^ Lud. Rocznik X. �242 STANISŁAW ESTRB1QHKR ma charakter wyłącznie polski. Kilka opisów, odnoszących się do wykonywania tego obyczaju u nas, ogłoszono już dawniej *),, resztę zawdzięczam wielkiej uprzejmości prof. W. Czermaka, który zaciekawiony tem zjawiskiem prawnem zebrał sporo nie­ znanego materyału do jego wyjaśnienia, a następnie odstąpił mi go do zużytkowania i ogłoszenia. Są to mianowicie niżej podane opisy z Zagórzan, z Biecza, Żywca, Wiśnicza, Ołyki. Odnoszą się one do XVII stulecia. Jest rzeczą zrozumiałą, że obyczaj tak dziwaczny i tak sprzeczny z całym porządkiem prawnym istniejącym w Euro­ pie nowoczesnej, musi tkwić swojemi korzeniami głębiej, musi się opierać na jakichś pojęciach i potrzebach dużo dawniejszych i pierwotniejszych. Jeśli się w w. XVIl-tym a nawet XVIII-tym jeszcze utrzymuje, to tylko mocą bezwładności społeczno-oby­ czajowej, która pozwala mu dotrwać niemal aż do naszych cza­ sów .— ale istotne jego znaczenie jest już wówczas zapomniane, a i jego praktyczny pożytek coraz to mniejszy. W społeczeń­ stwach pierwotnych i barbarzyńskich jest inaczej. Zwyczajów analogicznych do niżej badanego spotykamy tam więcej, a obej­ mujemy je pod nazwą azylów. Azylem nazywano u Greków miejsce, dokąd mógł chronić się zbrodniarz przez władzę lub przez pokrzywdzonego poszukiwany i być tam przed pości­ giem bezpieczny. W tym znaczeniu znali azyle dawni Żydzi, Grecy, Rzymianie, nawet świat chrześcijański. Grobom, cmen­ tarzom, kościołom i innym uświęconym miejscom nadawało prawo charakter azylów Zbadanie obyczajów wszystkich ludów rozszerzyło pojęcie azylu. Obok pewnych kategoryi rzeczy, któ­ rym ludy niemal całego świata przyznają takie ochronne włanp. Grimm w Rechtsalt. 1899 II.. str. 525; Michelet Origines du droit 1890, str. 295; Liebrecht Zur Volkskunde, str. 453; Frauenstädt w Zeit, für Strafr. JFzss. XVII (1897), str. 898; i wielu innych. Stosunkowo najlepiej starał się dotychczas objaśnić ten zwycżaj Osenbrüggen w Studien sur deut. u. sćhmeis. R. Gesch. 1868 oraz w Deutsche Rechtsalt. aus der Schweis 1858. Zestawienie tego obyczaju z obyczajem »zbratania« właściwym wielu lu­ dom natury, podaje Ciszewski w Künstliche Verwand, bei den Südslaven 1897, str. 78—80. Tej strony kwestyi nie dotykam w dalszym ciągu, wobec trafnych uwag Ciszewskiego. *) Czacki 0 lit. i poi. prawach I., str. 11; Wójcicki w Tygod. illustr. 1860 II. 519; ks. Sygański Nowy Sącz II. 79; Stan. Krzyżanowski w Cza­ sie 1903. �WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI 243 ściwości - wvkryto u wielu ludów istniejące azyle osobiste: pewnym kategoryom osób bywa zwłaszcza u barbarzyńskich narodów przyznawany często tego rodzaju przywilej iz dotknię­ cie ich, schronienie się pod ich opiekę, brom zbrodniarza na czas pewien lub nawet na zawsze od odpowiedzialności. Ist nie azylów nie jest bynajmniej na tych niskich ^opjnach kuk tury dziwactwem prawnem ani niesprawiedliwością, jest ono wywołane konieczną, potrzebą i jest błogosławionem powsze­ \zyl jest bowiem korrekturą dla surowości i dla niedokła­ dności urządzeń prawnych. Tam, gdzie prawo jest zbyt bez­ względne, gdzie dopuszcza ślepego odwetu, g zie me zwia™ uwagi na moment woli, i proteguje zbyt łatwy rozlew krw • am Społeczeństwo iustynktywnie i nieświadomie wytwarza zwyczaje, będące wyrazem jego popędu samozachowawczego, utrudniające ów rozlew krwi, owe wybuchy zemsty poszkodo­ wanego . okrucieństwo kar publicznych. Przyznaje ono w tym celu daleko idącą władzę trzecim jednostkom które mogą hamować wymiar kary czy zastosowanie zemsty uznanej pr porządek prawny za legalną. Nawet z naszym porządkiem pra­ wnym da się w pewnych wypadkach pogodzić prawo łaski powstrzymujące karę w imię jakichś interesów moralnych czy społecznych wyższych w danym dnego zastosowania prawa, \ ■ j stopniu cywilizacji godzi się prawo azylu z calosc, życia prawnego. Działa ono więcej przypadkowo i meracyon , żeli czynnik łaski w prawie dzisiejszem, ale posiada taką sam, funkcją społeczna, a jego rola jest wobec mewykształcenią prawa dużo jeszcze donioślejsza. Prawo azylu osobistego przysługuje u ludów natur, żnym kateeoryom osób. Najczęstszą jest rzeczą, iz posiada ,o naczelnik p’eJney grup, społecznej; czasami przysługuje en kapłanom, czarownikom, dostojniejszym osobom, - . to mety mężczyznom ale i kobietom. Prawo Westalk, w Rzymie do udaremniania wyroku śm.erei jest powszechniea znane UkazaU się świeżo gruntowna i obszerna rozprawa A. Hellwiga Das k ° Naturvölker -.e . -n łia(W Asylrecht der (1903, 8° 8 , cdr str 1221 1 ), w którejJ autor zebr,, wszystkie dane o prawie azylu u ludów Austral , Afryki, I Ameryki. U wszystkich tych społeczeństw, o ile tylko prze* �244 STANISŁAW ESTREICHER kroczyły najpierwotniejszy stopień rozwoju (a więc z wyłącze­ niem takich jak Australczycy lub Buszmeni), spotykamy najró­ żnorodniej ukształtowane formy prawa azylu. Niektóre ludy europejskie i azyatyckie, (którymi powyższa rozprawa jednakowoż się nie zajmuje) a nawet niektóre ludy afrykańskie, pozostające pod wpływem bardzo wysoko pod względem etycznym stojącej kultury mahometańskiej, wykształ­ ciły jednę nieznaną gdzieindziej formę azylu osobistego — a mia­ nowicie prawo kobiety do udzielenia w pewnych wypadkach ochrony zbrodniarzom albo innym ludziom przez prawo prze­ śladowanym. Zaczątki dla takiego pojmowania roli kobiety, dla przyznania jej mocy interweniowania i łagodzenia sporów spo­ tykamy na różnych punktach kuli ziemskiej. — Steinmetz w swojem dziele o początku kary poświęcił osobny rozdział stanowiwisku, jakie kobieta zajmuje u ludów natury w pośród krwa­ wych walk rodowych i zestawił fakta świadczące, że nawet i ludy bardzo nisko w cywilizacyi stojące przyznają kobiecie niejednokrotnie przywilej rozjemstwa *). Nic dziwnego, że na tle cywilizacyi wyższych, mianowi­ cie cywilizacyi chrześcijańskiej i mahometańskiej2), ten przywi­ lej rozjemczy kobiety zostaje jeszcze więcej wyrobiony, urasta mianowicie niekiedy — co prawda tylko w pewnych wyjątko­ wych przypadkach — do formalnego prawa azylu, mogącego tamować bieg nieubłaganej sprawiedliwości. Przypatrzmy się tym przypadkom. Sprecyzyonowanie ich — zaznaczmy to już z góry — na­ stąpiło, o ile chodzi o Europę zachodnią, niewątpliwie pod wpły­ wem Kościoła chrześcijańskiego; od jego też działalności na­ leży zacząć. Kościół od początku epoki średniowiecznej walczy ’) Np.: walka musi ustać (na archipelagu Aru) jeśli którakolwiek z kobiet przypatrujących się jej rzuci między walczących mężczyzn swoją opaskę. Ta opaska jest »tabu« — nie wolno jej podjąć. — U barbarzyń­ skich ludów dzisiejszej Europy, znających dotąd zemstę krwawą i walki rodowe, widzimy również, że kobieta ma tego rodzaju stanowisko prote­ kcyjne. Ob. przykłady co do Gruzinów, Ossetów i Albańczyków u Steinmetza Ethnologische Studien II. 1894, str. 98—100. 2) O prawie azylu przyznanem kobietom u niektórych ludów inahometańskich ob. Ciszewski 1. c., Michelet 1. c., wreszcie Hellwig 1. c. str. 48. Rozwinęło się ono jako wypływ etycznego obowiązku dawania pomocy uciśnionym, zdaje się niezależnie od rozwoju w świecie chrześcijańskim. �WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI ¿45 z ówczesnem, barbarzyńskiem i okrutnem prawem karnem i pro­ teguje wszelkiemi siłami rozrost instytucyi azylów *). Obok nich, jako ich uzupełnienie, popiera rozwój prawa łaski i stara się wywalczyć jak najszersze jej zastosowanie wobec zbrodniarzy. Wyjednywanie łaski dla winnych, zwłaszcza dla skazanych na karę śmierci, jest uczynkiem miłosierdzia, polecanym przez kościół, praktykowanym przez wiernych. Prawo ówczesne jest polem ścierania się dwóch tendencyi, wprost ze sobą sprzecznych. Ustawodawstwo państwowe, zwłaszcza Karolingów, stara się przeprowadzić zasadę, że prawo łaski należy tylko do naj­ wyższego sędziego, do monarchy (np. kapitularz akwizgrański z r. 813), kościół zaś popiera wytworzenie się zwyczajów bę­ dących wyrazem innego poglądu, a mianowicie, że prawo łaski może być — choćby faktycznie, jeżeli już nie prawnie — i do innych rąk złożone. Ten drugi pogląd zwycięża ostatecznie i utrzymuje się przez całą drugą połowę wieków średnich. Zwycięża niewątpliwie pod opieką kościoła. Toteż nie w da­ wniejszych pomnikach ustawodawstwa monarszego i książę­ cego, ale dopiero w spisach prawa zwyczajowego pomiędzy wiekiem XIII a XV spotykamy pierwsze wzmianki o różnych prawnych urządzeniach, stojących w związku z tym poglądem. Śledzić ich rozwój jest rzeczą trudną, występują bowiem w źródłach prawnych późno ale zato odrazu w skończonych for­ mach, jako owoc utajonego, niemniej długo wykonywanego zwyczaju. Zawiązkiem ich jest, jak podniosłem popierany przez kościół zwyczaj wstawiennictwa za winnym, wypraszania go od śmierci. Po wydaniu wyroku słuchacze rozprawy, sąsiedzi, rodzina bliższa lub daleka, albo opiekujące się skazańcem mo­ żne osoby wstawiają się za winnym i błagają sędziego o nie rozlewanie krwi. Kościół poleca zwłaszcza możnym tego ro­ dzaju wstawiennictwo jako dobry uczynek. Organizuje także później bractwa (np. w Krakowie bractwo Męki Pańskiej, założo­ ne w w. XVI), których obowiązkiem jest »wypraszać« winnych od śmierci. Gdzieniegdzie są przepisane uroczyste formy, sto­ jące w związku z pokorą i pokutą kościelną, w jakich to wsta') Najnowsza praca poświęcona temu przedmiotowi (Widdera w Archii; fur kałh. Kirchenrecht 1898, B. 78. str. 24) — jest bardzo pobieżna nie może zastąpić prac dawniejszych (Bulmerincąa, Weinholda etc.). �246 STANISŁAW ESTREICHER wiennictwo ma się odbywać1). Niektóre prawa partykularne nie­ mieckie rozróżniają wstawiennictwo przed wydaniem i po wy­ daniu wyroku. W pierwszym razie — jeśli zostanie wykonane — sędzia musi sądzić »nach Gnade« i nie może nałożyć kary śmierci; w drugim razie sprowadza ono złagodzenie już nało­ żonej kary. Gdzieniegdzie (Davos) sędzia po wydaniu wyroku musi z urzędu się zapytać, czy się kto za winnym nie wsta­ wia. W niektórych okolicach prawo zwyczajowe uznaje i okre­ śla dokładnie, iż niektórym z obecnych — w pierwszej linii rodzinie — przysługuje prawo wstawiennictwa, z którem sę­ dzia musi się liczyć, łagodząc karę. Im możniejsza osoba, tern wstawiennictwo skuteczniejsze, krępuje bowiem sędziego. Toteż niekiedy staje się istną plagą i władza broni się przed nim zakazując go raz na zawsze, jak np. w Krakowde co do żon radców miejskich wilkierzem z r. 1468 2). Zwłaszcza wstawiennictwo wykonywane przez mo­ żne kobiety, żony dostojników, konsulów, sędziów — jest nie­ słychanie rozpowszechnione w wiekach średnich. Powtarzane stale i uporczywie doprowadza w pewnych wyjątkowych oko­ licach do wykształcenia nieznanej poza średniowieczną Europą formy azylu osobistego, polegającego na tern, iż jeśli żona naj­ wyższego sędziego danej okolicy spotka pochód dążący na egzekucyę i przetnie sznur skazańca, w takim razie staje się on — nawet wbrew woli sędziego i osoby poszkodowanej — wolnym. Ma to n. p. miejsce w Szwajcaryi (w Thorgau i Kyburg), gdzie tego rodzaju przywilej — pochodzący jeszcze z wieków średnich — zostaje odebrany żonom wójtów dopiero w połowie XVII wieku3). U nas w Polsce o tego rodzaju azylu *) Np. szwajcarska »Landgerichts Ordnung der freien Aemter«, pocho­ dząca częściowo z XV wieku, ob. Osenbrüggen Studien zur d. R. Gesell. 1868, str. 284. W Szwajcaryi przechowały się aż do 18 w. niesłychanie starożytne formy »wypraszania łaski« (Gnadenbitte), ob. 1. ć. str. 367 —382. 2) Kod. dypl. krak. II. 458, § 75: So ist gewillkürt: Keine Rathfrau oder Bürgerinn zu Hofe werden gehen, bittende vor Busse Leute (Man oder Weib) die obertreten haben und gebrochen wieder der Stadt Recht, ohne der Herren Willen. Die sollen gebiisst werden nach der Herren Er­ kenntnisse. Analogiczny wilkierz Lwowa z r. 1360 ob. Akta gr. i ziem. III. 27. ’) O czem bliżej Osenbrüggen w Deutsche Rechtsalt. 1858 str. 44 i w Studien. �WYPRASZANIE 01» KARY ŚMIERCI 247 nie słychać, spotykamy tylko bardzo często opowiadania o »wy­ praszaniu« winnych przez królowe, możne damy, żony rajców po miastach. Już Gallus opowiada tego rodzaju fa-kta z dworu Bolesława Chrobrego, donoszą o nich także legendy o św. Jadwidze i Kindze. Najdawniejsze księgi karne (np. krakowskie Libri proscriptionum) przynoszą pełno wiadomości o takiej miłosiernej działalności kobiet, a nieustaje ona pomimo zmiany stosunków nawet i w czasach nowszych, czego np. dowodem akta kresu muszyńskiego1). Wypraszanie od kary przez najbliższą rodzinę jest pun­ ktem wyjścia dla rozwoju innej formy ocalania od śmierci, wykonywanego przez kobiety, i to właśnie tej, która nas bli­ żej interesuje. Jest rzeczą naturalną, że na krewnych cięży w pierwszej linii moralny obowiązek wstawienia się za ska­ zańcem. Niektóre źródła konstruują ten ich moralny obowiązek, jako ich podmiotowe prawo do proszenia o łaskę. Z pomię­ dzy zaś krewnych żona skazańca jest do tego najbardziej po­ wołana, względnie mąż, jeśli chodzi o skazanie kobiety. I oto dochodzimy do samego źródła owej formy azylu. Pomiędzy prawem do wstawiennictwa za skazańcem a pomiędzy azylem jest przestrzeń bardzo znaczna — a prze­ cież niektóre prawa dokonały tego przekształcenia dla pewnych bardziej poruszających wypadków. Prawo czeskie dostarcza pod tym względem bardzo interesującego przykładu, ltdd prdoa zemskeho, pomnik z połowy XIV wieku, w czeskiej swojej (starszej) redakcyi, zawiera postanowienie, iż jeśli żonie win­ nego uda go się objąć rękami lub otulić w swą suknię — to chroni go tern od dalszego ścigania: »Tuto znamenaj, że ten pohnany' kdyżby byl u sve źeny oddane nalezen a ona jej objala anebo swym ruchem pfikrila, że ot nema vzat byti ani ktere żalosti trpeti. A take kdyżby byl u hrobu svateho Vaclava v prażskem kostele, anebo pred kralovu ćesku, take tu nema vzat byti ale pokoje pożiti..... «2). >) »Który to dekret (ścięcia mieczem i łamania kołem) nie jest do egzekucji przywiedziony, a to za uproszeniem Jej Mości pani Katarzyny na ten czas małżonki JM. P. Wojciecha Bedlińskiego, starosty muszyń­ skiego« (Star, prawa póls. pomniki IX. str. 28—9 z r. 1653). ’) Jestto glossa do art. 30, wedle wydania Dr. H. Jirecka w Svod sakonuo sloranskych, 1880. str. 515. Oczywiście glossa będzie późniejsza od daty samego pomnika (wiek XV?). �248 STANISŁAW ESTREICHER W prawie zachodnio - europejskiem nie spotykamy dru­ giego wypadku, aby przyznano żonie tak daleko idący" przy­ wilej. I rawo żony zostało zamknięte w znacznie węższych gra­ nicach: ograniczył je zwyczaj zachodnio-europejski do wypadku, w którym zawarcie małżeństwa zbiega się z chwilą egzekucyi, i to tylko w niektórych miejscowościach doprowadzono do wykształcenia w takim razie rzeczywistego ułaskawienia, nie­ zależnego od woli sądu. Niebrak bowiem i takich przykładów1), ale przeważnie, ilekroć się spotykamy z opisem ocalenia od śmierci przez zażądanie skazańca w małżeństwo, — widzimy, iż jestto raczej jedna z form »wypraszania«. Chodzi o to, aby wzbudzić łaskę sędziego czy sądu: on ostatecznie rozstrzyga, czy zażądanie w małżeństwo i ślub w tych okolicznościach zawarty jest dostateczną przyczyną uwolnienia od kary. Pressya opinii jest tak silna, że zazwyczaj sędzia znosi lub przynaj­ mniej łagodzi karę (zamienia ją np. na wygnanie), ale bywają przytaczane — zwłaszcza z nowszych czasów — wypadki od­ miennych rozstrzygnięć. Dalszy rozbiór tego zwyczaju i omó­ wienie wypadków odnoszących się do krajów polskich bliżej to twierdzenie uzasadni. Przede wszystkiem należy się zastanowić, jaka myśl prze­ wodniczyła wykształceniu takiego zwyczaju? Dlaczego skaza­ niec żonaty nie mógł być przez żonę uwolniony, a nieżonaty miał zawsze pewną szansę ocalenia się, gdyby go jakaś dzie­ wczyna za męża zażądała? Jestto pytanie, na które można tylko przypuszczeniem odpowiedzieć. Prawdopodobnie myśl była na­ stępująca. przestępca nieżonaty a więc w regule człowiek bar­ dzo młody jest nierozważny i niezepsuty, daje też większą gwarancyę odrodzenia się i poprawy. Litość nad jego młodym wie­ kiem, nad jego niedoświadczeniem — znalazła swój wyraz z wy­ kształcenia tego rodzaju obyczaju. Operowano tu szablonem, jak zwykle w prawie i obyczaju średniowiecznym. Jest jednak i drugie przypuszczenie, które się jako odpo­ wiedź nasuwa. Uwolnienie od kary ma mianowicie miejsce pod warunkiem natychmiastowego ślubu. Skazaniec wraz z dzie­ wczyną udaje się z placu egzekucyi wprost do kościoła i tam ') np. prawo ommelandzkie, pomnik fryzyjski z r. 1448, nakazuje to wprost sędziemu. Obacz His Das Strafrecht der Friesen, 1901, str. 170. �wypraszanie od kary śmierci 249 ślub bierze; zazwyczaj nawet towarzyszy im jako świadek kat lub jego pachołek. Wszystkie opisy, zwłaszcza zaś średniowie­ czne — wyraźnie ten moment uwydatniają i zdają się nawet kłaść wagę na niego. Czy więc nie stoi to w związku z azy­ lem, jaki przedstawia wobec prawa świątynia? Pozwolenie na ślub, równało się wpuszczeniu winnego do kościoła, być więc może, że splecenie się tych dwóch momentów: prawa żony do »wypraszania« i przebywania winnego w azylu kościelnym — ułatwiło wykształcenie się omawianego zwyczaju. Odpowiedź definitywna jest trudna — bo jak wspomniałem brak w źró­ dłach ogniw pośrednich: zwyczaj występuje odrazu w skoń­ czonej postaci ')• Gdzie się poraź pierwszy ten zwyczaj pojawił? to znaczy: gdzie należy szukać ogniska, z którego rozpowszechniał się po Europie, wskazać nie umiem. Źródła zaczynają o nim wspo­ minać dość późno, — pod koniec średnich wieków 3) ale niewątpliwie istniał już wcześniej, skoro naraz wyłania się w różnych punktach południowej i zachodniej Europy. Należy on do tej znacznej ilości wędrujących zwyczajów prawnych, wspólnych całemu ówczesnemu cywilizowanemu światu. Miej­ sce jego powstania leży jednak niewątpliwie na Zachodzie, skąd wiadomości o nim są i najwcześniejsze i najliczniejsze. Do nas przedostał się dopiero prawdopodobnie z kolonizacyą niemiecką: wskazywałby na to fakt, że jest rozpowszechniony tylko między warstwą mieszczańską i chłopską, a nie zna go właściwe (szlacheckie) prawo polskie3). Nie znają go także te ludy sławiańskie, jak Rosyanie, Serbowie i Bułgarowie, u któ­ rych kolonizacya niemiecka nie odgrywała nigdy ważniejszej ') Tłomaczenie. jakoby to stato w związku z kościelnym favor ma­ trimonii, odrzuca słusznie Osenbruggen Studien sur Kg. str. 381. Z dru­ giej strony jego tłomaczenie, jakoby zwyczaj ów polegał na germańskiem pojęciu, iż »die Verbindung mit einer reinen Jungfrau hat eine suhnende Kraft« nie da się pogodzić ani z faktami (zaślubianie wszetecznicy) ani z późnem zjawieniem się tego obyczaju i z jego kościelnem zabarwieniem. 2) Z Francyi np. najdawniejszy znany przykład pochodzi z r. t±-29, ob. o nim Liebrecht Zur Volkskunde 1879 str. 433, oraz Michelet Origines str. 296. Niemieckie przykłady znane Grimmowi B. Ałtertiimer 11 525 nie są również wcześniejsze. ’) Jednakowoż żaden z pomników prawa saskiego, rozpowszechnio­ nego u nas, nie wspomina jeszcze o tym obyczaju. �250 STANISŁAW ESTREICHER roli Są tó względy przemawiające—jak sądzę— dostatecznie za tern, że nie jest to jakiś obyczaj starosłowiański, jak mnie­ mają dotąd niektórzy. Pozostaje do objaśnienia kilka szczegółów odnoszących się do tego zwyczaju. Przedewszystkiem co się tyczy jego formy. Polega ona na tern, że dziewczyna pragnąca uratować skazańca zarzuca mu chustę na głowę. Nie oznacza to bynaj­ mniej, jak mniema jeden z naszych historyków (prof. Krzy­ żanowski w Czasie 1903) ochrony miejsca, gdzie miał spaść miecz katowski — ale jestto symbol znany w całej dawnej Europie (a poczęści i poza nią) wzięcia pod opiekę, pod swą władzę. Chusta zastępuje używany gdzieindziej płaszcz lub za­ słonę niewieścią. Powtóre co do chwili wykonania. Chwilą, w której wy­ konanie jego najczęściej się spotyka, jest czas między wyda­ niem wyroku a egzekucyą; zazwyczaj obierano moment pro­ wadzenia na śmierć. Stoi to w łączności z faktem, podniesio­ nym przezemnie powyżej, iż zwyczaj ten powstał na tle właściwego prawom zachodnio-europejskim »wypraszania« od śmierci, które również w tym czasie miało miejsce -— a roz­ powszechniło się pod wpływem kościoła. Zwyczaj dotyczył w zasadzie tylko skazanych na śmierć, z tą bowiem karą wal­ czył kościół najsilniej z powodu horror sanguinis. Czy można go było pierwotnie i dla innych kar zastosować? powiedzieć nie umiem, wypadki takie z późniejszych czasów bywają opi­ sywane !). Niektóre wiadomości — np. nasz Górnicki w Dworzani­ nie — podkreślają, że uwolnić złoczyńcę mogła tylko »wsze­ tecznica«, a nie dziewczyna uczciwa. Sprzeciwia się to jednak przeważnej ilości opisów. Zdaje się, że tylko w niektórych miejscowościach uznawano to obostrzenie: złoczyńca uwolniony z pod szubienicy uchodził w ogóle za pozbawionego czci (ehrlos); Wszetecznica była przeto osobą równą mu stanem, a równości stanu przestrzegano ściśle przy małżeństwie w społeczeństwach średniowiecznych. Pewna — aczkolwiek bardzo skąpa liczba opisów — odnosi się do wypadków, w których uwolnienie skazanej dziewczyny ') np. z r. 1700 u Osenbriiggena Słudien sur Rg. str. 3S1. �WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI 251 następuje wskutek tęgo, iż ją mężczyzna zażądał w małżeń­ stwo. Jestto więc wypadek odwrotny, jak zazwyczaj. Najczę­ ściej stosunkowo kat uwalnia dziewczynę, poślubiając ją '). Kat miewa wogóle prawo ułaskawiania we wszystkich krajach, w których prawo opiera się na podstawie niemieckiej, jest to więc przykład nie dość, że tak powiem niezamącony i czysty uwolnienia dziewczyny przez jej zaślubienie. Nie brak jedna­ kowoż — choć rzadkich — przypadków niezamąconych; przy­ taczam poniżej z wiśnickiej »księgi złoczyńców « lakt tego iodzaju z r. 1689. Sądzę, że uwalnianie mężczyzn przez kobiety jest pierwotniejszą, starszą formą zwyczaju, a odwrotna torma wyrobiła się później, przez analogię i nie była nigdy tak sze­ roko rozpowszechniona. Wskazuje na to rola, jaką wogóle ko­ bieta przy »wypraszaniu« od śmierci odgrywa — rola, którą dostatecznie podniosłem powyżej. Prawo średniowieczne toleruje ten zwyczaj: sędzia za­ skoczony zarzuceniem chusty skazańcowi uwalnia go od kary. W ten sposób w danym wypadku dziewczyna wykonywa takty­ cznie prawo azylu. Przechowuje się jednak silne poczucie, że czynnikiem uwalniającym, ułaskawiającym — jest właściwie sąd, i że on orzeka o zniesieniu kary. Staje się to później punktem wyjścia dla zniesienia tego zwyczaju: w wieku XVI mianowi­ cie, po zreformowaniu całości przepisów odnoszących się do ułaskawiania, przystąpiono w Niemczech do walki z nim, wy­ korzeniając go zupełnie, albo ograniczając jego znaczenie (za­ mieniano karę śmierci na karę wygnania). Pisarze niemieccy XVII wieku np. słynny Carpzov (Practica rerum criminalium) znają jeszcze ten zwyczaj i do pewnego stopnia nawet go uznają. Carpzov (II, quaestio 88) cytuje ortyl lipski z r. 1628, polecający W' takim razie wstrzymać egzekucyę i przedstawić skazanego do łaski Kurfirsta. W Szwajcaryi ostatni wypadek jego zasto­ sowania zaszedł w r. 1725, a zdaje się, był on wogóle ostatnim na ziemiach zamieszkałych przez ludność niemiecką. Tern mniej *) Por. pieśń zapisaną u Paulego w Pieśniach fadu polskiego w Gal.icyi, 1838, str. 89: »Przyszedł ci do ni kat młodj »1 wziął ci se ją w rozmowy: »Jeżelibyś chciała moją być, »Radbym cię od śmierci wybawić. �252 STANISŁAW ESTREICHER można się dziwić, że i u nas jeszcze w XVII wieku spotykamy ten zwyczaj w wielkim rozkwicie. Najdawniejsze nawet źró­ dłowe wiadomości o zastosowaniu go u nas pochodzą dopiero z tego czasu, z czego nie można wnosić jakoby nieistniał i pier­ wej. Już Górnicki w Dworzaninie wspomina o nim jako o zwy­ czaju dawnym, wyszłym u nas w w. XVI z użycia, w czem się zresztą myli. II. Bliższe zapoznanie się z treścią ksiąg sądowych miejskich i wiejskich z wieku XVI, dotychczas zupełnie nieogłaszanych drukiem, udowodni z pewnością, że zwyczaj ten był i w XVI wieku u nas praktykowany. Na razie najdawniejszym przy­ padkiem z Polski, na jaki wskazać możemy, jest opis odszu­ kany przez pana Seweryna Udzielę w księdze wiejskiej wsi Zagórzany (powiat gorlicki) z roku 1604 (strona 18—19 księgi). Jestto przypadek o tyle anormalny, że dotyczy człowieka uwol­ nionego przez sąd za zaręczeniem sąsiadów, a więc któremu niebezpieczeństwo śmierci na razie nie groziło. »Wyproszenie« przez »dzieweczkę« przedstawia się tutaj niejako tylko jako wzmocnienie zaręczenia: »Stało się przed timże prawem zagaionym (wsi Zagó­ rzan), iż Walenty Dygonczyk na ten czasz poddany I. M. P. Samuela Sienienskiego był obzałowany y obwiniony o złodzieystwo rzeczy od Marcyana Kurka z Kwiatonowyczte­ goż I. M. P. Sienienskiego poddanego; I. M. P. Sieniensky nie chczącz, aby takowe rzeczy miały bycz w iego dziedzynie, rozkazał wyszey pomienionego Walentego Dygonczyka wedle prawa y roskazania Bożego, iesłyzeby sie ta­ kowe rzeczy nan pokazały, karacz. Prawo wyszey pomienione zupełnie w ławiczy zasiadło y executor zaraz był dla executiey pytani; rosbierało, iesłyze ma bycz poddan w rę­ czę mystrzowe albo nie; wynalezły, zema bycz poddan. Na executiey nicz nie powiedział, chocz trzykrocz był pociągniony y instigator nie chciał instigowacz, ale y owszem, ’) Wieś sąsiadująca z Zagórzanami. �WYPRASZANIE 0» KARY ŚMIERCI 253 kiedy była potrzeba, skrył sie. My tez woyth y z prawem nad prawo nicz nie mogłychmy czynicz, gdyż żadnego prawa nie było, my tez wolnym uczynilśmy go, wszakże iednak cum cautione fideiussoria t. j. strony iakychkolwiek przegrozek tak 1. M. P. Sienienskiego iako y wszystkiey dziedzyny. Za ktoreo-o ręczyli osziedly mężowie y poddany tegoż I. M. P. Sie­ nienskiego: Łukasz Bełczek na ten (czas) urzędnik prawa pomienionego, Adam Bełczek, Woyciech Krygowsky, Woyciech Goral, Stanisław Gąsiar, także y Piotr Bik poddany I M. P. Kaspra Wielopolskiego podszędka ziemie Krakowskiey a swagier wyszey namienionego Walentego Dygonczyka. A przytym iedna uczciwa dzieweczka imieniem Katharzyna Rodzyczka z Woynarowey1) wyprosieła go y zaraz z mm w stan św. małźensky była według obrzędu kościoła Rzymskiego złączona«. . Wraz z osadnictwem na prawie niemieckiem przekroczył omawiany tu obyczaj granice etnograficznej Polski i przedo­ stał się na Ruś czerwoną i na Wołyń. Pośród Hucułów spo­ tkał się z nim Wójcicki jeszcze w XIX wieku; z Wołynia ogłosił Lewickij ciekawy opis pochodzący z r. 1606 z aktów grodzkich łuckich (Kijewskaja Starina1900, LXV Ill str. 15) W r 1606 w Ołyce w sądzie magistrackim rozpatrywano sprawę niejakiego Janusza Kobryńca, sługi podstolego litew­ skiego Mikołaja Chlebowicza, obwinionego o zabójstwo swego towarzysza. , . Chociaż w toku śledztwa okazało się, że zabójstwo speł­ nione zostało nierozmyślnie, w kłótni, mimo to zabójca został osadzony w wieży a ostateczne rozsądzenie sprawy zostało zdane na wolę jego pana, t. j. Chlebowicza. Ale podczas prowadzenia tej sprawy w magistracie: »ucz­ ciwa dzieweczka miejska« zwróciła się do pośiednictwa W1 »szlachetnych i uczciwych ludzi«, chcąc go sobie »wyprosić w stan święty małżeński«. } Obecny przy śledztwie pełnomocnik Chlebowicza uznał to oświadczenie dziewczęcia za tak ważną okoliczność, ze nie­ zwłocznie doniósł o niem owemu panu i wyjednał u mego zgodę na taki dekret: ■) Wieś polska, dziś w powiecie grybowskim. �254 STANISŁAW ESTREICHER Zabójca może być uwolniony od kary pod tym warun­ kiem: jeśli niezwłocznie »weźmie ślub z tą dzieweczką uczci­ wą w kościele katolickim« — w przeciwnym razie »jużby rzec*/ inna z nim się stała«. Podsądny był człowiekiem zgodnym — i bez wahania zgodził się na zaślubienie swojej wybawicielki. Prosto z wieży został przeto poprowadzony do kościoła w towarzystwie wo­ źnego, który miał polecenie assystować przy akcie ślubnym i który nazajutrz złożył do akt relacyą, iż stało się we wszyskiem zadosyć dekretowi. I rzeeim z kolei pod względem chronologicznym przy­ padkiem jest opis wyjęty z aktów grodzkich bieckich (Arch. krajowe w Krakowie: Castrensia Biecensia, 171 t., str. 205— 209), zapisany tamże pod r. 1622. Woźny Błażej Zawała ze wsi Glinik, w towarzystwie dwóch szlachty Marcina Dzikow­ skiego i Alberta Zocha, składa przed aktami swoje zeznania o niezwykle tragicznej i wzruszającej treści: »...Ministerialis Zawała recognovit, iż będąc posłany z szla­ chtą pomienioną w sobotę przeszłą antę festa solennia Pentecosten na grunt cieszymski, aby nalazł ciało zamordowane uczciwej Jagnieszki z Markuskiej poddanej Jej mości pani wo­ jewodziny sandomierskiej, małżonki nieszczęśliwej złośliwego Macieja Podkowki Młynarczyka, która to Jagnieszka tegoż Ma­ cieja Podkowkę skazanego na śmierć o złodziejstwo jawne i pokonanego u prawa o konie, które pokradł i przywiódł do Zmigroda miłosierdziem i sercem chrześcijańskiem zdjęta odprosiła go sobie na męża z rąk katowskich. Niebaczny zły człowiek niepamiętając dobrodziejstwa takiego i na związek święty małżeński zabił ją w drodze i okrutnie zamordował, rzeczy ruchome, szaty, suknię, krowę jej własną przywiódł do Cieszymy i tam we młynie cieszymskiem bratu swemu rodzo­ nemu Wojciechowi Podkowie młynarzowo cieszymskiemu pod­ danemu urodzonego pana Samuela Mniowskiego dał przecho­ wać; czego się i ten brat jego ważył uczynić, że go niemały czas u siebie chował wiedząc złośliwe sprawy jego. I pasier­ bowi tego to Wojciecha Młynarza cieszymskiego ten to zabójca (jako ludzie udają, że ten pasierb był przy śmierci i kiedy ją pogrzebł) dał obuwie z niej. Jakoż ten to młynarz Podkowa brat rodzony zabójcy tego przyznał to przed tymże woźnym �WYPRASZANIE OD KARY ŚMIERCI 255 i szlachtą, gdy się u niego upominał woźny tych dóbr i czy pozostałych z bracią rodzoną pozostałej siostry, ze te rze­ czy przyniósł ten zabójca do młyna cieszymskiego i tento mły­ narz brat jego oddał i to obuwie z pasierba swego pospołu z inszemi rzeczami i krowę tymto braciej meboskiej zabitej. Będąc tedy zesłany tento woźny za wiadomością i obwieszcze­ niem jegomości pana Stefana Jankwicza na ktorego gruncie to ciało zachowane było i za obwieszczeniem X. Walentego Kommendarza Frysztackiego od urodzonego pana Samuela Mniowskieo-o naleźli ciało na drodze na polu gładyszowskiem, które z ludźmi i prawem wiejskiem stępińskiem i z szlachtą ponnenioną widział i obaczył głowę obuchem potłuczoną A o ywszy gromada ciała tego, na inszym miejscu pochowali je krzyz postawiwszy nad grobem. A in continenti strona stanęła pro szac o exequtią... . „„o Następny chronologicznie wypadek pochodzi z r u ks. Sygańskiego 1. c.) a odnosi się do Klikuszowej; da szy z r 1684 odnosi się do Żywca a jest wypisem z Chronografii albo Dsieiopisa żywieckiego Andrzeja Komomeckiego. Bohaterce tego opowiadania, którego ofiarą padł kat, niechcący więźnia popuścić, nie udało się przecież ocalić skazańca; widocznie są nie uznał zwyczaju za obowiązujący: „Teo-oź roku Wojciech Stokłosa z Zabłocia, krawczyk, zginął, będąc u kościoła św. Krzyża ścięty, pod Bożą Męką, o kradzież koni. Tego tedy, gdy miał kat scinac, panna jedna z Białej, jako do młodzieńca przyskoczywszy, podw.ką ) mu szyję okręciła a ręką'obłapiła, że się katu nijakim sposobem oderwać nie dała, zwiódszy go daleko z placu, chcąc go wy­ zwolić; aż z zamku hajducy dwaj przybiegszy, zaledwie ją od nieo-o oderwali i był ścięt Z której okazyjej kat, zeszamotawszy się’z nią i z więźniem, niedługo potym umarU Dalszy przypadek pochodzi z r. 1689 i odnosi się do faktu »odproszenia« dziewczyny przez młodzieńca fMcia leficorum Wiśniciae, str. 34-36, pod dniem 4, 5 . 6 wrzesn a 1689), o czem wspominałem już powyżej. Przeć są ] Wojciech Nawrocki i Benedykt Włodarczyk, obaj ze wsi Nie­ połomice - i wnoszą skargę przeciwko Teresie Kąckiej. ') Podwika — chusta, zasłona z głowy. �256 STANISŁAW ESTREICHER »Moi Łaskawi PP. skargę naszą żałosną wnoszęmy na­ przeciw tey niebaczney dziewce y szkodę nąm w ubóstwie poczynioną to jest o załozęnie y spalęnie ogniem ubóstwa na­ szego a nietylko nąm samym, ale y innym do czego y ona sama zna się«. ” Tandem opowiadają akta sądu — inculpata Teressia benevole in inquisitione zeznała się, ze Tomkowi zapalela dom wlawszy po węgle, u Brachy zapaleła wlawszy na przyłasek, u Garcarza wlawszy na komorę pod strzechę założyła ogień, u krędęncerza zapaleła od ulice. Quesita, ieśli kogo nie po­ szkodowała, respondit, źe nigdy y tegom nie czynieła tylko kiedy mi sie w głowę coś stało, szum wielki, tom te uczynki czynieła«. Podobnie zeznała na drugiej i na trzeciej inkwizycyi. Mimo źe oskarżyciele darowali jej winę, zapadł dekret, że ma być za to »ścięta, w rynku pod pręgą«. Poczem księga sądowa dosaje jednak: »Z woli y decizy JMci P. Starosty a Gubernatora naszego (Stefana Praźmowskiego, pełnomocnika Lubomirskich, zarządcy klucza wiśnickiego) stanęło post dekretum tak prout sonat in scriptis ad iudicium missis. Ponieważ ta panna z Niepołomic decretowana iest decretem mieyskim na garlo, ale źe mnie zaszły wielkie instancye tak duchownych iako y mieyskich osób tudziesz całego miasta, tedy poważając instancye te tak poważne daruię ią garłęm z tą iednak condycyą iżeby poszła zaraz do kościoła z tym młodzięncem, który ją od prosił v o iey dożywotnią przyiazn concurował, ażeby z sobą w kościele swdętym szlub wzięli. Co to utwierdzam ręką moią. Stefan Prażmowski starosta wiśnicki«. Ciekawy opis, ogłoszony przez prof. Krzyżanowskiego, a wy­ jęty z ksiąg parafialnych siedliskich, z roku 1747, powtarzam tu raz jeszcze, w rocznikach Czasu jest bowiem trudno dostępny: »Ja Urban Kalski, wikary kościoła parafialnego w Siedli­ skach, pobłogosławiłem małżeństwo, niespodzianie i nagle za­ warte przez pracowitego Wojciecha Kuczka ze wsi Kamienicy, którego sławetny urząd w Brzostku za najgorszą zbrodnię ska­ zał na śmierć przez ucięcie głowy i spalenie. Skoro go już na miejsce egzekucyi wyprowadzono i kark mu obnażono, praco­ wita dziewica Elżbieta Kuszoska z tej samej wsi Kamienicy �WYPRASZANIE on KARY ŚMIERCI 257 przedarła się na rynek w męskiem ubraniu i obnażony kark wspomnianego Wojciecha chustą, z głowy własnej zerwaną, „pasała i przykryła, a następnie z miejsca stracenia i hańby •z nim razem do kościoła po błogosławieństwo pobiegła. W iiząc to wszystko na własne oczy i jeszcze więcej słysząc, za­ pobiegając znacznie większym nieszczęściom, wedle prawa zwy•zajowego Królestwa (secundum consuetudinem Regrn) tego sa■ nego dnia małżeństwo wspomniane pobłogosławiłem i zatwier­ dziłem - Świadkami byli Stanisław Ożga z Brzezin, Jozet ¡Jajec z Kamienicy i innych wielu, którzy na egzekucyę wyroku śmierci się zbiegli«. . Ostatnim skutecznym wypadkiem zastosowania tego oby­ czaju - (nieskuteczne cytuje Wójcicki jeszcze z 19-ego wieku, 1828 i 1832) —jest niesłychanie charakterystyczny takt z r. 1i 9, opisany w liście Józefa Lipskiego wystosowanym do obożnego kor. Krasińskiego. List ten ogłoszony już przed czterdziestu laty w Tygodniku illustr. (1860, tom II., str. 519) przedru owujemy również poniżej, rzuca bowiem najlepsze światło, jak wielką krzywdą bywało nieraz tego rodzaju dowolnie i kapry­ śnie stosowane prawo łaski: »Jaśnie Wielmożny Panie! Gdy nieboszczyk Marcin Sobe.... brat żony mojej, oi pra­ cowitego Bartłomieja Chwały z Zofią Sobe...., bratową mą okru­ tnie zamęczony został, takowych zabójców schwytawszy, o esłałem do sądu miejskiego krasnostawskiego w roku przeszłym (1768 r) Takowych winowajców trzymałem w areszcie miej­ skim niedziel jedenaście, wikt dla nich opatrywałem straży pil­ nującej płaciłem, proces kryminalny z niemi wiodłem, wyko­ nywania sprawiedliwości sprowadziłem, na trunki sędziom miej­ skim nie mało ekspensować musiałem, tak, żem na tę sprawę blisko tysiąca złotych ekspensował. W sprawie takowej doczekałem się dekretu dwunastego tygodnia: odesłano urodzoną Sobe...., jako szlachciankę, do grodu, obwinionego zaś Bartosza skazano na śmierć. Lecz gdy przyszedł termin egzekucyi, idącego już na plac dziewka jakaś chustką zarzuciła. Po którym bezprawnym_ po­ stępku zamiast egzekucyi dekretowi, poprowadzono go z hala­ bardami cechy do kościoła i tam go księżom oddano, a m ze szczętem zniszczonemu żadnej satysfakcy. me uczyniono Lud. Rocznik X. �258 STANISŁAW ESTREICHER I ak wielkiej krzywdy chciałbym poszukiwać na mieście Krasnostawie, a zero człowiek zniszczony, przeto supplikuję jaśnie wielmożnego pana o zarekomendowanie mnie j. w. podkanclerzowi koronnemu, aby mi patron miserabilium w tej spra­ wie był przydany, tudzież o opatrzenie mnie chudego pachołka«. Na tymto liście dającym tak smutne świadectwo o wymia­ rze sprawiedliwości po miastach upadającej Rzeczypospolitej, kończy się materyał, odnoszący się do obyczaju »wypraszania«, o ile był u nas praktykowany. Jestto oczywiście tylko drobna cząsteczka tego, co się kryje w archiwach i co z czasem wy­ dobyte rzuci na jego rozpowszechnienie jaśniejsze światło. Już z tego jednak widać, że i współcześni nie zgadzali się w za­ patrywaniach na znaczenie wypraszania od kary śmierci. Jedni uważali je za powszechny zwyczaj prawny na ziemiach Rze­ czypospolitej, inni go nie respektowali. Był on przeżytkiem innych czasów i skazanym był na obumarcie, choćby nawet gwałtowny przewrót w stosunkach prawnych z końca 18 stu­ lecia nie był go nagle i radykalnie usunął. Dla dzisiejszego czytelnika jest wogóle niespodzianką, że trwał tak długo, że zaginął stosunkowo tak niedawno. J � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wypraszanie od kary śmierci w obyczaju naszego ludu / Lud, 1904, t. 10 Subject The topic of the resource obyczaje ludowe Description An account of the resource Lud, 1904, t. 10, s. 241-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Estreicher, Stanisław (1869-1939) http://viaf.org/viaf/56658556 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1904 zwyczaje ludowe https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/28a8c34ee1c650b503688fbe53a1e669.pdf 0bc9369a2eb4ee5c2b00e64b90074989 https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/4a1c96de01f2a262707b41589bbac85b.pdf 5cf964fbc84417ed4c03c5020de75b54 PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian �Archiwum Etnograficzne Ethnographic Archives Tom 67 �Tymoteusz Król Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian P O L S K I E TOWA R Z Y S T WO LU D O Z N AWC Z E WROCŁAW 2023 �Recenzenci: dr hab. Katarzyna Marcol, dr hab. Henryk Jaroszewicz Redakcja „Archiwum Etnograficznego”: Katarzyna Ceklarz – redaktor naczelna Anna Engelking, Damian Kasprzyk, Joanna Koźmińska Projekt okładki: Adam Konieczny Skład: Jadwiga Popowska Fotografia na okładce: Anna Fox (Lüft), Danuta Kubica (Ćiöe) i Helena Biba (Płaćnik) przed domem ostatniej z nich w wilamowskich strojach codziennych, 2008. Fot. Gabriel Król Redaktor naukowy: dr Maciej Mętrak Korekta tekstów w języku polskim: Magdalena Rudnik Korekta tekstów w języku wilamowskim: Paweł Szutow Pomoc przy transkrypcji: Małgorzata Zejma (Biöeźnjok), Aleksandra Nowak (Niedźjelka), Michał Smolana (Küćłik) Copyright by Tymoteusz Król, Instytut Slawistyki PAN Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2023 ISBN 978-83-64465-62-8 ISSN 0066-6858 Publikacja powstała jako efekt projektu „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland”, finansowanego w ramach programu Language Revitalization Accelerator 2022–2023 przez amerykańską organizację Wikitongues Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Fryderyka Joliot-Curie 12, 50-383 Wrocław tel. (+48) 71 375 75 83 e-mail: ptl@ptl.info.pl, www.ptl.info.pl Archiwum Etnograficzne �SPIS TREŚCI WPROWADZENIE – JĘZYK WILAMOWSKI JAKO JĘZYK GINĄCY�������������������������������������������������������������������������� 21 Dokumentacja języka wilamowskiego z perspektywy autobiograficznej�������23 Charakterystyka publikowanego materiału i struktura jego prezentacji���������25 Opowieści Wilamowian jako folklor ustny�����������������������������������������������������31 DY FÜRRYD – DY WYMYSIÖERYŚY ŚPRÖH OÜZ Ȧ ŚPRÖH YM ŚTARWA���������������������������������������������������������������������������������������������������� 37 Dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh fur oütobjogrȧfyśa perspektyw�39 Kȧrȧkterystyk fur gywejza wiöer ȧn dy struktür fur prezentȧcyj ������������ 41 Dy Kistiöeryja fu Wymysiöejyn oüz moüłfolklor������������������������������������ 46 WILAMOWSKOJĘZYCZNE OPOWIEŚCI WILAMOWIAN GYŚIHTA FU WYMYSIÖEJYN YR WYMYSIÖERYŚA ŚPRÖH�������� 51 Opozycja „swoi”–„obcy”: auto- i heterostereotypy Dy opozycyj „ynzer łoüt” – „fremdy łoüt”, dos hȧst dy oüo- ȧn heterostereotypa������������������������������������������������������������������������ 51 [1] Dy Wymysiöejyn kuma fum mjer �������������������������������������������������������� 51 Wilamowianie pochodzą znad morza������������������������������������������������������ 51 https://wikitongues.org/videos/helka_20221215_wym/ [2] Ȧ Wymysiöejer tryft zȧj müter y Amsterdam�������������������������������������� 52 Wilamowianin spotyka swoją matkę w Amsterdamie ���������������������������� 52 https://wikitongues.org/videos/helka_20221216_wym/ [3] Dy Wymysiöejer wün ander łoüt ���������������������������������������������������������� 53 Wilamowianie byli innymi ludźmi���������������������������������������������������������� 53 https://wikitongues.org/videos/helka_20221217_wym/ [4] Uf Wymysoü diöft zih nimyd ny ferwȧjwa������������������������������������������ 53 Do Wilamowic nikt nie mógł się przyżenić �������������������������������������������� 53 https://wikitongues.org/videos/helka_20090202_wym/ [5] Dy Wymysiöejyn köma mejer wi zejwa hundyt jür y dam ���������������� 54 Wilamowianie przybyli ponad siedemset lat temu���������������������������������� 54 https://wikitongues.org/videos/nusa-h%C8%A7la_20090102_wym/ �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 6 [6] Dy Wymysiöejyn wün ander łoüt wi dy Ełcnyn�������������������������������� 55 Wilamowianie byli inni niż Hałcnowianie �������������������������������������������� 55 https://wikitongues.org/videos/juza_20120103_wym/ [7] Dy Ełcnyn ferhyndyn yn Wymysiöejyn���������������������������������������������� 56 Hałcnowianie przeszkadzają Wilamowianom���������������������������������������� 56 https://wikitongues.org/videos/juza_20120104_wym/ [8] Nimand hot yns ny gan diöh dy śpröh������������������������������������������������ 57 Nikt nas nie lubił z powodu języka�������������������������������������������������������� 57 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221231_wym/ [9] Dy śpröh wiöe ny derłiöet�������������������������������������������������������������������� 57 Język wilamowski był zakazany������������������������������������������������������������ 57 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140304_wym-2/ [10] Ȧ Wymysiöejeryn ziöet uf „hołdy-bołdy” o��������������������������������������� 58 Jak jedna Wilamowianka odpowiedziała na „hołdy-bołdy”������������������ 58 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090102_wym/ [11] Der śwygjerfoter wiöe ȧ Pöła, oder ȧ łjyt zih wymysiöeryś�������������� 58 Mój teść był Polakiem, ale uczył się wilamowskiego���������������������������� 59 https://wikitongues.org/videos/juza_20120105_wym/ [12] Fyrym zih dy łoüt interesjyn myter wymysiöeryśa śpröh���������������� 59 Dlaczego jest teraz takie zainteresowanie językiem wilamowskim������ 59 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140301_wym/ [13] Der kłop fu Błan ferśtind wymysiöeryś���������������������������������������������� 60 Mąż z Bielan rozumiał po wilamowsku������������������������������������������������ 60 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090103_wym/ [14] Der Poüermin ziöet, wos ej nojys�������������������������������������������������������� 60 Pauermin mówił o nowinach������������������������������������������������������������������ 60 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120107_wym/ [15] Wen wer kuzta wymysiöeryś, müstwer śtröf coła������������������������������ 61 Za mówienie po wilamowsku trzeba było płacić kary�������������������������� 61 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120108_wym/ [16] Di, wo ferśtinda, łahta�������������������������������������������������������������������������� 61 Ci, co rozumieli, śmiali się�������������������������������������������������������������������� 62 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120109_wym/ [17] Wi dy Pöła ogycün gingja�������������������������������������������������������������������� 62 Stroje Polaków z okolicznych wsi �������������������������������������������������������� 62 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221213_wym/ [18] Dy Wymysiöejyn zȧjn kuma yn kłȧdyn���������������������������������������������� 62 Wilamowianie przybyli w strojach�������������������������������������������������������� 63 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221215_wym/ �Spis treści [19] Nimyd hot zyty fłȧk, wi wjyr �������������������������������������������������������������� 63 Nikt nie miał takich strojów jak my������������������������������������������������������ 63 https://wikitongues.org/videos/staha_20140301_wym/ [20] Wi zy nöm krig hon ȧ ymertihła gyśtöła�������������������������������������������� 63 Jak nam ukradli po wojnie najładniejszą odziewaczkę�������������������������� 63 https://wikitongues.org/videos/helka_20120107_wym/ [21] Der śmjyrgüst fjym krig���������������������������������������������������������������������� 64 Śmiergust przed wojną�������������������������������������������������������������������������� 64 https://wikitongues.org/videos/helka_20221214_wym/ [22] Wi zy uf dy friöed gingja fjym krig���������������������������������������������������� 65 Jak szli na wesele przed wojną�������������������������������������������������������������� 65 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090201_wym-2/ [23] Dy ślynćkja ufer friöed������������������������������������������������������������������������ 65 Ślęczki na weselu ���������������������������������������������������������������������������������� 65 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221224_wym/ [24] Dy dinstłoüt ȧn atyn ufer wjytśoft fum foter ������������������������������������ 66 Służący i robotnicy na gospodarstwie ojca�������������������������������������������� 66 https://wikitongues.org/videos/nuska_20220901_wym-2/ [25] Ȧ łöstikjy kistiöeryj fu wymysiöejer handułłoüt�������������������������������� 66 Humorystyczna historia o wilamowskich handlarzach�������������������������� 67 https://wikitongues.org/videos/inga_20090104_wym/ [26] Śüsterpop wiöe ym zuntag ������������������������������������������������������������������ 67 Śusterpop (jajecznica po wilamowsku) była w niedzielę���������������������� 67 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221220_wym/ [27] S’asa ufum opyłys y Wymysdiöf���������������������������������������������������������� 68 Jedzenie na odpuście w Starej Wsi�������������������������������������������������������� 69 https://wikitongues.org/videos/helka_20220602_wym-2/ [28] Wi dy wymysiöejer Jüda fȧjyta sukkot���������������������������������������������� 69 Jak wilamowscy Żydzi świętowali Sukkot�������������������������������������������� 70 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120113_wym/ [29] Wi mih der pot fjyr hołwa liter brantwȧjn oüsgykoüft höt�������������� 70 Jak mnie putek (ojciec chrzestny) wykupił za pół litra wódki �������������� 71 https:// https://wikitongues.org/videos/helka_20120103_wym/ [30] S’kynd bypiśt ȧ sowjetyśa drowa�������������������������������������������������������� 72 Dziecko obsikało radzieckiego żołnierza���������������������������������������������� 72 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090103_wym/ [31] Ȧ güter Rüsek hyłft������������������������������������������������������������������������������ 72 „Dobry Rusek” pomaga ������������������������������������������������������������������������ 73 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090101_wym/ 7 �8 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [32] Dy Rüsa nama s’fad����������������������������������������������������������������������������� 73 „Ruscy” biorą konia ������������������������������������������������������������������������������ 73 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090102_wym/ [33] Wi zy yns noma, dy Neuman-Mejł cy feleśa�������������������������������������� 74 Jak nas wzięli do gaszenia młyna Neumanna���������������������������������������� 74 https://wikitongues.org/videos/inga_20090106_wym/ [34] Der jyśty mȧj wymysiöeryś������������������������������������������������������������������ 74 Świętowanie Pierwszego Maja po wilamowsku������������������������������������ 75 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221108_wym/ [35] Ȧ gyśȧjty Wymysiöejeryn bywjet koroln ������������������������������������������ 75 Sprytna Wilamowianka ratuje korale ���������������������������������������������������� 76 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221117_wym-2/ [36] Oüz ȧ jung mȧkja ym pikus���������������������������������������������������������������� 76 Jako młoda dziewczyna w areszcie�������������������������������������������������������� 77 https://wikitongues.org/videos/helka_20090101_wym/ [37] Ȧ bejzer, doüćer śiłer���������������������������������������������������������������������������� 78 Zły niemiecki nauczyciel ���������������������������������������������������������������������� 78 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221103_wym/ [38] Ȧ briw wymysiöeryś gyśrejwa ������������������������������������������������������������ 78 List napisany po wilamowsku���������������������������������������������������������������� 79 https://wikitongues.org/videos/nuska_20070101_wym/ [39] Opyłys y Ałca���������������������������������������������������������������������������������������� 79 Odpust w Hałcnowie������������������������������������������������������������������������������ 79 https://wikitongues.org/videos/helka_20221224_wym/ [40] Dy jyśta Wymysiöejyn wün y Wymysdiöf������������������������������������������ 80 Pierwsi Wilamowianie osiedlili się w Starej Wsi���������������������������������� 80 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221216_wym/ Konceptualizacja przestrzeni i „naszego” miejsca w świecie Dy konceptuȧlizȧcyj fum fȧld ȧn fu „ynzum” płoc ufer wełt�������������������� 81 [41] Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot������������������������������������������������������������ 81 Wilamowice to piękne, małe miasto������������������������������������������������������ 81 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20080101_wym/ [42] Dy jyśta Wymysiöejyn wułda ny błȧjn y Wymysdiöf������������������������ 82 Pierwsi Wilamowianie nie chcieli zostać w Starej Wsi ������������������������ 82 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140303_wym-2/ �Spis treści [43] Fyrym hȧsa zy Underum Puś�������������������������������������������������������������� 82 Dlaczego jedna z dzielnic Wilamowic nazywa się Pod Lasem�������������� 83 https://wikitongues.org/videos/pejter_20090101_wym/ [44] Der Jüdaśtȧjg ȧn der Pöłaśtȧjg ���������������������������������������������������������� 83 Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg (ścieżka Żydów i Polaków)���������������������������������� 83 https://wikitongues.org/videos/helka_20221222_wym/ [45] Der Bibiöewjec jyśter �������������������������������������������������������������������������� 83 O dawnym Bibowcu ������������������������������������������������������������������������������ 84 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221107_wym/ [46] Wi wiöe s’Biba-Jew cytȧlt�������������������������������������������������������������������� 84 Jak była podzielona Bibowa Rola���������������������������������������������������������� 84 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221212_wym/ [47] Wi yh mih łjyt śwyma bym mjer�������������������������������������������������������� 85 Jak uczyłam się pływać nad morzem ���������������������������������������������������� 85 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221209_wym/ [48] Wi wer zih bym nökwer oüz kyndyn bawjȧta����������������������������������� 85 Jak bawiliśmy się u sąsiada jako dzieci ������������������������������������������������ 85 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221130_wym/ [49] Wo yh hoüt ho gymaht ������������������������������������������������������������������������ 86 Co dziś robiłam�������������������������������������������������������������������������������������� 86 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090105_wym/ [50] Der büw mytum ruta hitła ������������������������������������������������������������������ 86 Chłopczyk z czerwonym kapelusikiem�������������������������������������������������� 86 https://wikitongues.org/videos/inga_20090105_wym/ [51] Der toüwuł höt ȧ feter gyfüt yn Świöeca Tȧjh ���������������������������������� 87 O tym, jak diabeł zwodził wujka do Czarnego Stawu���������������������������� 87 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090103_wym/ [52] Fum Ruzła, wo ziöet, do’s zih fu nist ny fjet�������������������������������������� 88 O Ruźle, co mówiła, że się niczego nie boi ������������������������������������������ 88 https://wikitongues.org/videos/nuska_20070104_wym-2/ [53] Dy wawyn fün uf Win�������������������������������������������������������������������������� 89 Tkacze jeździli do Wiednia�������������������������������������������������������������������� 89 https://wikitongues.org/videos/inga_20090102_wym/ [54] Dy śmyd łjyta zih y Win ���������������������������������������������������������������������� 89 Kowale uczyli się w Wiedniu ���������������������������������������������������������������� 90 https://wikitongues.org/videos/staha_20140303_wym/ 9 �10 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [55] Der teper cy nökwyś ���������������������������������������������������������������������������� 90 Garncarz po sąsiedzku���������������������������������������������������������������������������� 90 https://wikitongues.org/videos/staha_20140304_wym/ [56] Dy mama ging ufȧ jümyt myt yns ������������������������������������������������������ 90 Mama chodziła z nami na targ���������������������������������������������������������������� 91 https://wikitongues.org/videos/helka_20221221_wym/ [57] Dy tepyn fün myta typa ufȧ jümyt������������������������������������������������������ 91 Garncarze jeździli z garnkami na targ���������������������������������������������������� 91 https://wikitongues.org/videos/staha_20140102_wym/ [58] Ymcyg diöh dy at fum kłopa��������������������������������������������������������������� 91 Przeprowadzki ze względu na pracę męża �������������������������������������������� 92 https://wikitongues.org/videos/nusa_20140102_wym/ [59] Dy rȧz uf Win���������������������������������������������������������������������������������������� 92 Podróż do Wiednia���������������������������������������������������������������������������������� 92 https://wikitongues.org/videos/nusa_20140103_wym/ [60] Fyfikjy śtykla ufer frȧjyt���������������������������������������������������������������������� 93 Żarty podczas zalotów���������������������������������������������������������������������������� 93 https://wikitongues.org/videos/staha-nuska_20140103_wym-2/ [61] Mȧj wymysiöejer friöed ���������������������������������������������������������������������� 93 Moje wilamowskie wesele���������������������������������������������������������������������� 93 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120105_wym/ [62] �Wi dy dinstmiöed nöm krig cüfełik ziöet, do wer hon ȧ śwȧjn gyśłaht�������������������������������������������������������������������������������������������������� 94 Jak służąca po wojnie przez przypadek się wygadała, że było u nas świniobicie������������������������������������������������������������������������������������ 94 https://wikitongues.org/videos/helka_20120105_wym/ [63] Wi dy Rüsa ynzer hyt byśosa�������������������������������������������������������������� 95 Jak „Ruscy” ostrzeliwali nasz dom�������������������������������������������������������� 95 https://wikitongues.org/videos/helka_20120108_wym/ [64] Wi zy ȧ śwöger nöma ys lager by Doüćłand �������������������������������������� 96 Jak szwagra zabrali do obozu za Niemca ���������������������������������������������� 96 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140102_wym/ [65] W � i ȧ bykanter fum foter yn oüsgyzidlta Wymysiöejyn hüłf (ym 1956 jür)���������������������������������������������������������������������������������������� 96 Jak znajomy ojca pomógł wysiedlonym Wilamowianom (w 1956 r.)�������� 96 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140103_wym/ [66] Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa���������������������������������������������������� 97 Śmierć Edwarda Kennedy’ego �������������������������������������������������������������� 97 https://wikitongues.org/videos/nusa-h%C8%A7la_20090101_wym/ �Spis treści Konceptualizacja czasu, opozycja dawniej–dziś Dy konceptuȧlizȧcyj fur cȧjt, dy opozycyj „jyśter” ȧn „hoüt”������������������ 98 [67] Dy śül fjym krig wiöe śtreng���������������������������������������������������������������� 98 Przedwojenna szkoła była rygorystyczna���������������������������������������������� 98 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090104_wym/ [68] Fyrym wiöd y Wymysoü dy pönyśy śpröh ȧjgyfüt���������������������������� 99 Dlaczego w Wilamowicach wprowadzono język polski������������������������ 99 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090101_wym/ [69] Dy baba hoüt zih ym bet�������������������������������������������������������������������� 100 Babcia czepiła się w łóżku�������������������������������������������������������������������� 100 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221203_wym/ [70] Dy bowa, wo gingja bocȧm end wymysiöeryś���������������������������������� 100 Kobiety, które do końca życia chodziły po wilamowsku �������������������� 100 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221204_wym/ [71] Ȧ bow trüg koroln fu böśtan�������������������������������������������������������������� 101 Jedna kobieta nosiła korale z bursztynu ���������������������������������������������� 101 https://wikitongues.org/videos/inga_20090101_wym/ [72] Wi zih ȧ Wymysiöejeryn fjym krig zułd ocin���������������������������������� 101 Jak przedwojenne Wilamowianki się ubierały ������������������������������������ 102 https://wikitongues.org/videos/helka_20221227_wym/ [73] Wosfer hemb jyśter wün�������������������������������������������������������������������� 103 O tym, jakie dawniej były koszule ������������������������������������������������������ 103 https://wikitongues.org/videos/helka_20221228_wym/ [74] Jyśter gusa zy ym śmjyrgüst ny ȧzu wi yta�������������������������������������� 103 Kiedyś nie lali po śmierguście tak mocno jak teraz ���������������������������� 104 https://wikitongues.org/videos/helka_20221206_wym/ [75] Zy śtełta ufum dah ȧ wiöen cyzoma�������������������������������������������������� 104 Jak złożyli wóz na dachu���������������������������������������������������������������������� 104 https://wikitongues.org/videos/helka_20221207_wym/ [76] Ym śmjyrgüst kund’ȧ ny gejn, wi’ȧ hot ahca jür���������������������������� 104 Po śmierguście nie można było iść, jak się nie miało osiemnastu lat �������������������������������������������������������������������������������������� 104 https://wikitongues.org/videos/staha-nuska_20140104_wym-2/ [77] Jyśter wiöe łöstikjer, wer śłysa dy fadyn������������������������������������������ 105 Kiedyś było weselej, szkubałyśmy pierze�������������������������������������������� 105 https://wikitongues.org/videos/helka_20090201_wym/ 11 �12 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [78] Fjym krig go’s ny hefa kroüt y Wymysoü���������������������������������������� 105 Przed wojną w Wilamowicach nie było dużo kapusty ������������������������ 106 https://wikitongues.org/videos/helka_20221210_wym/ [79] Dy śwoümła hon yta ny wos cy frasa������������������������������������������������ 106 Jaskółki nie mają teraz co jeść�������������������������������������������������������������� 107 https://wikitongues.org/videos/inga_20090108_wym/ [80] Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt�������������������������������������������������� 107 Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inna ������������������������������ 107 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090105_wym/ [81] Yta ej ȧ beser cȧjt wi jyśter��������������������������������������������������������������� 107 Teraz jest lepsza pogoda niż dawniej���������������������������������������������������� 108 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120101_wym/ [82] Dy cökela fjym krig���������������������������������������������������������������������������� 108 Cukierki przed wojną���������������������������������������������������������������������������� 108 https://wikitongues.org/videos/helka_202212123_wym/ [83] Jyśter mahta zy cigln myta henda���������������������������������������������������� 108 Kiedyś robiono cegły ręcznie �������������������������������������������������������������� 109 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221106_wym/ [84] Wi zy s’wejtünikjy kürjyta���������������������������������������������������������������� 109 Jak leczyli bolące miejsca�������������������������������������������������������������������� 109 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221101_wym/ [85] Dy śłykjermyłih kürjyt ȧ brüder������������������������������������������������������ 109 Jak kwaśne mleko wyleczyło brata������������������������������������������������������ 110 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221102_wym/ [86] Kürjyn myt kwaka ���������������������������������������������������������������������������� 110 Leczenie kwakami (brukwią) �������������������������������������������������������������� 110 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221109_wym/ [87] Gest fu Belgjen�������������������������������������������������������������������������������������111 Goście z Belgii���������������������������������������������������������������������������������������111 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090104_wym/ [88] Wo wer byr müter zocta���������������������������������������������������������������������111 Co sadziliśmy u mamy �������������������������������������������������������������������������111 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221221_wym/ [89] Wos zih os bocȧ mytag ���������������������������������������������������������������������� 112 Co się jadło przed południem �������������������������������������������������������������� 112 https://wikitongues.org/videos/helka_20221211_wym/ �Spis treści [90] Fanküh gybröht ufs fȧld�������������������������������������������������������������������� 113 Jajecznica przynoszona na pole������������������������������������������������������������ 113 https://www.youtube.com/watch?v=HlRG3aLs2es [91] Pylyk ȧn woserpip������������������������������������������������������������������������������ 114 Polewka i woserpip (pipa na wodzie)�������������������������������������������������� 114 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120115_wym/ [92] S’Asa byr fȧldat���������������������������������������������������������������������������������� 114 Jedzenie przy pracy w polu������������������������������������������������������������������ 115 https://wikitongues.org/videos/helka_20221230_wym-2/ [93] Wjyr kohta oü ćjyrkja������������������������������������������������������������������������ 116 Gotowaliśmy też zacierkę�������������������������������������������������������������������� 117 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221222_wym/ [94] Ym besta wün gywjemty arpułn ������������������������������������������������������ 117 Najlepsze były zagrzane ziemniaki������������������������������������������������������ 117 https://wikitongues.org/videos/helka_20221226_wym/ [95] Ida tag ȧ śysuł kroüt �������������������������������������������������������������������������� 117 Codziennie miska kapusty�������������������������������������������������������������������� 118 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221110_wym/ [96] S’hemb ������������������������������������������������������������������������������������������������ 118 Koszula ������������������������������������������������������������������������������������������������ 118 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221205_wym/ Wartości obowiązujące w naszym świecie Dy wata, wo zy y ynzer wełt zȧjn���������������������������������������������������������������� 119 [97] Wi zy dy ciglȧj boüta�������������������������������������������������������������������������� 119 Jak budowano cegielnię������������������������������������������������������������������������ 119 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221105_wym/ [98] Fyrym hȧsa zy cym Taksła���������������������������������������������������������������� 119 Skąd wziął się przydomek Taksła�������������������������������������������������������� 120 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140302_wym-2/ [99] Dy śwygjermüter kuzt jok wymysiöeryś������������������������������������������ 120 Teściowa mówiła tylko po wilamowsku���������������������������������������������� 120 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221214_wym/ [100] Wo dy mama wje ziöen, wen zy fum grop wje ufśtejn�������������������� 121 Co powiedziałaby mama, jakby wstała z grobu ���������������������������������� 121 https://wikitongues.org/videos/helka_20090102_wym/ 13 �14 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [101] Wi kon mȧ dy müterśpröh fergasa? ������������������������������������������������ 122 Jak można zapomnieć matczyny język? ���������������������������������������������� 122 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090104_wym/ [102] Dy Siöeboka kuzta wymysiöeryś ������������������������������������������������������ 122 Soboki mówiły po wilamowsku ���������������������������������������������������������� 123 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120106_wym/ [103] Wymysiöeryś ej ȧ śejny śpröh ���������������������������������������������������������� 123 Wilamowski to piękny język���������������������������������������������������������������� 123 https://wikitongues.org/videos/staha_20140302_wym/ [104] Dy atyn łjyn zih wymysiöeryś������������������������������������������������������������ 123 Robotnicy uczyli się wilamowskiego �������������������������������������������������� 124 https://wikitongues.org/videos/nusa_20140101_wym/ [105] Fyrym yh ho ogyfanga cy śrȧjwa wymysiöeryś ������������������������������ 125 Dlaczego zacząłem pisać po wilamowsku�������������������������������������������� 125 https://wikitongues.org/videos/juza_20120101_wym/ [106] Der foter kund ny pönyś kuza ���������������������������������������������������������� 125 Ojciec nie umiał mówić po polsku ������������������������������������������������������ 126 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090301_wym/ [107] Ym kynd wiöe’s ny derłiöet cy kuza wymysiöeryś�������������������������� 126 Jak zabroniono dziecku mówić po wilamowsku���������������������������������� 126 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la-juza_20090301_wym/ [108] Wysty gryhta wymysiöeryś kuza?���������������������������������������������������� 127 Zaczniesz mówić po wilamowsku?������������������������������������������������������ 127 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090104_wym/ [109] Wi mȧ dy wymysiöejer fłȧk zo wośa ������������������������������������������������ 128 Jak prać wilamowskie stroje���������������������������������������������������������������� 128 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221228_wym/ [110] Dy kyndyn wün bejz, do wer kuzta wymysiöeryś���������������������������� 128 Dzieci były złe, jak mówiliśmy po wilamowsku���������������������������������� 128 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120110_wym/ [111] Dy müter fur nökweryn kund ny pönyś ������������������������������������������ 129 Matka sąsiadki nie umiała mówić po polsku���������������������������������������� 129 https://wikitongues.org/videos/helka_20120106_wym/ [112] Yhy nyt śwjerery zaha������������������������������������������������������������������������ 129 Szyłam cięższe rzeczy�������������������������������������������������������������������������� 129 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221208_wym/ �Spis treści [113] Yhy nyt śejny lȧlka (tȧkla)���������������������������������������������������������������� 130 Szyłam piękne lalki������������������������������������������������������������������������������ 130 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221210_wym/ [114] Wer hota myter śwaster zyty nymłikjy rek�������������������������������������� 130 Miałyśmy z siostrą takie same spódniczki ������������������������������������������ 131 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221201_wym/ [115] Dy gywynłikja rek fur müter������������������������������������������������������������ 131 Spódnice codzienne od matki �������������������������������������������������������������� 131 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221202_wym/ [116] Wi’h wymysiöejer blüza wüś ������������������������������������������������������������ 131 Jak prałam wilamowskie bluzki ���������������������������������������������������������� 132 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221229_wym/ [117] Dy śłȧhsta rek wün płesnerrök ȧn kȧljytarök���������������������������������� 132 Najgorsze (najmniej odświętne) były spódnice płesnerrök i kȧljytarök�������������������������������������������������������������������������������������������� 132 https://wikitongues.org/videos/inga_20090103_wym/ [118] S’kroücła fur müter���������������������������������������������������������������������������� 133 Krzyżyk od matki �������������������������������������������������������������������������������� 133 https://www.youtube.com/watch?v=H1FzVUccQBk [119] Ym jyśta zuntag gingja zy śyner ogycün������������������������������������������ 133 W pierwszą niedzielę miesiąca ubierały się ładniej ���������������������������� 133 https://wikitongues.org/videos/nuska_20070103_wym-2/ [120] Dy śynsty traht uf Hȧlikjałȧjtnysdunyśtag�������������������������������������� 134 Najpiękniejszy strój był na Boże Ciało������������������������������������������������ 134 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221206_wym/ [121] Mȧj koleżanka fur tancgrüp (Linküś-Ruzła)���������������������������������� 134 Moja koleżanka Linkusiowa Ruzła������������������������������������������������������ 134 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221217_wym/ [122] Ȧ müzykȧlyśy gyśwyster Hȧla-Mockja-Hȧla���������������������������������� 135 Muzykalna kuzynka Hala-Mockja-Hala (Elżbieta Matysiak)�������������� 135 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140106_wym/ [123] Wer müsta zih külȧn nöm apułzeca�������������������������������������������������� 135 Po zasadzeniu ziemniaków musieliśmy się kulać�������������������������������� 136 https://wikitongues.org/videos/helka_20221229_wym/ [124] Oły śtunda wün gycyłt cyr at������������������������������������������������������������ 136 Wszystkie godziny pracy na gospodarstwie były policzone���������������� 136 https://wikitongues.org/videos/helka_20221212_wym/ 15 �16 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [125] Wi zy dy kjywła y Błan mahta���������������������������������������������������������� 137 Jak robili kosze w Bielanach���������������������������������������������������������������� 137 https://wikitongues.org/videos/helka_20221220_wym/ [126] Dy ołda łoüt zöha jok fȧld������������������������������������������������������������������ 137 Starzy ludzie widzieli tylko pole���������������������������������������������������������� 137 https://wikitongues.org/videos/h%c8%a7la_20120116_wym-2/ [127] Śwjery at ufer wjytśoft ���������������������������������������������������������������������� 138 Ciężka praca na gospodarstwie������������������������������������������������������������ 138 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221230_wym/ [128] Wi’h myta myłihzaha uf dy Byłc fü�������������������������������������������������� 139 Jak jeździłam z nabiałem do Bielska���������������������������������������������������� 139 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090105_wym/ [129] Der gymahty traktor�������������������������������������������������������������������������� 140 Robiony traktor������������������������������������������������������������������������������������ 140 https://wikitongues.org/videos/staha-nuska_20140101_wym-2/ [130] Mjyr gyfuł dy at ym gatła������������������������������������������������������������������ 140 Podobała mi się praca w ogródku (rozsadniku)������������������������������������ 141 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120111_wym/ [131] Gatła köst at���������������������������������������������������������������������������������������� 142 Ogródek kosztuje dużo pracy �������������������������������������������������������������� 142 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120112_wym/ [132] Wi’h wiöe jung, müst yh ata�������������������������������������������������������������� 142 Jak byłam młoda, musiałam pracować ������������������������������������������������ 142 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120114_wym/ [133] Yhy maht ołys ym fȧld ���������������������������������������������������������������������� 143 Robiłam wszystko w polu�������������������������������������������������������������������� 143 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120103_wym/ [134] Wi der foter züht ȧ gyśpon���������������������������������������������������������������� 143 Jak ojciec szukał gyśpon (kogoś do sprzęgania się) ���������������������������� 143 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120104_wym/ [135] Dy at ufer köłagrüw���������������������������������������������������������������������������� 143 Praca na kopalni������������������������������������������������������������������������������������ 144 https://wikitongues.org/videos/juza_20120102_wym/ [136] Der dźjada gyt cy asa yr öema nökweryn���������������������������������������� 144 Jak dziadek dawał jeść biednej sąsiadce���������������������������������������������� 145 https://wikitongues.org/videos/helka_20221225_wym/ [137] Yhy interesjyt mih jok myt at������������������������������������������������������������ 145 Ja interesowałam się tylko pracą���������������������������������������������������������� 145 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221225_wym/ �Spis treści [138] Mjyr gyfüł inda s’handułn, ȧ ny s’fȧld �������������������������������������������� 145 Mnie podobał się zawsze handel, a nie pole���������������������������������������� 146 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140101_wym/ [139] Der foter handułt oüz knȧht�������������������������������������������������������������� 146 Mój ojciec handlował jako kawaler������������������������������������������������������ 146 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140105_wym/ [140] Łöstikjy gyśiht fu ȧr dinstmiöed ������������������������������������������������������ 147 Zabawna historia o służącej������������������������������������������������������������������ 147 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090101_wym/ [141] Łöstikjy gyśiht fum kolandgejn�������������������������������������������������������� 148 Wesoła historia o kolędzie�������������������������������������������������������������������� 148 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090102_wym/ [142] Yhy fiöe śun ny ym rod���������������������������������������������������������������������� 149 Już nie jeżdżę na rowerze �������������������������������������������������������������������� 149 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120102_wym/ [143] Wi wer dy hyt mojyta������������������������������������������������������������������������ 149 Jak budowaliśmy dom�������������������������������������������������������������������������� 150 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140104_wym/ [144] S’water śług y dy zoüł ȧn s’fad derśrok�������������������������������������������� 150 Jak piorun uderzył w słup i przestraszył konia������������������������������������ 151 https://wikitongues.org/videos/helka_20221219_wym/ [145] Yhy kund śejn zyngja������������������������������������������������������������������������ 152 Zawsze umiałam ładnie śpiewać���������������������������������������������������������� 152 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221226_wym/ [146] At ym Bibiöewjec ȧn ufer wejz���������������������������������������������������������� 153 Praca w Bibowcu i na łące�������������������������������������������������������������������� 153 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221211_wym/ [147] Wi der kłop mulk dy ki���������������������������������������������������������������������� 153 Jak mój mąż doił krowy������������������������������������������������������������������������ 154 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221218_wym/ [148] Yhy müst błȧjn byr müter ufer wjytśoft������������������������������������������ 154 Musiałam zostać przy matce na gospodarstwie������������������������������������ 154 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221219_wym/ [149] Wi wer s’fłȧś nöm śwȧjnśłahta cytȧlta �������������������������������������������� 155 Jak dzieliliśmy mięso po świniobiciu�������������������������������������������������� 155 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221223_wym/ 17 �18 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [150] Awys güt uf dy kroft �������������������������������������������������������������������������� 155 Groch dobry na siłę������������������������������������������������������������������������������ 156 https://wikitongues.org/videos/helka_20221213_wym/ [151] Jyśter zösa oły ufa śymułn ���������������������������������������������������������������� 156 Kiedyś wszyscy siedzieli na stołkach�������������������������������������������������� 156 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090103_wym/ [152] Wi zy dy tehtyn fur nökweryn wułda nama ufȧ Üral �������������������� 157 Jak córki sąsiadki miały zostać zabrane na Ural���������������������������������� 157 https://wikitongues.org/videos/helka_20120102_wym/ [153] Der direktor fur śül höt Wymysiöejer mȧkja fjym Üral bywjet������ 157 Jak dyrektor szkoły obronił wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural������������������������������������������������������������������������ 158 https://wikitongues.org/videos/helka_20120104_wym/ [154] Wi zy mih ȧreśtjyta, koht dy mama kłejzła myt fłoüma���������������� 158 Jak mnie aresztowali, to mama gotowała kluski ze śliwkami�������������� 158 https://wikitongues.org/videos/helka_20120101_wym/ [155] Wi dy Stanecka bowa y dy tancgrüp ȧjłot���������������������������������������� 159 Jak Stanecka zaprosiła kobiety do zespołu������������������������������������������ 159 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221207_wym/ [156] Wi der krig oüsbroh, hüt yh dy ki���������������������������������������������������� 160 Jak wybuchła wojna, pasłam krowy ���������������������������������������������������� 161 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221227_wym/ [157] Der gyfoła gyśwyster kymt ufȧ troüm���������������������������������������������� 161 Kuzyn, który zginął na wojnie, przyszedł na sen �������������������������������� 161 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221104_wym/ [158] Wi zy ȧ batłer ȧn ȧ mȧja śtełta���������������������������������������������������������� 162 Jak stawiali dziada i maja �������������������������������������������������������������������� 162 https://wikitongues.org/videos/helka_20221208_wym/ [159] Faderśłȧjsa������������������������������������������������������������������������������������������ 162 Pierzowiec ������������������������������������������������������������������������������������������ 163 https://wikitongues.org/videos/helka_20221209_wym/ [160] Der köh ufer friöed ���������������������������������������������������������������������������� 163 Kucharz na weselu�������������������������������������������������������������������������������� 164 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221112_wym/ [161] Der friöedaśmjyrgüst ������������������������������������������������������������������������ 164 Śmiergust weselny�������������������������������������������������������������������������������� 164 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221111_wym/ �Spis treści [162] Zy wułda yn hund ny kłengln������������������������������������������������������������ 164 Jak nie chcieli dzwonić dzwonami psom �������������������������������������������� 165 https://wikitongues.org/videos/helka_20221218_wym/ Pieśni Dy łidyn �������������������������������������������������������������������������������������������������������� 166 [163] Fu ynzyn rȧjhja fȧldyn���������������������������������������������������������������������� 166 Z naszych bogatych pól ���������������������������������������������������������������������� 166 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090101_wym/ [164] Wymysiöejer śejny mȧkja������������������������������������������������������������������ 167 Wilamowianki to piękne dziewczyny�������������������������������������������������� 168 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090102_wym/ [165] O dü mȧj łiwy puterbow�������������������������������������������������������������������� 168 O ty kochana maślarko ������������������������������������������������������������������������ 169 https://wikitongues.org/videos/inga_20090107_wym/ [166] Zȧjt gybata, ny hot frejwuł���������������������������������������������������������������� 169 Prosimy was, nie miejcie pretensji (za kolędę dziękujemy)���������������� 169 https://wikitongues.org/videos/inga_20090109_wym/ [167] Mȧj mȧkja, ku cy mjyr���������������������������������������������������������������������� 170 Moja dziewczyno, chodź do mnie�������������������������������������������������������� 170 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070101_wym/ [168] Der ołdy Kesuł������������������������������������������������������������������������������������ 170 Stary Kesuł ������������������������������������������������������������������������������������������ 170 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070102_wym/ [169] Ȧn śrejt weter�������������������������������������������������������������������������������������� 171 Jeden krok w przód������������������������������������������������������������������������������ 171 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070103_wym/ [170] Ny śyk mih ys pyśła���������������������������������������������������������������������������� 171 Nie posyłaj mnie do lasu���������������������������������������������������������������������� 171 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070104_wym/ [171] S’möndła śȧjnt������������������������������������������������������������������������������������ 171 Księżyc świeci�������������������������������������������������������������������������������������� 172 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070105_wym/ [172] Śpacerpolka���������������������������������������������������������������������������������������� 172 Śpacerpolka������������������������������������������������������������������������������������������ 172 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070106_wym/ [173] Śłöf mȧj kyndła fest���������������������������������������������������������������������������� 172 Śpij moje dziecko mocno �������������������������������������������������������������������� 173 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221114_wym/ 19 �20 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [174] Diöt fum hejwuł���������������������������������������������������������������������������������� 173 Tam z górki ������������������������������������������������������������������������������������������ 174 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221115_wym/ [175] Zȧgja, nȧgja���������������������������������������������������������������������������������������� 174 Wyliczanka „Zȧgja, nȧgja” ������������������������������������������������������������������ 174 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221116_wym/ [176] S’wün ȧmöł cwü mykja���������������������������������������������������������������������� 175 Były raz dwa komary���������������������������������������������������������������������������� 175 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221113_wym/ ZAKOŃCZENIE ������������������������������������������������������������������������������������ 176 DY ENDRYD�������������������������������������������������������������������������������������������� 178 ROZMÓWCZYNIE I ROZMÓWCY, KTÓRYCH WYPOWIEDZI ZNAJDUJĄ SIĘ W TEJ KSIĄŻCE DY KUZERYNA ȦN DY KUZYN, WO ZY Y DAM BIHŁA KUZA �������180 BIBLIOGRAFIA BIBLIOGRȦFYJ ������������������������������������������������������������������������������������ 185 TEMATYCZNY SPIS TREŚCI TEMATYŚER RȦJSTER ���������������������������������������������������������������������� 189 �WPROWADZENIE – JĘZYK WILAMOWSKI JAKO JĘZYK GINĄCY Spośród około 6 tysięcy języków, którymi mówi się obecnie na świecie, większość używana jest przez niewielkie społeczności (Crystal 2000; Dołowy-Rybińska 2011: 13). Również w Europie występują języki, którymi posługują się nieliczne osoby. Języki te są zagrożone wymarciem, zwłaszcza gdy pozbawione są oficjalnego wsparcia państw narodowych. Do tej grupy należy język wilamowski, którego używanie zostało zabronione w 1945 r. przez przedstawicieli władz lokalnych, w większości wywodzących się z okolicznych miejscowości. Zakaz ten nie był jednak jedynym powodem, dla którego Wilamowianie przestali mówić do swoich dzieci w ojczystym języku. Po wojnie wilamowskość naznaczono piętnem, z perspektywy grupy dominującej (Polaków) język wilamowski przez długie lata uznawany był za dziwny, śmieszny, niewart uwagi. Takie negatywne ideologie i postawy językowe wymierzone przeciw językom mniejszościowym „powodują, że ludzie odrzucają swój język, nie przekazują go dzieciom, nie chcąc narażać ich na upokorzenia i trudności życiowe” (Dołowy-Rybińska 2011: 19). Mimo to język wilamowski do dzisiaj pozostaje ważny dla tożsamości dużej części Wilamowian. Świadczą o tym liczne wydarzenia organizowane przez Stowarzyszenie na rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie” we współpracy z Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową Wydziału „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, w których odgrywa on ważną rolę (por. Król, Olko, Wicherkiewicz 2017). Młodzi Wilamowianie – new speakerzy1 używają tego języka w rozmowach między sobą, także tych prowadzonych za pomocą internetowych komunikatorów. Większość Wilamowian, choć sama w języku wilamowskim już nie mówi, świadoma jest represji, jakie spotykały ich przodków z powodu używania swojego języka, i porusza ten temat podczas rozmów w gronie rodziny i przyjaciół (por. Neels 2012). Język wilamowski został zarejestrowany przez Bibliotekę Kongresu USA i otrzymał kod ISO 639-3 „wym”, uwzględniony został także w Atlasie zagrożonych języków Świata (Atlas of the World’s Languages in Danger) UNESCO. Od 2013 r. podejmowane sa działania mające na celu prawne uznanie języka wilamowskiego za język regionalny w Polsce. 1 Osoby, które tego języka nauczyły się nie w domu, ale np. dzięki działaniom rewitalizacyjnym. �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 22 Równolegle do działań rewitalizacyjnych i aktywistycznych prowadzone są badania naukowe. W ostatnich dwóch dekadach powstały prace językoznawcze (Andrason, Król 2016; Żak 2017), w tym socjolingwistyczne (Wicherkiewicz 2001; Neels 2012; Wicherkiewicz, Szlachta-Ignatowicz 2019; Borges, Król 2019; Chromik 2019) traktujące o zmianie językowej, kontakcie językowym czy o rewitalizacji2. Dzięki rewitalizacji pojawili się nowi mówcy o zróżnicowanych kompetencjach językowych. To głównie oni tworzą dziś wspólnotę mówiących językiem wilamowskim. Również ich idiolekty mogą być ciekawym obiektem badań (por. Borges 2019). Rewitalizacja językowa jest procesem dynamicznym i płynnym, którego cele zmieniają się w zależności od aktualnej wiedzy oraz sytuacji danej społeczności. Jednak podstawową motywacją, wspólną dla większości aktywistów na rzecz rewitalizacji językowej, jest chęć kultywowania dziedzictwa swoich przodków (Grenoble 2021: 11), stąd kluczowa jest jego dokumentacja. Wiele języków nie zostało udokumentowanych i nie został po nich do dzisiaj żaden ślad (Ahearn 2013: 237). Niestety pandemia COVID-19, a także upływ czasu spowodowały, że w trzeciej dekadzie XXI w. pozostało przy życiu mniej niż dziesięć native speakerek płynnie mówiących w wymysiöeryś3. Dlatego też w ramach programu „Language Revitalization Accelerator”, finansowanego przez organizację Wikitongues, zajmującą się wspieraniem dokumentacji i rewitalizacji językowej, powstał projekt „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland”. Jego efektem jest 50 godzin nagrań, tym razem w wersji wideo, z dwiema aktywnymi do dziś native speakerkami – Heleną Bibową fum Płaćnik (ur. 1922) i Anną Foksową (Foxową) fum Lüft (ur. 1927). Celem niniejszej publikacji jest zaprezentowanie zróżnicowanego materiału dokumentującego język wilamowski. Stanowiły go nagrania wideo – ze względu na charakter projektu, który zakłada umieszczenie na stronie Wikitongues filmów dostępnych dla odbiorców dzięki zeskanowaniu kodu QR. Starałem się, by były one jak najbardziej różnorodne zarówno jeśli chodzi o liczbę opowiadających, tematykę, jak i czas powstania materiału, choć w przypadku języka o tak małej liczbie jego użytkowników nie było to proste zadanie. Jak pisała amerykańska antropolożka lingwistyczna Laura M. Ahearn, „Próby przechowania całego korpusu sztuki słowa zagrożonych języków są teoretycznie nierealne, nawet przy zastosowaniu współczesnych technologii, takich jak wideo, skoro bowiem znika język, znikają również praktyki językowe swoiste dla użytkowników tego języka” (2013: 242). Języki nie mogą bowiem istnieć bez ludzi, którzy ich używają (Crystal 2000: 1). Mam jednak nadzieję, że oprócz dokumentacji, która zawsze jest niedoskonała, publikacja ta wpłynie pozytywnie na żywotność języka wilamowskiego, zapewniając dodatkowy matePełna bibliografia prac o Wilamowicach z lat 2000–2020 w: Król, Mętrak, Żak 2020, prace do roku 2000 i uzupełnienia z lat 2020–2022, w: Król, Mętrak, Żak 2022. Na szczególną uwagę zasługują teksty Alexa Andrasona. 3 „Wymysiöeryś” to określenie języka wilamowskiego w tym języku. 2 �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący riał w tym języku dla new speakerów. Historie, opowiadania podawane drogą ustną były i są do dzisiaj nie tylko jednym ze środków przekazywania języka, ale również wzmagają poczucie łączności z grupą i chęć podzielania jej światopoglądu (Grenoble 2021: 11–12). Istotne będzie również wzmocnienie obecności mowy wilamowskiej w Internecie, gdyż jest ona kluczowa dla zmiany negatywnych postaw wobec języka. Dokumentacja języka wilamowskiego z perspektywy autobiograficznej Historia pierwszych opracowań mających na celu dokumentację języka wilamowskiego sięga jeszcze okresu międzywojennego. Wymienić tu należy gramatykę autorstwa Adama Kleczkowskiego (1920, 1921) czy monumentalny słownik Hermanna Mojmira (1930–1936). Nie brakowało również opracowań amatorskich, jak słownik i gramatyka w monografii Józefa Latosińskiego (1909) czy folklorystyczne opracowanie Ludwika Młynka (1907). Jak już wspomniałem, w XXI w. powstały również liczne prace językoznawcze, które dostępne są szerszemu gronu. Celem tej publikacji nie jest ich zreferowanie, ale udostępnienie tych materiałów, do których większość zainteresowanych nie ma dostępu. Jednym z celów mojej pracy – nie tylko tej książki, ale moich działań w ogóle – jest oddanie głosu członkom grupy, która do tej pory była w dyskursie publicznym marginalizowana. Zdaniem Stacy Holman Jones4 (2014: 210–211) pisząc tekst autoetnograficzny, badacz powinien przetransformować w swojej pracy to, co osobiste w to, co polityczne. Już sama rejestracja i dokumentacja tych relacji w celu uchronienia ich od zapomnienia jest działaniem politycznym (Connerton 2012: 59). Dlatego też jako inicjator stworzenia tego największego korpusu nagrań rozmów w języku wilamowskim uznałem, że istotne dla zrozumienia tego, w jaki sposób powstawał i się rozwijał, będzie wprowadzenie z perspektywy autobiograficznej. Od urodzenia w 1993 r. mieszkałem w Wilamowicach (moi rodzice przeprowadzili się tu siedem lat wcześniej). Do dziś pamiętam dzień, w którym uświadomiłem sobie, jak bardzo niezwykłą sytuacją jest używanie odrębnego języka w jednym małym miasteczku. Wcześniej wydawało mi się, że skoro w Wilamowicach mamy język wilamowski, to w Dankowicach będzie dankowski, w Hecznarowicach – hecznarowski itd. Mogłem mieć wtedy około 5 lat, od razu jednak zdałem sobie sprawę, że językiem wilamowskim poza moją przyszywaną wilamowską Babcią (Heleną Rozner fum Böba-Loüzkja) mówi bardzo mało osób. Kiedy mniej więcej dwa lata później Babcia, z którą w dzieciństwie spędzałem wiele czasu, powiedziała, że język wilamowski wkrótce wyginie, bo nikt nim nie mówi, ogarnął mnie niepokój. Niedługo później, bo w 2001 r., wydana została interdyscyplinarna monografia gminy Wilamowice pod redakcją Antoniego Barciaka (2001). 4 Australijska badaczka, pionierka podejścia autoetnograficznego. 23 �24 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Kiedy o niej usłyszałem, od razu chciałem ją mieć, co też wkrótce się wydarzyło, bo kupili ją zarówno moi rodzice, jak i Babcia. Pamiętam papier, w jaki zapakowane były oba egzemplarze. Pomyślałem, że na pewno w tej książce będzie udokumentowany cały język wilamowski, jednak kiedy ją otworzyłem (i przeczytałem całe 750 stron od deski do deski), okazało się, że nie ma ona charakteru dokumentacyjnego, a raczej jest to zbiór mniej lub bardziej powiązanych ze sobą rozdziałów (wielu bardzo wartościowych). Po lekturze szczególnie utkwiły mi w pamięci słowa Tomasza Wicherkiewicza, który napisał, że całkowite wymarcie języka wilamowskiego „stanie się faktem zapewne jeszcze w pierwszej dekadzie nowego stulecia” (Wicherkiewicz, Zieniukowa 2001: 498). To wtedy zapragnąłem udowodnić, że się one nie spełnią: nie chodziło mi o ambicje osobiste, ale o uratowanie mojego języka od śmierci. Tak, określenie „śmierć języka” dobrze oddaje moje ówczesne odczucia i do dzisiaj nie umiem znaleźć lepszego słowa. Bez wątpienia jest to przykład stosowanego przez aktywistów i naukowców zajmujących się językami ginącymi na całym świecie dyskursu zagrożenia (Dołowy-Rybińska 2017: 481–486) i właśnie poczucie zagrożenia towarzyszy mi od tego czasu nieprzerwanie, z mniejszym lub większym natężeniem. Od razu pomyślałem, że należy działać, i poczułem, że to na mnie spoczywa odpowiedzialność za przyszłość języka wilamowskiego. Dlatego chciałem go dokładnie udokumentować. Kupiłem niebieski zeszyt i zacząłem spisywać słówka, które znałem, a o te trudniejsze wypytywałem Babcię. Ku mojemu przerażeniu okazało się, że zapisane słówka trudno odczytać, jeśli nie jest się zanurzonym w języku wilamowskim. Wtedy wpadłem na pomysł, że najlepiej będzie moje rozmowy z Babcią nagrywać. Na Wielkanoc 2004 r. dostałem od rodziców pierwszy dyktafon. To na nim przeprowadzałem swoje pierwsze nagrania. Babcia śpiewała mi piosenki, mówiła przysłowia czy wierszyki, dyktowała pojedyncze słówka. Pewnego dnia poszliśmy do przyjaciółki Babci – Ingi Matzner, która nie tylko świetnie mówiła po wilamowsku (do końca życia był on dla niej językiem prymarnym), ale także była niezwykle świadoma językowo. To ona tłumaczyła mi, dlaczego, jej zdaniem, neologizmy powinno się tworzyć na podstawie zapożyczeń z niemieckiego, i usiłowała wyplenić polonizmy z idiolektów mojej Babci i mojego. Robiła to jednak bardzo kulturalnie, by nie zrazić mnie, dziecka, do używania wilamowskiego. Przyszłość jej matczynego języka5 leżała jej na sercu, podobnie jak większości moich rozmówców, nawet jeśli reprezentowali oni różne ideologie i postawy językowe. 5 Choć jej matka Ewa Matzner pochodziła z Kamienicy (niem. Kamitz), gdzie używano dialektu języka niemieckiego, Inga rozmawiała z nią po wilamowsku, gdyż ta jako młoda osoba przybyła do Wilamowic, gdzie później urodziła się jej córka. Ewa Matzner była prawdopodobnie ostatnią użytkowniczką języka wilamowskiego, która nie nauczyła się nigdy języka polskiego. Zmarła w 1981 r. w wieku 90 lat. �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący Inga opowiadała mi różne historie, opowieści o utopcach, śpiewała mi pieśni, również te, które sama ułożyła lub przetłumaczyła z języka niemieckiego. Pamiętam, jak bardzo emocjonujące było dla mnie zapisywanie nieznanych dotąd utworów. Nieznanych mi, to znaczy nieopublikowanych wcześniej w zbiorach pieśni Władysława Dybczyńskiego (2002) i Józefa Gary (2004). Miałem wrażenie, że robię coś niezwykle ważnego, ratuję coś od zapomnienia. Wkrótce do grona nagrywanych dołączyły kolejne koleżanki Babci, a także moje sąsiadki, które przychodziły do kapliczki stojącej obok mojego domu śpiewać pieśni maryjne. Po każdej modlitwie zostawały dłużej i rozmawiały po wilamowsku, a ja nagrywałem śpiewane przez nie pieśni, opowieści i przysłowia. I tak metodą kuli śnieżnej w 2009 r. grupa nagrywanych rozrosła się do około osiemdziesięciu osób (ich nazwiska zostały wymienione w zakończeniu). Wśród nich było wiele ważnych postaci, ale chciałbym tu wyróżnić Józefa Garę fum Tołer, wilamowskiego poetę, który również sam dokumentował język wilamowski. Jest on autorem zbiorów wierszy, pieśni, słowników (w tym Wikisłownika), do swoich publikacji wykonywał także nagrania (Gara 2004; Gara 2007). Stworzył również własny system zapisu. Wróćmy do prowadzonej przeze mnie dokumentacji. Miała ona charakter nie tyle dokumentacji językowej, co etnografii ratującej (Zhelyazkova 2003): chciałem zachować nie tylko język, ale jak najwięcej wiedzy Wilamowian. Tej dotyczącej lokalnej historii, tradycji, zwyczajów, strojów, a także postaw i ideologii językowych. W ramach tego wieloletniego, bo trwającego w latach 2004–2022, działania powstało ponad 2 tysiące godzin nagrań, głównie audio. Materiały te, choć we fragmentach opracowywane i publikowane przeze mnie jako cytaty w pracach naukowych i popularnonaukowych, a także udostępniane w innych projektach6, pozostają w większości niedostępne dla szerszego grona odbiorców. Charakterystyka publikowanego materiału i struktura jego prezentacji Trzonem tej książki jest 176 wypowiedzi Wilamowianek i Wilamowian w języku wilamowskim, których zapis wideo trwa łącznie około 3,5 godziny. Nagrania oraz ich tłumaczenie na język angielski dostępne są na stronie wikitongues.com, dzięki czemu mogą trafić do grona międzynarodowego. Część z nich powstała na potrzeby tego projektu w roku 2022, a inne zostały wybrane z materiału zgromadzonego w ramach innych projektów (ich spis znajduje się w zakończeniu). Wiele nagrań języka wilamowskiego udostępnionych zostało na stronie projektu „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http://www.inne-jezyki.amu.edu.pl/Frontend/ [dostęp: 1.10.2022]. 6 25 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 26 Zebrany materiał prezentuję w formie transkrypcji oraz tłumaczenia na język polski. Poszczególnych wypowiedzi nie komentuję, jak to przeważnie bywa w monografiach antropologicznych. Nie można tu jednak mówić o neutralnej prezentacji, gdyż sam wybór tekstów oraz ich uporządkowanie już jest interpretacją (por. Clifford 2000: 59). Formę interpretacji ma również tłumaczenie. Wybór ten tym bardziej nie jest reprezentatywny, ponieważ dotyczy jedynie nagrań wideo, które stanowią niewielką część całego zarejestrowanego korpusu. Nie bez znaczenia jest również moja pozycja jako aktywisty i badacza insidera, którą opisałem w poprzednim podrozdziale. Podobnie więc jak w przypadku innych publikacji prezentujących „surowy” materiał, to ja jestem autorem tego wyboru, który podporządkowany był moim przekonaniom (por. Burszta, Grębecka 2015: 9). Podstawowym kryterium wyboru był język tekstu (język wilamowski, a nie kod mieszany z polskim lub niemieckim), treść, która nie wymagała anonimizacji, a także przydatność do celów edukacyjnych – nauki języka wilamowskiego oraz poznania obrazu historii Wilamowian dzielonego przez moje rozmówczynie. Rozmówczyniami i rozmówcami były osoby w różnym wieku, pochodzące z różnych warstw społecznych, o zróżnicowanych biografiach językowych7: niektóre chodziły do szkoły niemieckiej, inne zakończyły edukację w polskiej szkole przedwojennej (te urodzone przed 1927 r.). Są osoby, które musiały z Wilamowic wyemigrować, i takie, które spędziły w swoim rodzinnym miasteczku całe życie. Niektóre przeżyły aresztowania, wywózki do obozów, wysiedlenie z własnego domu na kilkanaście lat, innym udało się uniknąć tych form represji. Te wydarzenia wpłynęły zapewne na idiolekty poszczególnych osób. Założeniem był wybór materiału, w którym narratorzy mówią wyłącznie po wilamowsku, jednak w prezentowanych tekstach można zauważyć liczne interferencje – wyrazy czy całe określenia z języka polskiego lub niemieckiego. Cztery osoby – Elżbieta Gandor (Puś-Pejter), Józef Gara (Tołer), Elżbieta Kacorzyk (Bek-Bȧlcer) i Anna Zejma (Lüft) – urodziły się i całe życie mieszkały w dzielnicy Pod Lasem, o której mówiono, że cechuje ją inny dialekt języka wilamowskiego (por. Król 2015). Jakość nagrań jest też wystarczająca dla większości typów badań lingwistycznych. Możliwość odsłuchania nagrania umożliwia analizę oryginalnego materiału, a nie transkrypcji, jak to często bywa z udostępnianymi materiałami wilamowskojęzycznymi. Publikowane transkrypcje stanowią również ciekawy materiał dla socjolingwistek i socjolingwistów, gdyż na podstawie wielu wypowiedzi, które prezentują, można badać ideologie i postawy językowe. Etnolożki i etnolodzy mogą znaleźć w tym materiale wiele informacji na temat tożsamości Wilamowian, ról gendePojęcie „biografia językowa” rozumiem za Anną Zielińską jako „historię przyswajania i używania języków w ciągu całego życia człowieka, uwzględniającą po kolei fazy jego życia (dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość) oraz wydarzenia, które wpłynęły na zmianę języka w rodzinie” (Zielińska 2013: 68). 7 �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący rowych czy obrazu innych społeczności żyjących obok Wilamowian. Zawiera on również liczne informacje przybliżające tematy będące tradycyjnie przedmiotem etnografii, takie jak obrzędowość doroczna i rodzinna, dawne budownictwo czy używane sprzęty i formy gospodarowania. W zgromadzonym materiale znajdują się zarówno teksty folkloru, które funkcjonują bądź funkcjonowały dawniej w obiegu społecznym, jak i wypowiedzi o charakterze indywidualnym, wywołane podczas wywiadu. Zebrane opowieści są zróżnicowane tematycznie. Jednak zarówno opowieści wspomnieniowe o wojnie i powojennych prześladowaniach, te o pracy w polu, jak i te humorystyczne łączy wspólny obraz świata. Językowy obraz świata definiuję za Jerzym Bartmińskim jako „zawartą w języku, różnie zwerbalizowaną interpretację rzeczywistości dającą się ująć w postaci zespołu sądów o świecie” (2007: 12). Jak pisała Katarzyna Marcol, „Reprodukowanie (powtarzalność) tekstów na poziomie określonych form czy struktur znaczeniowych świadczy o ich zadomowieniu się w świadomości wspólnoty, a zatem w tekstach folkloru ujawniają się sądy o świecie, wśród których są także wyobrażenia o przeszłości” (2020: 62). Jednak owe „sądy o świecie” obecne są nie tylko w tradycyjnie rozumianych tekstach folkloru. W zebranym materiale obok tych pierwszych znajdują się również te wywołane podczas wywiadów, mające charakter indywidualnych wspomnień. Również i w nich dostrzec można powtarzalne elementy świadczące o stałości obrazu świata członków wilamowskojęzycznej wspólnoty komunikacyjnej. Korzystając z typologii problemów badawczych służącej do analizy językowego obrazu świata zaproponowanej przez Bartmińskiego (2007: 20–21), podzieliłem zebrane teksty na następujące rozdziały: 1) �Opozycja swoi–obcy, czyli autostereotypy i heterostereotypy: w tym rozdziale znalazły się opowieści o tym, co różni Wilamowian od ich sąsiadów – Polaków i Niemców, o kontaktach z tymi grupami, a także o tym, co narratorzy uznali za typowe dla Wilamowian. 2) �Konceptualizacja przestrzeni i „naszego” miejsca w świecie: opowieści o różnych miejscach, zarówno tych znanych, bezpiecznych, jak i nieznanych, niepewnych. 3) �Konceptualizacja czasu, opozycja dawniej–dziś: są to opowieści o tym, co było dawniej, i jak zmieniało się życie społeczności do czasów współczesnych. Najczęściej opowieści te cechuje nostalgia za młodością i za tym, co minęło. 4) �Wartości obowiązujące w „naszym” świecie: etos pracy (zarówno gospodarzy, jak i handlarzy), sposób spędzania czasu wolnego, świętowania, prawidłowe (z perspektywy narratorów) postawy i decyzje podejmowane w życiu. 5) �Pieśni, które do dzisiaj stanowią ważny element repertuaru Wilamowian (por. Małanicz-Przybylska 2019). Teksty zostały pogrupowane w sposób elastyczny – wiele z nich można by przydzielić do kilku grup. Decyzja o przypisaniu danego tekstu do konkretnej grupy opierała się na moim długoletnim zanurzeniu w terenie. 27 �28 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Na końcu książki znajduje się również tematyczny spis treści, podzielony na następujące części: Wilamowice i Wilamowianie: opowieści związane z mitem pochodzenia Wilamowian, a także teoriami pochodzenia przydomków czy nazw miejscowych. Znalazły się tu również opowieści o życiu codziennym w Wilamowicach, np. o przedwojennej szkole czy budowie cegielni, a także o antagonizmach między Wilamowianami a Polakami czy Hałcnowianami, szczególnie w kontekście endogamii, czyli zawierania małżeństw w obrębie jednej społeczności. Język wilamowski: są tu opowieści, w których największą rolę odgrywa język wilamowski, np. mało znane historie członków społeczności, którzy nie potrafili mówić w innym języku, a także osób z zewnątrz, które z różnych powodów nauczyły się języka wilamowskiego – służących czy osób, które weszły w społeczność wilamowską poprzez małżeństwo. Ważnym elementem są też opowieści o prześladowaniach Wilamowian za używanie swojego języka w okresie powojennym, a także o negatywnych postawach mieszkańców okolicznych wsi, którzy wyśmiewali Wilamowian mówiących w swoim języku. Wśród opowieści o języku wilamowskim są zarówno historie dotyczące dawnych czasów, jak i refleksje na temat współczesnej sytuacji tego języka. To w nich szczególnie widoczne są ideologie i postawy Wilamowian wobec mowy wilamowskiej, a także innych języków. Stroje wilamowskie: opowieści o strojach wilamowskich, wyglądzie poszczególnych ich elementów, a także zmianach, które je dotknęły, zawierające nieraz ich ocenę z perspektywy narratorek. Można w nich dostrzec również rozmaite ideologie i postawy dotyczące stroju: zarówno jego wyglądu, jak i znaczenia dla wilamowskiej tożsamości. Znajdują się tu również informacje praktyczne, np. dotyczące prania czy szycia poszczególnych elementów, a także tego, jak wyglądały stroje na różne okazje. Tradycje: opowieści o tym, jak obchodzono dawniej wesele czy śmiergust8, a także opisujące zabawy towarzyszące „pierzowcom”, czyli skubaniu pierza. Zawierają one również mnóstwo szczegółów dotyczących tego, jak się ubierano i co jedzono przy tych okazjach. W opowieściach o wyjazdach na odpusty w okolicznych miejscowościach widoczne są też postawy wobec ich polskoi niemieckojęzycznych mieszkańców. Znalazła się tu także jedna opowieść dotyczącego świętowania Sukkot przez wilamowskich Żydów. Pieśni: Wybór pieśni wilamowskich wykonywanych przez Wilamowianki, a także komentarze do nich. Oczywiście nie jest to pełen katalog tych utworów, a te, które znalazły się w tym zbiorze, często mają więcej zwrotek, niż przedstawiono. Dzięki nagraniom wideo, dostępnym na stronie Wikitongues, moż8 Obrzęd wielkanocny polegający na odwiedzaniu dziewcząt przez kawalerów w celu polania ich, po to by otrzymać napitek i poczęstunek. �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący na zobaczyć śpiewaczki oraz posłuchać pieśni, wykonywanych niekiedy z akompaniamentem (gra znany wilamowski akordeonista Jan Rozner). Są to natomiast praktyczne wykonania, które można porównać do tych „ustandaryzowanych”, zawartych w zbiorach tekstów (Król 2019a; Król 2019b; Król 2021). Jak wszystkie teksty folkloru pieśni cechuje bowiem wariantywność – wersje prezentowane w tej książce mogą więc różnić się od tych opublikowanych wcześniej. Gospodarstwo: historie o pracy na roli, a także przemianach, jakie dotknęły wilamowskie gospodarstwa za pamięci moich rozmówczyń i rozmówców. Oprócz opisów tego, co i w jaki sposób uprawiano, dotyczą one również pracy i życia służących, tradycji związanych z rolnictwem, a także poświęcenia się uprawie ziemi, nieraz kosztem innych planów. Są to wątki typowe dla wilamowskiego folkloru, obecne w wielu opowieściach narratorów pochodzących z rodzin gospodarskich. Straszydła: opowieści o tym, co Wilamowianki i Wilamowian straszyło. Niektóre z nich mówią o demonach, jak chłopiec z czerwonym kapelusikiem. Inne, przekazane w konwencji humorystycznej, wyśmiewają osoby, które „nabrały się” na istnienie tych demonów. Rękodzieło i handel: opowieści o Wilamowiankach i Wilamowianach, dla których to nie praca w polu była głównym źródłem utrzymania. Byli to rękodzielnicy, tacy jak garncarze, tkacze i kowale, którzy swego fachu uczyli się w Wiedniu. Znajdują się tu także opowieści o handlarzach, często humorystyczne. Zamiłowanie do handlu do dziś jest jednym z często przywoływanych atrybutów wilamowskiej odmienności. Jedzenie: opowieści o tym, co, o jakich porach i jak jedzono, w jaki sposób przynoszono jedzenie do pracy w polu, a także co przy jedzeniu mówiono. Znajdują się tu również przepisy potraw oraz dokładne opisy ich smaku. Ważne miejsce wśród nich zajmuje śüsterpop, nazywana jajecznicą po wilamowsku. Ważne wydarzenia historyczne: opowieści dotyczące ważnych wydarzeń z przeszłości Wilamowic, często przekazywane w konwencji memoratu: o początku drugiej wojny światowej, wojnie, powojennych wywózkach, wysiedleniach, aresztowaniach i represjach Wilamowianek i Wilamowian. Znajdują się tu komentarze dotyczące zarówno historii ogólnej, jak i lokalnej (np. założenia Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca „Wilamowice”). Opowieści z życia: opowieści, których nie udało mi się zakwalifikować do innych kategorii. Dotyczą one spraw z życia codziennego: jazdy na rowerze, wspomnień zabaw z dzieciństwa, nauki pływania, pracy w kopalni. Wiele z nich opowiada o konkretnych osobach: krewnych czy sąsiadach. Dużą część stanowią te dotyczące chorób i ich leczenia, a także opowiadania humorystyczne. 29 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 30 Transkrypcję w języku wilamowskim starałem się tworzyć jak najwierniej, zgodnie ze współczesną ortografią języka wilamowskiego. Pierwsze zapisy języka wilamowskiego pochodzą z I połowy XIX w., jednak dopiero w XX w. pojawiły się próby stworzenia spójnego systemu zapisu. W 1907 r. podjął się tego polski ludoznawca Ludwik Młynek w swojej broszurze Narzecze wilamowickie (Młynek 1907). W 1909 r. słownik języka wilamowskiego korzystający z autorskiej ortografii opracował miejscowy nauczyciel Józef Latosiński. Własny system zapisu oparty na alfabecie polskim stworzył na przełomie XIX i XX w. wilamowski pisarz Florian Biesik. Pisownię opartą na transkrypcji fonetycznej stosowali Adam Kleczkowski (1920, 1921), Hermann Mojmir (1930, 1936) i Heinrich Anders (1933). Na początku XXI w. własną ortografię stworzył wilamowski poeta Józef Gara, który bazował na polskim alfabecie, uzupełnionym o dodatkowe znaki diakrytyczne (umlauty) oraz dwuznak „ao”, mający oznaczać „a” pochylone. Wspomniane systemy ortograficzne z różnych powodów się nie przyjęły. Niektóre były zbyt skomplikowane, w przypadku innych sami ich autorzy nie stosowali postulowanych przez siebie zasad konsekwentnie (por. Wicherkiewicz 2001). U progu drugiej dekady XXI w. pojawiła się potrzeba stworzenia współczesnej pisowni języka wilamowskiego związana z działalnością Stowarzyszenia na rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie”. Jako jeden z działaczy stworzyłem taką pisownię opierającą się na ortografii polskiej, zawierającą 33 grafemy proste. Ȧȧ Ii Pp Zz Aa Jj Rr Źź Bb Kk Ss Żż Cc Ll Śś Ćć Łł Tt Dd Mm Uu Ee Nn Üü Ff Ńń Ww Gg Oo Xx Hh Öö Yy A także digrafy (np. dź, dż, ng, iö, oü, öe) i trigraf (iöe). Pisownia ta nawiązuje do pisowni Gary oraz do tej stosowanej w słowniku Mojmira, ale jest w stosunku do nich bardzo uproszczona – w ograniczony sposób oddaje bogactwo wilamowskiej fonetyki. Spełnia jednak swoje zadanie, którym jest podtrzymywanie żywotności języka wilamowskiego – została przyjęta przez starszych użytkowników, sprawdza się w nauczaniu języka wilamowskiego i używana jest przez niemal wszystkich naukowców zajmujących się współcześnie tym językiem. W 2012 r. zostały na nią przetransliterowane najważniejsze dzieła literatury wilamowskiej9. Zastosowano ją w publikacji A grammar of Wymysorys (Andrason, Król 2016), a także w słowniku języka 9 Są one dostępne na stronie projektu „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http:// www.inne-jezyki.amu.edu.pl. �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący wilamowskiego mojego autorstwa, zawierającym blisko 10 tysięcy wyrazów. Dziś jest ona jedyną używaną pisownią tego języka. Język wilamowski pod względem standaryzacji i kodyfikacji jest więc w nieco innej sytuacji niż wiele innych małych języków, w przypadku których na temat wyboru pisowni prowadzone są ożywione dyskusje. Jeśli któraś forma gramatyczna czy słowo odbiegało od postaci standardowej10, umieszczałem po tym wyrażeniu formę standardową w kwadratowym nawiasie. Dodatkowe wyjaśnienia czy dopowiedzenia umieściłem w nawiasach zwykłych. Tłumaczenie na język polski starałem się również robić jak najdokładniej, ale dla komfortu czytelnika pominąłem niektóre powtórzenia czy przejęzyczenia. Dociekliwi mogą skorzystać z wilamowskiej transkrypcji oraz z filmów dostępnych na stronie Wikitongues. Celem tej publikacji jest upowszechnienie materiałów zebranych podczas dokumentacji języka wilamowskiego zarówno wśród naukowców, pasjonatów wielojęzyczności, jak i samych Wilamowian, chcących pogłębiać swoją znajomość języka wilamowskiego. Opowieści Wilamowian jako folklor ustny Prowadzone przeze mnie badania terenowe miały charakter klasycznych badań etnograficznych, składały się więc z obserwacji i wywiadu. Jednym z ich celów było zebranie pieśni, wierszy i przysłów w języku wilamowskim. Duża ich część była już publikowana (Król 2019b; Król 2021), przy czym często przygotowując te utwory do druku, porównywano je do znajdujących się w archiwach materiałów zebranych przed 1945 r. przez niemieckich badaczy Karla Horaka i Alfreda Karaska (Król 2019a). Niektóre z tych utworów, w wersji przekazanej przez moich rozmówców, zostały także umieszczone w tej książce. Opowieści Wilamowian natomiast nie były do tej pory obiektem badań folklorystów, z nielicznymi wyjątkami. Polski zbieracz folkloru Ludwik Młynek opublikował w swojej broszurze kilkanaście przysłów i opowiadań Wilamowian (1907), natomiast w przedwojennym zbiorze Podania Niemców Beskidzkich wspomniany już niemiecki badacz Alfred Karasek zamieścił 61 opowiadań z Wilamowic (Karasek, Strzygowski 1930). Choć badania prowadzone w Wilamowicach w ostatnich dwóch dekadach nigdy nie były zorientowane na gromadzenie materiału folklorystycznego, ich efektem jest zebranie licznych tekstów, które można by uznać za folklorystyczne. Zdaniem Piotra Grochowskiego cechą narracji o charakterze folklorystycznym jest to, że „przybierają one [teksty o charakterze folklorystycznym] postać względnie ustabilizowanych tekstów odwołujących się do określonych formuł 10 Chodzi o formy odbiegające od norm opisanych w Słowniku języka wilamowskiego (Król 2020). 31 �32 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian poznawczych i stereotypów, które zarazem funkcjonują w żywych, interaktywnych sytuacjach komunikacyjnych” (Grochowski 2017: 239). Takie sytuacje wykonawczo-odbiorcze są charakterystyczne dla folkloru i „konstytuują zarazem wspólnoty interpretacyjne, które w toku wymiany informacji, poglądów i ocen negocjują i wypracowują, a następnie utrwalają i rozpowszechniają określone wzorce rozumienia rzeczywistości oraz adekwatne do nich zasady działania” (Grochowski 2017: 239). Należy pamiętać, że sytuacją folklorotwórczą może być nie tylko spotkanie na weselu czy w karczmie, ale także wywiad antropologiczny czy socjolingwistyczny. Parafrazując słowa Jędrzeja Burszty i Zuzanny Grębeckiej, można powiedzieć, że „Sytuacja wywiadu etnograficznego staje się przeto po części uczestnictwem w procesie przypominania, odtwarzania pamięci o przeszłości miasta, z jednej strony w teraźniejszości Wilamowic, która stanowi zawsze punkt wyjścia rozmowy, a z drugiej nieodmiennie naznaczonym urywkowością, niekompletnością czy też po prostu niekompatybilnością tego, co umyka pamięci” (2015: 10). Wiele z opowieści zebranych podczas wywiadu etnograficznego pełnych jest powtarzalnych i społecznie usankcjonowanych elementów, którym folkloryści mogą się przyjrzeć, analizując teksty mówione, wykonywane w sytuacji naturalnej dla członków danej wspólnoty (Grochowski 2019: 14). Według pochodzącego ze Śląska Cieszyńskiego folklorysty Jana Kajfosza: Zadomowienie się tekstu w świadomości sprowadza się do jego bardziej lub mniej dokładnego reprodukowania, czyli do powtarzania określonych form czy struktur znaczeniowych, co przekłada się na jego konwencjonalny i w miarę systematyczny charakter. Z tego właśnie względu za kluczowy wyznacznik przekazu folklorystycznego uznać można wierność określonym wzorcom tekstowym (2009: 44). W analizie typowej dla folklorystyki chodzi o „uchwycenie owych narracyjnych konwencji opowiadania, które traktowane są jako swoisty klucz do zrozumienia kultury, umożliwiający odczytanie sensów (i doświadczeń) o charakterze społecznym” (Grochowski 2019: 15). Liczne spośród prezentowanych tu opowieści to memoraty – opowieści świadka. W niniejszym zbiorze znajduje się wiele tego typu opowieści, np. o wybuchu wojny, powojennych prześladowaniach, sposobach ukrywania drogocennych przedmiotów przed prześladowcami czy powstaniu grupy kobiet przy Regionalnym Zespole Pieśni i Tańca „Wilamowice”. Niektóre z narratorek opowiedziały je jako swoje własne wspomnienia. Należy jednak pamiętać, że memorat nie jest obiektywnym opisem rzeczywistości. Cechuje go selektywność, a na sposób opowiadania mają wpływ zarówno własne przeżycia, jak i teraźniejszość (Lehmann 2007: 32), a także chęć przystosowania ich do kolektywnej ideologii cechującej zbiorowość (Krawczyk-Wasilewska 1986: 27). Memorat powstaje na przecię- �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący ciu indywidualnego i wspólnotowego charakteru opowiadania – przekazywany jest w określonym kontekście, zawiera typowe dla danej społeczności motywy i wątki fabularne i ma charakter subiektywny (Hajduk-Nijakowska 2016: 10). W opinii folklorystki Katarzyny Marcol w opowieściach wspomnieniowych wzorce zachowań i hierarchie wartości nie są omawiane dosłownie, ale „[t]o działania bohaterów umiejscowione w określonym kontekście ujawniają, co jest dobre i społecznie akceptowalne, a co złe i niedopuszczalne w obrębie grupy” (2020: 223). Na kształt memoratu wpływa również osoba odbiorcy, a raczej wyobrażenie narratora o jego oczekiwaniach. Dlatego za istotne uznałem zaprezentowanie historii powstawania nagrań, których zapisy stały się podstawą do wyselekcjonowania tekstów ujętych się w niniejszym zbiorze. Jak pisał szwedzki folklorysta Carl Wilhelm von Sydow: Wiele memoratów może przejść w tradycję, bo inni ludzie uznają je za wystarczająco ciekawe, by je dalej opowiadać. Przy czym na ogół ulegają one mniejszym lub większym zmianom, w zależności od tego, kto je dalej opowiada. W ten sposób dawniejszy memorat przechodzi w podanie wspomnieniowe, jednak granica między nimi jest trudno uchwytna (Sydow 1934: 253; za: Simonides 1969: 46). Opowiadania stają się, zdaniem Simonides „własnością ogółu”, jeśli są „dość ciekawe”. W takim wypadku memorat „w procesie dalszego przekazywania podlega obiektywizacji, zatracając niektóre cechy osobiste na rzecz ogólnie zrozumiałych i eksponujących niezwykłość, wyrażającą się najczęściej w preferowaniu sytuacji transcendentnych” (Simonides 1969: 46). Proces „przerabiania” i dostosowywania memoratu do potrzeb grupy nazywa się fabularyzacją i folkloryzacją (Hajduk-Nijakowska 2016: 65). To, co nie zostało zaakceptowane przez grupę, „wychodzi z użycia i obumiera” (Bogatyriew, Jakobson 1975: 170). Wiele z opowieści znajdujących się w niniejszej książce uległo temu procesowi, np. ta o dyrektorze szkoły, który uratował wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural, opowieści o „dobrych Ruskach” czy o żartach, które kawalerzy robili z okazji śmiergustu czy święta 1 Maja (szczególnie to o wozie złożonym w całości na dachu). Jednocześnie większość, o ile nie wszystkie, zaprezentowana została jako opowieści „prawdziwe” i „obiektywne”, mające stanowić dowody na prawdziwość wizji historii przekazanej przez rozmówców. Fabulatów nie można traktować jako opowieści zupełnie skostniałych, gdyż ich nieodłączną cechą jest również to, iż występują w wielu wariantach: „ich poszczególne elementy oraz przypisywane im znaczenia w każdym kolejnym wykonaniu mogły ulegać przekomponowywaniu i reinterpretacji. Efektem procesów folkloryzacji i fabularyzacji jest powtarzalność i zarazem zmienność (wariantywność) opowieści” (Grochowski 2019: 22–23). Takimi elementami fabulatów, których znaczenie mogło się zmienić, są toposy czy „skamieliny językowe”, których znaczenie zależne jest od wzorców interpretacyjnych akceptowanych przez daną 33 �34 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian grupę. Dlatego czasem tym samym fabulatom, funkcjonującym w różnych wspólnotach pamięci, nadawane są różne znaczenia, zgodne natomiast ze schematami, obrazami i przywoływanymi skojarzeniami, pochodzącymi z tradycji narratorskiej danej społeczności (Hajduk-Nijakowska 2016: 65–66). W tym zbiorze starałem się pokazywać różne opowieści, rezygnowałem więc z prezentowania dwóch wariantów tego samego fabulatu. W opowieściach Wilamowian widoczne są wyjaśnienia tego, w jaki sposób zachowywali się ich bohaterowie. Wyjaśnienia te, jak pisała Hajduk-Nijakowska, „bazują często na tradycyjnych mechanizmach rozumienia świata” (2016: 50) i osadzone są „w lokalnym systemie wartości i zbiorowych wyobrażeniach wzmocnionych emocjonalnie, które współtworzą bramy bezpieczeństwa ontologicznego” (2016: 50). Mechanizmy te, mające na celu „opanować lęki i zrozumieć otaczający świat oraz pomóc w znalezieniu odpowiedzi na dręczące człowieka pytania” (Hajduk-Nijakowska 2016: 50), można dostrzec nie tylko w tradycyjnych gatunkach folkloru, takich jak pieśń czy podanie, ale również w „opowieściach z życia”. Dlatego też opowieści wspomnieniowe Wilamowian – zarówno te dotyczące wojen i okresu powojennego, jak i opowieści z życia codziennego: o wypadkach, chorobach, starości czy śmiesznych wydarzeniach – mogą stać się obiektem badań folklorystów i antropologów. Niektóre z nich można by zaliczyć do legend miejskich, czyli „opowieści narracyjnych o zdarzeniach aktualnych, cechujących się krótką żywotnością” (Czubala 1999: 191). Jednak nawet współczesne legendy miejskie miewają „stare korzenie” (Czubala 1999: 194), w związku z tym powinno się je interpretować w kontekście tradycji folklorystycznej danej wspólnoty. W przypadku tradycji oralnej wilamowskiej społeczności istotne jest występowanie w niej dwóch etosów – gospodarzy i handlarzy. W tym pierwszym podstawową wartością jest uczciwa praca, w tym drugim praca jest tylko środkiem do osiągnięcia celu, którym jest zarobek. Etosy te wpłynęły na dwie związane z tymi grupami zawodowymi konwencje opowiadania. Zwłaszcza wśród Wilamowian urodzonych przed wojną widoczna była silna świadomość negatywnego stereotypu Wilamowian handlarzy obecnego wśród mieszkańców okolicznych miejscowości. W reakcji na te (często pozostające tylko w sferze wyobrażeń) zarzuty powstały liczne fabulaty mające udowadniać zaradność wilamowskich handlarzy. Jej efektem miał być dobrobyt, za sprawą którego Wilamowice przez lata w oczach moich narratorów wyróżniały się na tle okolicy. Te odmienne konwencje opowiadania są wzorami przekazu ustnego, które tworzą kulturę opowiadania Wilamowian (Lehmann 2007: 20). Wilamowianie, jak każda wspólnota, mają swój repertuar folklorystyczny. Opowieści przez nich przekazywane przez wiele lat pozostawały pod wpływem tradycji narratorskiej. Zdaniem folklorysty Daniela Kadłubca „świat folkloru jest oglądem ziemi i ludzi z lotu ptaka, z dystansu doświadczenia wielopokoleniowego, �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący modelującego rzeczywistość według własnych praw” (Kadłubiec 1999: 69). Opowieści dostosowywano więc do funkcjonujących w danej wspólnocie komunikacyjnej wzorców interpretacyjnych i toposów, przystosowywano do aktualnych potrzeb. Na te potrzeby wpływ miała również polityka, a także liczni naukowcy i dziennikarze przybywający do Wilamowic. To, w jaki sposób dana opowieść się rozwinęła, zależne jest również od tego, do kogo narrator ją adresował. Opowieści wspomnieniowe, także te sfabularyzowane i sfolkloryzowane, często opowiadane są w konwencji memoratowej, „jako przeżycie autentyczne, jeśli już nie narratora, to osoby, którą narrator zna osobiście i na którą może się autorytatywnie powołać” (Simonides 1981: 35). W opinii folklorystki „[c]hęć nadania opowiadaniu formy przekazu prawdziwego wydarzenia doprowadza do tego, że znane z tradycji wątki są coraz częściej opowiadane w konwencji przeżycia autentycznego, jednostkowego. A więc z tradycyjnego fabulatu tworzy się współcześnie coraz częściej memorat” (Simonides 1981: 36). W tekstach folkloru „reprezentacja rzeczywistości może zlewać się z fikcją, często też zapamiętane z zamierzchłej przeszłości treści mimowolnie dostosowywane są do obecnie panujących realiów; są niepostrzeżenie szyte na miarę aktualnego społecznego zapotrzebowania” (Kajfosz 2011: 60). Istotna jest nie tylko sama sytuacja, ale również osoba odbiorcy (Lehmann 2007: 12). Szczególnie w przypadku historii alternatywnych, czyli „opowieści o podziałach wewnątrz wspólnoty uwypuklających fakt, że określone emocje, opinie oraz cele niekoniecznie były podzielane przez wszystkich” (Macdonald 2021: 107–108). Te nie były przekazywane obcym, a wyłącznie swoim. Być może dlatego to ja, jako badacz insider, mogłem je zarejestrować. Dlatego też przedstawione w tej publikacji historie nie mogą być oceniane z perspektywy prawdy lub nieprawdy. Wiele z nich wzajemnie się wyklucza lub zawiera odniesienia do błędnych dat lub faktów. Starałem się w to nie ingerować, a jedynie tam, gdzie wydawało się to konieczne, umieszczałem uwagi. Według antropolożki Joanny Tokarskiej-Bakir „w odróżnieniu od dyskursów różnych polityk historycznych język potoczny nie kłamie, jest mimowolnie prawdomówny. Język ten sprawozdaje, jak ludzie widzą świat” (2009: 303). I to właśnie wizja świata rozmówców, a nie prawda o tym świecie jest przedmiotem badań folklorystyki. Jak pisali rosyjscy folkloryści Piotr Bogatyriew i Roman Jakobson, „Istnienie utworu ludowego zaczyna się dopiero wówczas, gdy zostanie on przyjęty przez określoną wspólnotę; co więcej, istnieją tylko te jego elementy, które wspólnota sobie przyswaja” (1975: 169). Autorzy wspomnieli jednak, że tekst, który nie został zaakceptowany przez grupę i poniekąd skazany został na zapomnienie, może zostać uratowany przez „przypadkowy zapis jakiegoś zbieracza, przenoszący go z poezji ustnej do literatury pisanej” (1975: 169). Tak też zapewne jest w przypadku wielu opowiedzianych mi historii, które z różnych powodów mogły nie zostać zaakceptowane przez grupę, ale znalazły się w niniejszej publikacji. 35 �36 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak pisał niemiecki folklorysta Albrecht Lehmann, każdy okres historyczny ma swoją kulturę opowiadania, która zmienia się wraz z generacjami (Lehmann 2007: 13). Zebrane w niniejszej publikacji teksty pochodzą od narratorów urodzonych przed drugą wojną światową. Według Piotra Grochowskiego odbiór przekazów internetowych polega „nie tylko na ich oglądaniu lub czytaniu, ale także na ocenianiu, komentowaniu, relacjonowaniu własnych doświadczeń, zadawaniu pytań czy podejmowaniu dyskusji z autorami oraz innymi widzami/czytelnikami” (Grochowski 2017: 239). Publikacja ta może więc wpłynąć na repertuar młodszych Wilamowian. Treści te otrzymały w końcu dodatkowy pas transmisyjny, który może zapewnić im znacznie dłuższą żywotność. Być może gdyby nie działania dokumentacyjne, to nie przetrwałyby one do naszych czasów lub w ogóle by nie powstały, gdyż ich odbiorcami byli właśnie lokalni działacze i naukowcy. Nie byłby to pierwszy przypadek, kiedy to udział w tworzeniu folkloru mają nie tylko członkowie danej wspólnoty komunikacyjnej, ale również naukowcy. Mam nadzieję, że publikacja ta – przygotowana zarówno w wersji papierowej, jak i internetowej – nie tylko pomoże udokumentować język i wilamowską tradycję oralną, ale również pozytywnie wpłynie na ich żywotność w wilamowskiej społeczności. Internet jest dzisiaj bowiem ważnym medium transmisji języków rzadziej używanych. Tytuł tej książki zaczerpnąłem z opowieści autorstwa Rozalii Hanusz fum Linküś (1926–2009), wilamowskiej poetki i tłumaczki, która sama ułożyła i przekazała mi wiele tekstów folkloru. �DY FÜRRYD – DY WYMYSIÖERYŚY ŚPRÖH OÜZ Ȧ ŚPRÖH YM ŚTARWA Undyn 6 toüzyt śpröha, wo zy eta wada yr wełt gykuzt, dy mȧsta zȧjn gybroüht fun klina grüpa (Crystal 2000; Dołowy-Rybińska 2011: 13). Oü y Yłrop gyt’s śpröha, wo zy wada gykuzt fu wing łoüt. Di śpröha kyna ȧmöł śtarwa, s’mȧst, wen zy ny kyna błȧjn underśtyct fun nȧrodowikja łendyn. Y di grüp gyhjyt dy wymysiöeryśy śpröh, wo zy wiöd ferböta ym 1945 jür diöh dy lokȧlnikja regjyrana, ym mȧsta wo zy roüsśtompta fun djyfyn ymsrod wo zȧjn fu Wymysoü. Oder ny nok dos ferböta höt dos gymaht, do dy Wymysiöejyn ufhüta, cyn kyndyn y jyr müterśpröh cy kuza. Nöm krig wiöe dy wymysiöeryśkȧjt gyśtamt myt ȧm stigmȧ, fur oüsziht fur dominȧntyśa grüp (Pöła), błȧ dy wymysiöeryśy śpröh ȧ śmjyśnikjy, łahawaty, unwihtikjy śpröh. Zyty negȧtywnikjy śpröhideologyja ȧn śpröhśtełnana, wo zy zȧjn ȧjgyśtełt yn klinśpröha ȧtkȧn, „ferürzaha, do dy łoüt zih fu zer śpröh ohon, zy gan zy y jyn kyndyn ny weter, bo zy weła zy ny łön ungyryht wada ȧn ymśtend hon” (Dołowy-Rybińska 2011: 19). Oder dy wymysiöeryśy śpröh błȧjt zuwizu pocy hoüt wihtik fjys cügyhjyn fum grusa tȧl fu Wymysiöejer. Dos wȧjza hefa iwenta, wo zy wada gyorgȧnizjyt fur Gyzełśoft „Wymysiöejer”, mytum Centrum fur Gyangażjyta Füśnan fur Kultüryśa Wetercijung fum Tȧl „Artes Liberales” fum Warśawyśa Uniwersytet, wu ej di śpröh zjyr wihtik (zejh Król, Olko, Wicherkiewicz 2017). Dy junga Wymysiöejyn – noükuzyn11 – kuza di śpröh yn gyśpryhja undernander, ȧn oü myta internetowikja komunikȧton. Dy mȧsta Wymysiöejyn, gük zy zoüwer ny kuza wymysiöeryś, hon ym gydanka dy represyja, wo zy jyr fürfatyn hon gytrofa fjys kuza jyr śpröh. Zy dyśkürjyn oü fu dam myta frynd ȧn bykanta (zejh Neels 2012). Dy wymysiöeryśy śpröh wiöd ȧjgyrejestrjyt diöh dy Bibiotek fum USA Kongres ȧn zy krigt ȧ kod ISO 639-3 „wym”, ȧn oü ym Atlas fun śpröha, wo zy zȧjn ym śtarwa (Atlas of the World’s Languages in Danger) UNESCO. Ym śpytsta fum 2013 jür priöebjyt mȧ dy wymysiöeryśy śpröh oüz regjonȧlśpröh y Pöłn ȧjcyrejestrjyn. Y darnymłikja cȧjt wjyd’s nawan rewitȧlizȧcyjnikja ȧn ȧktywistyćnikja zaha gyfüśt. Yn łecta cwe canjün ȧdśtinda lingwistyśy teksta (Andrason & Król 2016; Żak 2017), under dam socjolingwistyćnikjy (Wicherkiewicz 2001; Neels 2012; Wicherkiewicz; Szlachta-Ignatowicz 2019; Borges & Król 2019; Chromik 2019), wo zy 11 Dy łoüt, wo zy zih dy śpröh ny hon gyłjyt dyham, ok cym bȧjśpil diöhs tün fur rewitȧlizacyj. �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 38 traktjyn fur śpröhenderan, śpröhkontakt oba rewitȧlizȧcyj12. Dank rewitȧlizȧcyj zȧjn nojy kuzyn, wo zy ferśidnik kyna kuza. Zej zȧjn di, wo zy eta zȧjn di grüp, wo kuzt wymysiöeryś. Oü jyr idiolekta kyna oüz interesȧntyś gyfüśt wada (zejh Borges 2019). Dy śpröhrewitȧlizȧcyj ej ȧ dynȧmiśer ȧn fłisikjer proces ȧn jyr cyłn endyn diöh enderana ym ecnikja wysa oba ecnikjy sytuȧcyj fu ȧr grüp. Oder dy wihtiksty ürzah, cyzoma fjyr dy mȧsta ȧktywista fjy dy rewitȧlizȧcyj, ej der wyła, dy erbśoft fun fürfatyn weter ym ława cy hałda (Grenoble 2021: 11). Diöh dos ej dos dy dokumentȧcyj, di ej ym wihtiksta. Hefa śpröha wiöda ny gydokumentjyt ȧn s’ej et föna kȧ śpür mej (Ahearn 2013: 237). Ufs ungyłyk hot dy COVID-19-betkrankyt ȧn oü dy ferfłögan cȧjt cy dam gybröht, do ym dryta canjür fum 21-ta hundytjür zȧjn wingjer wi can müterkuzeryna gybłejn, wo zy perfekt wymysiöeryś kyna kuza. Diöh dos, yn rama fum program „Language Revitalization Accelerator”, wo’ȧ ej gyfinȧnsjyt fur orgȧnizȧcyj Wikitongues, wo zy underśtyct dy śpröh dokumentȧcyj ȧn rewitȧlizȧcyj, wiöd der projekt „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland” ufgybröht. S’zȧjn fönum wejder nojy 50 śtunda ufśpejłnana ȧdśtanda, dos möł yr video-wersyj, myta cwü bocy hoüt ȧktywnikja native-kuzeryna – Płaćnik-Helka (gyb. 1922) ȧn Lüft-Nüśka (gyb. 1927). Der cył fu dam bihła ej dy ferśidnikkȧjt yr dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh fürcyłen. S’wihtiksty kryterum, diöh ȧ kȧrȧkter fum projekt (filma ufer internetzȧjt fu Wikitongues), wiöe s’oüskłoün fun video-ufśpejłnana. Yhy traht mih ym dos, do zy zȧjn wi ym ferśidniksta, wen’s zih höt ym coł fun kuzyn, temȧtyk wi oü dy cȧjt, wi zy zȧjn ȧdśtanda. S’wiöe oder ny łȧjht ym foł fu ȧr śpröh, wo zy zu wing łoüt kuza. Dy amerykanyśy lingwistyśy antropolożkjyn, Laura M. Ahearn, śrȧw: „Dy pröba, ȧ ganca kerper fun wjytyn fun śpröha ym śtarwa cy derhałda zȧjn ju ny mejgłik, zugiöe myter hyłf fun ecnikja teknologyja wi video, bo wen ȧ śpröh ferśwynt, ferśwynda oü dy śpröhprȧktykja, wo zy zȧjn ekstra fjy dy kuzyn fu dar śpröh” (2013: 242). Dy śpröha kyna füt ny egzystjyn ony łoüt, wo zy zy kuza (Crystal 2000: 1). Yhy höf oder, do hynder dokumentȧcyj, wo zy nymer ny ej ideȧlnik, wyt dy publikȧcyj dy łanikkȧjt fur wymysiöeryśa śpröh ȧjfłisa, bo zy wyt gan ȧ ekstra wiöer y dar śpröh fjy dy noükuzyn. Dy kistiöeryja, fercyłnana, wo zy wiöda gykuzt weter, wün ȧn zȧjn bocy hoüt ȧ mytuł ny nok śpröh wetercygan, oder zy śtjekja oü s’śpjyn fum band myter grüp ȧn ȧ wyła, jyr oüsziht uf dy wełt cy ejwernama (Grenoble 2021: 11–12). Wihtik wyt oü zȧjn, do dy śpröh diöh dos bihła wjyd śtȧkjer gyzan ym Internet. Dos ej ju füt wihtik fjy dy enderan fun negȧtywnikja ȧjśtełnana yr śpröh ȧtkȧn. Dy gancy bibliogrȧfyj fun ata fu Wymysoü y jün 2000–2020 y: Król, Mętrak, Żak 2020, prace do roku 2000 i uzupełnienia z lat 2020–2022 w: Król, Mętrak, Żak 2022. Ym mȧsta zo mȧ gan öbaht uf dy teksta fum Alexander Andrason. 12 �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa Dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh fur oütobjogrȧfyśa perspektyw Dy gyśiht fun jyśta ata, wo zy hon zułd dy wymysiöeryśy śpröh dokumentjyn, śtama fun Pöłnscȧjta. Mȧ zełd dö dy gramatyk fum Klećkowskja-Adam (1920–1921) oba ȧ grus wjytynbihła fum Fliöera-Hermon (1930–1936) nena. S’go ju oü ȧmȧtoryśa ata wi s’wjytynbihła ȧn dy gramatyk yr monogrȧfyj fum Lȧtośińskja-Jüzef (1909) oba dy folklorystyśy at fum Młynek-Ludwik (1907). Wi’h śun śrȧw, ȧdśtinda ym 21-ta hundytjür hefa lingwistyśy ata, wo zy fjy mejer łoüt ufa śtejn. Der cył fu dam bihła ej ny zej cy referjyn, ok dy ufgyśpejłty wiöer wetercygan y dan, wo zy cüner kȧn cütrejt ny hon. Ȧs fun cyłn fu mer at – ny nok fu dam bihła, ok giöe mȧj tün – ej, do dy śtym fun Wymysiöejyn, wo zy wiöe ind ufer zȧjt, zo zȧjn gyhüt. Stacy Holman Jones śrȧw (2014: 210–211), do wen’ȧ śrȧjwt ȧ etnogrȧfyśa tekst, mü der füśjer s’ȧgja ys polityćnikjy ejwerata. Oü dy rejestrȧcyj ȧn dokumentȧcyj fu dan gykuza zoüwer, wen’ȧ zy wył bywjen fum fergasa, ej ȧ polityćnik tün (Connerton 2012: 59). Diöh dos oüz der ośtyfter fu dam grysta ufśpejłnanakerper fun gykuza yr wymysiöeryśa śpröh, doüht’s mih, do’s wje zȧjn wihtik, do’h zo mȧj oütobjogrȧfyśy perspektyw fürśteła, do’ȧ zo beser bygrȧjfa, wi dar kerper ej ȧdśtanda ȧn wi’ȧ weter höt cügynuma. Wi’h uf dy wełt kom ym 1993 jür, wönt yh y Wymysoü (mȧj ełdyn wün dö köma zejwa jür ejer). Bocy hoüt gydenk yh ȧ tag, wi’h derwiöert, wi zjyr ungywynłik ej dos, do’s y dam klina śtatła ȧ ekstra śpröh gyt. Ejer doüht’s mih, do wen wer y Wymysoü hon dy wymysiöeryśy śpröh, do müsa zy oü hon y Denkjadiöf ȧ denkjȧdiöfyśy, y Hylćadiöf – hylćadiöfyśy ȧn zu weter. Yhy kon derzȧnk ymȧ 5 jür hon gyhot, oder gryhta ys’s mer ȧjkuma, do hynder mȧj cügynyta baba (Böba-Loüzkja-Helka), zełda war kuzt di śpröh. Wi’h ymȧ cwe jür śpyter hüt mȧj Baba kuza, do dy wymysiöeryśy śpröh wyt bałd ferhejngejn, bo nimyd kuzt zy mej ny, wiöd’s mer bang. Ny łang śpyter, bo ym 2001 jür hon zy roüsgan ȧ interdyscyplinȧrnikjy monogrȧfyj fur Gymȧn Wymysoü under redȧkcyj fum Barciak-Antoni (2001). Wi’h föner hüt, wułd yh zy gryhta hon, wos ny łang kom, bo mȧj ełdyn ȧn dy Baba hon zy gykoüft. Yhy gydenk s’papjyr, y wyłys bȧdy bihła wün ȧjgypakt. S’kom mer ȧj, do dy wymysiöeryśy śpröh wyt diöt zȧjn fuł gydokumentjyt. Oder wi’h’s ufgymaht ho ȧn yh ho dy ganca 750 zȧjta diöhgyłaza, wiöd yh ołdyśt derwiöert, do zy giöe nist ny dokumentjyt, ok dos zȧjn ferśidnikjy tȧln cyzoma, wo zy mytzoma hon mejer oba wingjer cy tün (oder hefa föna fum huha wat). Wi’h’s hot gyłaza, błyn mer ym gydanka dy wjytyn fum Wicherkiewicz-Tomasz, wo’ȧ śrȧw, do „der tut wyt uf dy wymysiöeryśy śpröh kuma byśtymt nö ym jyśta canjür fum noüa hundytjür” (Wicherkiewicz & Zieniukowa 2001: 498). To derzȧnk kom’s mer ȧj, do’h zo bywȧjza, do zy zih ny wan derwejwułn: s’ging mer ny ym mejh, ok yms reta fu mer śpröh fum tut. Dar bygrejf „ȧ tut fur śpröh” wȧjzt güt dos, wo yhy ho derzȧnk gyśpüt ȧn bocy hoütnik tags kon yh kȧ beser wüt uf dos ny fynda. Byśtymt ej dos ȧ bȧjśpil 39 �40 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fum fjetnikja dyskurs, wo’ȧ ej gybroüht fun ȧktywista ȧn gyłiöeta, wo zy ata myta śpröha fur ganca wełt, wo zy zȧjn ym śtarwa (Dołowy-Rybińska 2017: 481–486), oder dos fjeta dos ej grod dos, wo yhy śpjy fu dar cȧjt ynȧncik, ok miöehysmöł śwȧher oba śtȧkjer. Gryhta kom’s mer ȧj, do’h zo yht kyna maha ȧn do uf mjyr łȧjt dos, uf wos dy wymysiöeryśy śpröh wyt ȧmöł kuma. Diöh dos wułd yh zy gynoü dokumentjyn. Yhy koüft ȧ błöw śrȧjwbihła ȧn yh füng o, wjytła, wo’h kant, ufcyśrȧjwa, ȧ ym dy śwjenera fret yh dy Baba. Yhy wiöe ołdyśt ym strah, wi’h zoh, do’s zih dy ufgyśrejwa wjytyn śwjer łyt diöhłaza, wen’ȧ ny ej yr wymysiöeryśa śpröh dertunka. Derzȧnk kom’s mer ȧj, do’h zo mȧj gykuza myter Baba ufśpejła. Uf dy Ustyn ym 2004 jür krigt yh fun ełdyn ȧ jyśta dyktȧfon. Myt ejm ho’h ym ofang ufgyśpejłt. Dy Baba zung mer łidła, ziöet mer śprejhwjytyn oba gytyhtła. Ȧmöł gingwer cyr gyśpon fu mer Baba – cyr Abda-Inga, wu zy ny nok güt wymysiöeryś kuzt (bocȧm end fu zer ława wiöe dos jyr prymȧrśpröh), oder zej wiöe oü myter śpröh yn gydanka. To zej höt mer fürgyłet, fyrym, wi zy dos doüht, diöft mȧ dy noja wjytyn doüćmesik maha ȧn zy priöebjyt dy pönyśmesikja wjytyn fun idiolekta fu mjyr ȧn fu mer Baba oüscytylgja. Zej maht dos ju oder zjyr gyhałda, do zy ny zułd mejh, oüz kynd, fur wymysiöeryśa śpröh wȧgcyśiöehja. Dy cükunft fu jyr müterśpröh hot zy ju tif ym hac, zu wi yn mȧsta fun łoüta, wo’h myta kuzt, zugiöe wi zy hota ȧjn zih ferśidnikjy śpröhideologyja ȧn ȧjśtełnana. Dy Inga fercyłt mer ferśidnikjy kistiöeryja, fun topjelca, zy zung mer łidła, oü di, wo zy zoüwer ejwerzoct fur doüća śpröh. Yhy gydenk, wi zjyr’s mih frü, wi’h kund ufśrȧjwa teksta, wo zy ejer nimand ny hot gydokumentjyt. Dos hȧst zyty, wo zy ny wün ufgyśrejwa yn bihła myta łidła fum Bütlok-Władek (Dybczyński 2002) ȧn Tołer-Jüza (Gara 2004). Mjyr śȧn’s, do’h mah yht wihtikjys, do’h yhta ret fum fergasa. Bałd bygȧnt yh ander koleżankja fu mer Baba, wo’h zy ho ufgyśpejłt, ȧn oü mȧj nökweryna, wo zy köma cyr kȧplic [kaplic], wo zy śtejt by mer hyt, mȧjafasper cy zyngja. Idys möł nö dam gybat błyn zy łengjer zyca ȧn fercyła wymysiöeryś, a yhy ho ufgyśpejłt jyr łidła, gyśihta ȧn śprejhwjytyn. Ȧn zu, myter metod fum śnejkrigla ej dy grüp fun ufgyśpejłta łoüt ym 2009 jür bocy yhta 80 gywahsa (jyr noma ho’h ym end fum bihła oüsgyśrejwa). Under jyn wün hefa wihtikjy łoüt, oder yhy wje weła dö ȧ Tołer-Jüza ufrüfa, wo’ȧ wiöe ȧ wymysiöejer tyhter ȧn’ȧ dokumentjyt zoüwer dy wymysiöeryśy śpröh. Har höt gyśrejwa bend fun gytyhta, łidła, oü wjytynbihła (y dam oü ȧ Wikiwjytynbihła), cy zen publikȧcyja go’ȧ oü ufśpejłnana cü (Gara 2004; Gara 2007). Ȧ höt gymaht zȧj ȧgja ufśrȧjwasystem. Kuwer cy mer dokumentȧcyj cyryk. Zy wiöe ju ny zöfuł śpröhdokumentȧcyj, ok retetnogrȧfyj (Zhelyazkova 2003): yhy wułd ny nok dy śpröh reta, ok s’gancy wysa fun Wymysiöejyn. Dos fur gyśiht, trȧdycyj, broühja, fłȧk ȧn oü śpröhȧjśtełnana ȧn �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa ideologyja. Y dam łangzuma (s’toüyt yn jün 2004–2022) tün ȧdśtinda ejwer 2000 śtunda fun ufśpejłnana, s’mȧst audio. Dy wiöer, gük zy gyśtyklt śun fu mjyr gypublicjyt wiöe, oüz cytata yn gyłiöeta ȧn populȧrnikja teksta, ȧn oü wetergan yn andyn projekta13, błȧjt ym mȧsta ony cütrejt fjyr hefa łoüt. Kȧrȧkterystyk fur gywejza wiöer ȧn dy struktür fur prezentȧcyj Dos bihła ej underśtyct ufa bałd 200 kistiöeryja yr wymysiöeryśa śpröh fun Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn, wo zy cyzoma toüyn ymȧ 3,5 śtund. Dy ufśpejłnana ȧn jyr ejwerzecnan uf dy englyśy śpröh zȧjn ufer zȧjt wikitongues.com, diöh dos wan mejer łoüt yr ganca wełt cüna cütrejt hon. Ȧ tȧl föna wiöd ufgyśpejłt ym 2022 jür ekstra fjyr dos projekt, ȧ ȧ ander tȧl wiöd oüsgykłoüt fur wiöer, wo zy ej cyzomagykłoüt gywiöda yn andyn projekta (der gancy rȧjster ej ym end ufgyśrejwa). Dy cyzomagykłoüty wiöer prezentjy’h oüz trȧnskrypcyj ȧn ejwerzecnan uf dy pönyśy śpröh. Dy ekstra cytata komentjy’h ny, wi dos gywynłik ej yn antropologyśa monogrȧfyja. Mȧ kon dö oder ny kuza fu ȧr neutrȧlnikja pozycyj, diöh dos, do s’oüskłoün fun teksta ȧn jyr öernung ej śun ȧ interpretȧcyj (zejh Clifford 2000: 59). Oü dy ejwerzecnan ej ȧ interpretȧcyj. S’oüskłoün ej y dam mej ny reprezentȧtywnik, do’s tryft nok dy video-ufśpejłnana, wo zy zȧjn nok ȧ klin tȧl fum ganca ufgyśrejwa kerper. Wihtik ej oü mȧj pozycyj oüz ȧktywist ȧn hyna-füśjer, wo’h zy byśrȧw ym fłügja tȧl. Ynłik wi byn andyn publikȧcyja, wo zy ȧ unbyaty wiöer prezentjyn, dos bej yhy, wo’h’ho dos myt men gława oüsgykłoüt (zejh Burszta & Grębecka 2015: 9). S’wihtiksty kryterum wiöe dy śpröh fum tekst (dy wymysiöeryśy śpröh, ȧ ny dy śpröh gymengty myt pönyś oba doüć), dos, wo ynwik, wo diöft ny zȧjn ȧnonimizjyt ȧn do dos ej fjy dy edukȧcyj hyłfzum – cy łjyn wymysiöeryś ȧn oü cym derkena fum öebroz fur gyśiht fu Wymysiöejyn, wo’ȧ ej gyhałda fu men gykuzgyśpona. Mȧj gykuzgyśpona wün ferśidnik ołd, śtomta fu ferśidnikja społećnikja śyhta, zy hota oü ferśidnikjy śpröhbiogrȧfyja: nymiöehja gingja y dy doüćy śül, miöehja hon gyent jok dy pönyśy śül fjym krig (di, wo zy wün gybün fjyr 1927 jür). S’zȧjn oü łoüt, wo zy müsta wȧgfiöen fu Wymysoü ȧn zyty, wo zy hon s’gancy ława y jyr hamytśtot cügybröht. Miöehja ejwerławta ȧ rest, roüsfjyn y dy lagyn, oüszidln fu zen ȧgja hyta uf piöeca jür, dy ander kunda ȧdkłoüfa fu dam unryhta. Dy idiolekta fun ferśidnikja łoüt hota byśtymt myt dan zaha cy tün gyhot. Wo yh wułd maha, wiöe dy wiöer oüscykłoün, wu dy nȧrrȧton jok wymysiöeryś kuzta, oder yr cyzomagykłoüta wiöer kon’ȧ hefik interferencyja fynda – wjytyn oba gancy bygryfa 13 Hefa ufśpejłnana fur wymysiöeryśa śpröh wiöda gypublicjyt ufer internetzȧjt fum projekt „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http://www.inne-jezyki.amu.edu.pl/Frontend/. 41 �42 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fum pönyśa oba fum doüća. Fjyr łoüt: s’Puś-Pejter-Hȧla, der Tołer-Jüza, s’BekBȧlcer-Hȧla ȧn s’Lüft-Nüśka (fur Züg) wün gybün ȧn zy ławta s’gancy ława Underum Puś, wo zy föna kuzta, do zy diöt kuzta y ȧm andyn dialekt fum wymysiöeryśa (zejh Król 2015). Dy ufśpejłnana zȧjn gynüg güt fjy dy mȧsta lingwistyśa badȧnöeta. Dos, do mȧ kon ȧ ufśpejłnan diöhhühja hyłft yr analiz fur oryginȧlyśa wiöer, ȧ ny nok trȧnskrypcyj, wi dos hefa möł ej myter wiöer yr wymysiöeryśa śpröh. Dy gypublicjyta trȧnskrypcyja zȧjn oü ȧ interesȧntyśy wiöer fjy dy socjolingwista, bo s’gyt diöt hefa gyśihta, y wyła mȧ kon badȧn śpröhideologyja ȧn ȧjśtełnana. Dy etnologa kyna y dar wiöer hefa informȧcyja fynda fum cügyhjyn fu Wymysiöejyn, genderowyśy roln oba öebroza fu andyn grüpa, wo zy myta Wymysiöejyn ławta. S’zȧjn diöt oü hefa informȧcyja, wo zy zȧjn ferbunda myter trȧdycyjnikja etnogrȧfyj wi jür- ȧn familyjgybroüha, ołd boün oba werkcojg ȧn ander wjytśoftaöeta. Yr cyzomagykłoüta wiöer zȧjn bȧdy teksta fum folklor, wo zy fungowȧn oba fungowȧta jyśter ym kesułnikja łoüf, wi oü indywiduȧlnikjy ryda, wo zy wiöda ufgybröht ym wywjad. Dy cyzomagykłoüta kistiöeryja zȧjn fu ferśidnikja zaha. Oder dy gydenkja-gyśihta fum krig ȧn fum nömkriggrasjyn, wi oü di fur fȧldat ȧn di łahawata prezentjyn ȧ kesułnikja wełtöebroz. Dy śpröhöebroz fur wełt bygrȧjf yh zu, wi der Bartmiński-Jerzy, oüz: „Łanikjy yr śpröh ferśidnik roüsgyziöety interpretȧcyj fur würikkȧjt, wo zy zih łyt byśrȧjwa yn zespołn fun mȧnana fur wełt (2007: 12). Wi dy Marcol höt gyśrejwa, „Dy reprodukcyj fun teksta y jyn fjym ȧn bydȧjtnanstruktün bywȧjzt dos, do zy zih hon ȧjgyławt yn hiöeta fun kesułłoüt – ȧzu yn teksta fum folklor wȧjza zih dy mȧnana fur wełt, under wyła zȧjn oü dy fürśtełnana fur ferganga cȧjt” (2020: 62). Oder di „mȧnana fur wełt” egzystjyn ny nok yn trȧdycyjnik ferśtanda folklorteksta. Yr cyzomagykłoüta wiöer zȧjn ny nok di, ok oü zyty, wo zy wiöda yn wywjada ufgybröht, wo zy zȧjn indywiduȧlnik gydöht. Oü y dan kon mȧ derzqn dy elementa, wo zy cyrykkuma ȧn zy boüyn ȧ öebroz fur wełt ym wymysiöeryśa komunikȧcyjkesuł. Nör typologyj fun füśnanproblema fur öebroz fur wełt, wo uf zy kom der Bartmiński (2007: 20–21), cytȧlt yh dy teksta uf zyty tȧln: 1) �Dy opozycyj „ynzer łoüt” – „fremdy łoüt”, dos hȧst dy oüo- ȧn heterostereotypa: y dam tȧl zȧjn dy kistiöeryja fu dam, diöh wos dy Wymysiöejyn andyśt zȧjn wi jyr nökwyn – Pöła ȧn Doüća, fun kontakta myt dan grüpa ȧn oü fu dam, wo dy narraton hiłda fjys typiś fjy dy Wymysiöejyn 2) �Dy konceptuȧlizȧcyj fum fȧld ȧn fu „ynzum” płoc ufer wełt: dy kistiöeryja fun ferśidnikja jytyn, fu dan bykanta ȧn zyhjyn, ȧn fu dan fremda ȧn nyzyhjyn. 3) �Dy konceptuȧlizȧcyj fur cȧjt, dy opozycyj „jyśter” ȧn „hoüt”: kistiöeryja fu dam, wo wiöe jyśter, ȧn wi dos ej bocy hoütnik tags andyśt gywiöda. Ym mȧsta gyt’s diöh dy nostȧlgyj hyndyn junga cȧjta ȧn hynder dam, wo śun ej wȧg. �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa 4) D � y wata, wo zy y „ynzer wełt” zȧjn: etos fur at (fun wjytsłoüt wi oü fun handułłoüt), dy ferbłȧjnikja śtełn, fȧjyn, öntłikjy (fur oüsziht fun nȧrrȧton) ȧjśtełnana ȧn decyzyja, wo mȧ maht ym ława. 5) �Dy łidyn: zej zȧjn bocy hoüt ȧ wihtik tȧl ym repertuar fun łoüt fum wymysiöeryśa kesuł (zejh Małanicz-Przybylska 2019). Dy teksta błyn elȧstyćnik gytȧlt – hefa föna kynd mȧ cütȧla cyn andyn grüpa. Mȧj decyzyj wiöe myt mem łanga ława ym teren underśtyct. Ym end gyt’s oü ȧn rȧjster fun temata, do dos ej łȧjhter fjy dy nyȧkademyśy łoüt cy łaza: Kistiöeryja fu Wymysoü ȧn Wymysiöejer: kistiöeryja fum mit fum roüsśtama fu Wymysiöejyn, oü myta teoryja fu wu kuma dy śpicnoma oba jytynnoma. S’zȧjn diöt oü gyśihta fum tagtegłikja ława y Wymysoü, cym bȧjśpil fur śül fjym krig, fur boü fur ciglȧj, wi oü fu dam, wi zih dy Wymysiöejyn ȧn Pöła oba Ełcnyn funander ohota, s’mȧst ym kontekst fur endogȧmyj, dos hȧst, fu dam, wi zy zih hon gynuma jok y ȧr grüp. Dos tȧl, ȧn s’gancy bihła fyngt o myter kistiöeryj fum Linküś-Ruzła (1926–2009), ȧ wymysiöejer tyhteryn ȧn ejwerzeceryn, wo’s zoüwer höt cyzomagyłet ȧn wetergan hefa folklorteksta. Fur kistiöeryj, wo zy zih ofyngt myta wjytyn „Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot” śtomt der titl fu dam bihła. Kistiöeryja fur wymysiöeryśa śpröh: kistiöeryja, wu ym wihtiksta ej dy wymysiöeryśy śpröh, cym bȧjśpil wing bykanty kistiöeryja fun łoüt, wo zy ny kunda andyśt kuza, wi oü fun łoüt fu zystwun, wo zy diöh ferśidnikjy zaha zih hon gyłjyt wymysiöeryś – dinstłoüt oba łoüt, wo zy zih cüwywa y Wymysoü. Wihtik zȧjn oü gyśihta fum unryhta fu Wymysiöejyn, wo wiöe nöm krig, diöh dos, do zy kuzta jyr śpröh, wi oü fun negȧtywnikja ȧjśtełnana fun łoüt fun djyfyn ymsrod wo zȧjn fu Wymysoü, wi zy oüsśpincta dy Wymysiöejyn, wo zy kuzta wymysiöeryś. Undyn kistiöeryja fur wymysiöeryśa śpröh gyt’s zyty, wo zy zih hon ym dy ołda cȧjta, wi oü refleksyja fur ecnikja sytuȧcyj fu dar śpröh. To y jyn ym mȧsta zit’ȧ dy ideologyja ȧn ȧjśtełnana yr wymysiöeryśa śpröh ȧtkȧn, wi oü yn andyn śpröha. Kistiöeryja fu wymysiöejer kłȧdyn: ziöen fu wymysiöejer fłȧk, fu dam, wi dy ferśidnikja fłȧk oüsśoüta, wi oü fu dam, wi zy zȧjn andyśt gywiöda ȧn dos ej hefa möł ogyśect fun narrȧtorkja. Mȧ kon oü derzan hefa ideologyja ȧn ȧjśtełnana yn fłȧk ȧtkȧn ȧjna: oü fu dam, wi zy oüsśoün, wi oü dos, wo zy bydȧjta fjys cügyhjyn fu Wymysiöejyn. S’zȧjn diöt oü prȧktyśy zaha, cym bȧjśpil, wi mȧ zo wośa oba nyn dy fłȧk, owi oü wi oüsśoüta dy kłȧdyn uf ferśidnikjy okȧzyja. Kistiöeryja fun trȧdycyja ȧn gybroüha: fu dam, wo zy jyśter hon gymaht ufer friöed oba ym śmjyrgüst, wi oü ferśidnikjy ferbłȧjnikjy śtełn, wo zy wün bym faderśłȧjsa. S’zȧjn diöt oü hefa zaha gyziöet fu dam, wi mȧ zih ocug ȧn wo’ȧ 43 �44 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian os by dam, ȧzu ys’s hefa fun kłȧdyn ȧn fum asa. Yn kistiöeryja fu dam, wi zy fün uf dy opyłysa, zit’ȧ oü dos, wi mȧ wiöe fjy dy nökwyn, wo zy doüć oba pönyś kuzta. S’ej diöt oü ȧ kistiöeryj fum Sukkot-hȧltag fu wymysiöejer Jüda. Kistiöeryja fur müzik ȧn łidła: łidła wymysiöeryśy ȧn oü kumentan cüna. Miöeha oü gyśpejłt ufer hȧrmoni (s’śpejłt der Pütelik-Jȧśki). Frȧłik, do dos zȧjn ny oły łidła, ȧ di, wo zy zȧjn y dam bihła, hon ny ȧmöł nö mejer śtröwa. Ufa ufśpejłnana wada oder gywejza zyty, wo zy zȧjn ynłik cy dan „gystandaryzjyta” yn łecta publikȧcyja (Król 2019a; Król 2019b; Król 2021). Wi oły foklorteksta, hon zy mejer warjanta – dy wersyja, wo zy zȧjn y dam bihła, kyna zȧjn andyśt, wi di, wo wün oüsgydrökt ejer. Kistiöeryja fur wjytśoft: kistiöeryja fu dam, wi zy hon gyat ym fȧld, ȧn oü fu dam, wi dy wymysiöejer wjytśoft zȧjn ym gydanka fu men kuzyn, andyśt gywiöda. Hynder byśrȧjwnana fu dam, wos ȧn wi zy hon ogyboüt, gyt’s oü zyty fur at ȧn fum ława fu dinstłoüt, trȧdycyja fur wjytśoft, wi oü fu dam, wi zy hon ołys gyłön, ym fȧld cy ata. Dos zȧjn typiśy twarfadum ym wymysiöeryśa folklor, wo zy zȧjn y hefa kistiöeryja fun nȧrrȧton, wo zy fun wjyt roüsśtoma. Kistiöeryja fun śiöehnikja: kistiöeryja fu dam, wo dy Wymysiöejeryna ȧn dy Wymysiöejyn höt gyśiöeht. Miöeha ziöen fun śoüzułn, wi der büw mytum ruta hitła. Dy ander, oüz łahawat wetergyziöet, łaha di łoüt oüs, wo zy zih łisa krigja, do zy głiöeta, do dy śiöehnikja istnjȧn. Kistiöeryja fur handwerk ȧn handuł: kistiöeryja fu dan Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn, wo zy ny hon gyławt fur at ym fȧld. Dos wün handwerkyn, zyty wi tepyn, wawyn ȧn śmyd, wo zy jyr fȧh hon gyłjyt y Win. S’zȧjn diöt oü gyśihta fun handułłoüt, hefa möł łahawaty. Der cug cym handuł ej bocy hoüt ȧ wihtikjer signȧl fu wymysiöejer andyśtkȧjt. Kistiöeryja fum asa: kistiöeryja fu dam, y wyłer cȧjt ȧn wi mȧ höt gasa, wi bröhta zy s’asa ufs fȧld ȧn oü fu dam, wo zy hon gykuzt bym asa. S’ej diöt oü dos, wi mȧ yhta zo koha ȧn oü wi zy śmakta. Wihtik ej diöt śüsterpop, wo ej oü bykant oüz „wymysiöejer fanküh”. Gyśihtkistiöeryja fu Wymysoü: kistiöeryja fun wihtikja zaha, wo zy zȧjn gyśan y Wymysoü, hefa möł wetergyziöet oüz memorȧt: fum ofang fum andyn wełtkrig (1939), nömkrigroüsfjyn, oüszidln, ȧreśtjyn ȧn represyja fu Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn. S’zȧjn diöt oü kumyntoża fur wełtkistiöeryj wi oü fur hjyzikja (wi s’ośtyfta fur Regjonȧltancgrüp „Wymysoü”). Ławakistiöeryja: kistiöeryja, wo zy cyn andyn kȧtegoryja ny pasta. Zy traktjyn fum idatagława: rodfiöen, gydenkja fum śpejła fur kyndhȧjt, łjyn fum śwyma, at ufer köłagrüw. Hefa föna ziöen fun konkretnikja łoüt: fu frynd oba nökwyn. Hefa zȧjn zyty, wo zy kuza fun krankyta ȧn wi mȧ zy zo kürjyn, wi oü łahawaty gyśihta. �45 Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa S’wihtiksty kryterum fum cytȧla wiöe dy tematyk. Ȧbysła andyśt ej dö s’tȧl Kistiöeryja fur müzik ȧn łidła, wu’s zȧjn oü gyzunga teksta ȧn nȧrrȧcyja föna, wi oü Ławakistiöeryja, wu’s zȧjn teksta, wo zy cyn andyn tȧln ny pasta. S’cył fu dam cytȧla wiöe ny dy klȧsyfikȧcyj nöm folklorystyćnikja śłysuł, ok do’s łȧjhter ej fjy dy łoüt, wo zy dos łaza, do zy kyna fynda di kistiöeryja, wo zy zȧjn ym mȧsta interesȧntyś fjyr zy. Zu kon mȧ fun fłȧk hühja oü yn kistiöeryja fun trȧdycyja ȧn gybroüha, ȧ dy granc cwyśa ławakistiöeryja ȧn gyśihtkistiöeryja fu Wymysoü zȧjn fłisnik. Yhy höf, do dar kompromis wyt y oła wejwułn. Yhy priöebjyt dy transkrypcyj yr wymysiöeryśa śpröh wi ym gynoüsta cy śrȧjwa, yr ecnikja wymysiöeryśa ortogrȧfyj ȧnöh. Dy jyśta pröba fum ufśrȧjwa yr wymysiöeryśa śpröh go’s śun yr jyśta hełwt fum 19-ta hundytjür, oder ołdyśt ym 20-ta hundytjür wün dos pröba fum ośtyfta fun ganca ȧjśrȧjwsystem. Ym 1907 jür höt dos gypriöebjyt ȧ pönyśer etnograf Młynek-Ludwik y zer brośür „Narzecze wilamowickie” (Młynek 1907). Ym 1909 jür śrȧw der Latosiński-śiłer ȧ wjytynbihła myter wymysiöeryśa ortogrȧfyj. Oü ȧ wymysiöejer śrȧjwer, der Fliöera-Fliöera, höt ym brüh fum 19-ta ȧn 20-ta hundytjür ogyśtyft zȧj ȧgja śrȧjwsystem, yr pönyśa ortogrȧfyj ȧnöh. Ȧ śrywt yr fonetyśa transkrypcyj ȧnöh mahta oü der Kleczkowski Adam (1920, 1921), Fliöera-Hermon (Mojmir 1930, 1936) ȧn Anders Heinrich (1933). Ym ofang fum 21-ta hundytjür śtyft zȧj śrȧjwsystem ȧ wymysiöejer tyhter Tołer-Jüza, wo’ȧ bȧzjyt ufer pönyśa ortogrȧfyj, oder ȧ gybroüht oü umloüta ȧn ȧ döpułta signȧl „ao”, wo’ȧ bydȧjt „gynȧgt a”. Dy gynanta ortogrȧfyśa systema hon zih diöh ferśidnikjys ny ufgynuma. Ȧna wün cy śwjer, by dan łecta hon dy oüton zy oü ny konsekwentnik gybroüht (zejh Wicherkiewicz 2001). Ym ofang fum andyn canjür fum 21-ta hundytjür wiöe ȧ nojy śrywt gybroüht, diöh dos, do ȧ grüp fu Wymysiöejyn ej uf dos kuma, wo zy wün myter Gyzełśoft „Wymysiöejer” cyzoma. Oüz ȧner fu dan łoüt ho’h ȧ zyty śrywt gymaht, wo zy ej ufer pönyśa ortogrȧfyj underśtyct ȧn zy höt 33 łȧjhty grafema. Ȧȧ Ii Pp Zz Aa Jj Rr Źź Bb Kk Ss Żż Cc Ll Śś Ćć Łł Tt Dd Mm Uu Ee Nn Üü Ff Ńń Ww Gg Oo Xx Hh Öö Yy Ȧn oü digrafa (dź, dż, ng, iö, oü, öe) ȧn ȧ trigraf (iöe). Di śrywt byrift zih uf dy śrywt fum Tołer-Jüza wi oü cy dar, wo zy ej ym wjytynbihła fum Mojmir, oder zy ej ju fejł gryngjer gymaht – zy wȧjzt ny ȧ ganca rȧjhtüm fur wymysiöeryśa fonetyk. Zy wejwułt oder bym derhałda fur wymysiöeryśa śpröh bym ława: zy błȧ ufgynuma fun ełdsta kuzyn, zy błȧjt güt ufgynuma byr łjyr fur wymysiöeryśa śpröh ȧn zy ej gybroüht diöh bałd oły gyłiöeta, wo zy eta myt dar śpröh yhta ata. Ym 2012 jür wiöda dy wihtiksta teksta fu wymysiöejer literȧtür �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 46 uf zy ejwerśrejwa14. Zy wiöd gybroüht yr publikȧcyj A grammar of Wymysorys (Andrason & Król 2016) ȧn oü ym wjytynbihła fur wymysiöeryśa śpröh, wo’ȧ höt bałd 10 toüzyt wjytyn. Hoüt ej zy dy ȧncikjy gybroühty śrywt fu dar śpröh. Dy wymysiöeryśy śpröh, wen’s zih höt ym dy standaryzȧcyj ȧn kodyfikȧcyj, ej andyśt wi hefa ander kliny śpröha, wu mȧ byśtenik ejwer ferśidnikjy śrywta dyśkürjyt. Wen jynt ȧ gramatyśy füm oba ȧ wüt andyśt wiöe owi yr standardwersyj15, śtełt yh nöher ȧ standardfüm ym ekikja wȧndła. Cüzecłik fürłen oba cüziöen śrȧw yh yn koüłikja wȧndła. Yhy go öbaht, do dy ejwerzecnan uf dy pönyśy śpröh wi ym gynoüsta ej, oder fjys güty fun łazyn ho’h nymiöehja wejderziöen ȧn ferziöen wȧggyłön. Dy akurata łazyn kyna myta wymysiöeryśa transkrypcyja ȧn filma ufer internetzȧjt fu Wikitongues ata. S’cył fu dar publikȧcyj ej dy wiöer fur dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh oüscybrȧta, zu fjy dy gyłiöeta ȧn łiwhobyn fu mejśpryhikkȧjt, wi oü fjy dy Wymysiöejyn zoüwer, wo zy weła jyr kena fur wymysiöeryśa śpröh tifer maha. Dy Kistiöeryja fu Wymysiöejyn oüz moüłfolklor S’terenbadȧn, wo’h ho gyfüt, wiöe ȧ gywynłik etnogrȧfyś badȧn: s’wiöe ȧ obserwȧcyj ȧn wywjada. Ȧs fun cyłn wiöe’s łidła, gytyhta ȧn śprejhwjytyn yr wymysiöeryśa śpröh cyzomacykłoün. Ȧ grus tȧl fu dan teksta wiöe śun oüsgydrökt (Król 2019b; 2021), hefa möł oü fergłyhja myter wiöer yn arhiwa, wo zy wiöe cyzomagykłoüt fjym 1945 jür fun doüća füśjyn Horak-Karl ȧn Karasek-Alfred (Król 2019a). Miöehja fu dan teksta, zu wi zy dy kuzyn hon wetergan, hon y dam bihła płoc gyfunda. Dy gyśihta fu Wymysiöejyn wün bocy yt ny derfüśt fun folklorysta, ok myta klina oüsnama. Der Młynek-Ludwik, ȧ pönyśer folklorkłoüer, höt y zer brośür ȧ piöeca śprejhwjytyn ȧn kistiöeryja fu Wymysiöejyn oüsgydrökt (1907), ȧ ym band „Sagen der Beskidendeutschen” höt fjym krig der Karasek-Alfred, wo wer śun fönum śrywa, 61 kistiöeryja fu Wymysoü ufgyśrejwa (Karasek & Strzygowski 1930). Gük s’badȧn y Wymysoü wiöe yn łecta cwencik jür ni ny ufs cyzomakłoün fum folklor gyryht, hefa teksta, wo’ȧ zy yn folklor kon ȧjrȧhjyn, wiöda füt oü ufgyśrejwa. Ym Grochowskja-Piotr ȧnöh, der ocȧha fur folklorystyćnikja narracyj ej dos, do zy „ufnama ȧ kerper fun gynüg śtȧjda teksta, wo zy zih byrüfa uf gynoüa kenafjym ȧn stereotypa, wo zy fungowȧn yn łanikja, interaktywnikja komunikȧcyjnikja sytuȧcyja” (Grochowski 2017: 239). Zyty sytuȧcyja, wen ȧ tekst wjyd gykuzt ȧn ufgynuma, zȧjn fjyn folklor kȧrȧkterystyćnik ȧn zy „konstytjyn interpretȧcyjnikjy kesułn, wo zy ym oüstoüś fun informȧcyja, oüszihta ȧn ośecnana, miöekja, ata oüs, Mȧ kon zy diöhśoün ufer zȧjt fum projekt „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http://www.inne-jezyki.amu.edu.pl. 15 S’gejt ym dy fjym, wo zy zȧjn andyśt wi dy njym, wo zy wün ym Wjytynbihła fur wymysiöeryśa śpröh byśrejwa (Król 2020). 14 �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa ȧ nöhta śtjekja ȧn brȧta oüs dy bygrejfmüstyn fur wirklihkȧjt ȧna zyty gyzec fum tün, wo zy cüna pasa” (Grochowski 2017: 239). Mȧ zo gydenkja, do ny nok ȧ trof ufer friöed oba ym krȧćum kon zȧjn ȧ folklorśofnikjy sytuȧcyj. Oü ȧ antropologićnikjer oba socjolingwistyćnikjer wywjad kon dos zȧjn. Yn wjytyn fun Burszta-Jędrzej ȧn Grębecka-Zuzanna ȧnöh „Dy sytuȧcyj fum etnogrȧfyśa wywjad ej oü y ȧm tȧl ȧ mytmaha ym proces fum ȧjkuma fun gydanka, fur noja ȧjkunft fun ołda gydanka fur fłügja cȧjt fur śtot, fu ȧr zȧjt yr ecnikja cȧjt fu Wymysoü, wo zy ej inda der punkt fum fłeća ym gykuz, ȧ fur andyn zȧjt ej zy inda gyśtyklt, nykompletnik ȧna nykompȧtybilnik myt dam, wo ym gydyhtnys ȧdkłjeft” (2015: 10). Hefa kistiöeryja, wo zy zȧjn ufgyśrejwa yr zyta sytuȧcyj, zȧjn fuł fun zyta elementa, wo zy wo ȧ wȧjł cyrykkuma ȧn ym kesuł ufgynuma ȧn zy wada fun folklorysta gybadȧt yn moüłikja teksta, wo zy wada gykuzt yn nȧtjyrłikja sytuȧcyja fjy dy łoüt fum kesuł (Grochowski 2019: 14). Ym Teśner-Śłyzyśa folklorysta Kajfosz-Jan ȧnöh: S’ȧjzidln fum tekst yn gydanka hȧst, do’ȧ ej mejer oba wingjer gynoü wetergyziöet, dos hȧst, do miöehja fjym oba bydȧjtnanstruktün wada wejder gyziöet, wos fjyt cy dam, do’ȧ wjyd konwencjonȧlnik ȧn hefa möł systemȧtyćnik. Grod diöh dos, do ȧ tekst ej troü yn akurata tekstafjym, ej der wihtiksty ocȧha fum folklorystyćnikja wetergan (2009: 44). Yr ȧnȧliz, wo zy ej typiś fjy dy folklorystyk, gejt’s yms „uffanga fun nȧrrȧcyjnikja fercyłkonwencyja, wo zy zȧjn gytraktjyt oüz ȧ śłysuł cym bygrȧjfa fur kultür, wo’ȧ łyt dy sensa (ȧn s’mytmaha) wihtik fjyr ȧ kesuł ufcyłaza” (Grochowski 2019: 15). Fu hefa kistiöeryja, wo zy y dam bihła zȧjn gywejza, hefa zȧjn memorȧta – kistiöeryja fum cȧjgjer. S’zȧjn y dam bihła hefa zyty kistiöeryja, cym bȧjśpil fum oüsbrȧhja fum krig, nömkriggrasjyn, öeta fum hejnłen fun tojera zaha fjyr dan, wo zy gygrasjyt hota oba fu dam, wi ȧdśtind dy grüp fun bowa byr Regjonaltancgrüp „Wymysoü”. Miöehja nȧrrȧton fercyłta dos ȧzu, wi wen zej zoüwer heta dos gydöht. Mȧ djef ju oder gydenkja, do der memorȧt ej kȧ objektywnikjy byśrȧjwnan fur wirklihkȧjt. Ȧ ej oüsgybrokt, ȧn dos, wi’ȧ wjyd fercyłt, höt mytum ȧgja derława ȧn myter ecnikkȧjt cy tün (Lehmann 2007: 32), wi oü myt dam, do mȧ dy memorȧta wył cyr kolektywnikja ideologyj fum kesuł cüpasa (Krawczyk-Wasilewska 1986: 27). Ȧ memorȧt ȧdśtejt cwyśam indywiduȧlnikja ȧn kesułnikja kȧrȧkter fur fercyłnan – ȧ ej y ȧm kontekst wetergan, ȧ höt typiśy motywa ȧn twarfadum ȧn’ȧ höt ȧ subjektywnikja kȧrȧkter (Hajduk-Nijakowska 2016: 10). Yr folklorystyn Marcol-Katarzyna ȧnöh, zȧjn dy hałdamüstyn ȧn watkjerȧrhyja ny byrezum bykuzt, „dos ej oder s’tün fu jyn śtȧtün, wo zy zȧjn gyśtełt y ȧm kontekst, wo wȧjzt, wos ej güt ȧn kesułnik ufcynama, ȧ wos śłȧht ȧn y ȧm kesuł ny derłiöet” (2020: 223). Der gyśtałt fu ȧm memorȧt höt oü dy persün fu dam, wo’ȧ cühüht cy tün, ȧ mejer dos, wi’s’um der kuzer fürśtełt, wo’ȧ fönum 47 �48 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian derhiöert. Diöh dos kom’s mer ȧj, do’s wihtik wje zȧjn, dy gyśiht fum kerper fun ufśpejłnana, wo zy cy dam bihła błyn oüsgykłoüt, fürcyśteła. Wi ȧ śwedyśer folkloryst Carl Wilhelm von Sydow śrȧw: Hefa memorȧta kyna y dy trȧdycyj nȧjkuma, bo dy łecta łoüt hon zy fjyr gynüg intersȧntyś, do zy zy weterziöen. By dam wada zy mejer oba wingjer ferendyt, dos hȧst, war zy weter kuzt. Ȧzu wjyd fum ołda memorȧt ȧ gydenkjafercyłnan, oder dy granc dercwyśa ej śwjer ufcyfanga (Sydow 1934: 253; za: Simonides 1969: 46). Dy kistiöeryja fun łoüt fanga o, wi dos Simonides śrȧw, „cy oła gyhjyn”, wen zy zȧjn „gynüg interesȧntyś”. Wen’s ȧzu ej, do wjyd der memorȧt „ym proces fum wetergan gyobjektywizjyt ȧn’ȧ feljyt by dam indywiduȧlnikjy ocȧha ȧn’ ȧ nymt uf zyty, wo zy zȧjn ym kesuł bygrȧjfłik ȧn zy wȧjza yht ungywynłikjys. Dy objektywizȧcyj hełt zih łiwer byn trȧnscendentnikja sytuȧcyja” (Simonides 1969: 46). Dar proces fum „ejwerata” ȧn cüpasa fum memorȧt cy dam, wo ȧ kesuł djef hon, hȧst fȧbulȧryzȧcyj ȧn folkloryzȧcyj (Hajduk-Nijakowska 2016: 65). Dos, wo błȧ ny ufgynuma fu ȧm kesuł, „gejt wȧg fum gybroüh ȧn śtjyrwt” (Bogatyriew & Jakobson 1975: 170). Hefa kistiöeryja, wo zy zȧjn y dam bihła, wün under dam proces, wi cym bȧjśpil fum śüldirektor, wo’ȧ höt gyret wymysiöejer mȧkja fjym roüsfjyn uf Üral, gyśihta fun „güta Rüsa”, cy fum cykrigata, wo dy knȧht mahta bym śmjergüst, cy ufȧ jyśta mȧja (wi cym bȧjśpil ȧ wiöen, wo’ȧ wiöe cyzomagyśtełt ufum dah). By dam dy mȧsta, wen ny oły kistiöeryja, wün fercyłt oüz dy „wirklih würikja” ȧn „objektywnikja”, wo zy zuła bywȧjza dy würyt fur oüsziht fun łoüt fum kesuł uf dy gyśiht. Dy fȧbulȧta kyna ny zȧjn gyhot oüz giöe śtȧjdy kistiöeryja, bo jyr müs-ocȧha zȧjn oü dy hefa warjanta: „jyr elementa ȧna dos, wi mȧ zy interpretjyt by idum noja weterziöen kund ejwerat ȧn wejdergyinterpretjyt wada. Dy procesa fur folkloryzȧcyj ȧn fȧbulȧryzȧcyj maha dy kistiöeryj, do zy ej wejdergyziöet ȧn endyt (höt warjanta)” (Grochowski 2019: 22–23). Zyty elementa fun fȧbulȧta, wo zy kyna myter cȧjt wos andyśtys bydȧjta, zȧjn toposa cy „śpröhśtȧnikkȧjta”, wo jyr bydȧjtnan höt myta interpretȧcyjmüstyn cy tün, wo zy y ȧm kesuł wada ufgynuma. Diöh dos miöehysmöł bydȧjta dinymłikja fȧbulȧta, wo zy fungowȧn y ferśidnikja gydankakesułn, wos andyśtys, oder inda yn skemȧta, öebroza ȧn ȧjkynfta fur nȧrrȧtoryśa trȧdycyj fu ȧm kesuł (Hajduk-Nijakowska 2016: 65–66). Yh go öbaht, do’h zo y dam bihła ferśidnikjy kistiöeryja wȧjza, ȧzu łis yh inda jok ȧ wersyj fu damnymłikja fȧbulȧt. Yn kistiöeryja fu Wymysiöejyn wjyd fürgyłet, fyrym dy śtȧtün zih zu hon ufgyfüt. Dos fürłen, wi dos Hajduk-Nijakowska śrȧw, „zȧjn hefa möł myta trȧdycyjnikja mekȧnizma fum wełtbygrȧjfa underśtyct” (2016: 50), ȧn zy egzystjyn ym „lokȧlnikja watsystem ȧn kesułnikja fürśtełnana, underśtyct fu dam, wo mȧ śpjyt, ȧn dos ołys boüt brama fur ontologyśa zyhjeran” (2016: 50). Di mekȧnizma, wo zy hyłfa „myta straha cy regjyn ȧn dy wełt ymsrod bygrȧjfa ȧna hyłfa dy fröga, wo zy ȧ menća �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa knjyn, cyrykcyziöen” (2016: 50), kon mȧ derzan ny nok yn trȧdycyjnikja gatungja fum folklor, wi ȧ łid oba ȧ kistiöeryj, ok oü yn ławakistiöeryja. Diöh dos zu di gydankakistiöeryja fu Wymysiöejyn, wo zy traktjyn fur krigs- ȧn fur nömkrigscȧjt, wi oü dy kistiöeryja fum ołytagława – fun fołn, krankyta, ołder oba łöstikjy kȧjta, kyna fun folklorysta ȧn antropologa gybadȧt wada. Nymiöehja föna kyna oüz śtotlegenda gyzan wada, dos hȧst „nȧrrȧcyjkistiöeryja fun ȧktuȧlnikja kȧjta, wo zy ny łang łanik błȧjn” (Czubala 1999: 191). Oder zugiöe dy ecnikja śtotlegenda kyna hon „ołdy wücułn” (Czubala 1999: 194), dyrym djyft’ȧ zy inda interpretjyn ym kontekst fur folklorystyćnikja trȧdycyj fu ȧm kesuł. Ym foł fur moüłtrȧdycyj fu wymysiöejer kesuł, wihtik ej dos, do’s diöt gyt cwej etosa: fun wjyt ȧn fun handułłoüt. Y dam jyśta ej dy öntłikjy at ym mȧsta ogyzan, y dam andyn ej zy nok ȧ mytuł cym cył, dos hȧst cym gywejn. Di cwej etosa rifa cwü fercyłkonwencyja, wo zy zȧjn ferbunda myta wjyt ȧn handułłoüt. S’mȧst di Wymysiöejyn, wo zy wün gybün fjym krig wysa, do dy Pöła fun djyfyn ymsrod wo zȧjn fu Wymysoü hon yn gydanka ȧ öebroz fun Wymysiöejyn oüz wełyśy handułłoüt. Oüz kontra uf dos (gük dos hefa möł ej wür jok yn fürśtełnana fu Wymysiöejyn) ȧdśtinda hefa fȧbulȧta, wo zy zuła bywȧjza, wi sprytnik dy wymysiöejer handułłoüt zȧjn. Dos zuł cy dam fjyn, do Wymysoü wiöe rȧjh ȧn diöh dos andyśt wi dy djyfyn ymsrod. Di ferśidnikja fercyłkonwencyja zȧjn müstyn fum moüłwetergan, wo zy boüyn dy fercyłkultür fu Wymysiöejyn (Lehmann 2007: 20). Dy cyzomagykłoüta kistiöeryja zȧjn ferśidnik, wen’s gejt ym dy tematyk. Oder dy öebroza fu „ynzyn łoüt-Wymysiöejyn” ȧn „fremda” – Doüća, Pöła, Ełcnyn, „Rüskja” cy Jüda – zyca y oła kistiöeryja: y dan fum krig, nömkriggrasjyn, wi y dan fur fȧldat, owi y dan cym łaha. Der öebroz fu Wymysiöejyn underśȧjt zih yn ferśidnikja fercyłkonwencyja, wo zy zȧjn ferbunda myta etosa fu Wymysiöejer wjyt ȧn handułłoüt. Dy Wymysiöejer, wi ider kesuł, hon jyr folklorystyćnikja repertüar. Dy kistiöeryja, wo zy wetergan, hota łang cy tün myter nȧrrȧtoryśa trȧdycyj. Ym folkloryst Kadłubiec-Daniel ȧnöh, „dy wełt fum folklor ej ȧ oüsziht uf dy wełt ȧn uf dy łoüt zu, wi dos dy fygjeła zan, fum dystans fum cwyśagenerȧcyja ejwerława, wo boüyt dy wirklihkȧjt y jym ȧgja rȧht ȧnöh” (Kadłubiec 1999: 69). Dy kistiöeryja wiöda cügypast cyn interpretȧcyjmüstyn ȧn toposa, wo zy ym komunikȧcyjkesuł hon gyfungowȧt, zy wiöda cügypast cy dam, wo’ȧ grod diöft hühja. Dos hot oü myter polityk cy tün, wi oü myta gykuza myta hefa gyłiöeta ȧn dźjennikoża, wo zy köma uf Wymysoü. Dos, wi ȧ kistiöeryj ej weter gywiöda, kymt oü fu dam, cy wam zy wiöe adresjyt. Dy gydenkkistiöeryja, oü di gyfȧbulȧryzjyty ȧn gyfolkloryzjyty, błȧjn hefa möł fercyłt yr konwencyj fum memorȧt, „oüz würy gyśihta, wen śun ny fum nȧrrȧtor, to fu ȧm menć, wo’s der nȧrrȧtor zoüwer kant ȧn uf wyłys’ȧ zih kon oütorytȧtywnik byrüfa” (Simonides 1981: 35). Y dar folklorystyn ȧnöh, „wen’ȧ wył, do dy fercyłnan wjyd wetergyziöet wi yhta, wo wirklih wür ej gyśan, fjyt dos cy dam, do dy 49 �50 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian twarfadum, wo zy zȧjn bykant fur trȧdycyj, wada wejder fercyłt oüz ȧgja ejwerława fu ȧm menća. Ȧzu kymt hoütcytag fu ȧm fȧbulȧt wo ȧmöł mejer ȧ memorȧt” (Simonides 1981: 36). Yn folklorteksta „kon dy reprezentȧcyj fur wirklihkȧjt zih myter fikcyj mengja, hefa möł wada dy zaha, wo zy jyśter wün gyśan, cyr hoütnikja wirklihkȧjt cügypast; zej zȧjn ungywułd gynyt zu, wi mȧ zy hoüt djef hon” (Kajfosz 2011: 60). Wihtik ej ny nok dy sytuȧcyj zoüwer, ok oü der menć, wo’ȧ y dam cühüht. Ekstra byn ȧlternȧtywnikja gyśihta, dos hȧst yn „kistiöeryja fu dam, wi dy grüp ynwik ej cytȧlt, wo zy wȧjza, do miöehja emocyja, ahtnana ȧn cyłn wün ny inda fu oła cügyśtymt (Macdonald 2021: 107–108). Di wün yn fremda ny wetergan, ok y ynzer łoüt. Fylȧjht diöh dos kund yhy, oüz ȧ hjyzikjer füśjer, zej ufśrȧjwa. Diöh dos kyna dy kistöeryja, wo zy zȧjn y dam bihła, ny oüz wür oba ny wür fürgyśtełt błȧjn. Hefa föna śtyma ny cyzoma, oba hon ynwik śłȧhty data oba fȧkta. Yhy priöebjyt zy ny byrjyn, ok yn jytyn, wu’s mih doüht, do dos ȧ müs ej, ho’h yhta cügyśrejwa. Yr ȧntropologyn Tokarska-Bakir-Joanna ȧnöh, „dy gywynłikjy śpröh łoügjyt ny zu, wi dy dyskursa fu ferśidnikja gyśihtpolitykja, ok zy ziöet wür gütwyłnik. Dy śpröh wȧjzt, wi dy łoüt dy wełt zan” (2009: 303). Ȧn grod di oüsziht uf dy wełt fun kuzyn, ȧ ny dy wür fu dar wełt ej dos, wo dy folklorystyk zo badȧn. Wi dy rüsyśa folklorysta der Bogatyriew-Piotr ȧn der Jakobson-Romȧn hon gyśrejwa, „ȧ folklortekst fyngt zih o ołdyśt y dar cȧjt, wen’ȧ wjyd ufgynuma fu ȧm kesuł; ȧn wos mej, s’hałda zih bym ława jok di elementa, wo dar kesuł ufnymt” (1975: 169). Dy oüton śrywa oder folȧjfik, do ȧ tekst, wo’ȧ ny ej ufgynuma fu ȧr grüp ȧn wo’ȧ ej ufs fergasa gyłön, kon gyret wada fu ȧm „cüfełikja gykrysuł fu ȧm kłoüer, wo’ȧ’ȧ ejwertrüg fum moüłikja tyhta cyr śrȧjwliterȧtür” (1975: 169). Zu ej dos byśtymt oü ym foł fu hefa kistiöeryja, wo mȧ mer fercyłt, wo zy diöh ferśidnikjys ny kunda błȧjn ufgynuma fur grüp, oder zy zȧjn y dam bihła. Ym doüća folkloryst Lehmann-Albrecht ȧnöh, höt idy gyśihtcȧjt jyr fercyłnankultür, wo zy myta generȧcyja andyśt wjyd (Lehmann 2007: 13). Dy cyzomagykłoüta teksta y dam bihła śtama fun nȧrrȧton, wo zy wün gybün fjym andyn wełtkrig. Wi dos der Grochowski-Piotr śrȧw: s’ufnama fum internetwetergan hȧst „ny nok s’ośoün oba s’łaza, ok oü s’ośeca, kumentjyn, dercyłnan fum ȧgja ejwerława, fren ȧn dyśkürjyn myta oüton oba andyn śoüyn/łazyn” (Grochowski 2017: 239). Dy publikȧcyj kon oü ȧ repertüar fu jyngjyn Wymysiöejyn ȧjfłisa. Dy kontenta krigta ȧ noja trȧnsmisyjrima, wo’ȧ kon zy hefa łengjer bym ława hałda. Fylȧjht wen ny dos dokumentȧcyjnikjy tün, heta zy bocy hoütnik tags ny derławt, oba zy heta giöe ny ȧdśtanda, bo di, wo cühühta, dos wün grod dy hjyzikja ȧktywista ȧn gyłiöeta. Dos het ny s’jyśty möł gywast, wen dos wjyn zȧjn ny nok dy łoüt fu ȧm komunikȧcyjnikja kesuł, ok oü dy gyłiöeta, wo zy hon mytgyat bym ȧdśtejn fum folklor. Yhy höf, do di publikȧcyj – oüz bihła wi oü oüz internetzȧjt, kon hyłfa ny nok dy śpröh ȧn dy wymysiöejer moüłtrȧdycyj cy dokumentjyn, ok do zy oü wyt güt ȧjfłisa uf jyr łanikkȧjt ym wymysiöeryśa kesuł. Der Internet ej hoüt hałt ȧ wihtik medium fum wetergan fun zełda gybroühta śpröha. �WILAMOWSKOJĘZYCZNE OPOWIEŚCI WILAMOWIAN GYŚIHTA FU WYMYSIÖEJYN YR WYMYSIÖERYŚA ŚPRÖH Opozycja „swoi”–„obcy”: auto- i heterostereotypy Dy opozycyj „ynzer łoüt” – „fremdy łoüt”, dos hȧst dy oüo- ȧn heterostereotypa [1] Dy Wymysiöejyn kuma fum mjer Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yh wa der wos ziöen, inda kuzt dy Polinskja-müm, wer zȧjn kuma diöt fu... kymt’s cy ziöen, fum mjer. Bo wjyr zȧjn... bo ynzer łoüt hon zih gyfüt woser. Zy... nimyd ny wył ny zȧjn bym mjer, by ȧm fłus, wi hȧst’s?... – Fłus. Fłus. Ju. Zy hon zih gyfüt fum woser. No oder zȧjn zy gykłoü... No wifuł jür müsa zy zȧjn kuma uf Wymysoü, ny? No do Wymysiöejer – zȧjn zy łang śun gywast dö, hon zy zih gy... myter wjytśoft, no. Oder inda fercyłt zy fu dam, do... wi zy hon fojer gymaht. Myt ȧm śtȧn, hon zy ȧ śtȧn ufȧ andyn śtȧn gykłopt, do wiöe... wytryskła, kymt’s cy ziöen.... – S’kom woser? Fojer. No do müst hon güty, güt śtruw, troügjys, do dos gy... höt gybrant, ny? No wifuł möł müsta zy dos ś... kymt’s cy ziöen... śtrö... – Śröpa? Wȧ ny, wi dos hȧst wymysiöeryś. – Śłön ȧner ym andyn oba śłȧjfa. No, do fojer roüskymt. No do... oder... kymt’s cy ziöen, śwjer wiöe’s gywast dö. Bo fȧld wün hefa, fad wün wing, ołys müsta zy maha myta hiöela. Myta hiöela, ȧna do hon zy gyhakt ȧn hower gyzyt ȧn kün ȧna, s’mȧjsta [s’mȧsts] kün, nöhta śpyter hota zy wȧs, oder oü gaśt, oü hon zy gyhot. No do fu dam hon zy gyławt. Wilamowianie pochodzą znad morza Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Coś ci powiem, ciotka Polińska zawsze mówiła, że my pochodzimy tam, przyjdzie powiedzieć, znad morza. Bo jesteśmy... nasi ludzie bali się wody. Nikt nie chce być przy morzu, ani przy rzece. – Rzece? �52 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian – Rzece. Rzece, tak. Bali się wody. No ale oni przy... no ile lat musieli iść do Wilamowic, nie? No to Wilamowianie już tu długo są, to się... zajmowali gospodarstwem, no. Ale zawsze opowiadała o tym, jak robili ogień. Jednym kamieniem, jednym kamieniem uderzali w drugi kamieni, no to była... wytryskła, przyjdzie powiedzieć... – Przyszła woda? Ogień. No to musiałeś mieć dobrą słomę, suchą, że to się zapaliło, nie? Ile razy to musieli, śtrö... – Śröpa? Nie wiem, jak to po wilamowsku. – Uderzać jednym kamieniem o drugi, albo ocierać. No żeby ogień wyszedł. No to, ale, przyjdzie powiedzieć, ciężko tu było. Bo pola było dużo, koni było mało, wszystko musieli robić kopaczkami. Kopaczkami, to kopali i owies siali i żyto, najwięcej żyta. Potem dopiero mieli pszenicę, albo też jęczmień, też mieli. No to z tego żyli. [2] Ȧ Wymysiöejer tryft zȧj müter y Amsterdam Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Oder h’wa der wos ziöen, yh kuz ok zöfuł, wi mjyr śrȧw der Biöeźnjok-Jȧśü. Fu, fon [fu] Holandja, z Amsterdamu, do ging’ȧ y dy kjyh, s’wiöe ȧn zuntag, ȧn’ȧ gejt ȧn’ȧ zit, ȧ wymysiöejer bow gejt, kymt’ȧ ziöen, „mȧj mama ej kuma gyfiöen uf Holand”. Bo ȧ höt gyśrejwa ȧn briw, ȧna ȧ liöeft [łjeft] dyhemd [byhend], ȧ gejt oü y dy kjyh, ȧn’ȧ łiöeft [łjeft] dyhemd [byhend], ȧn’ȧ gejt, wi’ȧ ej ȧ piöer met [metyn], ȧ zit, ȧ höt śü fu hułc. Łódki. „O, dos ej mȧj mama ny”. Oder ȧ gejt ȧdiöh, zy ej ogycün wymysiöeryś. No. „Zy ej ogycün wymysiöeryś, yh gydöht, mȧj mama ej kuma”, niby dy Biöeźnjoćka, bo har hot śun kȧ mama ny, oder ȧ his zy „mama”. No. Ȧna dos ej..., dos śrȧw’ȧ mer ym briw. No. Dos hȧst, müsa fjyr... ynzer ełdyn fu diöt jynt rȧjnkuma, wen’ȧ diöt höt gyzan ȧ wymysiöejer bow. Wilamowianin spotyka swoją matkę w Amsterdamie Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Ale coś ci opowiem, mówię tylko to, co mi napisał Boźniok-Jasiu. Z Holandii, z Amsterdamu, to szedł do kościoła, była niedziela, no i idzie i widzi, że idzie Wilamowianka. Podchodzi do niej i mówi: „Moja mama przyjechała do Holandii”. Bo pisał list, i leci, on też idzie do kościoła, i leci szybko, i jak jest parę metrów od niej, widzi, ona ma buty z drewna. Łódki. „O, to nie jest moja mama”. Ale on przechodzi, a ona �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian jest ubrana po wilamowsku. No, „Ona jest ubrana po wilamowsku, ja myślałem, że to moja mama przyjechała”, niby Boźnioczka, bo on już nie miał swojej mamy, ale on do niej mówił „mama”. No. I to jest... to mi napisał w liście. No. To znaczy, że nasi rodzice musieli skądś stamtąd przyjść, skoro tam zobaczył Wilamowiankę (w stroju). [3] Dy Wymysiöejer wün ander łoüt Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wjyr wün ander łoüt, kymt’s cy ziöen, myt ołum andyśt. Mytum ocug, mytum asa, myter at ȧna łöstik zȧjn. Wjyr zunga hefa y Wymysoü ȧn hefa błimła. Błimła wün y idum gatła. Dy Wymysdiöfyn, wi zy köma ufȧ opyłys, do wunda [wundyta] zy zih, do zy zöfuł błimła hon y Wymysoü. „My se też musimy posadzić”. Yhy gydenk, wi dy Polinskja-müm hakt di, di fiöenbłimła, wo wer hȧsa klapsy. Hakt zy „No ady se weź z tego i z tego”. Go zy yn Pöła, do zy zuła zeca dy błimła. No, y Wymysoü wün hefa błimła. Wilamowianie byli innymi ludźmi Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. My byliśmy innymi ludźmi, przyjedzie powiedzieć. We wszystkim inni. W ubiorze, w jedzeniu, w pracy i w wesołości. Dużo śpiewaliśmy w Wilamowicach i dużo kwiatków. Kwiatki były w każdym ogrodzie. Starowsianie, jak przychodzili do nas na odpust, to dziwili się, że tyle kwiatków mają w Wilamowicach. „My se też musimy posadzić”. Pamiętam, jak ciotka Polinska kopała, te, te, floksy, co nazywamy klopsy. Kopała, „No ady se weź z tego i z tego”. Dała Polakom, żeby sobie posadzili kwiatki. No w Wilamowicach było dużo kwiatków. [4] Uf Wymysoü diöft zih nimyd ny ferwȧjwa Biöeźnjok-Helka (1924–2014), 2009. Y Wymysoü diöft zih nimand ferwȧjwa. Fon [fun], nökwer, fun, no, diöfa [djyfyn]. – Ju, oder dy höst gyziöet, do fu dar zȧjt fu Wymysoü, fum End? Ju ju, oder di diöfta zih ny ferwȧjwa y Wymysoü, fu Śrȧjwadiöf, Ołddiöf, Denkendiöf [Denkjadiöf], Hecznarowice, djyft’ȧ zih... nok Wymysiöejer mytum Wymysiöejer. Ȧ dy hełwt y Wymysoü, yh wył dos 53 �54 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ny zjyr ziöen, oder dö zȧjn zu wi inder, ander łoüt, ȧn fum Rynk diöt... wejder ganc ander. Ju. Fu dar zȧjt, dar hełwta, diöft’ȧ zih ny ferwȧjwa diöt. Ȧn diöt – dö ny. No ȧzu wiöe’s. Zy hon zih ferwejwa zu unter miteinand, verwandt und so weiter, so. Do Wilamowic nikt nie mógł się przyżenić Helena Gasidło z d. Zejma (1924–2014), 2009. W Wilamowicach nikt nie mógł się żenić z... sąsiadów, no z wiosek. – Ale mówiłaś, że z tej strony Wilamowic... Tak, tak, ale oni nie mogli się żenić w Wilamowicach, z Pisarzowic, Starej Wsi, Dankowic, Hecznarowic, nie powinni... Tylko Wilamowianie z Wilamowianami. A ta połowa Wilamowic (zachodnia), nie chcę tego za bardzo powiedzieć, ale tu są tak jakby inni ludzie, a z rynku tam znowu całkiem inni. Tak. Z tej strony, z tej połowy, nie powinno się żenić tam. A z tamtej tu nie. Tak było. Oni się żenili tylko tak między sobą, z krewnymi i tak dalej. [5] Dy Wymysiöejyn köma mejer wi zejwa hundyt jür y dam H: Taksła-Hȧla (1923–2020), 2009. N: Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. H: Zejwa hundyt jür wi zy dö hon... N: Zejwa, dos ej śun mejer wi zejwa jür, (zejwa hundyt jür). H: No yta ys’s mejer. Fylȧjht aht. N: Yh ho niöencik jür ȧn byśtenik hjy’h zejwa ȧn zejwa. S’ej śun aht! Wilamowianie przybyli ponad siedemset lat temu H: Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2009. N: Anna Sznajder (Schneider), z d. Danek (1920–2012), 2009. H: Siedemset lat minęło od czasu jak oni… N: Siedem, to już jest więcej niż siedem(set) lat. H: No teraz już jest więcej. Może osiemset. N: Ja już mam dziewięćdziesiąt lat i ciągle słyszę siedemset i siedemset. Jest osiemset! �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [6] Dy Wymysiöejyn wün ander łoüt wi dy Ełcnyn Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Dos wiöe ȧzu: dy Wymysiöejer hota myt dan Ełcnyn nist cy tün, bo dy Ełcnyn hota ȧbysła ander ryd, ȧn dy Ełcnyn hota zih mejer, do zy Doüćy zȧjn. Zy hota zih, do zy Doüćy zȧjn, no do, ȧ dy Wymysiöejyn, bo diöt, y Ałca hot, dos, dos der Latosiński śrȧw, do höt zih ȧ śiłer ferwejwa y Ałca, diöh dos zȧjn diöt Rosnern; Rosner his’ȧ. Dos śrȧjwt, do dü konst ju dos łaza. Do hot’ȧ, diöt zȧjn oü Rosnern gywast, y Ałca. No fu dam Wymysiöejer, wu zy diöt [höt] ferwejwa, bo Wymysiöejer hon zih oü ferwejwa, Foxa wün oü mȧłȧjhtwun y Pöłn, ȧna dö... No ȧna dos hota zy zih ferwejwa. Oder dy Ełcnyn wün ȧzu, zy hota kȧ, kȧ zyty güty cükunft cy ynzyn, cy ynzyn, cy ynzyn, dos. Bo zy hota mejer ȧzu, zy hota ȧ doüćy śül diöt y Ałca, ȧ pönyśy śül wiöe ȧn ȧ doüćy śül. Di kyndyn gingja y dy doüćy śül oba y dy pönyśy, wȧs yh, op nok, oder müsta oü pönyś (łjyn), wen zy dö, y Pöłn, wün. H’wȧ nist, cy gingja zy y di, y di, oba wi, wȧs yh ny, oder s’wün cwü śüln [śiln], dos wȧs yh. No ȧna di..., di łoüt wün ȧzu, ȧbysła ȧzu śtrytyś wün di łoüt. Dy wün ny zyty łoüt, zyty... wi hȧst zih, ȧzu... Dy Wymysiöejen wün ander łoüt. Fu andym [andum] pokolenie... Wilamowianie byli inni niż Hałcnowianie Józef Gara (1929–2013), 2012. To było tak: Wilamowianie nie mieli z Hałcnowianami nic wspólnego, bo Hałcnowianie mieli trochę inną mowę, i ci Hałcnowianie uważali się bardziej, że są Niemcami. Uważali siebie za Niemców. No to... a Wilamowianie, bo tam w Hałcnowie, to pisał Latosiński, tam się ożenił nauczyciel w Hałcnowie, dlatego tam jest teraz nazwisko Rosner. Rosner się nazywał. To pisze..., możesz o tym poczytać. Że tam też były Rosnery w Hałcnowie. No od tego Wilamowiana, co się tam ożenił, bo Wilamowianie też tam się żenili. Foxowie byli w wielu miejscach w Polsce, i tu... to się żenili. Ale Hałcnowianie byli tacy, nie mieli dobrego nastawienia do naszych, naszych, to. Bo oni się uważali raczej za.... oni mieli tam niemiecką szkołę w Hałcnowie, polska szkoła była i niemiecka. Dzieci chodziły do niemieckiej szkoły albo do polskiej, nie wiem czy tylko, ale musieli też po polsku, jak byli w Polsce. Nie wiem, czy chodzili do jednej i drugiej, czy jak, nie wiem. Ale były dwie szkoły, to wiem. No i... ci ludzie byli tacy, tacy trochę kłótliwi. Oni byli takimi ludźmi, jak to się nazywa, tacy... Wilamowianie to byli inni ludzie. Z innego pokolenia (fali osadniczej). 55 �56 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [7] Dy Ełcnyn ferhyndyn yn Wymysiöejyn Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. No, no. Oder, ȧ di wün zyty, di..., di, di kłopa, wu fün uf dy Bejł y dy at, ufa rydyn fün zy, ny? Bo s’wün kȧ, kȧ oütabüsa wün ny, ȧni oüta, do fün zy na rowerach. Fün zy ufa rydyn, ȧ dy ełcner bowa gingja wi der [dy] śtrös brȧt ej, gingja zy myta, mytum, myt dam, myt ȧm, myt puter, myt myłih, byłoda gingja zy, zyty taśa hota zy, gingja zy, ȧ di fün, ȧn di kłenglta, ȧn di cöwta zih ny. Di müsta rundergejn fum rod, di cöwta zih ny, do zy... Ȧ jyśter wün zyty śtrösa, dos wiöe hefa, hefa wiöe, dos, ufa... wi hȧst?... Śtoüb, hefa śtoüb wiöe ufer śtrös, bo s’wün zyty śtrösa fu śtȧn, ny? No do wün śtoüb, wen ȧ oüta fü, to wiöe fuł śtoüb, ȧna uf, hyndyn rydyn maht’s zih oü śtoüb, oder ny ȧzu hefa. Ȧna – ȧzu fercyłt mer ȧner – nöhta ziöet’ȧ, s’ander möł, no do hota zy ny diöhgyłön, oder wejder zȧjn zy gyfiöen, bo di, s’mügjys, bo di zȧjn s’mügjys ganga fu Ałca uf dy Byłc cy ferkiöefa dos. Ziöet’ȧ, hota zy uf dy rydyn gymaht zyty est, ȧn zyty kliny est gymaht, myt, myt błytyn, cügy..., cügy..., cügybunda bym rod, ȧna gyfiöen, do, fu dan est, to ging, ging, to s’riöehyt nok. Ȧzu hota zy... ȧ di hota gyfłüht uf zy nöhta. Hałcnowianie przeszkadzają Wilamowianom Józef Gara (1929–2013), 2012. No no, ale oni byli tacy... ci mężczyźni, którzy jeździli do Białej na rowerach, nie? Bo nie było żadnych autobusów, ani samochodów, to jeździli na rowerach. Jeździli na rowerach, a Hałcnowianki chodziły tak jak ulica jest szeroka, szły z, z tym, z masłem, z mlekiem, obładowane szły, takie torby miały, szły, a ci jechali. I ci dzwonili na dzwonkach, a te się nie odsuwały. I oni musieli zejść z rowera, a one się nie przesuwały, żeby oni... a kiedyś były takie ulice, że było dużo, dużo, jak się nazywa, kurzu: dużo kurzu było na ulicy, bo były takie drogi kamieniste, nie? No to był kurz, a jak auto jechało, to było całkiem zakurzone, a za rowerami też się kurzyło, ale nie aż tak bardzo. I tak opowiadał mi jeden. Potem powiedział, na drugi raz, no to też ich nie przepuściły, ale znowu jechali, bo one, rano, one chodziły rano z Hałcnowa do Bielska sprzedawać to. Powiedział, że zrobili na rowery takie gałęzie, takie małe gałęzie z liśćmi, (worki z piaskiem) przywiązali przy kole i jechali, to z tych gałęzi się tylko kurzyło. Tak im zrobili, a te na nich klęły potem. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [8] Nimand hot yns ny gan diöh dy śpröh Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Nȧ, nȧ, nimand. Oły diöfyn [djyfyn] hota yns ny gan. Bo, do wer kuza ganc andyśt wi zej, do wer zȧjn ganc andyśt ogycün ȧna dos wiöe ołys ny güt. (...) No-no, bo, do dos ziöe’h der ju, bo zy ferśtinda nist, wu wjyr kuza. Nöhta ziöet... no s’höt ȧner gyziöet „hołdy-bołdy”, nöhta kuzta śun mejer, wejder mejer, no ȧn dos ej ȧzu uf dar wełt. Nikt nas nie lubił z powodu języka Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Nie, nie, nikt. Wszystkie wioski nas nie lubiły. Bo, że mówimy całkiem inaczej niż oni, że jesteśmy inaczej ubrani, i to wszystko się im nie podobało. (...) No to, mówię ci, bo nic nie rozumieli, co mówiliśmy. Potem mówili, no jeden powiedział „hołdy-bołdy”, potem mówili już więcej, coraz więcej, no i tak to już jest na tym świecie. [9] Dy śpröh wiöe ny derłiöet Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Wiöe’s, s’wiöe ny derłiöet. Do dos ej doüć, doüć, ȧn yta to, yt wyła zy oły kunst zȧjn, oły weła zy zyty, no. Bo dö, dö, ny dy fu, yhy kuz ny fun... dy łoüt fu, ynz... ym diöf, di diö... oba wȧ... fum dö, do di łoüt. Oder di łoüt dö, wu dö by yns ławta, no. Bo wün dy Pöła ȧn dy Wymysiöejyn. No to... no ȧzu kuzta zy, ny? Ȧzu wiöe’s, ȧzu kuzta... Język wilamowski był zakazany H: Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Nie było, nie było dozwolone. Że to jest niemiecki, a teraz to, to chcą wszystko wiedzieć, wszyscy chcą takie... no. Bo tu, tu, nie ci z, nie mówię tu o ludziach z wiosek, co byli, albo ci, że ci ludzie. Ale ci ludzie, którzy tu koło nas żyli. Bo byli Polakami, a my Wilamowianami. No to, tak mówili, nie? Tak było. 57 �58 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [10] Ȧ Wymysiöejeryn ziöet uf „hołdy-bołdy” o H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Oder wȧst, wo ȧ bow ziöet, oder yh gydenk mer dos ny. „Hołdy-bołdy” hon zy gyrüfa, ȧ di bow ȧzu: „Wen dy ny wjest kyna pönyś kuza, wjesty müsa była wi ȧ hund”. I: No, do dos ziöet yh’ȧ oü śun wifuł möł. Jak jedna Wilamowianka odpowiedziała na „hołdy-bołdy” H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Ale wiesz, co jedna kobieta powiedziała? Ale ja tego już nie pamiętam. „Hołdy-bołdy” wołali, a ona tak: „Jakbyś nie umiała mówić po polsku, to byś musiała szczekać jak pies”. I: No, ja to też mówiłam wiele razy. [11] Der śwygjerfoter wiöe ȧ Pöła, oder ȧ łjyt zih wymysiöeryś Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Dy bow kund wymysiöeryś, oder dy wułd ny, bo dy kyndyn wün ȧna wi dy kyndyn klin wün, do kundwer ny kuza wymysiöeryś, bo dö hotwer zyty, zyty, dö zyty, wi hȧst’ȧ, zyty komunist hotwer nönd, to kundwer ny kuza wymysiöeryś, müstwer zih uf, uf pönyś nok kuza. Zej kund wymysiöeryś, yh kund wymysiöeryś, ȧn wen... to wer müsta pönyś kuza. Ȧ dö wiöe nö der śwygjerfoter, har wiöe ȧ Pöła. Oder ȧ, fum andum diöf wiöe’ȧ, fu Hylćadiöf, oder har höt zih dö ferwejwa śun, wȧs yh, y wyłum jür, ym.. ahtȧncwencikjer. No do müst’ȧ zih wymysiöeryś łjyn. Ȧ kund wymysiöeryś. No ȧ, dos wiöe ȧzu: wen ȧner, wen zih ȧner dö ferwȧw uf Wymysoü, dos wiöe ȧzu, no ny ȧzu, oba wiöe’ȧ rȧjh, ȧ müst giełd hon, hefa giełd, oba ȧ zyty miöed nom’ȧ, wu nimyd ny wułd, oba mytum kynd, o, ȧ kynd wen zy hot. Ȧ mȧj śwygjermüter hot ȧ kynd. Dy kund zih ny oüsgan gryhta, no to hot’ȧ zih oüs... ferwejwa myter. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Mój teść był Polakiem, ale uczył się wilamowskiego Józef Gara (1929–2013), 2012. Moja żona umiała mówić po wilamowsku, ale nie chciała, bo dzieci były i jak dzieci były małe, to nie mogliśmy mówić po wilamowsku, bo tu mieliśmy takich, takich, jak się nazywa..., komunistów takich blisko, to nie mogliśmy mówić po wilamowsku, musieliśmy się na... mówić po polsku. Ona umiała mówić po wilamowsku, ja umiałem mówić po wilamowsku, a jak przyszło co do czego, to musieliśmy mówić po polsku. A tu był teść, on był Polakiem, ale... Z innej wsi był, z Hecznarowic, ale tu się ożenił, nie wiem już, w którym roku... w 1928. No to musiał się nauczyć po wilamowsku, umiał mówić po wilamowsku. No a to było tak, jak któryś, jak któryś się ożenił w Wilamowicach, to to było tak, no nie tak, albo był bogaty, musiał mieć pieniądze, dużo pieniędzy, albo taką dziewczynę wziął, co jej nikt nie chciał, albo z dzieckiem, o, dziecko jak miała. A moja teściowa miała dziecko. Nie mogła wyjść za mąż tak od razu, no to on się z nią ożenił. [12] Fyrym zih dy łoüt interesjyn myter wymysiöeryśa śpröh Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Oder andyśt nö, wos ej dos do di, di ryd wymysiöeryśy, do dy łoüt yta zih interesjyn. No. Bo dos ej ny ȧzu, do... wu zy yns jata, wu zy yns, wu dö wiöe ym fynfȧnfjycikjer jür wi di, komunizm wiöe, ny? No, do wiöe’s ju ny derłiöet. Mȧryja, dö ȧn kłopa derśłögyn [derśłüga] zy ȧn wu zy dö ro... wu zy dö ata myt yns. Ȧn dos wöst nimyd ny, fu wu ynzer łoüt, bo dos ej ynzer, wu yhy bej roüs fu dan łoüt, ny? Wu zy dö zȧjn kuma. S’wiöe zejwa... zejwa hundyt jür, s’wyt śun zȧjn aht hundyt jür. Dlaczego jest teraz takie zainteresowanie językiem wilamowskim Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Ale jeszcze co innego, co to jest, że ta, ta mowa wilamowska, że ludzie teraz się tym interesują. No. Bo to nie jest tak, jak nas bili, co nam, co tu było w 1945 roku, jak komunizm był, nie? No to nie było wolno. Maryjo, tu jednego mężczyznę zabili i co tu... co tu robili z nami. A tego nikt nie wiedział, skąd nasi ludzie (pochodzą), bo to jest nasze, co ja pochodzę z tych ludzi, co tu przybyli. Było siedem, siedemset lat, to będzie już osiemset. 59 �60 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [13] Der kłop fu Błan ferśtind wymysiöeryś Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Ȧ fylȧjht, bo yta kuzt mej nimyd ny wymysiöeryś, oły kuzwer pönyś. Ȧ mȧj kłop wiöe fu Błan, dar kuzt ok pönyś. Oder ȧ ferśtind ołys. Wjyr kunda nist ny kuza, bo: „Yhy wȧs ołys, wo jyr kuzt”. Mąż z Bielan rozumiał po wilamowsku Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. A może, bo teraz nikt już nie mówi po wilamowsku, wszyscy mówimy po polsku. A mój mąż był z Bielan, on mówił tylko po polsku. Ale rozumiał wszystko. My nie mogliśmy nic mówić, bo „Ja wszystko wiem, co wy mówicie”. [14] Der Poüermin ziöet, wos ej nojys Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ju, no do wen yhta wiöe nojys, no do ging’ȧ śun, ziöet’ȧ yn łoüta śun, byr kjyh, war wył yhta hjyn, do’ȧ zo kuma ufȧ Rynk, diöt wyt’ȧ kuza. – Wymysiöeryś cy pönyś? Wymysiöeryś. No s’wün łoüter Wymysiöejyn, do kunda zy. Ȧna dy andyn, wo wün, di wün wejder... Di wen zy heta gykund, heta zy yns gyśtoha. Bo wjyr kuzta wymysiöeryś, ȧ zej ferśtinda nist. No, dos wiöe ȧ zyta diöf, no ȧzu wi y Ałca, y Ałca kuza zy oü ȧbysła. Enłik, oder ny ganc ȧzu wi wjyr. Pauermin mówił o nowinach Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Tak, no to jak było coś nowego, to szedł już, mówił ludziom już, przy kościele, że kto chce posłuchać, to powinien przyjść na rynek. Tam będzie mówił. – Po wilamowsku czy po polsku? Po wilamowsku. No byli sami Wilamowianie, to umieli. A ci inny, co byli, to znowu... Ci jakby mogli, to by nas zadźgali. Bo my mówiliśmy po wilamowsku, a oni nic nie rozumieli. No to to była taka wioska, tak jak Hałcnów. W Hałcnowie też mówią trochę. Podobnie, ale nie tak samo jak my. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [15] Wen wer kuzta wymysiöeryś, müstwer śtröf coła Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ȧ wymysiöeryś oü, no do dy ałda, di junga kyna ju nist, mȧj kyndyn kyna wymysiöeryś ny. Yhy, wen yh yhta kuz myt imanda, nöhta fren zy: „Wos ej dos? Wi hȧst dos? Wos ej dos?”. Zej wysa nist. Bo jyśter łisa zy, wjyr kund... wjyr, wȧł yh, wi yhy wiöe jung, do ziöeta zy nö nist ny. Nöhta wen wer wułda wymysiöeryś kuza, müstwer śtyłnik, ȧ wen zy imand dertrüg, do wer wymysiöeryś kuza, müstwer śtröf coła. Ȧzu wiöe’s jyśter. Ȧ yta wjyn zy weła, do oły zuła kuza, ȧna di ałda kyna, ȧ wifuł zȧjn dar ałdy. Wen śun dos ej ołys gyśtiörwa. Ȧna di junga kyna ju wymysiöeryś ny. Ȧni ferśtejn zy ny. Za mówienie po wilamowsku trzeba było płacić kary Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. A po wilamowsku też, to ci starzy, młodzi już nic nie umieją, moje dzieci nie umieją po wilamowsku. Ja jak z kimś coś rozmawiam, to potem pytają: „A co to jest? Co to znaczy? Co to jest?”. Oni nic nie wiedzą. Bo kiedyś nie pozwolili, my... dopóki ja, jak byłam młoda, to nic jeszcze nie mówili. Potem, jak chcieliśmy mówić po wilamowsku, to musieliśmy po cichu, a jak ktoś doniósł, że mówimy po wilamowsku, to musieliśmy płacić kary. Tak było kiedyś. A teraz by chcieli, żeby wszyscy mówili po wilamowsku i ci starzy to umieją, a ile jest tych starych. Jak już wszyscy umarli. A ci młodzi to nie umieją po wilamowsku. Ani nie rozumieją. [16] Di, wo ferśtinda, łahta Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No oder dö kuztwer – denk yhy – miöehysmöł hota zy zyty... wi zyty ferȧjna, ny? No do diöt gingwer cyzoma, wünwer miöehysmöł drȧj, fjyr łoüt, miöehysmöł wiöe jynt ȧ kłop myt... ben yns. No do kuztwer. Ȧn di andyn, wo ny kunda, hühta. Miöehja, wu ferśtinda, no do di wösta, wo wer kuza. Ȧ di, wo „wer ny kuza”, ȧna di an... zej łahta: „Fu wos łaha zej?”. No bo zej ferśtinda nist, ȧna di ferśtinda, do łahta zy. Wymysiöeryś. 61 �62 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ci, co rozumieli, śmiali się Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. No ale tu mówiliśmy, czasem mieli takie, takie towarzystwa, nie? No to tam szliśmy razem, byliśmy czasem trzech, czterech ludzi, czasami był z nami jeszcze jakiś mężczyzna. No to mówiliśmy (po wilamowsku). A ci inny, co nie umieli, słuchali. Niektórzy, co rozumieli, no to ci wiedzieli, co my mówimy. A ci, „o czym oni tam nie mówią”, a ci, ci się śmiali: „z czego oni się śmieją?”. No bo oni nic nie rozumieli, a ci rozumieli, to się śmiali. Po wilamowsku. [17] Wi dy Pöła ogycün gingja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Oder yh wȧ jok zöfuł, wen zy köma dö fu Wymysdiöf, fum rand, hota zy, oba fu Denkjadiöf, wi wiöe opyłys y Wymysoü, hota zy dy śü ufum... ny ogycün, zej köma biöewys ufer śtrös, ȧna nöhta fjyr kjyh cuga zy o dy śü ȧna köma zy ufȧ opyłys. No ȧn zy hota ȧn zyta rök, ȧzu wi świöeca rök, ȧn oü zy, ȧ zyty jak, ȧ zyty łangy, ȧn dö wün zyty pufa, zy wün ganc andyśt gynyt wi wymysiöejer zaha. Ȧna ȧ śjyctüh, no dos wiöe ołys. Stroje Polaków z okolicznych wsi Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ale ja wiem tyle, jak przychodziły tu ze Starej Wsi tu z kraja, miały... albo z Dankowic, jak był odpust w Wilamowicach. Miały buty na... nie ubrane, one chodziły na bosaka po ulicy, a potem przed kościołem ubierały buty i przychodziły na odpust. No i miały taką spódnicę, taką jakby czarną spódnicę i też taką jaklę, taką długą i tu były takie pufy. One były całkiem inaczej uszyte niż wilamowskie rzeczy. I fartuch, no to było wszystko. [18] Dy Wymysiöejyn zȧjn kuma yn kłȧdyn Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No do frȧłik, dos zȧjn ju ganc andyśtyNo di łoüt zȧjn gywys kuma y dan kłȧdyn. Ȧ nöhta hon zy dos fylȧjht ȧbysła ferbesert [ferbesyt]. Bo fylȧjht, fylȧjht ny ołys, oder di fün ju do Turcji ȧn fu diöt hon zy oü yhta mytgybröht. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Wilamowianie przybyli w strojach Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No to pewnie, to są całkiem inne (stroje). No ci ludzie pewnie przyszli w tych strojach. A potem je może trochę ulepszyli. Bo może, może nie wszystko, ale oni jeździli do Turcji i stamtąd też coś przywieźli. [19] Nimyd hot zyty fłȧk, wi wjyr Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Nimyd hot zyty ny, ymertihła zyty, zyty śjyctüh, wiöe ołys. Zjyr śejn. Mama, mȧj müter, zy hot zy. Korola [koroln] hota zy, ołys, ȧna s’jypła ȧna dy hoüa, ołys. Zy hota zy. Nikt nie miał takich strojów jak my Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. Nikt nie miał takich, takich odziewaczek, takich fartuchów, wszystko było. Bardzo ładne. Mama, moja mama miała. Korale miały, jypły i czepce, wszystko miały. [20] Wi zy nöm krig hon ȧ ymertihła gyśtöła Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Mhm, s’śynsty ymertihła. Oder wjyr łeta hejn cym nökwer, ym, yn köła, bo heta zy ołys gynuma. Jak nam ukradli po wojnie najładniejszą odziewaczkę Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Mhm, najładniejszą odziewaczkę. Ale schowaliśmy (inne rzeczy) u sąsiada, w węglu, bo w przeciwnym razie to wszystko by zabrali. 63 �64 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [21] Der śmjyrgüst fjym krig Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wi dy po śmjergüśćje jyśter gingja, to śun ym zȧhs s’mügjys. Do wjyr oły śtindwer uf, hiöertwer śun, wen dy śmjergüśnikja koma cym mȧkja, mȧj śwaster [śwastyn] wün ełder. No do köma zy, no do ȧbyselüćü bygusa zy yns myt, myt woser. Ider hot ym głaz ȧ hołwa liter woser ȧn ȧzu śprangta zy yns mytum woser. Dos wiöe der po śmjergüśćje. No do wjyr müsta gan ȧbyselüćü cy asa ȧn wjyr hota hefa wȧjn, bo der tȧta maht wȧjn, no do byśanktwer źy myt wȧjn, ȧn zy gingja wejder byhend weter, bo... do zy oły mȧkja kyna byzihja. No do dos toüyt ȧzu bocy, kymt’s cy ziöen, bocym can s’mügjys. Ȧ nöhta gingja zy y dy kjyh, ym can wiöe dy mas. S’mügjys ym zejwa, nöhta ym can wiöe dy ander mas. Ȧna nöhta ufum Rynk. No ufum Rynk wiöe wos cy zan, kymt’s cy ziöen. Do dy mȧkja wiöda ȧbyselüćü bygösa, do ȧner fü mytum wiöen ȧn’ȧ łot uf dy mȧkja ufȧ wiöen, dos wiöe ȧzu myta dȧjsyzȧl [dȧjsułzȧln], do cwej śmjergüśnikja cuga dan wiöen, ȧna cwej śtusa dan wiöen. Ȧn uf der heja zosa mȧkja myt śmjergüśnikja. S’wiöe łöstik ȧzu. No ȧna gyzunga, ȧna gytanct ȧna, wi hałt dy śmjergüśnikja. Ȧbyselüćü bygusa zy dih, to fotegrȧfjyta [fotogrȧfjyta] zy, no śejn wiöe’s cy zan ym Uster... möntag. Ym Ustermöntag gingja zy. Jyśter hȧltag ny, oder inda möntag wiöe dos. Śmiergust przed wojną Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Jak chodzili po śmierguście, to już o szóstej rano. To wszyscy już wstaliśmy, czekaliśmy już, kiedy śmierguśnicy przyjdą do dziewczyn. Moje siostry były starsze. No to przyszli, trochę nas polali wodą. Każdy miał we flaszce pół litra wody i tak nas opryskiwali wodą. To było po śmierguście. To musieliśmy dać trochę jedzenia i miałyśmy dużo wina, bo tata robił wino, to częstowaliśmy ich winem, a oni szli znowu szybko dalej, żeby mogli odwiedzić wszystkie dziewczyny. No to trwało tak do, przyjdzie powiedzieć, do dziesiątej rano. A potem szli do kościoła, o dziesiątej była msza. Rano o siódmej, a potem o dziesiątej była msza. A potem na rynku. No na rynku było na co patrzeć, przyjdzie powiedzieć. Dziewczyny trochę polewali, to jeden jechał wozem i załadował dziewczynę na wóz, to było tak z tymi naszelnikami, że dwóch śmierguśników ciągło ten wóz, a dwóch pchało z tyłu ten wóz. A na górze siedziały dziewczyny ze śmierguśnikami. Było tak wesoło. No i śpiewali i tańczyli, no jak śmierguśnicy. Trochę polali cię, to robili zdjęcia, no ładnie to wyglądało, w Poniedziałek Wielkanocny. Chodzili w Poniedziałek Wielkanocny. W pierwsze święto nie, tylko zawsze w poniedziałek to było. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [22] Wi zy uf dy friöed gingja fjym krig Küpsok/Poükner-Hȧla (1923–2010), 2009. No do gingwer uf dy friöed, wjyr cuga zih śejn o, wymysiöeryś. Nöhta ging’ȧ cym junkwer oba cyr junkweryn. Fu wyhjer zȧjt zȧjwer gybata, ny? No nöhta gingwer y dy kjyh, nöhta yn krȧćum, nöhta hower... gy... gyasa diöt, gytanct. Ȧ nöht s’öwyts, gingja zy oły yn ham (fur junkweryn), ȧ diöt gingja zy wejder ym can, ym ȧlf yn krȧćum, ȧn zu wejder gytanct bocȧ mügja. No, ȧzu wiöe dy friöed. Dos wiöe śun ojej... fjym krig, no. Ȧzu wiöe’s. Jak szli na wesele przed wojną Elżbieta Babiuch z d. Danek (1923–2010), 2009. No to szliśmy na wesele, ubieraliśmy się ładnie, po wilamowsku. Potem szło się do pana młodego albo do panny młodej. Zależy z której strony byliśmy zaproszeni, nie? No to potem szliśmy do kościoła, potem do karczmy, potem tam jedliśmy, tańczyliśmy. A potem wieczorem wszyscy szli do domu (panny młodej), a potem znowu szli o dziesiątej, jedenastej do karczmy i tam znowu tańczyli aż do rana. No takie było wesele. To było już... ojej, przed wojną no. Tak było. [23] Dy ślynćkja ufer friöed Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧ, no to di wün ym krȧćum. No to diöt köma mȧkja, büwa, śtinda oły y dam zȧl [zol]. Ȧn di, di gest, dy łoüt, wu zy wün ufer friöed, di zösa. Ȧn di ślynćkja śtinda. Ȧna nöhta, wen dy hotst imanda ȧzu... kant yh cym bȧjśpil dejh güt, hułt yh dih ȧmöł cym tanca. Ȧn dy gingst wejder śtejn under dy wand. Ślęczki na weselu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. A, no to ci byli w karczmie. No to tam przychodziły dziewczyny, chłopcy, stali wszyscy w tej sali. A ci goście, ci ludzie, co byli na weselu, ci siedzieli. A ślęczki stały. A potem, jak miałeś kogoś takiego... na przykład znałam ciebie dobrze, to poszłam po ciebie raz do tańca. A ty szedłeś znowu stać pod ścianę. 65 �66 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [24] Dy dinstłoüt ȧn atyn ufer wjytśoft fum foter Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No no, zej ösa ȧna zy krigta ȧbysła bycołt, no, hefa byśtymt ny. Bo zy ösa ju. No ȧna. – Ȧ wu śłüfa zy? No y, yr śtuw. Do hota zy bet, ołys cücydekja ȧzu wi wjyr, no ȧn zy ösa, ȧn (...). Fylȧjht wösta zy oü ny, fu wu zy zȧjn. Bo cym foter koma oü bowa fun gybjygja. Oder dos wiöe fjym krig. Hułfa zy inda wen, wen wiöe, wen zy zecta arpułn, ȧ nöhta wejder wen wiöe... kün, wȧz ym fȧld, köma zy oü. Ȧn zy fün wejder yn ham. Ferdinta zy piöer giełd, ȧbysła giełd ȧn zy fün wejder. Ȧna nöhta köma zy wejder ym hjewyst. Bo jyśter mahtwer ju ołys myta henda, ny? No to hułfa zy ȧ woh ȧn zy fün wejder. Służący i robotnicy na gospodarstwie ojca Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No oni jedli i dostawali trochę zapłaty, no, na pewno nie dużo. Bo jedli też. No i... – A gdzie spali? No, w pokoju. Mieli łóżka, całą pościel tak, jak my i jedli i (...) możliwe, że nie wiedzieli sami, skąd pochodzą. Bo do ojca przychodziły też kobiety z gór. Ale to było przed wojną. Pomagały zawsze, jak było, jak sadzili ziemniaki. A potem znowu jak było żyto, pszenica w polu, to przychodzili też. I jechali znowu do domu. Zarobili parę groszy, trochę pieniędzy i jechali z powrotem. A potem przychodzili znowu na jesień. Bo kiedyś robiliśmy wszystko rękami, no nie? No to pomagali przez jeden tydzień, a potem jechali znowu z powrotem. [25] Ȧ łöstikjy kistiöeryj fu wymysiöejer handułłoüt Abda-Inga (1928–2016), 2009. Underum Bühhejwuł, wȧst, wu der Bühhejwuł ej? Diöt wiöe ȧ krȧćum unda [dunda], yta ej’ȧ śun ny. Diöt błyn zy inda śtejn ȧn diöt gingja zy ufȧ „kölȧś”, zy ziöeta ny „gülȧś”, ok ufȧ „kölȧś”. Ȧn dercün trunka zy śnops. Ȧn nöhta, wen zy śun byzöfa wün, fȧta zy zy nöhta ufȧ wiöen, ȧn s’fad wöst, wi cy fiöen yn ham, to – „wjo!”. Ȧn s’fad fjyt zy yn ham, byzöfa. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Humorystyczna historia o wilamowskich handlarzach Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Na Bühhejwuł (Kępa Hałcnowska), wiesz gdzie jest Bühhejwuł? Tam była na dole karczma, teraz już jej nie ma. Tam zawsze się zatrzymywali i szli na „kulaś”, nie mówili gulasz, tylko „kulaś”. I do tego pili wódkę. A potem, jak byli już pijani, to wrzucili ich na wóz, a koń wiedział już, jak jechać do domu. To „wio” i koń ich pijanych sam wiózł do domu. [26] Śüsterpop wiöe ym zuntag Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧ śüsterpop to wiöe oü ym zuntag hefa. Do śüsterpop, do yhy łjyt dos oü fur müter nöhta. No oder jyśter mahta zy ju ny zu güt wi yta. Yta gan zy wingjer mał ȧna ȧbysła myłih. Ȧna mejer ȧjyn. Ȧ jyśter wün hefa mał, hefa myłih ȧn cwe, drȧj ȧjyn, ȧn dos wiöe śüsterpop. Wȧsty, wi dos, śüsterpop dos ej, ȧ zyter... pop, wo dy śüstyn hon. Ȧzu his dos. (...) No, wȧsty’s. No oder dos, bo yhy maht dos inda, ny?... Yhy wȧnt ju nist ny, nom yh ys typła myłih ȧn ȧn łefuł mał ȧna cwej [cwe], drȧj ȧjyn, no bo h’hot hinyn, oder do wiöe’h śun oüsgan, maht yh dos y yns, y dyham. Hot yh ȧ kłopa ben mer, ȧ zjyr güta kłopa ȧn ȧ zun wiöe ełder, ȧ der ander wiöe nöhta y zȧhs, zȧhs jür, wiöe’ȧ jyngjer. No to mahtwer... ȧn dos ȧbysła, cym bȧjśpil, ȧ łefuł mał, ȧn ȧbysła myłih, fylȧjht wingjer wi ȧn hołwa liter, ȧna cwe ȧjyn, ȧna rejstwer dos inda ufum fet fum śwȧjn, ny uf kȧr puter, ny uf... margarin hotwer ny. Dos os yh ny, ȧ h’go dos oü y mem kłopa oü ny, koüft yh ny. Zyty margarin koüft yh ny. No wen yh maht puter, no to öswer ȧmöł, cwe möł. Śusterpop (jajecznica po wilamowsku) była w niedzielę Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Śusterpop to był też często w niedzielę. To śusterpop, to ja się tego też nauczyłam potem od mamy. No ale kiedyś nie robili jej takiej dobrej jak teraz. Teraz dają mniej mąki i trochę mleka. I więcej jajek. A kiedyś było dużo mąki, dużo mleka i dwa, trzy jajka i to był śusterpop. A wiesz jak to, śusterpop to jest taka papka, co szewcy mają. Tak to się nazywało. (...) No wiesz. No ale to, bo ja to robiłam zawsze, nie? Ja nic nie ważyłam, brałam do garnczka mleko i łyżkę mąki i dwa, trzy jajka, no bo miałam kury, ale to już byłam zamężna, robiłam to dla nas, tu w domu. Miałam męża, bardzo dobrego męża i jeden syn był starszy, a drugi był potem za sześć [lat], sześć lat był młodszy. No to robiliśmy, i to troszeczkę, na przykład, 67 �68 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian jedna łyżka mąki i trochę mleka, może mniej niż pół litra i dwa jajka i smażyliśmy to zawsze na tłuszczu ze świni, nie na maśle, nie na margarynie, tego nie mieliśmy. Tego nie jadłam (margaryny) i też tego nie dawałam mężowi, nie kupowałam. Takiej margaryny nie kupowałam. No jak robiłam masło, to jedliśmy raz, dwa. [27] S’asa ufum opyłys y Wymysdiöf Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No ȧna uf Wymysdiöf ging yh wejder myter Polinskja-müm ufȧ opyłys. Bo zej hot diöt frynd yhta ym krȧćum. Diöt, wo yta dy kjyh śtejt, ȧn dunda, wo yta ej nist ny, ok no park jest, to diöt wiöe ȧ zyty łangy hyt, oü fu hułc, Krȧćmeryn. Krȧćmeryn his zih dos. Do diöt wiöe ȧ Wymysiöejeryn, dint zy diöt, ȧ nöhta go zy zih oüs myt dam wjyt. Bo dy, dy wün gyśtiörwa, ȧn di dinyn, di dineryn, ȧ Wymysiöejeryn wiöe’s, go zih oüs myt dam, z tym gospodarzem. Ȧn dy Polinskja-müm wiöe frynd myt dam menćła. Bo dos mü zȧjn oü ȧ öemer menć gywast, wo’ȧ ej ganga ufs dinst cym krȧćum diöt. Ȧ nöht wiöe zy, nöht gingwjyr ufȧ opyłys diöt myter Polinskja-müm, to inda oswer diöt s’mytagasa. Hoüt gydenk yh, wo wer diöt osa. Dos wiöe ȧ gülȧś. Dos ej... züp hotwer myt... myt ryź, ind myt ryź, bo’s wiöe kȧ cȧjt ny cy maha nüduł [nüdułn], oder myt ryź. Züp wiöe myt ryź, kroüt wiöe myt apuł [apułn] ȧn myt fłȧś, dos było drugie danie, ȧ nöhta śpyter ymȧ cwü oba ymȧ drȧj, do wiöe gülȧś, niby gülȧś. Dos wiöe gülȧś, ny yta zyta, wi yt ej gülȧś, ej. Dos wiöe, fo [fu] mytagsfłȧś, bo wiöe ryndera fłȧś ȧn hün oü, dos wiöe... yhy zoh dos cü, wi zy dos maht, śnȧd zy dos uf kliny śtykla ȧna nöht wiöe cwypuł ȧn puter, brant zy dos ȧbyselüćü myt... gał wiöd cwypuł. Ȧ nöht gus zy woser, ȧna nöht go zy s’fłȧś, dos, dos gy... dos fłȧś, wo śun wiöe gykoht. Go zy uf dos. Ȧ nöht güs [gus] zy roüm, dos bakt zih ȧzu, koht zih y dam roüm ȧbysła, no s’kymt cy ziöen, can, cwencik minüta, no, nie na gazie, ufum błȧh, no ny? Ȧ nöhta nom zy gydiöerty fłoüma. Gydjerty fłoüma. Ȧn gydjerty fłoüma, no, no ȧzu nom zy fum... ȧn zyta zȧkla hot zy fu... fu wiöer ȧ zyta zȧkla, nom zy ȧzu myter hand, ȧn y dos śöt zy nȧj. Ȧzu ȧ cwe möł go zy nȧj. Ȧn dos koht zih cyzoma. Ȧn wi zy wöst, wifuł łoüt höt zy, gus zy woser, nöht nom zy ȧn liter roüm, ȧna ȧbysła mał, maht zy zakłote, ȧn zy gus ȧn dos koht zy. To był gulaś śmietankowy, ze śliwkami. H’wa der ziöen, yhy hoüt wa’h nö gydenkja, wi dos güt wiöe. Ziöe’h, dos wiöe ȧzu zoüwylik, wi wen dy nö krigtst ȧ zyty fłoüm, wo ym roüm wiöd gykoht, dos wiöe beser wi dos fłȧś, wo diöt wiöe. Dos oswer myt brut. Cwe śysuł [śysułn] wün, s’wün mejer łoüt, wo hot frynd fu... �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jedzenie na odpuście w Starej Wsi Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No a do Starej Wsi chodziłam znowu z ciotką Polinską na odpust. Bo ona tam miała jakichś krewnych w karczmie. Tam, gdzie teraz stoi kościół i na dole, co teraz nic nie ma, tylko no park jest, to tam był taki długi dom, też z drewna. Krȧćmeryn (Karczmarka), Krȧćmeryn się to nazywało. To tam była Wilamowianka, służyła tam, a potem wyszła za mąż za tego gospodarza. Bo oni tam wymarli, a ta służąca, ta służąca Wilamowiana pobrała się z tym, z tym gospodarzem. I ciotka Polinska była krewna z tym człowiekiem. Bo to musiał być biedny człowiek, co poszedł na służbę tam do tej karczmy. A potem była, potem szłyśmy na odpust tam z ciotką Polinską, to zawsze jadłyśmy tam obiad. Dzisiaj jeszcze pamiętam, co tam jadłyśmy. To był gulasz. To jest... zupę miałyśmy z ryżem, zawsze z ryżem, bo nie było czasu zrobić makaronu, ale z ryżem. Zupa była z ryżem, kapusta była z ziemniakami i z mięsem, to było drugie danie, a potem później koło drugiej albo o trzeciej, to był gulasz, niby gulasz. To był taki gulasz, nie taki, jak teraz jest gulasz. To było, co mięso z obiadu, bo było mięso wołowe i drobiowe też, to było... ja się temu przyglądałam, jak ona to robiła. Kroiła to na takie małe kawałki, a potem była cebula i masło, okraszała to troszkę z... cebula robiła się żółta. A potem zalewała wodą, a potem dawała mięso, to to... to mięso, co było już ugotowane. Dawała na to. A potem zalewała śmietaną, to się tak piekło, gotowało się w tej śmietanie trochę, no przyjdzie powiedzieć, dziesięć, dwadzieścia minut, no nie na gazie, na blasze, no nie? A potem brała suszone śliwki. Suszone śliwki. I suszone śliwki, no tak, taki woreczek miała z... z materiału taki woreczek, tak brała ręką i do tego wsypywała. Tak ze dwa razy wsypywała. I to się tak gotowało razem. A jak wiedziała ilu ludzi ma, wlewała wodę, potem brała litr śmietany i trochę mąki, robiła zakłótę, i wlewała to i tak gotowała. To był gulaś śmietankowy ze śliwkami. Powiem ci, do dzisiaj jeszcze pamiętam, jak dobre to było. Powiem, to było takie kwaskowe, jak jeszcze dostałeś taką śliwkę, co była gotowana w śmietanie, to było lepsze niż to mięso, co tam było. To jedliśmy z chlebem. Dwie miski chleba, było więcej ludzi, bo miała też krewnych. [28] Wi dy wymysiöejer Jüda fȧjyta sukkot Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ȧzu wi dy Jüda, dy Jüda, di hota oü inda, ȧ dy Jüda, wen zy bata, do hota zy ȧ zyta, wi kon yh dos ziöen, ȧ zyta, zyty kliny komer, oder s’dah müsta zy cöwa. Zej hota inda zyta, zyta jes mahta zy, do zy dos dah kyna uf dy hej hywa ȧna do zy zȧjn underum hymuł. Zej kunda ny bata, wen, wen wiöe ȧ dah. Nok s’müst zȧjn głȧjh der hymuł. Ȧzu wiöe dos jyśter, oder ny ider wułd dos. 69 �70 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak wilamowscy Żydzi świętowali Sukkot Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Tak, jak Żydzi, Żydzi też mieli (swoje święto), a Żydzi, jak się modlili, to mieli taką małą budowlę, ale z otwieranym dachem. Zawsze takie coś robili, żeby móc dach otwierać do góry, żeby byli pod dachem. Nie mogli się modlić, jak tam był dach. Musiało być od razu niebo. Tak było kiedyś, ale nie każdy tak chciał robić. [29] Wi mih der pot fjyr hołwa liter brantwȧjn oüsgykoüft höt Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. S’wün ju zöfuł oüta... wün ny, jok ynzer straż, hiöer nok, fȧjerwer, fü mytum wiöen ȧn mytum, diöt, yr mejł brit, brit s’gytrȧd. No to müsta zy fiöen, no łiöeśa. Ȧn yhy ging, yhy ging, bo yhy füt mih, do’ȧ wyt łön ȧn mȧj putek, mȧj pot, kom ȧn’ȧ ziöet mer: „No, Helena” – bo yh hȧs Hela – „No wun höst dö dih gynuma? Fyrym ȧdkłüfsty ny, fyrym łest dih ny hejn?”. Ȧ y ȧr wȧjł, nöma zy, ȧ dos wiöe ȧ zyter śtank, ȧna świöec.... fon [fun], s’gytrȧd, ny? Wo’s brit. Fo [fu] dyhynda, yh mü jüh dos ziöen, fo [fu] dyhynda, ufum öeś. „Jezüs” – ziöet yh – „yt, yt wȧs yh śun, wu’h dö bej kuma”. Ȧna fjyr ȧn hołwa liter śnops, kiöefta... koüfta zy mih roüs fu dar mejł. Rüfa zy, bo yh his Figwer, ny? Za... wi’h jung wiöe, rüfa zy, do’h zo. Ȧ yhy gydöht, do dar höt mih diöt, ferśtejt dy froü? Do’ȧ diöt mih rift. Ȧ diöt wiöe, wo zy fün yn mejł. Te, Tymuś..., no, co pociąg jedzie, śyna, ejwer dy, no nöht wöst yh śun. Ym drȧj s’mügjys bröht... fün zy myt mer yn ham, yn drȧj s’mügjys. No ȧn dö wiöe nimyd ny, ziöet mer dy mama: „Zejh jok, dü, dü byst zu hałcśtiöek, do dy ny... dy głiöest ny y mjyr, ok y jyn”. Yhy cug mih oüs, cydyjyśt wüś yh mih, nöht cug yh mih oüs. Ȧmöł kymt dy mama gyfłün, ȧ s’wiöe dy tjyr ny cügymaht, ȧ mȧj tȧta wiöe y England. U Andersa, bo har ȧdkłüf fon [fun] doüća drowa ȧn’ȧ ging diöt, ȧ zy, y Belgja, y Belgja gingja zy cwej. Ȧ wen dy Doüća zy heta gyfanga, to derśłüga zy. Dos wiöe wojna, ny? Ȧn dy mama ziöet: „Ȧdkłoüfźe, gej ufȧ kjyhüf, gej ufȧ kjyhüf!”. Bo dy śoün hotwer ny, bo s’brit, zy ferbrant, dy jyśty. Ym noünȧndresik [noünȧndresikjer] jür (1945). Ging yh ufȧ kjyhüf ȧn cwyśa growa [grywyn], groby, no, łot yh mih nejder ym... yr... dos, ym hembła. Wȧst, ȧzu cötyt yh. Do’ȧ wyt kuma, oder ȧr wöst ni, ȧ hot mih... ȧ ziht byśtenik. Ȧ dy mama ziöet: „Ȧ wos wyłsty, der foter höt’s śun gynuma, ȧ dü kymst oü?”. Bo s’wiöe ȧzu. (...) Zy köma fo [fu] Śrȧjwadiöf, bo zy... na poniemieckie, no. Frasa, trynkja, ȧ nöht, „co moje – to twoje”. Ȧn zu wiöe’s, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian no. No to ging’ȧ, łis’ȧ mih. Hot yh nöhta rü. Oder wi s’Inga oü, do ziöet’s mer ȧzu: „Hela, wȧst? Yh mü der dos ziöen, dy Rüsa wün hundyt möł beser wi dy Pöła”. „Ȧ fyrym?”. „Zy gön yns cy, cy asa, s’mytagasa”. Zu trüga zy, do di hyhjer ny wysa. No güty łoüt, wo ejweron, y idum dos zȧjn. Jak mnie putek (ojciec chrzestny) wykupił za pół litra wódki Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Nie było tyle samochodów, tylko nasza straż, poczekaj tylko, straż, jechali wozem i z nim, tam, bo w młynie był pożar, paliło się zboże. No to musieli jechać, no gasić. A ja szłam, ja się bałam, że mnie zostawią. A mój putek, przyszedł i powiedział mi „No Helena”, bo ja się nazywam Hela, „No skąd się tu wzięłaś? Czemu nie uciekłaś, czemu się nie schowałaś?”. Za chwilę brali, to był taki smród i czarno ze zboża, nie? Co się paliło. I z tyłu, muszę wam to powiedzieć, z tyłu, po tyłku (obmacywali). „Jezus”, powiedziałam, „teraz już wiem, na co tu przyszłam”. I za pół litra wódki mnie wykupili z tego młyna. Wołali, bo ja się nazywałam Figwer, nie? Jak młoda byłam, wołali, żebym... A ja myślałam, że ten mnie tam chce, rozumie pani? Że on mnie tam woła. A tam było, co jechali do młyna. Te, Tymuś, no co pociąg jedzie, szyny, przez te (szyny), no potem wiedziałam już. O trzeciej rano przywieźli... jechali ze mną do domu, o trzeciej w nocy. No a tu nikt nie przyszedł, powiedziała mama: „Popatrz tylko, ty jesteś taka uparta, nie wierzysz mi, tylko im”. Rozebrałam się, najpierw się umyłam, potem się rozebrałam. Naraz mama przylatuje, a drzwi nie były zamknięte, a mój tata był w Anglii. U Andersa, bo on uciekł z niemieckiego wojska i poszedł tam, a oni, w Belgii, w Belgii poszło dwóch. A jakby Niemcy ich chwycili, to by ich zabili. To była wojna, nie? A mama powiedziała: „Uciekaj, idź na cmentarz, idź na cmentarz!”. Bo stodoły nie mieliśmy, bo się spaliła, spaliła się pierwsza. W 1939 (1945) roku. Poszłam na cmentarz i pomiędzy groby, groby, no położyłam się w tym, w koszuli. Wiesz, tak się trzęsłam. Że on przyjdzie, ale on nie wiedział, on mnie szukał ciągle. A mama powiedziała: „A co chcesz, twój ojciec ją już wcześniej zabrał, a ty jeszcze też przychodzisz?”. Bo tak było, (...) przyszli (wysiedlający) z Pisarzowic, bo, na poniemieckie, no. Żreć, pić, a potem co moje, to twoje. I tak było, no. No to poszedł, zostawił mnie. Miałam potem spokój. Ale jak Inga też, to powiedziała mi tak: „Hela, wiesz? Muszę ci to powiedzieć, Ruscy byli sto razy lepszi niż Polacy”. „A czemu?”. „Bo oni dawali nam jeść, obiad”. Tak nosili, żeby ci wyżsi nie wiedzieli. No dobrzy ludzie, co wszędzie, w każdym tym (narodzie) są. 71 �72 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [30] S’kynd bypiśt ȧ sowjetyśa drowa Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Ȧn dos wiöe ȧzu śejn, wi’s klin wiöe. Ȧn dö cy... wun der Kowalczyk ej, no do wün... bo dy, di köma, di di... ȧn dy oficjyn wün oü. Oficjyn wün cym jes... Köma zy, köma zy cy yns oü ȧn s’Hela hot ȧ jür. Ha ha, do bȧwjȧt’ȧ’s, ojej, bȧwjȧt’ȧ’s. Ȧ dos wiöe nöhta ȧzu... Yh wa ziöen, wi’s ej. Ejs... byzȧht’ȧ. Ȧ yhy ziöet’um, yhy ziöet: „Wos höt gymaht”. Ȧ, har ziöet: „Yhy ho oü zyty, y dyham”. Di oficjyn wün ȧbysła gyśȧjter. Dziecko obsikało radzieckiego żołnierza Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. I ona była taka ładna, jak była mała. I tu, gdzie jest Kowalczyk, no to byli... bo ci, ci przyszli, ci, a oficerowie też byli. Oficerowie byli u tego... Przyszli, przyszli do nas też, a Hela miała rok. Ha ha, to bawił ją, ojej, bawił ją. A ona była potem taka... powiem, jak jest. Ona go obsikała. A ja mu powiedziałam: „Co narobiła”. A on powiedział: „Ja też mam taką w domu”. Ci oficerowie byli trochę mądrzejsi. [31] Ȧ güter Rüsek hyłft Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Ȧ nöht hotwer ȧn... ynzer müter kant dan, mȧj müter. Bo wer hota kȧ rü ny. Ȧzu köma zy s’nahts ȧn ȧzu di, di... ȧn śisa, ȧn mȧłȧjhtwos maha. Ȧzu kunda zy cykrigata. No to hotwer ȧn oficer, ȧ dy müter, di kund’um śmȧjhln. Di maht’um inda arpuł [arpułn] ȧna ȧ e, śług’s, cwe e. E, wiesz co to jest e? – Ju. No maht’s’um inda s’öwyts. Ȧ dar wiöe ȧzu fruł, ȧzu śmekt’um dos. Hotwer rü. Nimanda łis’ȧ ny cü. Do imyd wje kuma ȧn yhta, yhta oüszeca. Nȧ, ȧ łis nimanda cü. Ȧzu fruł wiöe’ȧ. Ȧzu wiöe’ȧ ȧ ganca mönda, ȧ mönda wiöe’ȧ gywys. No do nöhta gingj’ȧ. Nöhta, oder nöhta wiöe dos ȧbysła beser, ym śłȧhsta wiöe der, dy... der ofang, wi zy köma. Wi zy köma wiöe’s ym śłȧhsta. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian „Dobry Rusek” pomaga Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. A potem mieliśmy jednego... nasza matka znała tego, moja matka. Bo nie mieliśmy spokoju. Tak przychodzili w nocy i strzelali i różne rzeczy wyrabiali. Tak umieli dokuczać. No to mieliśmy jednego oficera, a matka, ona mu umiała się podlizywać. Zawsze mu robiła ziemniaki i jajko, wbiła dwa jajka. Wiesz co to jest? – Tak. No, zawsze mu robiła wieczorem. On był taki zadowolony, tak mu to smakowało. Mieliśmy spokój. Nikogo nie dopuścił. Żeby ktoś przyszedł i coś narobił. Nikogo nie dopuścił. Taki był zadowolony. Tak był, cały miesiąc chyba był. No to potem poszedł. Potem, ale potem było już trochę lepiej. Najgorszy był początek, jak przyszli. Jak przyszli, to było najgorzej. [32] Dy Rüsa nama s’fad Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Mȧj foter, bo har śtiörw jung. Mȧj foter hot fynfȧnzȧhcik jür. Hotwer ȧn zyta jung fad, cwejürikja, ȧ zyta świöecys. Ȧ zej nöma ołys. Hotwer dos ym ołda, bo ȧ zyty ołdy, di, di hyt wiöe nö ny. Yr ołda, do diöt, der foter go jum diöt cy frasa, ołys, diöt wiöe’s cügymaht, no oder di, di Rüsa hota dos oüsgyjest, do diöt ȧ fad ej. Wi zy weter fün, hisa zy ufmaha ȧn s’fad nöma zy, ȧn s’wiöe fjetik. Ȧ zyta śejn świöec fad. Wo’s’ȧ gyfełt, dos noma zy. „Ruscy” biorą konia Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. Mój ojciec, bo on umarł młodo. Mój ojciec miał sześćdziesiąt pięć lat. Mieliśmy takiego młodego konia, dwuletniego, takiego czarnego. A oni brali wszystko. Mieliśmy to w starym (domu), bo taki stary, tego domu jeszcze nie było. W starym domu, to tam ojciec dawał mu jeść, wszystko, tam było zamknięte, no ale ci, ci Ruscy to się wytegowali (dowiedzieli), że tam jest koń. Jak odjeżdżali, kazali otworzyć i konia wzięli i było po wszystkim. Taki piękny, czarny koń. Co się im podobało, to brali. 73 �74 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [33] Wi zy yns noma, dy Neuman-Mejł cy feleśa Abda-Inga (1928–2016), 2009. Y dy mejł wi zy yns noma, ȧn diöt dar ubowjec, dar wułd diöhoüs, do yhy mytum gej yn zek diöt jynta. Ȧ yhy łaht’ȧ oüs, oder diöt wün oü büwa, di müsta gywast fum AK zȧjn. Di zosa dy gancy naht ben yns, ȧn zy fercyłta ȧn zy łahta ȧn wjyr oü myta. Ȧn fu dam cün, do yh ny ging mytum, do go’ȧ mih diöt, bo y zyta rün kom s’gytrȧd, wȧł dy mejł wiöe undercunda gywast. Ȧn wi zy gyłeśt hota, to kom dos hȧsy gytrȧd nöhta. Müstwer dos y dy zek nȧjłön ȧn dy zek hywa cym fanster roüs. Zyty gancy cetnan. Ȧn do go’ȧ mih cy dam łecta rür, wu zytys ganc hȧsys gytrȧd kom. Bocy mügja kund yh śun kȧ wüt ny ziöen. Fu dam śtoüb. Jak nas wzięli do gaszenia młyna Neumanna Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Do młyna, jak nas wzięli i tam ten ubowiec. On chciał koniecznie, żebym z nim poszła do tych worków tam gdzieś. A ja go wyśmiałam, ale tam byli też chłopcy, oni musieli być z AK. Ci siedzieli całą noc przy nas i opowiadali i się śmiali, a my też z nimi. A z tej złości, że z nim nie poszłam, to dał mnie tam do takich rur, bo w takich rurach szło zboże, bo ten młyn był podpalony. I jak gasili, to przychodziło potem to gorące zboże. Musiałyśmy to wpuszczać do worków i te worki podnosić i przez okno. Takie całe cetnary. No to dał mnie do tej ostatniej rury, gdzie takie całkiem gorące zboże szło. Do rana nie mogłam już powiedzieć ani słowa. Z tego kurzu. [34] Der jyśty mȧj wymysiöeryś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Gryhta nöm krig, wa’h der ziöen. Ym Rynk wiöe, bo dos wiöe der jyśty mȧj, höt, höta [hota] di fu komunizm, höt‘ȧ ym Rynk ȧ zyta erzemlung [trof], fu ciglȧj gingja oü dy łoüt uf dan Rynk. Ȧ wjyr, jungy Wymysiöejer, bo dos wün jok Wymysiöejer, ziöeta ȧzu: „Wȧsty wos” – no wjyr wün jung, ziöeta zy: „Wjyr, wjyr gejn yns yn Bibiöewjec, diöt hower ȧ ȧkordeon, diöt wawer ȧbysła zyca ȧn zyngja”. Ȧ s’höt dos imynd [imyd] gryhta gyziöet ufum Rynk. No, ny łang wiöe dos dö. Köma gyfłün zyty... no, zyty nygüty łoüt. Dos wün kȧ Wymysiöejer. Ȧna zy hon yns gyfanga, wȧsty. War wiöe ȧdkłoüfa, wiöe’ȧ güt, ȧ war, wan zy hon gyfunga [gyfanga], ging’ȧ dy gancy naht uf dy policȧj, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian diöt zösa zy yr, ym kałer pocy mügja. Ȧn s’mügjys füta zy di junga łoüt, bo y... ufer Byłc brant der... dy mejł. Füta zy diöt di łoüt y dy at. [...] S’höt dos imynd [imyd] gyziöet ufum Rynk ȧna, di nygüta łoüt zȧjn gryhta kuma ȧn zy hon yns gyfanga. Ȧ yhy wiöe... yhy ȧdkłüf, ȧna bym Mjeta, diöt wiöe ȧ zyty łȧter undum hoüz. Fjym hoüz. Yhy cug di łȧter uf mejh, ȧna h’zos under dar łȧter. Wen zy heta kuma, heta zy mih derwjygt [derwügt]. Świętowanie Pierwszego Maja po wilamowsku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Zaraz po wojnie, to ci opowiem. W rynku, bo to był pierwszy maja, mieli ci komuniści, mieli w rynku takie zebranie, od cegielni szli też ludzie na ten rynek. A my, młodzi Wilamowianie, bo to byli tylko Wilamowianie, powiedzieliśmy tak: „Wiesz co”, no my byliśmy młodzi, powiedzieli: „Idźmy sobie do Bibowca, tam mamy akordeon, tam trochę posiedzimy i pośpiewamy”. A ktoś to zaraz powiedział na rynku. No niedługo to trwało. Przylecieli tacy... no tacy niedobrzy ludzie. To nie byli Wilamowianie. I oni nas łapali, wiesz. Kto uciekł, to dobrze, a kto, kogo złapali, poszedł na całą noc na policję. Tam siedzieli w piwnicy aż do rano. A rano wywozili tych, tych młodych ludzi, bo... w Bielsku palił się młyn. Wywozili tam tych ludzi do pracy. (...) Ktoś to powiedział na rynku i ci niedobrzy ludzie zaraz przylecieli i nas łapali. A ja byłam... ja uciekłam i u Mjety tam była taka długa drabina pod domem, przed domem. Pociągłam tą drabinę na siebie i siedziałam pod tą drabiną. Jakby nadeszli, to by mnie udusili. [35] Ȧ gyśȧjty Wymysiöejeryn bywjet koroln Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Wen zy köma y dy hyt, ȧn zy zöha, zuhta zy jok dy łod, wu dy łoda zȧjn. Ȧn wen’ȧ dos ny past, to freta zy: „Ȧ wun zȧjn dy korol?”. To dy nökweryn dö hot ȧ zyta grusa dibzak, ym rök, ȧn zy köma oü. No „dy korol” ȧn „dy korol”. Ȧn zej nom dan boütuł myt dan, myt dan korol cwyśa dy fis, ȧn zy hüłd dos. Ȧn zej bytofta zy ejweron. Gancy bytofta zy zy, ȧn dy korol funda zy ny, bo zy hot ȧ zyta twiöegzak. Ȧn zyta twiöegzak hot zy... ȧjgynyt, y dam rök, ȧ wen yhta kom, wen wer zaha, zyty fyngjela oba üryngla, zyty zaha hejnłeta, to nom zy jok dan dibzak cwyśa dy fis, ȧn mytum śjyctüh dakt zy zy cü ȧn zy zös... wösta śun nist. Ȧn zy bytofta zy ganc. 75 �76 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Sprytna Wilamowianka ratuje korale Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. Jak przyszli do domu, to widzieli, szukali tylko skrzyni, gdzie są skrzynie. A jak im to nie pasowało, to pytali: „A gdzie są korale?”. To ta sąsiadka tu, to miała taką dużą kieszenń w spódnicy, a oni przyszli też. No „korale i korale”. A ona wzięła ten worek z tymi koralami pomiędzy nogi i trzymała to. A oni ją obmacywali wszędzie. Całą obmacali, a korali nie znaleźli, bo miała taki worek jak na ser. Taki worek jak na ser miała zaszyty w tej spódnicy. A jak coś przyszło, takie rzeczy jak pierścionki albo kolczyki, takie rzeczy jak żeśmy chowali, to ona brała tylko tą kieszeń pomiędzy nogi i fartuchem przykryła i oni już nic nie wiedzieli. A całą ją obmacali. [36] Oüz ȧ jung mȧkja ym pikus Holećkla-Helka (1928–2017), 2009. Zy köma. To gingja zy ym dy hyta rym ȧn zy... zy zühta, dy mȧkja, dy mȧkja. Wi zy yns derfün, dy mȧkja, to łeta zy zih śun hejn, miöehja. Ȧ yhy wöst nist ny. Köma zy mih ȧna myt mjyr... „Zosty kuma” – ziöeta zy mer. No do ging yh hałt myta myt. „Bo wen ny, to wyt śłȧht myt’üh zȧjn” – ziöeta zy gryhta, ferhisa zy mer. Yhy füng o cy grenn, no oder zy noma mih uf dy Bejł, ȧn diöt müstwer łejgja ufum füsbödum. Ȧn, ȧn śłüfwer ufum füsbödum, bo wjyr wün dresik mȧkja. Mȧśjytwer fu Wymysoü bocy uf dy Byłc cyfüs. Füt yns nimyd ny. Ȧn wer grynn. Dy mama kund oü nist ny ziöen. „Bej śun śtył, yh wa kuma cy djyr, yh wa dih diöt byzihja” – kom zy. Kom zy zan, wo yhy diöt mah. Ȧna oba, wo wer ny maha nist. Miöehysmöł mahtwer nist, ȧ miöehysmöł gingwer, nöma zy yns, dy Rüsa derzȧnk wün ju dö. Do nöma zy yns, do wer yhta diöt ufroüma zuła, ejweron wu’s’ȧ ym śmüciksta wje... wiöe. To müstwjyr gejn ȧn wer müsta roüma. Zyty cȧjta hotwer, jungy cȧjta. Wos wiöe, ȧ jung mȧkja wiöe’h derzȧnk, oder h’müst śun... No do zöswer, cwü woha wiöe dos gywys, ȧn nöhta müsta zy yns cy asa gan, zöfuł mȧkja wi wün. Diöt nöma zy yns cyr at ufer Bejł, ȧ njen wośa ȧn öernung maha. Wȧs yh, nö wam dos wiöe? Bo dos wiöe łydik śun. Ȧna... ȧna wjyr müsta dos ołys ufroüma. Ȧ wi wer ufgyroümt hota, no do gön zy yns diöt yhta cy asa. Zyty plipzüp [pipzüp], mȧłȧjhtwosfer ȧny, wiöe dos ny güt. Oder hunger wiöe, do... wjyr hyngjyta, to öswer ołys uf. Wo wer grynn. Ȧ wi zy yns roüsłisa, cwü woha wiöe dos, zöswer diöt, mjyr śȧjnt’s, oder drȧj woha, śun gydenk śun ȧni ny gynoü. No do kömwer yn ham, ȧn wer köma diöt, myt jen fȧldyn oła fur Byłc. Myta fȧldyn, wi zy yns roüsłisa, bo wer głiöeta nö ny, do wer frȧj zȧjn. Do wer yn ham kyna gejn, do zy yns wejder ny wan huła. Fütwer yns okriöepnje. Oder zy �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian köma ny. Oder dy mȧkja müsta ekstra zyca, ȧ dy ełdyn oü ekstra zyca. Tȧta nöma zy oü, oü zos’ȧ diöt ym lager, ufer, ufer Był... ufer Bejł wiöe dos. Ȧ zyta ława hotwer, dos junga ława ȧzu troürik, ȧzu śłymp, ȧzu... Wen yh hoüt fu dam ołum denk, wje’h ju nö hoüt grenn. Dos wiöe ju śreklik. Wjyr wün ju nimanda nist ny śyłik, zyty kyndyn, jungy mȧkja wüwer, y dy śül gingwer nö. Ȧna zu yns byhandułn? War höt dos... Do zy güt myt śejna wjytyn wjyn cy yns kuzta [kuza], oba heta zy gükja y dy at gynuma, cyr at, oder ȧzu łoütyś. Oder dos wiöe jok ołys ȧzu... mȧłȧjhtwi. Jako młoda dziewczyna w areszcie Helena Nowak z d. Nikiel (1928–2017), 2009. Przyszli. To chodzili po domach i szukali dziewcząt, dziewcząt. Jak się dowiedziały, dziewczyny, to już się chowały niektóre. A ja nic nie wiedziałam. Przyszli po mnie i ze mną: „Masz przyjść” powiedzieli mi. No to przecież z nimi poszłam. „Bo jak nie, to będzie z wami źle”, od razu mi powiedzieli, obiecali mi. Zaczęłam płakać, no ale wzięli mnie do Białej i tam musiałyśmy leżeć na podłodze. I i spałyśmy na podłodze, bo byłyśmy tam trzydzieści dziewcząt. Maszerowałyśmy z Wilamowic aż do Bielska na nogach. Nikt nas nie zawiózł. I płakałyśmy. Mama też nic nie mogła powiedzieć: „Bądź już cicho, przyjdę do ciebie, odwiedzę cię tam”. Przyszła. Przyszła patrzyć, co tam robię. I, albo że nic nie robimy. Czasem nic nie robiłyśmy, a czasem szłyśmy, brali nas, wtedy Ruscy tu byli. To brali nas, żebyśmy tam coś posprzątały, wszędzie, gdzie było brudno. To musiałyśmy iść i sprzątać. Takie czasy miałyśmy, taką młodość. Co było, byłam młodą dziewczyną wtedy, ale musiałam już... No to siedziałyśmy dwa tygodnie to było chyba. No i musieli nam coś jeść dać, tyle dziewczyn, co nas było. Stamtąd nas wzięli do pracy do Białej, podłogę myć i robić porządek. Czy ja wiem, po kim to było? Bo to było już puste. No i my musiałyśmy wszystko sprzątać. A jak już miałyśmy posprzątane, no to dali nam tam coś do zjedzenia. Taką pipę byle jaką, to było niedobre. Ale głód był, głodowałyśmy, to zjadłyśmy wszystko. Co my się upłakałyśmy. A jak nas wypuścili, dwa tygodnie to było, siedziałyśmy tam, tak mi się wydaje, albo trzy tygodnie. Już nawet nie pamiętam dokładnie. No to przyszłyśmy do domu i przyszłyśmy tam, tymi polami całymi z Bielska. Polami, jak nas wypuścili, bo jeszcze nie wierzyłyśmy, że jesteśmy wolne. Że możemy iść do domu, że po nas znowu nie przyjdą. Strasznie się bałyśmy. Ale nie przyszli. Ale dziewczyny musiały siedzieć osobno, a rodzice osobno. Tatę też wzięli, też siedział tam w lagrze. W Biel... w Białej to było. Takie miałyśmy życie, tą młodość taką smutną, taką złą. Jak dzisiaj o tym wszystkim myślę, to jeszcze bym dzisiaj płakała. To było straszne. Nikomu nic nie byliśmy winni, takie dzieci, młodymi dziewczynami byłyśmy, do szkoły jeszcze chodziłyśmy. I tak nas traktować? Kto to... Jakby mówili do nas ładnymi słowami, albo by nas wzięli chociaż do pracy, ale tak po ludzku. Ale to wszystko było tylko tak byle jak. 77 �78 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [37] Ȧ bejzer, doüćer śiłer Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Stiehr, Stiehr wiöe oü ȧ, ȧ łjyt oü. No to wȧsty wos, har, mȧj kuzin, der Jüza wiöe ȧzu ołd wi yh. Ȧna wjyr gingja bȧdy y ȧ śül. Ȧ nöhta, har kund, no, ȧ łjyt zih śłȧhter wi yh. Bo wȧsty dy mȧkja wün inda beser. Nöhta ziöet’ȧ, ziöet’ȧ jum ȧzu: cyderjyśt jat’ȧ’an ȧzu mytum, myt ȧm, taką mioł loske, ȧ nöhta ziöet’ȧ: „Gej y dy aptyk ȧn kiöef mer hau blau!”. Ȧn dos wiöe ju nist jok „hau blau”, jat’ȧ’an ȧzu, do’ȧ wiöe ganc błöw. Zły niemiecki nauczyciel Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Stiehr, Stiehr był też, uczył też. No to wiesz co, on, mój kuzyn, Józek, on był w tym wieku, co ja. I my chodziliśmy razem do jednej szkoły. A potem, on umiał, no uczył się gorzej niż ja. Bo wiesz, dziewczynki były zawsze lepsze. Potem powiedział, powiedział mu tak, najpierw go bił tak z, taką, taką miał laskę a potem powiedział: „Idź do apteki i kup mi hau blau”. A to nie było nic, tylko „hau blau” (bij aż będzie niebieskie), tak go bił, że był cały niebieski. [38] Ȧ briw wymysiöeryś gyśrejwa Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Wi dy Doüća dö wün, wi zy köma dö nȧj, ȧn yh hot ȧ feter, ȧ feter y Frankrȧjh. Ȧn wjyr kunda ny śrȧjwa cünum. No to śrȧw yh ȧn briw wymysiöeryś, oder ȧn grusa briw, bo wer wułda jum gan cy wysa, wo dö zih... bo har śrȧw, wiöe... wiöe noügjyrik, wos zih dö maht. Bo dy Doüća diöt ferśidnikjy... zaha mahta zy. Wo dy Doüća dö maha, op wer ława, dos wszystki, dos ołys fret’ȧ. Ȧn yhy kund nist jum ny śrȧjwa, bo s’wiöe... dy cenzür wiöe. No to śrȧw yh wymysiöeryś. Yta wi’ȧ dyham wiöe, śprȧh yh ȧzu: „No, Frana-feter, wos wöster fu dam briw, wo yhy śrȧw [oüh?] wymysiöeryś?”. „Nist wöst yh, h’hot nö mejer strah ym oüh, wi’s y dam briw ołys wiöe gyśrejwa, bo’h wöst nist ny derfön”. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian List napisany po wilamowsku Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. Jak tu Niemcy byli, jak wkroczyli, a ja miałam wujka, wujka we Francji. A my nie mogliśmy do niego pisać. No to napisałam list po wilamowsku, ale duży list, bo chcieliśmy mu dać znać, co tu się dzieje. Bo on pisał, był ciekawy, co się tu dzieje. Bo Niemcy robili różne rzeczy. Co Niemcy tu robią, czy żyjemy, to wszystko, o wszystko pytał. A ja mu nie mogłam nic napisać, bo była cenzura. No to napisałam po wilamowsku. Teraz, jak był w domu (w Wilamowicach), powiedziałam tak: „No wujku Franku, coście wiedzieli z tego listu, co do was napisałam po wilamowsku”. „No nic nie wiedziałem, jeszcze bardziej się o was bałem, co w tym liście wszystko było napisane, bo nic z niego nie wiedziałem”. [39] Opyłys y Ałca Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Do yhy mytum Biöetuł-feter, füwer ju ufȧ, ufȧ, niby wen wiöe opyłys, do der Biöetuł-feter wiöe y bekjerȧj, har kund płacła baka zyty... Zyty płacła, wi dos śyseła ej, wün gybaka ufum... śjywa, no do wiöe’ȧ, drȧj oba fjyr zyty śjywa büh, no to wün s’kymt cy ziöen, zȧhs, cwełf zyty... uf ȧm śjywa, myt twiöeg ȧn myt cöker ȧn myt, myter posypka. Do ferkoüft’ȧ ufum opyłys, ferśtejsty? Ȧn wjyr, kyndyn, füwer ufȧ opyłys myt. Oder nöhta go’ȧ yns, wi’ȧ ołys ny hot ferkoüft, no do krigtwer oü, wer hota ju kȧ giełd ny. No gük dos wiöe dö der feter, dy Biöetuł-müm ȧn mȧj baba – dos wün śwastyn, no ny? Dos wiöe kuzynka, dy Tera-müm, wo ȧ fiöen hot ȧ zun. No do wüwer inda ufum, do denk yh, wi dy Ełcnyn gingja ogycün. Odpust w Hałcnowie Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Bo ja z Botuł-fetrem (wujkiem), jechaliśmy na, no jak był odpust, bo Botuł-feter był w piekarni, umiał piec takie ciastka. Takie ciastka, jak ta miseczka. Były pieczone w formie, to były trzy, albo cztery takie formy piekł. No to były, przyjdzie powiedzieć sześć, dwanaście takich, na jednej formie. Z serem, cukrem i posypką. To sprzedawał to na odpuście, rozumiesz? A my, dzieci, jechaliśmy na odpust z nim. Ale potem nam dawał, jak wszystkiego nie sprzedał, to dostawaliśmy też, no my nie mieliśmy pieniędzy. No chociaż to był wujek, bo ciotka Botłowa i moja babcia to były siostry, nie? To była kuzynka, ciotka Tera, co miała syna księdza. No to byłyśmy zawsze na..., pamiętam, jak Hałcnowianie chodzili ubrani. 79 �80 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [40] Dy jyśta Wymysiöejyn wün y Wymysdiöf Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No wȧsty wos, ȧzu gynoü wösta zy ju oü ny. Jok oły ziöeta, wjyr zȧjn „hołdy-bołdy”. Bo nimyd ferśtand [ferśtind] di śpröh ny. No to müsta zy zȧjn fu jynt kuma, ny? Ȧn cyderjyśt wün zy y Wymysdiöf, oder diöt höt’s’ȧ ny gyfoła, dos hon fercyłt di ełder łoüt. Diöt höt’s’ȧ ny gyfołt, bo s’wün ȧbysła gybjygja. Ny grusy, oder zyty. Ȧn zy köma wejder dö, ȧn dö fełta zy, bo dö wiöe ejweron puś. Fełta zy di biöem, ȧna zy wönta wejder dö. No s’mü dos hon gytoüyt łang, do zöfuł nöhta... no, s’wün ju ny hefa. Pierwsi Wilamowianie osiedlili się w Starej Wsi Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No wiesz co, tak dokładnie też nie wiedzieli (skąd pochodzą Wilamowianie). Wszyscy tylko mówili, że jesteśmy „hołdy-boldy”. Bo nikt nie rozumiał tego języka. No to musieli skądś przybyć, nie? I najpierw byli w Starej Wsi, ale tam im się nie podobało, to opowiadali ci starsi ludzie. Tam im się nie podobało, bo było trochę górek. Nie duże, ale takie. I przyszli znowu tu, a tu walili, bo tu był wszedzie las. Walili drzewa i mieszkali znowu tu. No musiało to trwać długo, że tyle później... no nie było ich dużo. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Konceptualizacja przestrzeni i „naszego” miejsca w świecie Dy konceptuȧlizȧcyj fum fȧld ȧn fu „ynzum” płoc ufer wełt [41] Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot Linküś-Ruzła (1926–2009), 2008. Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Wjyr hon ȧ śejny kjyh, yr kjyh zȧjn drȧj ełtyn, dy ełtyn zȧjn oüsgykrycułt ym łyndahułc ȧn der kroücwȧg ej oüsgykrycułt ym ȧhahułc. Wjyr hon... byr kjyh zȧjn oü nuna. Zy hyłfa yr kjyh, ȧny śpejłt ufer bejn, ufer ügl ȧna ȧny ej wejder yr dryskomer, zy ergjyt zih diöt myt dan büwa. Wjyr hon oü ȧ śejna Rynk. Ym Rynk zȧjn hefa gywełn, wjyr kyna yns ołys ȧjkiöefa, ławamytuł, ocycin. Ufer ek ej oü ȧ krȧćum, diöt kynwer yns oüstrynkja ȧn śnops ȧna ȧ mytagasa ufasa, ȧna zu ej der Rynk, ȧ grusy gymȧn ej, ȧ grusy śül, cy dar gymȧn gyhjyn dy djyfyn fu ynzy... ymsrod wu wün y Wymysoü. Błan gyhjyt ok fjym üwer, bo diöt ej ȧ fłus ȧna hynderum üwer gyhjyt zy śun y dy Śtot. No to gyhjyt cy dar [dam] ynzer Wymysoü Błan, Hylćadiöf, Śrȧjwadiöf, Wymysdiöf, Denkjadiöf. Zawyś gyhjyt śun uf Brejskja. Wjyr hon oü uf idum, idum mejtwoh ej y Wymysoü ȧ jümyt, ȧ kjymys. Do kon’ȧ yns, kynwer yns oü ołys kiöefa. Dy łoüt kuma gyfiöen fu wȧjt ȧna zy brengja dy wiöer, ȧn dy ander łoüt kuma wejder gyfiöen kiöefa. Ȧzu ejwer dos... oły mejtwoh ej, ej ȧ ben yns ȧ zyter jümyt. Wjyr hon oü śejny pȧhśtrösa. Grusy, brȧty śtrösa. Ȧn by dan śtrösa zȧjn śejny hyta gyboüyt. Śtekikjy hyta. Hułchyta zit mon [mȧ] oü, oder zjyr wing. Imyd [ind jynt] tryft zih nö fu hułc ȧ hyt, oder zjyr wing. S’ej ejweron ufgyroümt, zy, zy... s’zȧjn yn, yn gatła błimła ȧn puśbiöemła gyzoct. S’ej ejweron öernung, ufgyroümt. Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Wilamowice to piękne, małe miasto Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2008. Wilamowice to piękne, małe miasto. Mamy piękny kościół, w kościele są trzy ołtarze. Ołtarze są wyrzeźbione w drewnie lipowym, a droga krzyżowa jest wyrzeźbiona w drewnie dębowym. Mamy... w kościele są też zakonnice. Pomagają 81 �82 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian w kościele, jedna gra na chórze na organach, a jedna jest z kolei w zakrystii, zajmuje się tam ministrantami. Mamy też piękny rynek. Na rynku jest wiele sklepów, możemy sobie tam wszystko kupić: jedzenie i ubrania. Na rogu jest też karczma, tam możemy sobie wypić wódkę i zjeść obiad. Tak wygląda rynek. Jest też duża gmina, duża szkoła. Do tej gminy należą wioski dookoła Wilamowic. Bielany należą tylko przed brzegiem (Soły – Zasole Bielańskie), bo tam jest rzeka, a za rzeką należą już do Kęt. No to należą do tych naszych Wilamowic Bielany (Zasole Bielańskie), Hecznarowice, Pisarzowice, Wilamowice, Dankowice. Jawiszowice należą już do Brzeszcz. Mamy też w każdą środę targ. To możemy tam sobie też wszystko kupić. Ludzie przyjeżdżają z daleka i przywożą towar, a inni ludzie przyjeżdżają z kolei coś kupić. I tak każdej środy jest u nas taki targ. Mamy też piękne asfaltowe ulice, duże, szerokie ulice. A przy tych ulicach stoją piękne domy, piętrowe domy. Drewniane domy widać, jeszcze, ale bardzo rzadko. Czasem jeszcze się zdarza drewniany dom, ale już bardzo mało. Wszędzie jest posprzątane, w ogródkach są kwiaty i iglaki. Wszędzie jest porządek, posprzątane. Wilamowice to piękne, ładne miasto. [42] Dy jyśta Wymysiöejyn wułda ny błȧjn y Wymysdiöf Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Fylȧjht, fylȧjht, water... water kuma uf dos, do, fu wu dy łoüt zȧjn, bo... Wen zy wün oü ȧzu, do zy... ny wułda diöt zȧjn, bo diöt zȧjn... wün zyty groble i takie se to, w Starej Wsi, no to köma zy uf Wymysoü dö, hota zy zih ȧjgyzidlt. Pierwsi Wilamowianie nie chcieli zostać w Starej Wsi Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Być może, być może dojdziecie do tego, skąd ci ludzie pochodzą. Jak byli też tacy, że... nie chcieli tam być, bo tam były takie groble i takie se to, w Starej Wsi (nierówny teren). No to przyszli do Wilamowic, tu się osiedlili. [43] Fyrym hȧsa zy Underum Puś Puś-Pejter-Hȧla (1930–2017), 2009. Wi dö wiöe Underum Puś? No güt, no dö wiöe ȧmöł gywast ȧ puś, wȧst? No. Oder di ołda łoüt hon dos ołys, dan puś likwidjyt, und zy hon hoüzyn ufgyśtełt. No. – Ȧn diöh dos ej dö gyhȧsa Underum Puś? �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Underum Puś, bo dö wiöe... yh denk dos ny, yh denk dos ny, oder mȧj, fylȧjht, dy baba, wje zy dos denkja, do dö wiöe ȧ puś. Dlaczego jedna z dzielnic Wilamowic nazywa się Pod Lasem Elżbieta Gandor z d. Fox (1930–2017), 2009. Jak tu było Pod Lasem? No dobrze, no tu był kiedyś las, wiesz? No. Ale ci starzy ludzie cały ten las zlikwidowali i postawili domy, no. – I przez to nazywało się tutaj Pod Lasem? Pod Lasem, bo tu był.... ja tego już nie pamiętam, ale moja, może moja babcia by to jeszcze pamiętała, że tu był las. [44] Der Jüdaśtȧjg ȧn der Pöłaśtȧjg Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. – Der Jüdaśtȧjg ȧn Pöłaśtȧjg dos wiöe dosnymłikjy? Dosnymłikjy. Bo Jüdaśtȧjg... nöht wün śun kȧ Jüda ny, ȧ nöhta gingja dy Denkjadiöfyn, dy Wymysdiöfyn ȧna dos wün Pöła, ȧ wjyr wün Wymysiöejyn. Ȧn s’his dos Pöłaśtȧjg. No. Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg (ścieżka Żydów i Polaków) Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. – Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg to to samo? To samo. Bo Jüdaśtȧjg, potem już nie było Żydów, a potem szli tam dankowianie, starowsianie, a to byli Polacy, a my byliśmy Wilamowianami. No i nazywało się to Ścieżka Polaków. [45] Der Bibiöewjec jyśter Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Nȧ-nȧ, der Bibiöewjec wiöe ny gryser. Ȧ wiöe fylȧjht nö ȧbysła kliner, oder ȧ wiöe ȧ śejner, kliny puś. Diöt hota zy ym zumer, wün oü zyty... śpejłta dy, dy... müzik. Ȧ miöehysmöł kom ȧ junger myter ȧkordeon. Ȧna di junga łoüt, di mȧkja ȧn dy büwa, diöt wiöe ȧ zyter płoc, ȧbysła weter fu dȧjner hyt. Diöt wiöe ȧ zyter płoc, diöt wün kȧ biöem, jok ymsrod wün biöem. Diöt tanctwer, diöt... zöswer ȧn wer zunga ȧna... Oder ny inda, ny inda. 83 �84 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian O dawnym Bibowcu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Nie nie, Bibowiec nie był kiedyś większy. Był jeszcze może trochę mniejszy, ale był pięknym, małym lasem. Tam mieli, w lecie były takie... bawili się, no zabawa. A czasami przyszedł jakiś młody z akordeonem. A ci młodzi ludzie, dziewczyny i chłopcy, tam był taki plac, trochę dalej od twojego domu. Tam był taki plac, tam nie było drzew, tylko naokoło były drzewa. Tam tańczyliśmy, siedzieliśmy i śpiewaliśmy i... Nie zawsze, nie zawsze. [46] Wi wiöe s’Biba-Jew cytȧlt Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. – S’Biba-Jew oba wi? S’Biba-Jew. – S’Biba-Jew. Ȧ nöhta wiöe... No nöhta fu dam Biba-Jew, zy müsta hon dy, dy baba, no, di gru... – Di Prȧdźjada. No, müsta zy hon hefa fȧld, bo nöhta gön zy dos ym Biba-Jȧśkja, ym Biba-Jüza ȧn ym Zejma-Kȧśka, bo dos, di wiöe śun oüsgan. No to di drȧj wün uf dam jew. (...) Dos mü zȧjn jyśter gyhot ȧner ȧna, bo di fȧldyn zȧjn ȧzu, wi ȧs fȧld wiöe fum, fum... fum, no Hȧla-Frana, dos wiöe fum Mjeta, dos wiöe fum Biba-Jȧśkja, dos wiöe fum Biba-Jüza. Ȧn s’Zejma-Kȧśka, ejs hot fur ander zȧjt śtrös. Di śtrös, dar rȧja ging poca uf dy, pocam Barda. Dos wiöe ȧ hyt, no, śun ym end Wymysoü. Jak była podzielona Bibowa Rola Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No Bibowa Rola. A potem było... No potem z tej Bibowej Roli, musieli mieć ci, te babcie, ci pradziadkowie. No musieli mieć dużo pola, bo potem to dali Biba-Jaśkowi, Biba-Józkowi i Zejma-Kaśce, bo ona, ona była już wydana. No tych troje było na tej roli. (...) To musiało być kiedyś w posiadaniu jednego i, bo te pola są (leżą) tak, jak jest pole od Hala-Franków, to było od Mjety, to było od Biba-Jaśka, to było od Biba-Józka. A Zejma-Kaśka, ona miała po drugiej stronie ulicy. Ta ulica, ta miedza szła aż do Bardy. To był dom już na końcu Wilamowic. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [47] Wi yh mih łjyt śwyma bym mjer Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Yhy wiöe ju njynt, h’wiöe jok y Wymysoü. No to diöt wiöe’h, ny? Ȧna zej gingja boda. Yhy hot oü ȧn śejna ocug cym boda, oder ziöeta zy: „Ku myt yns ys woser!”. Wi’h ging myta ys woser, zy hułda mih ȧbysła, bo wȧsty, yh kund ny śwyma, h’kon hoüt, bocy hoüt ny śwyma. No oder y dam woser, y dam mjer, ging yh ȧbysła rym. Oder nöhta wiöe zyty grusy zun, y piöer minüta wiöe’h ganc ferbrant. Ȧn di łoüt hon dos gyzan, nom’ȧ, fü’ȧ y dy śtot ȧn’ȧ koüft mer zoüwermyłih. Ȧn’ȧ kom wejder ȧn’ȧ go’m [ȧn’ȧ go mer] dos: „Dü müst dos byśtenik śmjen, bo wen ny, wysty ny oüshałda”. Jak uczyłam się pływać nad morzem Anna Foks (Fox) (ur. 1927), 2022. Ja wcześniej nigdzie nie byłam, tylko w Wilamowicach. No to tam byłam, nie? I oni poszli się kąpać. Ja też miałam taki ładny strój do kąpania, ale oni powiedzieli: „Chodź z nami do wody”. Jak poszłam z nimi do wody, oni mnie trzymali trochę, bo wiesz, ja nie umiałam pływać, dzisiaj nie..., do dzisiaj nie umiem pływać. No ale w tej wodzie, w tym morzu tak trochę chodziłam. Ale potem było takie duże słońce, za parę minut byłam cała spalona. A ci ludzie to widzieli, wziął, pojechał do miasta i kupił mi kwaśne mleko. I przyjechał znowu i dał to: „Musisz to ciągle smarować, bo jak nie, to nie wytrzymasz”. [48] Wi wer zih bym nökwer oüz kyndyn bawjȧta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Zej hota dö ȧ zyta, ȧ zyta klin hytła, wjyr tancta diöt inda, bo s’wün hefa, hefa kyndyn ȧn mȧj foter, no dos wün, zy hota zih gan cyzoma. No ȧna di, di bow, dy, di ołdy, zy hot inda ȧ kysła ufum hiöet, bo zy hot... s’hiöet tut’er [tot’er] wej, hot zy inda dos kysła. Jak bawiliśmy się u sąsiada jako dzieci Anna Foks (Fox) (ur. 1927), 2022. Oni tu mieli taki, taki mały domek, tam zawsze tańczyliśmy, było dużo, dużo dzieci i mój ojciec, no to byli, oni się lubili. No ta, ta kobieta, ta stara, ona miała zawsze na głowie poduszkę, bo miała... głowa ją bolała, zawsze miała tą poduszkę. 85 �86 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [49] Wo yh hoüt ho gymaht Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Yhy ny, yhy... arpuł [arpułn] fȧt yh, mjen fȧt yh, ołys cym mytagasa. Nöht ging yh ufȧ rużanjec, grod ent’ȧ zih śun yta. No ȧn ho’h, ȧ nöht gej’h, gej’h łejgja, gej’h oły tag uf ȧ śtund. Co dziś robiłam Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. Ja nie, ja obierałam ziemniaki, marchewkę obierałam, wszystko do obiadu. Potem poszłam na różaniec, prawie się już teraz kończy. No i... a potem idę, idę się położyć, idę codziennie na godzinę. [50] Der büw mytum ruta hitła I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Do inda fercyłt zy fu dam łoühtnikja, ȧn fu dam büwa mytum ruta hitła. Ȧ ynzer wjytyn fercyłt dos oü. H: Ȧ mȧj mama ny. I: Bo byn tȧjhja, wu fejł tȧjhja wün, do, do miöehysmöł s’fad füng zih o ufcybiöema, ȧn s’wułd ny weter gejn. Ȧn dar jat’s, ȧn zu weter. Ȧn ołdyśt wi’ȧ nöhta zih gyzȧnt, fług ȧ büw mytum ruta hitła fu, fjym fad wȧg. Oba oü, wi zy hisa, topielec. Dos wiöe dar büw myt dam ruta hitła. Chłopczyk z czerwonym kapelusikiem I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: To zawsze opowiadała o tych błędnych ogniach i o tym chłopczyku z czerwonym kapelusikiem. A nasza gospodyni też to opowiadała. H: A moja mama nie. I: Bo przy stawach, tam gdzie było dużo stawów, to czasami koń stawał dęba i nie chciał iść dalej. A ten go bił i tak dalej. I dopiero jak się potem przeżegnał, spod konia wyleciał chłopczyk z czerwonym kapelusikiem. Albo też, jak nazywali, topielec. To był ten chłopiec z czerwonym kapelusikiem. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [51] Der toüwuł höt ȧ feter gyfüt yn Świöeca Tȧjh Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. Mȧj dźjada ȧna zȧj brüder, s’wönt cwej zyty kynstlihjy. Mȧj dźjada kund ołys maha. Ȧ maht ȧ kjywła, ȧ maht ȧ, ȧ, ȧ… ȧ śof, ȧ maht, ołys kund’ȧ maha. Ȧ maht oü ȧn hüt ufȧ, ufȧ zumer uf dy an, fu śtruw. Ȧn’ȧ fłoht dos śtruw uf aht, myt ahtyn, myt aht yjen. Ȧna nöhta prest’ȧ dos ȧn’ȧ nyt dos wejder cyzoma, ȧzu kunda zy ołys. Köma zy ym wynter cyzoma ȧn zy fercyłta. Ȧ dar ander brüder, dar wiöe wejder ȧ zyter, ȧ hołwy dökter. Ȧ ging cyn kija, wen zy hota s’kołp, wen zy zih zo okełwyn… oba ȧzu, wi yhta krank wiöe, ȧ kund, ȧ hüłf, no. No, no cy yns kom’ȧ… hiöer ok, mü’h ȧbysła denkja. Ȧna ȧmöł rüfa zy’ȧ uf Denkjadiöf dö, głȧjh ny, ny wȧjt. Ging’ȧ cyfüs, bo ȧzu do köma zy mytum fad gyfiöen. Ȧna diöt ej ȧ tȧjh, der tȧjh hȧst Świöecy Tȧjh. Ȧ hȧst nö yta Świöecer Tȧjh. Ȧn diöt wiöe, ȧ har wiöe zjyr tif, dar tȧjh. Diöt hot zih hałt imyd, wiöe diöt imyd derzöfa. Y jem Świöeca Tȧjh. No ȧ kymt fu dam Świöeca... fu dam okełwyn kymt’ȧ ȧbysła byzöfa, gejt ȧn’ȧ zyngt’um, ȧn’ȧ gejt ufer śtrös. Ȧmöł błȧjt’ȧ śtejn, zit’ȧ, ȧ śtrös gejt diöh ȧ tȧh, diöh ȧ tȧjh. „No wos ej dos yta? Wu ej dos yta? Wu ej yta dy śtrös?”. Ȧn’ȧ wył gejn, o, do ej woser. Ging weter. Wi’ȧ füt zih, dy śü hot’ȧ śun fuł woser, yn śüja. No, ȧ zos, ȧ zos, ȧ zos ȧn wi’ȧ füng cy fłüha, ufȧ toüwuł ȧzu fłüht’ȧ, dret’ȧ jum. Ȧna zu kekt’ȧ – „Dü, toüwuł ferwynćter, ferwynćter toüwuł, ga mer rü!” – bo har wöst do’s der toüwuł ej. Y dam łihtyt’ȧ oüs, y dam wynća, ȧn’ȧ kom cy zejh, ȧn’ȧ zit’ȧ ju, dos ej ju der mönd. Dos ej ju der mönd, dy śtrös ej diöt, ȧ kruh roüs ȧn’ȧ kom yn ham, no dy śü hot’ȧ ganc nos, oder ȧ dertrunk ny. No zyfuł wȧs yh. O tym, jak diabeł zwodził wujka do Czarnego Stawu Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. Mój dziadek i jego brat to było dwóch takich artystów. Mój dziadek umiał wszystko zrobić. Robił koszyki, robił szafliki, robił, wszystko umiał zrobić. Robił też kapelusze, na lato, na żniwa, ze słomy. I on plótł tą słomę z ośmiu, w ósemki, ośmioma. A potem to prasował i znowu zszywał, tak potrafili wszystko. Spotykali się w zimie razem i opowiadali. A ten drugi brat, ten był znowu takim pół lekarzem. Szedł do krów, jak miały mieć cielę, jak się miały ocielić, albo jak była coś chora, on umiał, pomagał no. No, no do nas przyszedł... poczekaj, muszę trochę pomyśleć. Raz zawołali go do Dankowic tu, od razu, niedaleko. Poszedł na nogach, bo tak, to przyjeżdżali konno. I tam jest staw, ten staw nazywa się Czarny Staw. Jeszcze do dzisiaj nazywa się Czarny Staw. I tam było..., on był bardzo głęboki ten staw. Podobno ktoś się tam, ktoś się tam utopił. W tamtym Czarnym Stawie. No on przychodzi z tego czarnego... z tego cielenia przychodzi trochę pijany, idzie sobie i śpiewa sobie, i idzie po ulicy. W pewnym momencie staje, patrzy, a ulica idzie przez staw. „No co to teraz jest? Co tu się dzieje? 87 �88 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Gdzie teraz jest ulica”. No i chce ruszyć, o, a tu woda. Poszedł dalej. I jak się bał, buty miał już pełne wody, w butach. No siedział, siedział i jak zaczął kląć, na diabła tak klął, groził mu. I tak krzyczał: „Ty diable pieroński, pieroński diable, daj mi spokój”. Bo on wiedział, że to jest diabeł. W tym wytrzeźwiał, przy tym klęciu, przyszedł do siebie, patrzy, a tak, to jest księżyc. To jest księżyc, ulica jest tam. Wyszedł stamtąd i przyszedł do domu, no buty miał całkiem mokre, ale nie utonął. No tyle wiem. [52] Fum Ruzła, wo ziöet, do’s zih fu nist ny fjet Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Fun śiöehnikja wa’h der fercyła. C’yns wiöe fu... der nökwer, cy yns, dos wiöe öwyt śun. No, fylȧjht ymȧ zejwa, aht s’öwyts. Ȧn zy zosa, der Kwaka-Frana, der kuzyn, s’gyśwyster, der Kocożyk, der Jüza, ȧna nöhta kom dy nökweryn, di, Śmejd-Ruzła. No, Śmejd-Ruzła ȧn zy, fercyłta ȧzu fu dam śiöehja. Ȧn s’Śmejd-Ruzła śpryht ȧzu: „Ȧ, jyr duła, yhy kum s’nahts yn ham, gej’h bym kjyhüf ferhejn, ȧ h’fjet mih ny!”. Ȧn der nökwer, dar ȧzu: „Wen ejs ȧzu ej, ȧzu śtełt zih fest, do’s zih ny fjet, yh wa jum yta maha”. Kymt’ȧ cün mer y dy kyh, ȧn’ȧ śpryht mer ȧzu: „Wiysz, wȧsty wos, Nüśa? Ga mer źe dö ȧ bazum” – no jak sie... – „Ga ȧ bazum, no mietłe, ga ȧ bazum i... bettüh ȧ wȧjsys, yh wa jum yta wȧjza, op zih ejs ny fjet. Oder yhy gej, oder ny łö’s gryhta roüs hynder mjyr kuma, ok hałd’s uf!”. Do’h ȧbysła zo fercyła mytum. Ȧn dar dö, cym nökwer wün zyty fłoüma, biöem. Ȧn dar śtełt undyn dan boüm [under dan boüm] ȧn, dan bazum ȧn uf dam bazum hot’ȧ dos wȧjsy bettüh. Ȧn dos kymt, s’gejt ȧzu kürȧź gejt’s ȧn dar myt dam boüm śytułt’ȧ, ȧn dan boüm myt dam tüh kłoüt’ȧ, ȧzu łet’ȧ poma... ȧmałik ufys. Wi dos kwićt, wi dos kekt. Füng’s zih s’fanster, füng’s kopyt, s’fanster füng ȧn uf mejh rüf’s: „Nüśa kuźe, Nüśa kuźe, Nüśa kuźe! Bo yh kon kȧn śrejt weter ny gejn!”. No kom’s nȧj, dy kłopa łahta zu fönum: „No Ruzła, ȧzu wiöesty, do dy dih ny fjetst ȧni bym kjyhüf ferhejngejn ym cwełf s’nahts”. No, nöht yn ham ging śun’s ny dö, ok’s ging myt dam, bo wjyr hota cwej droga... cwej wȧg: ȧn dö ȧn andyn diöt. Ging śun’s ny, ok dö. „Oder byłȧt mih źe, byłȧt mih źe”. (...) Byłȧt yh’s, ȧ’h byłȧt’s under dy lamp, wun dy lamp łiöeht. Ȧn yh śprȧh ȧzu: „Ȧ, yta wysty śun gejn ȧłȧn. Dy lamp łiöeht füt”. Ȧna, wi ejs ging diöt runder, yhy śprung ufer śtrös ȧzu, pöht yh myta fisa, do’h kłoüf, do’h fłig. Ȧn dos fług nö hater yn ham. O Ruźle, co mówiła, że się niczego nie boi Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. O straszydłach, to ci opowiem. U nas był z... sąsiad, u nas, to był już wieczór. No może koło siódmej, ósmej wieczorem. I siedzieli. Kwaka-Franek, mój kuzyn, Kacorzyk Józek i potem przyszła sąsiadka, ta, Śmejd-Ruzła. No, Śmejd-Ruzła i oni, no opowiadali �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian o tych strachach. A Śmejd-Ruzła mówi tak: „O wy głupcy, ja przychodzę w nocy do domu, idę koło cmentarza i się nie boję”. A ten sąsiad tak: „Jak ona taka jest, tak się chwali, to ja jej teraz pokażę”. Przychodzi do mnie do kuchni i mówi mi tak: „Wiesz co, Nusia? Dajże mi tu miotłę”. No jak się... „Daj miotłę i białe prześcieradło, ja jej teraz pokażę, czy ona się nie boi. Ale ja idę, ale ty jej nie pozwól iść od razu za mną, tylko ją zatrzymaj”. Żebym z nią trochę poopowiadała. A ten tu, u sąsiada były takie śliwki, drzewa. A ten postawił pod to drzewo tą miotłę i na tej miotle to białe prześcieradło. A ta nadchodzi, idzie tak odważnie, a ten tym drzewem trzęsie i to drzewo z tym prześcieradłem zbiera i tak powoli kładzie na nią. Jak ta kwiczała, jak ta wrzeszczała. Chwyciła się okna, chwyciła, kopyt, chwyciła się okna i na mnie woła: „Nusia chodźże, Nusia chodźże, Nusia chodźże! Bo już nie mogę zrobić kroku!”. No przyszła do środka, te chłopy z niej się śmiały: „No Ruzła, taka byłaś, że się nie boisz, ani przechodzić koło cmentarza o północy”. No, potem do domu nie szła już tędy, tylko szła tym, bo my mieliśmy dwie drogi: jedną tu, a drugą tam. To nie szła już, tylko tu: „Ale odprowadź mnie, odprowadź mnie”. (...) Odprowadziłam ją, a odprowadziłam ją do lampy, gdzie lampa się paliła. I powiedziałam tak: „A teraz już pójdziesz sama. Przecież lampa się świeci”. A jak ona tam szła na dół, ja tak wyskoczyłam na drodze, tak tupałam nogami, że uciekam, że biegnę. A ona jeszcze szybciej leciała do domu. [53] Dy wawyn fün uf Win Abda-Inga (1928–2016), 2009. Ejwerhoüpt dö wün fejł zyty, di wjykta. Ȧn nöhta ufa wȧn fün zy dermyt uf Win. Tkacze jeździli do Wiednia Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. W ogóle tu było dużo takich, co tkali. I potem na wozach jeździli z tym do Wiednia. [54] Dy śmyd łjyta zih y Win Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Ȧn der, der Tomaszczyk, dar kom, wi dö dar Puzoń, bo di śmyt wiöe dö. No to oü kom’ȧ, fu... har łjyt zih dy, dy śmyd łjyta zy y Win. Diöt łjyt’ȧ zih. Ȧ wiöe ȧ... wi dar hȧst, der śmyd? [śmejd]. Śmejd. No har wiöe ȧ śmejd. Bo dy, dy, dy, dy fad hota zy dö gymaht, ju. Nöhta oü koma zy, ȧ har koüft, fȧld koüft’ȧ y Denkjadiöf. Bo hot’ȧ dö, der Puzoń, hot dö kȧ 89 �90 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fȧld. Ȧ śtykla höt’ȧ dö, wo’ȧ dy hyt höt’ȧ śtejn, ȧ nöhta hot’ȧ dö nist. Diöt hot’ȧ y Denkjadiöf. Oü hot’ȧ cwe [cwü] ki, ȧna dö wiöe ȧ śmyt ȧ ołdy, dö ata zy. No to śun łang. Kowale uczyli się w Wiedniu Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. A ten Tomaszczyk, ten przyszedł, jak tu ten Puzoń, co była kuźnia. No to też przyszedł z... on się uczył, ci kowale uczyli się w Wiedniu. Tam się uczył. On był... jak się nazywa, der śmyt? Śmejd. No on był kowalem. Bo konie tu podkuwali, no. Potem też przychodzili, a on kupił pole w Dankowicach. Bo tu Puzoń nie miał pola. Kawałek miał tu, co ten dom stoi, a tak, to nie mieli nic. Tam miał, w Dankowicach. Miał dwie krowy i tu była stara kuźnia, tu pracowali. No to już dawno temu. [55] Der teper cy nökwyś Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Ȧn ȧ teper wiöe diöt, dos kliny hytła, di ej śun ny. Der dźjada śtełt uf, fu dam ałda, dö wiöe ȧ drzewiano chałpa, wiöe dö, do diöt śtełt’ȧ uf, ȧ hytła ȧna diöt der teper maht typa. Zu, yh gydenk nö nö, fjym krig. Zu myta fisa ȧn dö śejn, zyty myłihtypa mahta zy, no fur ad. No ȧna diöt, wu s’Nüśa höt dy śoün, diöt wiöe ȧ uwa. Ȧ w tym uwa, dym [dam] uwa diöt wypalali. Dy dy, dy, dy typa. No. Der dźjada hot dö. Garncarz po sąsiedzku Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. I garncarz tu był, tego małego domku już nie ma. Mój dziadek wystawił, z tego starego, tu była drzewiano chałpa, tu była, to tam postawił domek i tam garncarz robił garnki. Tak, ja pamiętam jeszcze, przed wojną. Tak nogami i tu ładnie, takie garnki na mleko robili, no z gliny. No a tam, gdzie Nusia ma stodołę, tam był piec. A w tym piecu, w tym piecu tam wypalali. Garnki. No, dziadek miał tu. [56] Dy mama ging ufȧ jümyt myt yns Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Der tȧta ging ni ny, oder dy mama ging ufȧ jümyt, oder müst inda y ȧm mȧkja yhta kiöefa, no ȧ wi wjyr wün yr śül, ferśtejsty... der jümyt wiöe diöt, wun dy śül höt, y dam rynk wiöe. Ȧn derheja wün dy fad wejder. Bo dy �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fad hota oü yhta, mȧłȧjhtwos, cy ferkiöefa. Myta wȧn. Ȧn dö wiöe ȧ bün oü, ȧna dö wiöe der jümyt myta, gyś... ufum njen. – Dö fjyr pöst ȧzu, fjyr śül? No, dos wiöe der jümyt myta büda. Ȧn diöt wün dy fad derheja. – Diöt wu... bym krȧćum diöt? Ju, bym krȧćum. Dy wȧn śtinda, bo wün, śafła hot’ȧ cy ferkiöefa. Mama chodziła z nami na targ Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Tata nigdy nie chodził, ale mama chodziła na targ, ale musiała zawsze którejś córce coś kupić, a jak byłyśmy w szkole, rozumiesz... targ był tam, gdzie szkoła ma, na tym rynku była. Na górze z kolei były konie. Bo ci, co konie (co przyjeżdżali ma wozach) też mieli różne rzeczy do sprzedania. Wozami. A tu była też studnia, a tu był targ znowu z... na ziemi. – Tu przed pocztą tak, przed szkołą? No to był targ z budami. A tam były konie na górze. – Tam gdzie... przy gospodzie? Tak, przy gospodzie. Wozy stały, bo były, szafliki mieli na sprzedaż. [57] Dy tepyn fün myta typa ufȧ jümyt Lüft-Staha (1926–2021), 2019. Zej fün myt dan typa y dy Śtot, yr Bejł, śtinda zy, dy ołys... ufs gyweł güt ferkiöefa zy, bo dö, y Wymysoü, wiöe cy wenig cy ferkiöefa. Garncarze jeździli z garnkami na targ Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. Oni jeździli z tymi garnkami do Kęt, w Białej stali z tym wszystkim, mogli sprzedać, bo tu w Wilamowicach było za mało, żeby sprzedawać. [58] Ymcyg diöh dy at fum kłopa Tobyś-Nüśka (1930–2022), 2014. Yhy wiöe, y Nowa Wieś wöntwer cyderjyśt. Ȧ at ufȧ nakaz y Katowic. Oder dy wönung krigtwer y Nowa Wieś. Dos ej nönd by... Ruda. Ȧna nöhta, wi’ȧ di jün 91 �92 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fergingja, ging’ȧ uf dy köłagrüw y zȧj at, no. Ȧn nöht diöt wiöd’ȧ śtȧjgjer. No ȧ nöht füwer nö uf zahüd, bo diöt wiöe ȧ kolega, ȧn’ȧ bot’ȧ zjyr o. Ging’ȧ wejder hyhjer. No. Ȧ nöht kömwer dö, bo der foter wiöe śwah śun, dy müter oü. „Kumtźe” ȧn „kumtźe”, ȧn „kumtźe”, ȧn mȧj ełdyn oü „Kumtźe, kumtźe” – no to kömwer dö. Przeprowadzki ze względu na pracę męża Anna Kowalczyk z d. Fox (1930–2022), 2014. Ja byłam, w Nowej Wsi (koło Katowic) mieszkaliśmy najpierw. Pracował przez nakaz pracy w Katowicach. Ale mieszkanie dostaliśmy w Nowej Wsi. To jest niedaleko Rudy. I potem, jak te lata przeszły, poszedł na kopalnię, do swojej pracy, no. I potem tam został sztygarem. No a potem pojechaliśmy jeszcze na zachód, bo tam był kolega i on go bardzo prosił. A potem znowu awansował. No, a potem przyszliśmy tu, bo ojciec był już słaby, matka też, „Chodźcie” i „chodźcie” i „chodźcie”, a moi rodzice też „Chodźcie, chodźcie”, no to przyszliśmy tu. [59] Dy rȧz uf Win Tobyś-Nüśka (1930–2022), 2014. Yhy wiöe myter śwaster ȧn cwü gyśwystyn. Ȧny ławt śun ny. Mȧj śwaster ławt ny ȧn ȧ gyśwyster. Dy ełdsty ȧn dy jyngsty ławt ny ȧn s’Böba-Hȧla ȧn yhy ławwer nö. Oh, wjyr wün cwü woha y Win. Ȧ nöht wiöe’h ekstra oü nö. Oder wjyr wün dy kyndyn śun ny, wüwer śun ny cyzoma, ejs fü myt zȧj [zer] müter, yh fü myt mȧj [mer] müter, no to fü’h. Bo wȧsty, s’wiöe wo ȧmöł śtrengjer. Ȧn wen dy yht wyłst brengja, wjyn zy oły gryht hon byzoma. Ferśtejsty’s? Ȧzu hota zy’s ny byzoma. Zej fü ekstra ȧn wjyr fün ekstra. Podróż do Wiednia Anna Kowalczyk z d. Fox (1930–2022), 2014. Ja byłam z siostrą i dwoma kuzynkami. Jedna już nie żyje, moja siostra nie żyje i jedna kuzynka. Najstarsza i najmłosza nie żyją, a ja i Boba-Hala żyjemy jeszcze. O, my byłyśmy dwa tygodnie w Wiedniu. A potem byłam osobno też jeszcze. Ale my, dzieci nie byłyśmy już razem, ona jechała ze swoją matką, ja jechałam ze swoją matką, no to jechałam. Bo wiesz, było coraz bardziej rygorystycznie. A jak chcesz coś przewieźć, to by mieli wszystkie od razu razem. Rozumiesz? A tak, to nie mieli nas razem. Ona jechała osobna, a my osobno. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [60] Fyfikjy śtykla ufer frȧjyt S: Lüft-Staha (1926–2021), 2019. N: Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2019. S: Yh wa ziöen, cünum ging ȧ büw, ny? N: Yhy hot ju hefa frȧjłoüt. S: Ȧna har hot ȧn hołwa liter, wjyr zoha jum cü, wi’ȧ kom, hołwa liter śtekt’ȧ ym giöeta diöt hyndum boüm. Ging ny nȧj. Nöhta wjyr noma dos, trunka dos oüs, do woser guswer’um ȧj. Ȧn har kom nöhta roüs, nom dos roüs ȧn’ȧ ging nȧj. Żarty podczas zalotów S: Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. N: Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2019. S: Ja opowiem, do niej chodził taki chłopak, nie? N: No do mnie się wielu zalecało. S: No i on miał pół litra, my się mu przyglądaliśmy. Jak przyszedł, pół litra schował w ogrodzie tam pod drzwem. Nie wszedł. Potem my to wzięliśmy, wypiliśmy, to wodę mu nalaliśmy. A on potem przyszedł, wyciągnął to i wszedł do środka. [61] Mȧj wymysiöejer friöed Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Wos wa’h fercyła, bo dos, s’mügjys wiöe dy troü, nöhta wün zy dyham asa, nöhta gingja zy yn krȧćum, diöt ej ȧ gruser jes (zol) uf der heja, ufum Rynk. Diöt śpejłta zy, diöt tanctwer, no... ȧzu frȧjyta zih dy łoüt. Ȧ nöht köma zy yn ham wejder asa ȧn wejder gingja zy cyryk. Jyśter wiöe dos ȧzu. Moje wilamowskie wesele Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Co będę opowiadać, bo to, rano był ślub, potem jedli w domu, potem szli do karczmy, tam jest duży ten (sala) na górze, na rynku. Tam grali, tam tańczyliśmy i tak się cieszyli ci ludzie. A potem przyszli znowu do domu jeść a potem znowu szli z powrotem. Tak to było kiedyś. 93 �94 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [62] Wi dy dinstmiöed nöm krig cüfełik ziöet, do wer hon ȧ śwȧjn gyśłaht Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Hotwer ȧ klina śwȧjn, ȧ kliny śwȧjn. Ȧn dy mama ziöet: „Wjyr wan śłahta, wawer (hon) yht cy asa” – bo s’wiöe ym gyśeft śun nist cy kiöefa, ny? „Wawer ȧbysła, cy bysła nama”. Ȧ güt. Ȧn c’yns wiöe ȧs, ȧ fo [fu] Rzeki [Rzyki], ȧ dinstmȧkja, wo’s ny hot diöt nist cy asa, do dy ki, do’s kom cyr mama hyłfa. Ȧn... ȧ zyter wiöe, no oü ȧ śwȧjn, hund, ȧ ruter hund, ging’ȧ uf... y Ałca ging’ȧ uf dy... fermygja. Ȧn ejs hot gy... „Zisty’s, cün... by yns hösty yht cy asa, ȧ by jyr y dam Wymysoü y..”, Bobowo, wyster, przezwisko. „Do wjesty nist ny hon”. Ȧ ejs ziöet: „No wjyr hota ju śwȧjn gyśłaht. Wjyr hota ju yht cy asa”. Dar lüder, dar, kom’ȧ gyfiöen dö yn gymȧn, ziöet’ȧ: „Der wat hon gryht ołys cy asa. Diöt ej ȧ śwȧjn gyśłaht”. Ȧn ȧner wiöe for [fur] fryndśoft, oder weter śun, for [fur] Pałośka. Jer wöst ny, ȧ hot gyhüt dos. Ȧ jer wöst ny, wi cy gejn. Ziöet’ȧ ȧzu: „Wyster, yhy ho mer fergasa s’mügjaasa cy nama. Yt mü’h fłigja”. „No to gejźe, gejźe”. Ȧ har ziöet yr mam, yr müter. Pałoś śryw’ȧ [śrȧw’ȧ] zih: „Gej gryht cym Nüśa” – bo mȧj mama Anna – „Do zy wan diöt gejn, bo zy zȧjn ogycejgja, do dy śwȧjn, s’śwȧjn höt”. Ȧn mȧj putek, mȧj pot, zyt c’ync s’gytrȧd, ȧna... – Bo dȧj foter wiöe ny dyham, no ny? Nȧ, der tȧta wiöe y England. Ȧn dy mama ziöet: „Wȧsty’s, fiöeźe” – funfcik kilo wȧs – „Ȧn wen zy wan dih fanga, ziöe, do dy höst hower” – bo der hower, do’ȧ zyt. No ging yh, bo het yh gywöst ołys, bo dy... yhy het zy gykant mejer. Har ziöet mer ȧzu, der pot: „Ȧ zycźe ȧbysła, ȧ nöht wysty gejn”. Yhy kum yn ham, aht kłopa köma dö, wo wer nist ny hota. Ȧbysła brut ȧn nist mej. Köma zy, ȧn yn köła zühta zy, ym gyhakys, bo der dźjada höt yns gyhakys gymaht, bo ȧ kü hotwer nö, diöt hakta zy. Ȧ nöht dy mama ging ufȧ Rynk, ziöeta zy jum ȧzu: „Wȧsty’s, wjyr hon ȧ śand, takie biedoczki, takie dwie biedoczki”, – no ȧn ȧ klin... der Staha wiöe jung, no, klin: „Jyr hot nist cy asa”. Ȧ fyrym ej der, fyrym kom’ȧ? Y dam, wo dos... „No musiałem iść, bo mnie zmuszali”, no. Jak służąca po wojnie przez przypadek się wygadała, że było u nas świniobicie Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Mieliśmy małą świnię, małą świnię. I mama powiedziała: „Będziemy bić, będziemy mieli coś do jedzenia”, bo w sklepie już nic nie było do kupienia, nie? „Będziemy trochę, po trochu brać”. I dobrze. A u nas była jedna, z Rzyków, służąca. Co tam nie miała nic do jedzenia, że krowy, żeby przyszła mamie pomóc. I był taki, no, też taka świnia, pies, czerwony pies, co poszedł do Hałcnowa na majątek. I on �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian powiedział: „Widzisz, u nas masz co jeść, a u niej w tych Wilamowicach”, u Bobowej, wiecie, przezwisko, „To byś nic nie miała”. A ona powiedziała: „No my zabiliśmy świnię. Mieliśmy przecież coś do jedzenia”. Ten pieron, ten, przyjechał do gminy, powiedział: „Zaraz będziecie mieć wyżerkę. Tam zabili świnię”. I jeden był z krewnych, ale dalej już, od Pałoszki. On nie wiedział, on to usłyszał. A on nie wiedział, jak wyjść. Powiedział tak: „Wiecie co, zapomniałem wziąć śniadania. Muszę lecieć”. „No to idź, idź”. A on powiedział mam..., matce. Pałosz się pisał: „Idź zaraz do Nusi”, bo moja mama Anna, „Że tam pójdą, bo oni są oskarżeni, że świnię, że świnię mają”. A mój putek, mój chrzestny, siał u nas zboże. – Bo twojego ojcia nie było w domu, no nie? Nie, mój tata był w Anglii. I mama powiedziała: „Wiesz co, jedź”. Pięćdziesiąt kilo pszenicy, „a jak cię złapią, powiedz, że masz owies”, bo owies, żeby zasiał. No to poszłam, bo bym była wiedziała wszystko, bo... ja bym ich bardziej poznała. On mi powiedział tak, ten putek: „A siedź trochę, potem pójdziesz”. Ja przychodzę do domu, ośmiu mężczyzn przyszło, co nic nie mieliśmy. Trochę chleba i nic więcej. Przyszli i w węglu szukali, w sieczce, bo dziadek nam zrobił sieczkę, bo mieliśmy jeszcze jedną krowę. Tam kopali. A potem mama poszła na rynek, powiedzieli jej tak: „Wiesz co, wstyd nam jest, takie bedoczki, takie dwie biedoczki” no i mały (brat), bo Staszek był jeszcze młody, no mały. „Wy nie macie co jeść”. A dlaczego, a dlaczego przyszedł? Tego spytała, co... „No musiałem iść, bo mnie zmuszali”, no. [63] Wi dy Rüsa ynzer hyt byśosa Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ȧdkłüfwer cym Kućmierczyk. Dy mama ufum, ufum ryk mejh (trüg), ȧn... wo ȧ śtykla wün śun, wo zy śusa. Zy kunda yns derśłön. Ȧ diöt zoswer ym kałer, cwej tag. Oder zy hota woser, brut ȧn gywys arpuł [arpułn], no to öswer. Ȧn y cwej tag gingwer dö, no grynn, dy mama grȧn, no bo dy kü wiöe, ȧ s’wiöe kȧ he ny, kȧ śtruw ny, nist. Jak „Ruscy” ostrzeliwali nasz dom Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Uciekliśmy do Kućmierczyka. Mama na, na plecach mnie i... co kawałek byli już, co strzelali. Mogli nas zabić. A tam siedzieliśmy w piwnicy, dwa dni. Ale mieli wodę, chleb i chyba ziemniaki, no to jedliśmy. A po dwóch dniach poszliśmy tu, no płakaliśmy, mama płakała, bo krowa była, nie było siana, nie było słomy, nic (po spaleniu stodoły). 95 �96 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [64] Wi zy ȧ śwöger nöma ys lager by Doüćłand Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Dö wiöe oü ȧ ołdy hyt. Oder dö wiöe der zun ȧner gyśtüdjyt pönyś. Ȧ nawet wiöe’ȧ y Doüćłand ym lagjer. Ȧn der foter dö, der Böba, fü der bocȧm Führer, diöt, ȧn hot ȧzu gylamyt, ȧn wȧsty’s, dö wün zy doüć gyśrejwa, ferśtejsty? Doüć, no. To łisa zy’ȧ nöhta, nö ȧm mönda łisa zy’ȧ roüs, dan Staha, dan gyłjyta. Jak szwagra zabrali do obozu za Niemca Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. Tu był stary dom. Ale tu jeden syn był wykształcony po polsku (studiował na polskiej uczelni). A nawet był w Niemczech w obozie. I ten ojciec tu, Boba, pojechał aż do Führere, tam, i tak lamentował, i wiesz, tu byli zapisani jako Niemcy, no nie? Jako Niemcy, no (Volkslista). No to wypuścili go potem, po miesiącu go wypuścili, tego Staszka, tego wykształconego. [65] Wi ȧ bykanter fum foter yn oüsgyzidlta Wymysiöejyn hüłf (ym 1956 jür) Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. No, mȧj foter fü nöhta nö uf Warśaw, ȧna nom’ȧ myt s’Linküś-Nüśka, diöt, wȧsty, war dos ej, no no no. Bo ejs wiöe oü ȧ zyter gadać. No to gingja zy cy dan ganca oüsgyzidlta kłoün giełd, bo dos köst ołys di, di... Ȧn’ȧ hot diöt ȧn fu Kozy, hot’ȧ ȧn, fu Kiöez wiöe, fu dam diöf, ȧn bykanta. Y dam ganca... Ȧn diöt maht’ȧ dos oüs, do zy köma, y cwü woha wün zy cyryk. Y dam sejm diöt, y Warśaw. To dar maht dos ȧzu oüs, dar fu Kiöez. Jak znajomy ojca pomógł wysiedlonym Wilamowianom (w 1956 r.) Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. No, mój ojciec pojechał potem do Warszawy i wziął Linkusiową Nuśkę, tam, wiesz, kto to jest, no no. Bo ona była też taka wygadana. No to poszli do tych wszystkich wysiedlonych zbierać pieniądze, bo to wszystko kosztowało te, te. I on tam miał potem z Kóz jednego, z Kóz był, z tej wsi, znajomego. W tym całym... I tam to �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian załatwił, że przyszli (odzyskali domy), za dwa tygodnie byli już z powrotem. W tym sejmie tam, w Warszawie. To ten to tak zrobił, ten z Kóz. [66] Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa N: Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. H: Taksła-Hȧla (1923–2020), 2009. H: Der Kennedy der Edward ej gyśtiörwa. Wȧsty fu dam? N: War? H: Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa. N: Der Edward ej gyśtiörwa? Har ej śun ołd. H: Zejwȧnzymfcik jür... Ny, zejwȧnzymfcik jür? Dü kenst, ny? N: Di Kennedy, der... H: Kennedy der John, Robert, wu zy derśusa zy, ny? N: John, Robert i Edward. H: Ȧn der Edward, der łecty. N: Ȧ, har wiöe śun ganc, ȧ gru... yhy zoh’ȧ ȧmöł oü. H: Har wułd ju ny zȧjn kȧ prezydent. N: Har wułd ny zȧjn. Bo oły bejdy derśisa zy. Śmierć Edwarda Kennedy’ego N: Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. H: Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2009. H: Edward Kennedy umarł. Wiesz o tym? N: Kto? H: Edward Kennedy umarł. N: Edward umarł? On był już stary. H: Siedemdziesiąt siedem lat. Nie? Siedemdziesiąt siedem, no nie? N: Ci Kennedy, ten... H: Kennedy John, Robert, co go zastrzelili, nie? N: John, Robert i Edward. H: No Edward, ten ostatni. N: A on był już całkiem... raz go też widziałam. H: On nie chciał być prezydentem. N: On nie chciał być, bo obydwóch zastrzelili. 97 �98 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Konceptualizacja czasu, opozycja dawniej–dziś Dy konceptuȧlizȧcyj fur cȧjt, dy opozycyj „jyśter” ȧn „hoüt [67] Dy śül fjym krig wiöe śtreng Linküś-Ruzła (1926–2009), 2008. Yr śül, wi yhy ging y dy śül, to wiöe’s zjyr ȧzu śtreng. Wjyr müsta zjyr gyhühja. Oder zy jata oü, dy śiłyn. Der śiłer kund s’kynd hoün, ȧn dy ełdyn ziöeta nist ny. Bo ejs müst zih ołys łjyn, zy müsta ołys kyna. Dy kyndyn müsta zjyr gyhühja. Ny ȧzu wi yta, maha zy, wo zy weła, yr śül. Jyśter wiöe dos ny. Jyśter wiöe der śiłer gyert. Dos wiöe der śiłer. Oły zumtag gingwer y dy kjyh. Cy fjyr wüwer y dar... ȧjgyśtełt ȧna wer gingja myta śiłyn y dy kjyh. Oły zumtag cyr jyśta mas. No ȧn ȧzu łjyta zy oü zyngja, ȧbysła fur wełt. No ołys łjyta zy. Zy łjyta oü wi... nyn, ȧn yh kon nö yta śtrykja ȧn... dy faś ym, yr zok. Dos łjyt yh mih yr śül. Dy śiłeryn łjyt yns. Oder s’wiöe güt yr śül. Yhy hot gan dy śül. Güty śiłyn wün oü. Mejer wȧs yh ny. Yr zejwda klas wüwer zȧhs mȧkja ȧn cwencik büwa. Ołys ging śun, dy büwa gingja śun weter y dy śül. No ȧn di mȧkja błyn hałt, bo zy wułda oü enda dy zejwdy klas ȧna, ȧna hyłfa y dyham. Müst’s śun dy ki hita, ołys y dyham maha. Wi byr wjytśoft. Przedwojenna szkoła była rygorystyczna Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2008. Do szkoły, jak ja chodziłam do szkoły, to było bardzo rygorystycznie. Musieliśmy być bardzo posłuszni. Ale bili też, nauczyciele. Nauczyciel mógł zbić dziecko, a rodzice na to nic nie mówili. Bo ono musiało się wszystkiego uczyć, musieli wszystko umieć. Dzieci musiały być bardzo posłuszne. Nie tak jak teraz, że robią w szkole, co chcą. Kiedyś tego nie było. Kiedyś nauczyciel był szanowany. To był nauczyciel. Każdą niedzielę szliśmy do kościoła. Czwórkami byliśmy ustawieni i szliśmy z nauczycielami do kościoła. Każdą niedzielę na pierwszą mszę. No i uczyli nas i śpiewać, trochę o świecie. No wszystkiego uczyli. Uczyli też... szyć, a ja jeszcze teraz umiem robić na drutach piętę w pończosze. Tego się nauczyłam �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian w szkole. Nauczycielka nas uczyła. Ale było dobrze w szkole. Ja lubiłam szkołę. Dobrzy nauczyciele też byli. Więcej nie wiem. W siódmej klasie było nas sześć dziewczyn i dwudziestu chłopców. Wszystko już poszło..., chłopcy poszli już dalej do szkoły. No a te dziewczyny zostały, bo chciały też skończyć siódmą klasę i, i pomagać w domu. Musiała już paść krowy i wszystko robić w domu. Jak przy gospodarstwie. [68] Fyrym wiöd y Wymysoü dy pönyśy śpröh ȧjgyfüt I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. H: Der Bernstein to mi wytłumacz. I: Pönyś, wymysiöejer... bursztyn ej pönyś. Ȧ pönyś kon mȧ dos ny ziöen. H: No pönyś ny. I: S’zȧjn ju fejł wjytyn, wo nöhta koma, do hon zy zy ejwerata uf wymysoüś... uf wymysiöeryś, bo y Estrȧjh gingja zy ju y dy doüćy śül, ȧ ny y dy pönyśy. Pönyśy śül mahta zy ołdyśt uf, wi der Bilczewski dö dy śül ufboüt. Ȧn zu, to hota zy... koma dy kyndyn y dy śül, kuzt der śiłer myta wymysiöeryś, bo zy kunda ȧni ny doüć. Nöhta ołdyśt łjyta zy s’wymysiöeryśy... yyy, s’doüćy, bo s’wiöe jok doüć. Ȧn nöhta ołdyśt wi der arcybisküp Bilczewski di śül ufboüt, do ziöet’ȧ, zy zeła diöt ȧjfjyn dy pönyśy ryd, wȧjł zy... ȧ zit wi zjyr ferhast zȧjn dy Pöła uf dy, uf di, wo ȧjgyzidlt zih hota fjyr aht hundyt jür. Bo har wiöe ju y Lemberg. Dlaczego w Wilamowicach wprowadzono język polski I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. H: Der Bernstein – to mi wytłumacz. I: Po polsku, po wilamowsku... Bursztyn jest po polsku. A po polsku tego nie można powiedzieć (w języku wilamowskim). H: No po polsku nie. I: Jest dużo słów, które później przyszły i je przerobili na wilamowski. Bo za Austrii chodzili do niemieckiej szkoły, nie do polskiej. Polską szkołę otworzyli, dopiero jak Bilczewski (arcybiskup) tu wybudował szkołę. A tak, to przychodziły dzieci do szkoły i rozmawiały z nauczycielem po wilamowsku, bo nie umiały nawet po niemiecku. Potem dopiero uczyły się niemieckiego, bo był tylko niemiecki. A potem, dopiero jak arcybiskup Bilczewski tą (obecną) szkołę wybudował, to powiedział, że powinni tam wprowadzić język polski, ponieważ Polacy tak nienawidzą tych ludzi, którzy się tu osiedlili przed 800 laty. Bo on był we Lwowie. 99 �100 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [69] Dy baba hoüt zih ym bet Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No frȧłik, zej zoct zih ym bet, zy śtind ny uf, oder gryhta hoüt zy zih ym bet. No. – No ȧ fyrym wiöe dos ȧzu, ziöeta zy? No wȧs yh? Zyfuł zoh yh dyham, no. Zy hoüt zih śun ym bet. Babcia czepiła się w łóżku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No pewnie, ona siadała w łóżku, nie wstawała, ale od razu czepiła się w łóżku. – A czemu to tak było? A czy ja wiem? Tyle widziałam w domu. Ona się czepiła już w łóżku. [70] Dy bowa, wo gingja bocȧm end wymysiöeryś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Y dy kjyh – frȧłik! Oder nöhta, wi’s ȧzu śun wiöe ny erłiöet, no to gingja zy śun ony hoüa. Oder wymysiöeryś. Wün piöer zyty bowa, wiöe s’Wȧśkl-Kȧrolka, mȧj müter, ȧna nöhta wiöe fum, fum... no, Kasi Botuł-Mjyrkowej, dy müm ging oü pocy end wymysiöeryś. Bo dy jungsta, dy jyngsta bowa gingja śun ȧzu, wȧst, s’wiöe ny erłiöet, no to nyta zy śun ȧ rykla, ȧna gingja zy ȧzu śun. – Bo ojer śwygjermüter ging oü wymysiöeryś? Ȧ, di ging pocum tut wymysiöeryś. Zy hot oü cwe, cwe... cwej rek, zej wiöe ȧ öemy bow, ny? Bo der kłop śtiörw, zy ławt ju ȧni kȧ jür mytum kłopa, ȧn’ȧ śtiörw. Kobiety, które do końca życia chodziły po wilamowsku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Do kościoła, pewnie. A potem, jak już nie było dozwolone, to chodziły już bez czepców. Ale po wilamowsku. Było parę takich kobiet, była Wȧśkl-Karolka, moja matka, a potem była od od... no Kasi Botuł-Mjyrkowej ciotka chodziła do końca po wilamowsku. Bo te młodsze kobiety chodziły już tak (nie po wilamowsku), bo nie było wolno, no to szyły już sukienki i tak chodziły. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [71] Ȧ bow trüg koroln fu böśtan Abda-Inga (1928–2016), 2009. No ȧn dö wün, s’wün gynüg, dy ołda bowa s’mȧst trüga zy. Oder wȧsty, ȧ bow kant yh nö y Wymysoü, wo trüg koroln ny fu koroln, oder fu Bernstein. – Ju? Gynoü ȧzu gyśnyct wi dy ruta koroln, oder nö by... underwoh ging zy myt dan Bernstein. – Ju? Ju. – Ȧ wyłys wiöe dos? Dos wiöe fun Zejmyśa. Wu der Frana wiöe, der Böba-Frana ferwejwa. Dy śwygjermüter. Jedna kobieta nosiła korale z bursztynu Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. No a tu były, było dość trochę, najczęściej starsze kobiety je nosiły. Ale wiesz, jedną kobietę jeszcze znałam w Wilamowicach, która miała korale nie z korala, ale z bursztynu. – Tak? Dokładnie tak uformowane, jak te czerwone korale, ale jeszcze... w tygodniu chodziła w tych bursztynach. – Tak? Tak. – A która to była? To była od Zejmów. Gdzie Franek był, Boba-Franek gdzie się ożenił. Jego teściowa. [72] Wi zih ȧ Wymysiöejeryn fjym krig zułd ocin Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Cyjyśt höt zy s’hemb. Nöhta hot zy ȧ zyta, kymt’s cy ziöen, dos wiöe ȧ zyta r... niby podłüćka. Ȧ podłüćka, dos wiöe... wi’s wiöe wiöem[y], wiöe dos fu filc. Ȧ wi s’wiöe mȧja, śejn, no to wiöe’s ȧ wȧjsy. Ȧn ȧzu wiöe dos śtrimik, niby ȧ wiöemy podłüćka. Ȧ nöht wiöe ȧ rök, ȧn ȧ śjyctüh. Der rök wiöe inda, kymt’s cy ziöen, dyhynda wün fałda, ȧn dy wün dy... z przodu, fu föna wün zy fu wiöe... wiöer wiöe zöfuł ny, bo diöt wün 101 �102 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian wejder hefa fałda ȧna dö wiöe der... s’śjyctüh dakt zy dos ołys cü. No ȧn ȧ jüpka. Ȧ śejny jüpka. Ȧn underwoh to wiöe zy ȧzu śejn ny, bo s’wiöe gywynłik jok. Ȧn ȧzu wiöe myt borta. Y dy kjyh ȧn ȧzu, zyty śejny borta. Ȧ... do dy jüpka śejn ej. Oder yn krȧćum oba underwoh y dy kjyh, to wiöe śun dos amer ȧbyselüćü. Myt ander zyty... kymt’s cy ziöen, wȧ nist, wi dos... ȧ hoft. – Oüsgynyt. Ju, jyśter. No do wün jüpka śejny, ȧn dos wiöe, ȧna ufs hiöet ȧ tihła wymysiöejer, dy müst gejn ym tihła. Wjyr, mȧkja, müstwer oü ȧ tihła hon. Oder nöhta, wi’s wiöe wamer, do gingwer śun ony tihła, mȧkja. Oder dy mama, to łang gingja zy yn ymyntihła [ymertihła] y dy kjyh. Oder nöhta wiöda zy gyśȧjter, by Doüćłand, nöhta dy Doüća ziöeta zu: „S’ej ȧbysła śod y di, niby dy ymyntihła [ymertihła] oüsbłȧha”. No do gingja zy y dy jüpka [yn jüpkja]. Ołdyśt by Doüćłand gingja zy ony ymyntihła [ymertihła]. – Ȧ ejer to inda wiöe? Inda müsta zy hon. Cy wiöem, cy kołd, wiöe’s... s’ymyntihła [s’ymertihła] müst zȧjn. Wen dy wiöest oüsgan śun. Oder ȧzu ȧ mȧkja wi wiöe, to ging zy yr jüpka y dy kjyh. No ȧ yn krȧćum, no do wiöe wejder ander ocug, amer. Płesnerrök, no to płesnerrök dos wiöe... z Pszczyny, płesner. No dos wiöe... dü wȧst, wosfer dos rek zȧjn. Zyty śtrimła, oder ny ȧzu... śejn, oder płesnerrök dos wiöe yn krȧćum ȧna underwoh y dy kjyh. Jak przedwojenne Wilamowianki się ubierały Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Najpierw miała koszulę. Potem miała taką, przyjdzie powiedzieć, to była taka niby halka (podłüćka). Halka, to było jak była ciepła, to była z filcu (flaneli). A jak był maj, ładnie, to biała. A tak, to była w paski, niby ciepła halka. A potem była spódnica i fartuch. Spódnica była zawsze, przyjdzie powiedzieć, z tyłu były fałdy, a z przodu były z innego materiału, bo tam było znowu pełno fałd, to fartuch to wszystko zakrył. No i jupka. Ładna jupka. A w tygodniu to nie była taka ładna, bo była zwyczajna tylko. A tak, to była z bortami. Do kościoła i tak, takie ładne borty, żeby jupka była ładna. Ale w karczmie albo w tygodniu do kościoła, to to już było trochę biedniejsze. Z innymi takimi, przyjdzie powiedzieć... haftami. – Wyszyte. Tak, kiedyś. No to były ładne jupki, a to było... i na głowę chustka wilamowska, musiałaś iść w chustce. My, dziewczyny musiałyśmy mieć chustki. Ale potem, jak było cieplej, to chodziłyśmy już bez chustek, dziewczyny. Ale mama, to długo jeszcze chodziły w odziewaczkach do kościoła. Ale potem już zmądrzały, za Niemiec, potem Niemcy powiedzieli tak: „Trochę szkoda tych..., odziewaczki płowieją”. No to chodziły w jupkach. Dopiero za Niemiec chodziły bez odziewaczek. – A kiedyś to zawsze była? Zawsze musiały mieć. Czy ciepło, czy zimno, odziewaczka musiała być. Jak byłaś już wydana. Ale tak, panienka jak była, to szła w jupce do kościoła. No do karczmy �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian to był znowu inny strój, biedniejszy. Płesnerrök, płesnerrök to było z Pszczyny, pszczyńska. To było... ty wiesz, które to są spódnice. Takie paseczki, ale nie takie ładne. Ale płesnerrök to było do karczmy i w tygodniu do kościoła. [73] Wosfer hemb jyśter wün Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Nȧ, jyśter, dy mü[ter]... dy mama, do müsta, dy jemuł [jemułn] müsta zȧjn bocy dö. Oder nöhta wün zy śun gyśȧjter, s’ej śod ym dy wiöer ȧna kymt’s cy ziöen, zej müsta dos... wi kymt’s cy ziöen... obrócili to, ymłen, no do mahta zy dy jemuł [jemułn] kjycer. No do nytwer dö yns błimła oüs, owi wjyr, mȧkja. Nöhta hotwer s’hemb myt błimła, do wiöe’s fjyr ȧ blüzka gryhta ȧna... Oły wüwer öem ogycün. Oder wymysiöeryś, no. Wymysiöeryś, ym rykla, ym śjyctüh, oder nöhta wün śun rykla fjyr yns, mȧkja, gancy rykla, ny rek, bo dos wiöe cy wiöem, ys fȧld cy gejn ata. O tym, jakie dawniej były koszule Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Nie, kiedyś mama, to rękawy musiały być aż dotąd. Ale potem były już mądrzejsze, szkoda materiału i przyjdzie powiedzieć, musiały to... obróciły to, to zrobiły te rękawy krótsze. No to wyszywałyśmy sobie kwiatki, my panienki. Potem miałyśmy koszule z kwiatkami, to było od razu jako bluzka. Wszystkie byłyśmy biednie ubrane. Ale po wilamowsku, no. Po wilamowsku, w sukience, w fartuchu, ale potem były już sukienki dla nas, dziewczyn, całe sukienki, nie spódnice, bo to było za ciepło do pracy w polu. [74] Jyśter gusa zy ym śmjyrgüst ny ȧzu wi yta Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Hota zy won, do fu hułc wiöe dy won. Cy boda, no do ȧbyselüćü woser, no oder ny cy fejł, do zu mȧkja wiöe, kymt’s cy ziöen, myta śü wiöd’s giöe ny nos, bo dos wiöe ju ołys cy śwjer, oder zy śunta jyr. Ȧ yta s’łen zy dih nejder y dy... ys woser, yta ys’s ganc andyśt, wi’s jyśter wiöe. Jyśter gusa zy zih ȧzu ny wi yta. 103 �104 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Kiedyś nie lali po śmierguście tak mocno jak teraz Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Mieli wannę, z drewna była wanna. Do kąpania, no to trochę wody, no ale nie za dużo, żeby dziewczyna była tak przyjdzie powiedzieć, nawet butów nie miała zmoczonych, bo to było wszystko za ciężkie, ale szanowali je. A teraz kładą je do wody, teraz jest całkiem inaczej, niż było kiedyś. Kiedyś tak nie lali, jak teraz. [75] Zy śtełta ufum dah ȧ wiöen cyzoma Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Oder mȧj tȧta fjyrcyłt [fercyłt], wi’ȧ ging cyr mama cym Hȧla-Mockja diöt, cym Tobyś, do śtełt’ȧ ȧn wiöen ufum... ufum dah, ufer śoün. Śtełta zy. Dy büwa kuzta myter [myta]... ełdyn, ȧn dy andyn śtełta ufum dah ufer śoün ȧ wiöen cyzoma, no. Konsty ziöen, wi zy jyśter cykrigata, dos wiöe ny cym ziöen. Jak złożyli wóz na dachu Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Ale mój tata opowiadał, że jak chodził do mamy, tam do Hala-Mocka, do Tobysia, to postawili wóz na dachu, na stodole. Postawili. Chłopcy rozmawiali z rodzicami (dziewczyny), a ci drudzy składali na dachu stodoły wóz (drabiniasty). No powiedz, jak kiedyś robili na złość, to było nie do powiedzenia. [76] Ym śmjyrgüst kund’ȧ ny gejn, wi’ȧ hot ahca jür Lüft-Staha (1926–2021), 2019. Wi’ȧ hot zymfca jür, kon’ȧ nö njynta ny gejn. Wen’ȧ höt ahca jür, müst’ȧ kiöefa brantwȧjn, di oły rüfa ȧn bjyr ȧjkiöefa, nöhta kon’ȧ rymgejn. Po śmierguście nie można było iść, jak się nie miało osiemnastu lat Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. Jak miał siedemnaście lat, to nie mógł nigdzie iść. Jak miał osiemnaście lat, to musiał kupić wódkę, wszystkich zaprosić i kupić, to dopiero potem mógł chodzić. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [77] Jyśter wiöe łöstikjer, wer śłysa dy fadyn Biöeźnjok-Helka (1924–2014), 2009. Es wiöe [s’wiöe] zjyr łöstik y Wymysoü jyśter. Wȧł, cym bȧjśpil, wjyr śłysa dy fadyn, cy yns, yn der kyh [yr kyh]. Koma oły nökweryn, oła mȧkja. Ȧna dy bowa oü. No ȧzu... wos kon yh ziöen mejer? Wjyr hon fejł mytgymaht dö, wȧsty? Wi di Rüsyn [Rüsa], wi koma dö, uf Wymysoü. Ȧ s’wiöe zjyr śejn, fadyn, für dym krig [fjym krig], dy nökwer hota zih zjyr gan. Zy gingja c’öwyts inda cyzoma. Uf der bank zasa [zösa] zy, bo jyśter wiöe kȧ radio, wiöe kȧ, kȧ te... fernzejer wiöe, wiöe nist. Ȧ ołys wiöe güt, s’wiöe łöstik. Ȧ yta, yta dy łoüt hon fernzejer, hon telefon, zy zȧjn fjyr zejh mejer. – Ju. Bo jyśter ida zuntag, koma dy bowa. Frȧłik, oły zuntag, oder undweroh oü. Underwoh s’öwyts. Koma zy oü, gingja zy cy nökwer. Zy hota zih jyśter zjyr gan. Yta oü, oder ider ej fjyr zejh mejer, wȧst? Wȧł ider höt, wi yh ziöet, fernzejer, und telefon, und so weiter. Kiedyś było weselej, szkubałyśmy pierze Helena Gasidło z d. Zejma (1924–2014), 2009. Kiedyś było w Wilamowicach bardzo wesoło. Bo na przykład, my szkubałyśmy pierze, u nas w kuchni. Przyszły wszystkie sąsiadki, wszystkie dziewczyny. I mężatki też. No i tak, co mogę jeszcze powiedzieć. Dużo tu wycierpieliśmy, wiesz? Jak Ruscy, jak przyszli do Wilamowic. A było pięknie, pierze, przed wojną, sąsiedzi się bardzo lubili. Wieczorem się spotykali. Wysiadywali na ławce, bo kiedyś nie było radia, nie było telewizji, nic nie było. A wszystko było dobrze, było wesoło. A teraz, teraz ludzie mają telewizory, telefony, są tacy więcej dla siebie. – Tak, bo kiedyś w każdą niedzielę schodziły się kobiety. Pewnie, w każdą niedzielę, ale w tygodniu też. W tygodniu też, wieczorem. Przychodziły też, szli do sąsiadów. Kiedyś się wszyscy bardzo lubili. Teraz też, ale każdy jest, każdy jest więcej dla siebie, wiesz? Bo każdy ma, jak powiedziałam, telewizor, telefon i tak dalej. [78] Fjym krig go’s ny hefa kroüt y Wymysoü Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yh wa der wos ziöen, wi wjyr by Pöłscȧjt, no to hotwer inda kroüt, kymt’s cy ziöen, cwencik cȧjł [cȧjłn], do zectwer kroüt y cwencik cȧjł. Ȧna s’gan- 105 �106 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian cy gywend höt funfcik cȧjł oba zȧhcik cȧjł, no ny? No do can cȧjł zȧjn kroüt gyzoct, ȧn s’łecty wiöe myt kwaka gyzoct. No do wen dy höst zöfuł kroüt, dü djefst ju zöfuł ny hon, fjyr dejh, y ȧ bytła, no do s’łecty konsty ferkiöefa. No. Oder jyśter, kymt’s cy ziöen, war handułt myt kroüt? Wen ider hot kroüt, ider zoct’um dyham, no, ym gyweł wiöe, yh wȧ nist ny... kymt’s cy ziöen, ufum jümyt. Na targu, jümyt, ny? – Ju, jümyt. Ju. No do ufum jümyt konsty kroüt ferkiöefa, s’bytła hotsty, no do ferkoüfsty uf dy typła. Fu liter oba ȧ hołp liter wiöd kroüt ferkoüft y Wymysoü, wi wiöe jümyt. Ȧna uf dy Bejł wi füt’ȧ, no do hota zy ym bytła s’kroüt. Zoüwerkroüt. Przed wojną w Wilamowicach nie było dużo kapusty Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Powiem ci, jak my za polskich czasów (w okresie międzywojennym), no to mieliśmy zawsze kapusty, przyjdzie powiedzieć, dwadzieścia rządków. To sadziliśmy kapustę w dwadzieścia rządków. A całe stajanie (pole) miało pięćdziesiąt rządków, albo sześćdziesiąt rządków, no nie? No to dziesięć rządków było obsadzonych kapustą, a reszta była obsadzona kwakami (brukiew). No to jak masz tyle kapusty, nie potrzebujesz tyle dla ciebie, do jednej beczki, no to resztę możesz sprzedać. No. Ale kiedyś, przyjdzie powiedzieć, kto handlował kapustą? Jak każdy miał kapustę, każdy sobie sadził w domu, no. W sklepie była. Nie wiem, przyjdzie powiedzieć, na targu, nie? – Na targu. No. No to na targu możesz sprzedać kapustę, beczkę miałeś, no to sprzedawałeś na garczki. Na litr albo pół litra sprzedawano kapustę w Wilamowicach na targu. A do Białej jak jeździli, to mieli w beczce kapustę. Kiszoną kapustę. [79] Dy śwoümła hon yta ny wos cy frasa Abda-Inga (1928–2016), 2009. Yta hon zy ju dö ny, wos cy frasa. Ȧni dy śwoümła hon mej... jyśter ym śtoł wün fuł fłigja. Do wün cwe, drȧj nast [nest] zugiöe ym śtoł. To fługa zy nȧj ȧn roüs. Ȧn dy łoüt wün fruł, do zy’ȧ dy fłigja roüsfunga [roüsfünga]. (...) C’yns, dö by Nikls ufum Rynk, do ym fürhoüz hota zy gymaht ȧ zytys koüłikjys wos, ȧn dos wiöe diöt underum sufit, ȧn... do wün cwe nastła inda. Ȧ wjyr hota, als [oüz] kyndyn hotwer inda śejny bynzeła, do hot yh miöehysmöł ufum bynzeła oü ȧjgymyst. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jaskółki nie mają teraz co jeść Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Teraz nie mają tu czego jeść. Ani jaskółki, bo kiedyś w chlewie było pełno much. To były dwa, nawet trzy gniazda w chlewie. To wlatywały i wylatywały. A ludzie byli zadowoleni, że im wyłapywały muchy. (...) U nas tu, u Niklów na rynku, to w sieni zrobili takie coś okrągłego i to tam było pod sufitem. To były zawsze dwa gniazdka. A my miałyśmy, jako dzieci, miałyśmy zawsze ładne wstążeczki, to miałam czasem narobione na wstążeczce. [80] Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt wi yta. Jyśter wiöe’s zjyr śwjer. Ołys maht zih myta henda, ołys. S’droś zih myta henda, ȧ s’zyt zih myta henda, s’nom zih wȧg myta henda, dos wȧgnama, dos nama... Bundwer zyty giöewa ȧn wer śtełta zyty bowa, bo dos gytrȧd müst güt oüstroügja. Nöhta fütwer dos nȧj, nö myta fłygln dröśwer, no. Ołys maht zih myta henda, ołys. Yta maha ołys dy maśinn. Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inna Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inaczej niż teraz. Kiedyś było bardzo ciężko. Wszystko robiło się ręcznie. Młóciło się ręcznie, a siało się ręcznie, odbierało się (snopki) ręcznie, to odbieranie. Wiązaliśmy takie snopki i stawialiśmy takie babki, bo to zboże musiało dobrze się wysuszyć. Potem to wwoziliśmy (do stodoły), jeszcze cepami młóciliśmy, no. Wszystko robiło się ręcznie, wszystko. Teraz wszystko robią maszyny. [81] Yta ej ȧ beser cȧjt wi jyśter Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2009. Güty cȧjt, zjyr güty cȧjt. Jyśter wiöe’s ȧzu güt ny, wi’s yta ej. Wi yhy jung wiöe, Mȧryja, wen wer gingja ufs fȧld, hoün oba wȧs, oba kün, no, no s’gytrȧd. Do ȧby… ȧ… ȧ bow, cwü hiwa zy, der, der kłop, ȧn yhy bund dos cü ȧna wer müsta nö byhend zih fjydyn, bo 107 �108 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian s’füng śun cy rȧnn. Ȧ yta ej zyty śejny cȧjt. Ȧ s’höt kȧ, nimand dö, ys [yms] rod kȧ kü. S’zȧjn kȧ ki, s’zȧjn kȧ, kȧ fad, nist ej mej ny. Yt zȧjn dy mȧśinn. Teraz jest lepsza pogoda niż dawniej Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No dobra pogoda, bardzo dobra pogoda. Kiedyś nie było takiej dobrej pogody, jak teraz jest. Jak byłam młoda, Maryjo, a szliśmy na pole, siec albo pszenicę, albo żyto, no zboże. To jedną babkę, dwie skosili, mąż, a ja to związałam i musieliśmy się bardzo spieszyć, bo już zaczynało lać. A teraz jest taka piękna pogoda. A nikt tu wkoło nie ma krowy. Nie ma krów, nie ma koni, nic nie ma. Teraz są maszyny. [82] Dy cökela fjym krig Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Do cökela wün – o matko! – dos wün zyty ander cökela. No, kymt’s cy ziöen, ny zyty, wi yta zȧjn. Ȧbyselüćü apuł, kymt’s cy ziöen, ȧna hung oba cöker gym... gybrant, dos wün, takie miodowe więcej, hisa zy, fu hung cökela, hungcökela. Ȧ nöhta wün śtolperki śun, śpyter, dos wün... zejwȧndresikjer jür oba nö ejer, kyndyn wüwer, wün, gingwer. Do dy mama kund kiöefa fjyr fynf groś, no do krigt zy fynf zyty cökela, no to idys hot ȧ cökela. Cukierki przed wojną Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Cukierki były, o matko, to były takie inne cukierki. No, przyjdzie powiedzieć, nie takie, jak teraz są. Trochę ziemniaków, przyjdzie powiedzieć i miód albo cukier pieczony, to były takie miodowe więcej, nazywali je, cukierki z miodu, miodowe cukierki. A potem były już śtolperki, później, to było... w 1937 roku albo jeszcze wcześniej, dziećmi byłyśmy, to chodziłyśmy. Mama mogła kupić za pięć groszy, to dostała pięć takich cukierków, to każda miała jeden cukierek. [83] Jyśter mahta zy cigln myta henda Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Cyderjyśt mahta zy cigln myta henda. Mȧj hyt ej oü gyboüt fu cigln myta henda. Mȧj nökwer maht di cigln ȧna �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian dos troügta zy ufum płoc, ȧ nöhta ufer heja, dö, wu zȧjn di mȧlina, diöt mahta zy ȧn zyta, łe... Dos müsty kyna, ny? Di cigln ȧzu, ȧna zy underbranta undyn, ȧna di, dos fojer brant ȧzu łang, wȧjł di cigln ny zȧjn oüsgybrant. No s’wün nymiöeha wün cy zjyr gybrant, no to müsta zy dos wȧgwȧfa [wȧgwafa]. Ȧna di śejna boüta zy, boüt mȧj foter mȧj hoüz. Kiedyś robiono cegły ręcznie Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Najpierw robili cegły rękami. Mój dom też jest wybudowany z ręcznie robionych cegieł. Mój sąsiad robił te cegły i to suszyli na placu, a potem na górze, tam, gdzie są te maliny, tam robili taki... To musisz umieć, nie? Cegły tak i podpalali pod tym, i ten, ten ogień się palił tak długo, aż te cegły się nie wypaliły. No były niektóre, co były za bardzo wypalone, no to musieli je wyrzucić. A te ładne to z nich budowali, mój ojciec wybudował mój dom. [84] Wi zy s’wejtünikjy kürjyta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No, cym dökter gingja zy, ȧ zy kürjyta zih oü ȧłȧn dyham. No mahta zy... wen dy hotst... ȧ, cym bȧjśpil, ȧ füs wejtünik ȧzu wi yh, nöma zy fur łynd... kore, ȧna fu... fu ynwik śyłta zy dos mytum maser ȧn zy rejsta dos ufum roüm, ȧ nöhta łeta zy dos cü. Ȧn dos hułf [hüłf] ołys. Jak leczyli bolące miejsca Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No, do lekarza chodzili, ale leczyli się też sami w domu. No robili, jak miałeś..., na przykład nogę bolącą, jak ja, to brali z lipy korę, i ze środka to tak obierali nożem i smażyli to na śmietanie, a potem to przykładali. I to wszystko pomagało. [85] Dy śłykjermyłih kürjyt ȧ brüder Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Mȧj brüder wiöe zȧhs jür jyngjer fön mer, ȧna wi’ȧ ej gybün, no do wjyr wün cyderjyśt cwej [cwe] mȧkja. No wułd der foter hon ȧn zun. Nöhta hota zy, zȧhs jür wiöe’ȧ jyngjer fön mer, ȧ ej śun oü gyśtiörwa. Ȧn’ȧ 109 �110 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian krigt lungenencundung [płoücencindung]. Nöma zy śłykjermyłih ȧn zy łeta cü di śłykjermyłih. Dos denk yh, wiöe’ȧ ȧ klin kynd. Hot’ȧ fylȧjht ȧ hołp jür oba ȧ jür, bo ȧ klin kynd. Ȧn zy łeta di śłykjermyłih cü, do wen’ȧ höt hyc, do dos gejt dy hyc wȧg. Ȧn’ȧ wiöd gyzund. Jak kwaśne mleko wyleczyło brata Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Mój brat był sześć lat młodszy ode mnie i jak się urodził, no to my byłyśmy najpierw dwie dziewczynki. No ojciec chciał mieć syna. Potem mieli, sześć lat był młodszy ode mnie, też już umarł. No i on dostał zapalenie płuc. Wzięli kwaśne mleko i przykładali to kwaśne mleko. To pamiętam, byłam małym dzieckiem. Miał może pół roku albo rok, bo małe dziecko. I przykładali to kwaśne mleko, jak miał gorączkę, żeby ta gorączka odeszła. I wyzdrowiał. [86] Kürjyn myt kwaka Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Kwaka, mȧj baba, zej hot zyty bykantśoft.... y dan łoüta, y zyta... weter nökwyn. Zej wönta diöt... bym woser (Zöł), ny wȧjt. Ȧ zȧj... mȧj müter wiöd krank, oder yhy wȧ ny, wi dos hȧst wymysiöeryś. Hemorojde. Ȧna... do wȧsty, dos ej... zyty krankhajt [krankyt], zyty krankyt ym, ym diöem, ny? Ȧna, oder... dos zȧjn grusy, dos tüt zjyr wej. Ȧ mȧj müter wiöd ȧzu krank ȧna dy, dy baba ziöet ȧzu: „Hiöer ok Helćü, yhy wa diöt gejn” – dos wiöe wȧjt, dos wiöe śun ym end Wymysoü – „h’wa fren wi har dos maht”. Ȧna kom zy yn ham, nom zy di kwaka, maht zy ganc rȧn, bo dos ej fu ad, ȧna śnȧd zyty śtykla y ȧn amper, ȧn nöhta gus zy kohnik woser uf dos, zy dekt dos ȧbysła cü, ȧ wen dos ej ȧzu... śun ny ganc wiöem, oder wiöem, to müsty dih... uf dos zeca. Müsty dih oüscin ȧna wȧsty wos. Dos wiöe jyr güt, ȧn zy wiöd gyzund. Leczenie kwakami (brukwią) Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Kwaki, moja babcia, ona miała takie znajomości, z takimi ludźmi, takimi dalszymi sąsiadami. Oni mieszkali tam... przy wodzie (Soła), niedaleko. A jego... moja matka zachorowała, ale nie wiem, jak to się nazywa po wilamowsku. Hemoroidy. I, to wiesz, to jest taka choroba, taka choroba jelita, nie? I to jest, to są duże, to bardzo boli. A moja matka tak zachorowała i babcia powiedziała tak: „Czekaj tylko Helciu, ja tam pójdę”, to było daleko, to był już koniec Wilamowic, „Ja zapytam, jak on to �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian robi”. I przyszła do domu, wzięła kwaki, całkiem je wyczyściła, bo to jest z ziemi, i kroiła takie kawałki do wiadra, a potem wlała na to gorącą wodę, przykryła to trochę i jak to jest takie... już nie całkiem ciepłe, ale ciepłe, to musisz na to siąść. Musisz się rozebrać i wiesz co. To było dla niej dobre i ona wyzdrowiała. [87] Gest fu Belgjen Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Di fu Belgjen, wo köma, wȧsty’s? Wo yhy diöt śłüf. Di hota mih ȧzu gan wi... di köma dö gyfiöen śtȧjd. Oły jün köma zy ym zumer gyfiöen, dö, byn [ben] mer, wȧsty’s? Yhy koht, yhy... zy śłüfa byn [ben] mer, ołys. Oder derzȧnk ławt nö mȧj kłop, ȧn mȧj mama wiöe oü łang nö, do hułf [hüłf] zy mer, wȧsty’s? Goście z Belgii Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Ci z Belgii, co przyjeżdżali, wiesz? Co ja u nich tam spałam. Oni mnie tak lubili, jak... oni przyjeżdżali tu ciągle. Każdego roku przyjeżdżali tu w lecie, tu, u mnie, wiesz? Ja gotowałam, oni u mnie spali, wszystko. Ale wtedy żył jeszcze mój mąż i moja mama była jeszcze długo, to pomagała mi, wiesz? [88] Wo wer byr müter zocta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty wos, wjyr hon gyzoct byr müter jok kroüt, ȧn büroka fjy dy ki ȧn fylȧjht ruty büroka yhta. Ȧna zu hotwer ju nist mejer. S’wiöe kȧ sałot, s’wiöe kȧ... zyty griny zaha, cwypułn, no to cwypułn hower byśtymt gykoüft. Bo ym giöeta wiöe oü ny. Dos wiöe ołys nöhta śpyter. Co sadziliśmy u mamy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz co, my sadziliśmy u mamy tylko kapustę i buraki dla krów i może coś czerwonych buraków. A tak, to nie mieliśmy nic więcej. Nie było sałaty, nie było żadnych takich… takiej zieleniny, cebuli, no cebulę na pewno kupowaliśmy. Bo w ogrodzie też nie było. To wszystko było potem, później. 111 �112 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [89] Wos zih os bocȧ mytag Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wjyr jyśter, wi wer kyndyn wün nö, no do dy mama śtind inda ym fynf uf, der tȧta oü, bo ym fad ȧjśyta, ȧna ym hołp zȧhs fün zy śun ufs fȧld, ny? Ȧn dy mama, wi wjyr wün nö jyngjer, no do müst zy gejn yn śtoł, ki mȧlkja ȧn śwen ferryhta, ȧn ȧzu wiöe dos, ȧn nöhta wiöd dy Polinskja-müm, inda wiöe zy bym błȧh, no do brant zy myt śtȧkla, bo hułc hotwer hefa, bo hota ȧn puś, no do śtȧkla wiöd gybrant. Ȧna s’wiöd inda gymaht polyk, myt apuł [arpułn], s’mügjys, oba myt ćjyrkja, myt myłih ziser oba myt zoüwermyłih. Myt zoüwermyłih to wün gymaht dy ćjyrkja fu, fu künmał. Ȧna zisy ćjyrkja do wün myt wȧs. Mąki pszennej. – Wȧsamał. Ju, no do wün inda, oder kȧfy wiöe ufȧ, uf mügjaasa [ufs mügjaasa]. Nöhta ym noün konsty kȧfy asa myt brut. Ȧn ȧzu wiöe inda polyk ȧn apuł [arpułn] ogymaht myt śpyrkja, oba ufum andum tag [ufȧ andyn tag] gywjemty apuł ufum roüm, dos wiöe zjyr fȧjn. Ufum roüm, zoüwerroüm. Ȧna apuł [arpułn] fu gestyn, płacła gyśnyta. Ȧn dos wiöe... ȧzu ruh dos, wi myt puter, kymt’s cy ziöen. Dos wiöe s’besty asa, ufȧ mügjaasa, myt ćjyrkja. Myt wȧsa, myt ziser myłih. No ȧ nöhta wiöe ym noün, wi wer ny gingja y dy śül, no do ym noün wiöe nöhta kȧfy myt brut. Oder wjyr wułda beser apuł [arpułn] hon, myt ziser myłih, myt ćjyrkja, owi dos brut. No s’brut wiöe troüg, miöehysmöł wiöe’s byśmjet myt twiöeg, oder myt puter ganc wing, bo dy puter müsta zy ferkiöefa, do zy giełd mahta uf... śtȧjer, yns ocin, ȧ fu wos hota [zułda] zy s’giełd maha? Dos wiöe, kymt’s cy ziöen, yhy bej ganc byrysa, kymt’s cy ziöen, bo yhy müst ganc, fu oła mȧkja s’rykla hon. No dos wiöe śun gyfłykt, kymt’s cy ziöen, byrysa, wi’h śtej myter śoüfuł. Ołys ej byrysa, kymt’s cy ziöen. Co się jadło przed południem Helena Biba z d. Danek (ur. 1922). Kiedyś, jak byliśmy dziećmi, to mama wstawała zawsze o piątej, tata też, bo koniowi nasypać i o wpół do szóstej już jechali na pole, nie? I mama, jak byłyśmy jeszcze młodsze, no to musiała iść do chlewa, krowy doić i świnie odbywać. I tak to było. No a potem była ciotka Polinska, zawsze była przy blasze, no to paliła patykami, bo mieliśmy dużo drewna, bo mieliśmy las, no to paliła patykami. I zawsze była robiona polewka z ziemniakami rano, albo z zacierką, ze słodkim albo kwaśnym mlekiem. Z kwaśnym mlekiem to była zacierka z mąki żytniej. I słodka zacierka to była z pszenicą, z mąki pszennej. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian – Z mąki pszennej. Tak, no to była zawsze, albo kawa była na śniadanie. Potem o dziewiątej możesz jeść kawę z chlebem. A tak, to zawsze była polewka i omaszczone ziemniaki ze szpyrką, albo na drugie to odgrzane ziemniaki na śmietanie, to było bardzo fajne. Na śmietanie, kwaśnej śmietanie. I ziemniaki z wczoraj, pocięte na plasterki. I to było... tak to pachniało, jak z masłem przyjdzie powiedzieć. To było najlepsze jedzenie, na śniadanie, z zacierką. Z pszenną, ze słodkim mlekiem. No a potem było o dziewiątej, jak nie szłyśmy do szkoły, no to o dziewiątej była potem kawa z chlebem. Ale my wolałyśmy ziemniaki ze słodkim mlekiem, z zacierką, niż ten chleb. Bo chleb był suchy, czasem był posmarowany serem, albo masłem to tak bardzo rzadko, bo masło musieli sprzedać, żeby zarobić pieniądze na... podatki, żeby nas ubrać. A z czego mieli zrobić te pieniądze? To było, przyjdzie powiedzieć, ja jestem całkiem obdarta, przyjdzie powiedzieć, musiałam całkiem, od wszystkich sióstr mieć sukienki. No to było już połatane, przyjdzie powiedzieć, obdarte, jak stoję z łopatą. To wszystko jest obdarte, przyjdzie powiedzieć. [90] Fanküh gybröht ufs fȧld Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wen imyd hot cȧjt, owi dy mama, oba dy Polinskja-müm wiöe, no do maht zy inda fanküh, ferśtejsty? Do bröhta zy, no fynf ȧjyn, myłih ȧna cwej łefuł [łefułn] mał ȧn zy mahta, no śpyrkja wün. Fetys wiöe oü, bo s’śwȧjn wiöe gyśłaht, no do, dos wiöe ȧjgy... ym kosta ȧjgyzałca, dy śpyrkja, no do wün di śpyrkja, do mahta zy fanküh, do bröht dy mama ym noün s’mügjys, s’kymt cy ziöen fanküh ȧna ym bȧńka kȧfy, myt myłih, no do öswer ym fȧld śun, dos śmekt zjyr güt ym fȧld. Konst nö ȧmöł mejer ufasa. Jajecznica przynoszona na pole Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Jak ktoś miał czas, na przykład mama, albo ciotka Polinska była, to zawsze robiła jajecznicę, rozumiesz? To przynosili, no pięć jajek, mleko i dwie łyżki mąki i robili, no szpyrka była. Tłuszcz był też, bo świnia była zabita, no to, to było tak zasolone w skrzyni te szpyrki, no to były szpyrki, to robili jajecznicę. To przynosiła mama o dziewiątej rano, przyjdzie powiedzieć jajecznicę i w bańce kawę z mlekiem. No to jedliśmy już w polu, to smakowało dobrze w polu. Możesz jeszcze raz więcej zjeść. 113 �114 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [91] Pylyk ȧn woserpip Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Brȧj oü, pylyk kohtwer, pylyk fu śłykjermyłih kohtwer. Do... müstwer zy ufkoha, nöhta gytwiłer maha, ȧbysła mał, ȧbysła woser, ȧna zu öswer. Dos wiöe jyśter. – Ȧ woserpip oü? Oü kohtwer woserpip. Dy epuł [epułn] śnyta zy, cyśnydwer, oder zy śyłta zih ny. Myt dar fał, kohtwer zy, nok dy... di kanła, krötwer oüs, do zy ny śwyma, ȧna ȧzu kohtwer ȧna dos nöhta... rejsta zy śpyrkja, mahta zy dos o ȧn ȧzu ösa zy. Ȧzu wiöe’s jyśter. Polewka i woserpip (pipa na wodzie) Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Bryję też, polewkę gotowaliśmy, polewkę z kwaśnego mleka gotowaliśmy. To… musieliśmy ją zagotować, potem zrobić zacierkę, trochę mąki, trochę wody i tak to jedliśmy. Tak było dawniej. – A woserpip (nazwa zupy) też? Też gotowaliśmy woserpip. Jabłka kroili, kroiliśmy, ale ich się nie obierało. Z tą skórą gotowaliśmy je, tylko pestki wykrawaliśmy, żeby nie pływały i tak to gotowaliśmy, i to potem... smażyli szpyrkę, robili to i tak jedli. Tak było kiedyś. [92] S’Asa byr fȧldat Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wi wer nynder wün, komwer yn ham asa, oder wi wer wün śun hynder śtrös, do bröhta zy yns s’asa. Do müsta zy ym cygjer ȧn zy bröhta yns, do wjyr ny kuma yn ham, do wer yns ȧbysła rün, do bröhta zy yns s’asa ufs fȧld. No do wiöe ȧ śysuł, ȧn zȧhs oba wifuł, fynf wi wer wün, fynf łoüt oba zȧhs łoüt, oły oswer fu dar śysuł. S’wiöe ny, do dü höst ufum tełer ekstra. Do wiöd dos, ufum rȧja zocwer [zöswer] ȧna wer ösa ym fȧld. Dos wiöe zjyr fȧjn ȧzu cy asa. – Ȧ dos öwytasa oü, oba... Nȧ, öwytasa komwer śun yn ham. Oder s’öwytasa, wi wer wün śun ym fȧld, kymt’s cy ziöen, dy zun ej śun runderganga, ganc. No do derzȧnk wiöda myta hiöela... – Gykłopt. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian „End dy at”, kymt’s cy ziöen, s’hiöela müsty owośa myta fisa, dy ad, bo dos ej ołys zu śejn, kymt’s cy ziöen, s’hiöela hot... hełt zih ju kȧ ad ny, bo ejs ej oüsgyat, no do gingwer yn ham ȧn s’wiöe śun cy... Ȧn ym tȧjh wüśwer dy fis, ȧn dy hend. (...) Dyham wiöd ok dy ad ȧbyselüću, bo dy mahst dy fis śenklik, ny? No oder wiöest śun ogywośa. Ȧ wifuł möł wiöe at, wi wer wȧgnöma, to wiöe śun ganc fynster, wen dy dy bowa śtełst, no do wüśwer zih ym tȧjh, botwer zih ym tȧjh, wiöem woser wiöe. No do ȧs ej dö, s’ander weter, bo dü mahst mer dö śenklik s’woser. Do wȧsty, wi wer wün fynf łoüt, to wüwer ym tȧjh. Oder do dy ny ymfełst. Wüśwer zih o ȧna wer wün śun ogybot. – Ȧna der zȧjt kuma yn ham, ju? Wjyr zȧjn kuma yn ham, hotwer s’öwytasa. (...) S’öwytasa hotwer, no inda wiöe, wi wer wułda brut myt kȧfy. Oder wjyr wułda inda hon apuł [arpułn] ym roüm gybakt. No do dy Polinskja-müm wöst śun fu dam, no do inda wiöd mejer apuł [arpułn] gykoht c’öw... mytag. Do wer c’öwyts hota ym roüm gyba... dy gywjemty apuł [arpułn]. No do, wȧsty, wen dy höst ym roüm gywjemty apuł [arpułn], dos roüht ȧzu wi puter. Bo dos wiöe güter roüm, no ny? No do myt ziser myłih, dos wiöe s’besty asa. Ȧ wen dy nöht nö wułdst hon brut, no to kundsty der nama brut, oder wiöest ogasa myt apuł [arpułn], kymt’s cy ziöen. No do... s’wiöe s’besty asa, ym roüm gywjemty apuł. Oder roüm zyter, ny wo yta ej, wen dy ȧ zyta roüm gyst, do dy puter kymt giöe runder, wȧsty? S’roüht ȧzu śejn, no to dy Polinskja-müm, inda fȧt zy mejer apuł [arpułn] ufȧ mytag, do zy nöhta wjemt yns apuł [arpułn] ufum roüm. Do inda ziöet zy: „Kȧśü, breng mer ȧn hołwa liter roüm” – no do wiöd cwe... wi wer wün mejer, no do wułdwer hon beser, no to y cwej rondl. Rondl? Y cwej rondl [rondln], wȧsty, bo wen wer zȧjn fynf łoüt, do wer hon beser apuł [arpułn] gywjemty. Dos wiöe s’besty asa. Ȧna miöehysmöł wiöe ȧ e ogykoht. Oder ym fȧld ym besta, wi wer s’mügjaasa osa, no do hotwer idys ȧ e. Jedzenie przy pracy w polu Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Jak byliśmy bliżej, to przychodziliśmy jeść do domu, ale jak już byliśmy za ulicą (Starowiejską), to przynosili nam jedzenie. To musieli w koszyku przynosić, żebyśmy nie szli do domu, żebyśmy sobie trochę odpoczęli, to przynosili nam jedzenie w pole. No to była miska i sześć albo ile, pięć jak nas było, pięciu ludzi albo sześciu ludzi, wszyscy jedliśmy z tej miski. Nie było, żebyś ty miał na talerzu osobno. To było to, na miedzy siedzieliśmy i jedliśmy w polu. To było bardzo fajnie tak jeść. – A kolację też, czy... Nie, na kolację przychodziliśmy już do domu. Albo kolację, jak już byłyśmy w polu, jak przyjdzie powiedzieć, jak słońce zaszło, całkiem, no to wtedy się kopaczkami... – Pukało. 115 �116 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian „Skończcie pracę”, przyjdzie powiedzieć. Kopaczkę musisz umyć nogami, ziemię, żeby to wszystko było ładnie, przyjdzie powiedzieć, kopaczka miała... nie trzyma się jej ziemia, bo jak jest wyrobiona, no to szliśmy do domu i było już... I w stawie myliśmy nogi i ręce. (...) W domu się tylko tą ziemię trochę, bo sobie zabrudziłeś nogi, nie? No ale byłeś już umyty. A ile razy była praca, jak odbieraliśmy (przy żniwach), to było już całkiem ciemno, jak stawiałeś babki. No to myliśmy się w stawie, kąpaliśmy się w stawie, ciepła woda była. No to jedna jest tu, druga dalej, bo ty mi tu zamulisz wodę. No to wiesz, jak byliśmy pięciu ludzi, to byliśmy w stawie. Ale żebyś się nie przewrócił. Myliśmy się i byliśmy już okąpani. Przyszliśmy do domu, to mieliśmy kolację. (...) Kolację mieliśmy, no zawsze był, jak chcieliśmy, chleb z kawą. Ale my chcieliśmy zawsze mieć ziemniaki pieczone w śmietanie. No to ciotka Polinska wiedziała już o tym, no to zawsze było nagotowanych więcej ziemniaków na obiad. Żebyśmy wieczorem mieli w śmietanie zagrzane ziemniaki. No to wiesz, jak masz ziemniaki zagrzane w śmietanie, to pachniało tak jak masło. Bo to była dobra śmietana, nie? No to ze słodkim mlekiem, to było najlepsze jedzenie. A jak potem jeszcze chciałeś chleb, to mogłeś sobie wziąć chleb, ale byłeś już pojedzony tymi ziemniakami, przyjdzie powiedzieć. No to to było najlepsze jedzenie, ziemniaki zagrzane w śmietanie. Ale śmietana taka, nie taka jak teraz, że jak taką śmietanę dajesz, to masło nawet nie schodzi, wiesz? Pachniało tak ładnie, no to ciotka Polinska zawsze obierała więcej ziemniaków na obiad, żeby potem nam zagrzała te ziemniaki w śmietanie. No to zawsze mówiła: „Kasiu, przynieś mi pół litra śmietany”. No to były dwa... jak nas było więcej, no to chcieliśmy mieć lepiej, no to w dwóch rondlach. Rondlach? W dwóch rondlach, wiesz, bo jak nas jest pięciu ludzi, że bardziej lubimy zagrzane ziemniaki. To było najlepsze jedzenie. A czasem było ugotowane jajko. Ale w polu najlepiej jak jedliśmy śniadanie, no to każda miała jajko. [93] Wjyr kohta oü ćjyrkja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Oder wjyr, wjyr kohta oü, di, di züp myt, myt gryc fu dan... wi wer hota kełwyn, no. Dos wiöe myt gryc. Ȧ wen ny, to ufȧ mügja wiöe oü zyta... ȧzu wi dy mahst ȧ tȧg uf dy nüdułn, ȧ dos wiöe nöhta ȧbysła ufum rejs gymaht ȧzu klin ȧna ufer myłih gykoht. – To dos wün dy ćjyrkja? No, ćjyrkja. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Gotowaliśmy też zacierkę Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ale my, my gotowaliśmy też, tą zupę z kaszą z tego, jak mieliśmy cielęta, no. To było z kaszą. A jak nie, to na śniadanie był też taki... tak jak robisz ciasto na makaron, a to było potem trochę usmażone takie małe i na mleku ugotowane. – To to nazywali „ćjyrkja”? No, ćjyrkja. [94] Ym besta wün gywjemty arpułn Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yhy wułd dos zan yta. Wȧsty wos, wen dy dos wyst zan owi mȧj wjytśoft, niöencik jür y dam, ȧn yta, ej ołys ganc andyśt. Śyner, asa beser. Ȧn jyśter wos hotsty? S’mügjys wiöe kȧfy, na drugie danie. S’mügjys wiöe ćjyrkja ȧn apuł [arpułn]. Gywjemty apuł [arpułn] ufum roüm. Dos wiöe zjyr güt. Dos ruh ȧzu, bo der roüm wiöe, ȧbysła bekt zih, do puter gejt roüs, ny? Ȧn yta wjesty hon puter, twiöeg, śynka, nö, nö syry takie. Najlepsze były zagrzane ziemniaki Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Chciałam to teraz zobaczyć. Wiesz co, jakbyś zobaczył moje gospodarstwo dziewięćdziesiąt lat temu i teraz, wszystko się zmieniło. Ładniej, jedzenie lepsze. A kiedyś co miałeś? Rano była kawa, na drugie danie. Rano była zacierka i ziemniaki. Grzane ziemniaki na śmietanie. To było bardzo dobre. To tak pachniało, bo śmietana była, trochę się piekło, żeby masło wyszło, nie? A teraz byś miał masło, ser, jeszcze, jeszcze sery takie. [95] Ida tag ȧ śysuł kroüt Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. O Mȧryja. Ida tag ym mytagasa wiöe ȧ... ȧ śysuł kroüt. Ȧ ufȧ öwyt wejder ȧ töp kroüt ȧn brut, troüg brut ȧn kroüt. Ȧ wjyr, by mer müter, ösa ida tag, s’wiöe ȧ zyty grusy śysuł, bo wjyr wün can łoüt dyham, ȧ, ȧ śysuł 117 �118 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian myt arpułn, ȧn y andum tök [töp]... töp wiöe zoüwermyłih. Ȧna di myłih myt dan arpułn, oder ider ider łangt mytum łefuł y dan tełer. Wen dy dih ny fjedyst, wen dy dih... ȧmałik ast, wiöesty.... hungerik. No. Do dos wȧs yh. Codziennie miska kapusty Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. O Maryjo. Codziennie na obiad była miska kapusty. A na wieczór znowu garnek kapusty i chleb, suchy chleb i kapusta. A my u mojej mamy jedliśmy codziennie, była taka duża miska, bo my byliśmy dziesięciu ludzi w domu. A jedna miska była z ziemniakami, a w drugim garnku było kwaśne mleko. I to mleko z tymi ziemniakami, ale każdy, każdy sięgał łyżką do tego talerza. Jak się nie pospieszyłeś, jak pomału jadłeś, to byłeś głodny. No. To to wiem. [96] S’hemb Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty, zej hota zyty hemb gynyty myt jemułn ȧna dö wiöe’s jok cügy... cy, cy, myt kniöefułn, ȧn cü, mahsty der ȧzu cü, ȧn s’hemb wiöe łang. Koszula Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz, miały takie koszule uszyte z rękawami i to było zapinane na guziki, tak sobie zapinałaś i koszula była długa. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Wartości obowiązujące w naszym świecie Dy wata, wo zy y ynzer wełt zȧjn [97] Wi zy dy ciglȧj boüta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Mȧj foter höt dos ołys... był kierownik. No, ȧna zy nöma giełd fum Krzyżanowski, no zy bügta, zy łejn dos giełd, ȧ yhy wiöe ȧ zyta, ȧ gyśȧjt mȧkja, to inda, wen zy dos diöfta wȧg... cyrykgan, mȧj foter śökt mih inda. Diöt boüta zy di... cyderjyśt wiöe ȧ kliny ciglȧj, nöhta boüta zy dan, dan kumin uf dy hej. No oder yhy wiöe diöt ny, yhy wiöe inda byr müter dyham. Bo dy müter... wün kliny kyndyn, hułf yh yr müter. Jak budowano cegielnię Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Mój ojciec to wszystko... był kierownikiem. No i pożyczyli pieniądze od Krzyżanowskiego, no pożyczyli, pożyczyli te pieniądze, a ja byłam taką mądrą dziewczyną, to zawsze jak mieli oddać kolejną ratę, to mój ojciec mnie zawsze posyłał. Tam budowali... najpierw była mała cegielnia, potem wybudowali do góry ten komin. No ale ja tam nie byłam, ja byłam zawsze u mamy w domu. Bo mama, były małe dzieci, pomagałam mamie. [98] Fyrym hȧsa zy cym Taksła Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Ȧzu, wȧsty wos, dö wün, hon zy oły, bo s’zȧjn hefa Foxa, hefa Schneider, do... ȧ c’yns hȧsa zy cym Taksła. Ȧ wȧsty, wo dos wiöe? – Kynter fercyła. 119 �120 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian No, mȧj dźjada wiöe byr fȧjerwer komendant. Ȧna wen zy hota gymȧśjyt, no bo wiöe... andyśt wiöe’s, wi yhy wiöe ȧ kynd, oder yhy denk, wi zy mȧśjyta, wi zy wün ogycün śejn, ny? Ȧn hot, hot’ȧ gyziöet „hałt ȧ takt”. Do zy zuła, wen zy mȧśjyn, do zy zuła hałda ȧn takt. Ȧ fu dam ej cym Taksła. Skąd wziął się przydomek Taksła Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. No i tak, wiesz, bo tu było dużo Foxów, dużo Schneidrów, to... a do nas nazywali do Taksły. A wiesz, o co chodziło? – Może Pani opowiedzieć. Mój dziadek był przy straży, komendantem. I jak maszerowali, bo to było... inaczej było, jak byłam dzieckiem, ale pamiętam, jak maszerowali, jak byli ładnie ubrani, nie? I on powiedział: „trzymajcie takt”. Że oni mają, jak maszerowali, trzymać takt. (...) I z tego się wzięło „do Taksły”. [99] Dy śwygjermüter kuzt jok wymysiöeryś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Kom, zej kuzt jok myt mer wymysiöeryś. Nöhta ziöet mer di śnjyh: „Wȧsty wos, müter, yhy gej cyryk cy mem, men ełdyn, bo dü kuzt, jyr kuzt fön mer ołys śłȧhty”. Yhy kuz ju: „Kyndła, wjyr kuza ju nist śłȧhtys, oder zej kuzt ny pönyś. Zy weł ny, zy wył ny kuza” – bo zej ziöet: „Yhy bej ȧ wymysiöejer bow, yhy kuz jok wymysiöeryś!”. No. Teściowa mówiła tylko po wilamowsku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Przychodziła, to mówiła tylko po wilamowsku. Potem synowa mi powiedziała: „Wiesz co, mamo, pójdę z powrotem do moich rodziców, bo wy mnie obgadujecie”. Ja jej powiedziałam: „Dziecko, my nic złego nie mówimy, ale ona nie mówi, nie chce mówić po polsku”. Bo ona powiedziała: „Ja jestem Wilamowianką, ja mówię tylko po wilamowsku!”. No. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [100] Wo dy mama wje ziöen, wen zy fum grop wje ufśtejn Holećkla-Helka (1928–2017), 2009. Dy mama mȧjny, wen zy fum grop wje ufśtejn, to wje zy ziöen: „Mȧkja! Mȧkja!” – wje zy dy hend cyzomałen – „No do łjysty dy kyndyn ny wymysiöeryś kuza? Dos ej ju ynzer śpröh! War wyt zy łjyn? Wan zy śun nymer ny łjyn, wan zy śun nymer nist ny kyna!” – ȧzu wje zy mer ziöen. Ojej, zy kuzt ok wymysiöeryś ejweron. Ȧn der tȧta oü, der tȧta oü, oły. Oder wer füta yns, bo zy ziöeta, do zy yns ys lager uf Oüswynca wan roüsfjyn. Wen wer wan wymysiöeryś kuza. Oder dy müstst nist śyłik ny zȧjn, ok kuza wymysiöeryś, to raus bedzie. Zyta ława hotwer, dy junga jün zyty hotwer. Dos głiöet ȧni nimyd ny. Do kom... wer grynn dyham, dy mama ȧn ołys. Ȧn ny... „Ny grȧjnt, kyndyn, ny grȧjnt, fylȧjht water nö beser cȧjta derława” – ziöet zy. No zisty’s, et gejter zihja dos ołys. Ȧn wen wer yhta kuza, do zȧjter oü fruł, bo, bo dy junga kyna ju mej nist ny. Ny, dos ny wegja yns, wjyr füta yns, zy wułda yns ys lager nama uf Oüswynca. Oh... wen yh dos ołys denk. Śod cy kuza fu dam ołum, beser ny, bo menć wjyd ganc troürik. Co powiedziałaby mama, jakby wstała z grobu Helena Nowak z d. Nikiel (1928–2017), 2009. Moja mama, jakby wstała z grobu, to by powiedziała: „Dziewczyno!”, ręce by złożyła, „No to nie uczysz dzieci mówić po wilamowsku? To jest nasz język! Kto je nauczy, już się nigdy nie nauczą, już nigdy nie będą nic umieć”. Tak by mi powiedziała. Ojej, ona mówiła tylko po wilamowsku wszędzie. A tata też, tata też, wszyscy. Ale baliśmy się, bo powiedzieli, że nas wywiozą do obozu do Oświęcimia (po 1945), jak będziemy mówić po wilamowsku. Ale nie musiałeś być nic winny, tylko mówić po wilamowsku, to raus bedzie. Takie życie mieliśmy, taką młodość mieliśmy. W to nikt nawet nie uwierzy. To przyszliśmy i płakaliśmy w domu, mama i wszyscy: „Nie płaczcie dzieci, nie płaczcie, może jeszcze dożyjecie lepszych czasów”, mówiła. No widzisz, teraz chodzicie tego wszystkiego szukać. A jak coś mówimy, to jesteście zadowoleni, bo młodzi już nic nie umieją. Nie z powodu nas, my się baliśmy, chcieli nas wziąć do obozu w Oświęcimiu. Oh, jak to wspominam... Szkoda mówić o tym wszystkim, lepiej nie, bo człowiek się staje całkiem smutny. 121 �122 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [101] Wi kon mȧ dy müterśpröh fergasa? Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. No ȧzu ej dos, ȧzu, wen wer wjyn kuma ȧzu... oły zyca dyham. Dos zyct dyham, yh dyham, no, s’SiöebaHȧla. Wen wer ȧzu wjyn gejn cyzoma, no do wje dos... do yh kuz yhta, ejs kuzt, ȧ zo’s źe dos cyzoma ȧjjesa. Ȧ ȧs... Ȧn der menć... Yhy, wi’h ging y dy śül, wiöe dö der Latosiński. Dy wyst oü wysa, bo dü wȧst hefa. Dar wiöe, der Latosiński wiöe kierownik, jer wiöe, wi hȧst ȧ kierownik? – No kierownik oü. Kierownik oü? No to... oder wjyr gingja y dy śül fu zȧhs jür. Do kundwer ju nist ny pönyś, ok wymysiöeryś. Yhy... dy ełdyn, myt yns wun, wan zy zih diöt jesa? Wjyr gingja y dy śül, oder nimyd ziöet nist ny. Diöt dopiyr... – Ołdyśt. O, no, kuztwer, łjytwer zih pönyś. Ȧzu kuztwer wymysiöeryś. I wi kon mȧ dos fergasa? Jak można zapomnieć matczyny język? Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. No tak to jest, jakbyśmy się tak zeszły razem... wszyscy siedzą w domu. Ta siedzi w domu, ja w domu, Soba-Hala. Jakbyśmy tak się razem zeszły, to by to było, że ja coś mówię, ona mówi, razem byśmy coś utegowały. A człowiek... Ja, jak szłam do szkoły, był tu Latosiński. Będziesz wiedzieć, kto to, bo ty wiesz dużo. Ten Latosiński był kierownikiem, on był... jak się nazywa kierownik? – No kierownik też. Kierownik też? No to... ale my chodziliśmy do szkoły od szóstego roku życia. To nie umieliśmy po polsku, tylko po wilamowsku. Ja... rodzice, z nami, oni się tam będą tegować? Szliśmy do szkoły, ale nikt niczego nie powiedział. Tam dopiero... – Dopiero. No, mówiliśmy, uczyliśmy się polskiego. A tak, to mówiliśmy po wilamowsku. I jak to można zapomnieć? [102] Dy Siöeboka kuzta wymysiöeryś Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No, Siöeboka wün hefa, wün. No do, di kanta zih, di... hüłda zih cyzoma inda, wen zy jynta gingja, do, do ȧner �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ny, do cwej, drȧj ȧna bowa oü, no do... Ȧ nöhta di andyn wejder fu dan djyfyn: „Wosfer łoüt zȧjn dos, fu wu zȧjn di?”. Wen wer kuzta wymysiöeryś, zy ferśtinda nist. Soboki mówiły po wilamowsku Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. No Soboków było dużo. Oni się znali, trzymali się razem, zawsze jak gdzieś szli, to jeden nie, dwóch, trzech i z żonami, no to... A potem ci inni z tych wiosek: „Co to za ludzie, skąd oni są?”. Bo jak mówiliśmy po wilamowsku, to oni nic nie rozumieli. [103] Wymysiöeryś ej ȧ śejny śpröh Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Medytjyn? No wymysiöeryś, oder wen dy wyst [wȧst], wi dos hȧst ołys, dos. Dos konsty. Oder dos, śun eta’s... fergasa hower dos. Dos wiöe ȧ śejny śpröh, wiöe’s. Wen dy konst zjyr güt, har kon güt. Har łjyt zih, bo dö wiöe ȧner, der Jüza Gara, dar kuzt, dar kon kuza. No ȧn’ȧ śtiörw oü. Ȧ h’wȧs ny, wos ej jum gyśan. Har wiöe ny ołd. Wilamowski to piękny język Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. Myśleć? No myślę po wilamowsku, ale jak wiesz, jak to wszystko się nazywa, to możesz. Ale to, teraz już dużo tego zapomnieliśmy. To był piękny język, piękny język to był. Jak umiesz dobrze, on umie dobrze. On się uczył, bo tu był jeden, Józef Gara, ten mówił, ten umiał mówić. No i umarł już też. A nie wiem, co mu się stało. On nie był stary. [104] Dy atyn łjyn zih wymysiöeryś Tobyś-Nüśka (1930–2022), 2014. Wjyr hota fu Wymysdiöf, ȧ śtiörw śun, hot fjyrȧnniöencik cy wifuł jür. Ȧn ȧner fu Denkjadiöf, śtiörw’ȧ oü śun, no. Zöfuł hotwer. – Oder wi zy śun dö łengjer wün, to ferśtinda zy wymysiöeryś? 123 �124 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ojej, dar fu Denkjadiöf, dar kund wymysiöeryś ȧn doüć, ȧn ołys. Bo wymysiöeryś łjyt’ȧ, bo wjyr kuzta wymysiöeryś ȧn pönyś cünum, ny? Bo har ferśtind ju nist ny. Cünum pönyś. Ȧn cy dam y Wymysdiöf oü pönyś. Dos wiöe ȧ ołder kłop, oder zy wułda’n roüsfjyn. No to, der foter nom’ȧ uf. No. No ȧn dan wułda zy oü roüsfjyn, oü nom’ȧ der foter uf. Bo zyst heta zy roüsgyfüt, Göt wȧs, wun. No. Oder s’wün güty kłopa. Ȧn dar y Denkjadiöf wiöe yht ełder wi yhy. Gywys cwe jür wiöe’ȧ ełder wi yhy. Oder dar... zjyr güt hiöet hot’ȧ. Ȧ zjyr ȧ güt hiöet. Har łjyt wymysiöeryś ȧn doüć. Bo yhy ging y dy doüćy śül, yhy müst śrȧjwa, yhy müst łaza. Ȧn wen yh jum ny ziöet – „Fyrym wyłsty mer ny ziöen?”. „No bo yh mü ju dos diöhłaza!” – ȧ yhy kund oü nö ny güt. Oder h’kund śun beser. Oder har, ołys kund’ȧ. Zjyr ȧ güt hiöet hot’ȧ. Ȧ śtiörw y Denkjadiöf ufȧ zawał. (...) Cym Hȧla-Mockja wiöe ju oü dy Magda. No, zy hot ȧ mȧkja. No to zej, dy ołdy kuzt ny (wymysiöeryś), oder zy ferśtind. Oder kuza kund zy ny. Oder s’mȧkja kund śun ołys. Ejs kund pönyś ȧn doüć ȧn wymysiöeryś. Ȧzu wi wjyr. Ju, no bo ȧ klin kynd ȧn wen dy höst ȧ gydyhtnys hołp ȧ... hołp ȧcwe, no to łjysty. Bo ȧ kynd łjyt zjyr byhend. No. Robotnicy uczyli się wilamowskiego Anna Kowalczyk z d. Fox (1930–2022), 2014. My mieliśmy ze Starej Wsi, on już umarł, miał dziewięćdziesiąt cztery czy ile lat. A jeden umarł już też w Dankowicach. Tylu mieliśmy. – Ale jak tu już byli dłużej, to rozumieli wilamowski? Ojej, ten z Dankowic, ten umiał i po wilamowsku, i po niemiecku, i wszystko. Bo wilamowskiego się uczył, bo my mówiliśmy po wilamowsku, a do niego po polsku, nie? Bo on nie rozumiał nic. Do niego po polsku. A do tego ze Starej Wsi też po polsku. To był starszy mężczyzna, ale oni go chcieli wywieźć. No to tata go przyjął. No. No a tego też chcieli wywieźć, jego też tata przyjął. Bo w przeciwnym razie by ich wywieźli. Bóg wie gdzie. No. Ale to byli dobrzy mężczyźni. A ten w Dankowicach był trochę starszy ode mnie. Chyba dwa lata był ode mnie starszy. Ale on... miał bardzo dobrą głowę. On się uczył po wilamowsku i po niemiecku. Bo ja chodziłam do niemieckiej szkoły, musiałam pisać, musiałam czytać. A jak jemu nie mówiłam, to „Czemu mi nie chcesz powiedzieć?”. „No bo sama to muszę jeszcze przeczytać”. A ja jeszcze też nie umiałam dobrze. Ale umiałam już lepiej. Ale on wszystko umiał. Miał bardzo dobrą głowę. Umarł w Dankowicach na zawał. (...) U Hala-Mocka była też (służąca) Magda. No ona miała córkę. No to ona, stara, nie mówiła po wilamowsku, ale rozumiała. Ale mówić nie umiała. Ale ta córka umiała już wszystko. Umiała po polsku, po niemiecku i po wilamowsku. Tak jak my. Tak, bo małe dziecko, a jak masz jeszcze pamięć pół na pół, to się nauczysz. Bo dziecko uczy się bardzo szybko, no. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [105] Fyrym yh ho ogyfanga cy śrȧjwa wymysiöeryś Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Yhy wiöe krank, yh wiöe ym śpytuł, ym śpytuł wiöe’h, h’wiöe zjyr krank, ufs hac. Yh wiöe ym śpytuł y Ochojec, wiöe’h. Diöt hon zy mih operjyt. Ym śpytuł hon zy mih operjyt ȧn y... diöt wiöe’h ȧ mönda, ym śpytuł, bo yh wiöe zjyr krank, yh wöst ny, op yhy wa der... ejwerława dos, no. Ȧn kom yh yn ham, nöhta, y dyham, ȧzu ȧ hołp jür maht yh nist, ok ȧzu zos yh, ȧna ȧ telewizor śoüt yh o, ȧn nöhta kom’s mer ȧj, ȧ djyft yhta wymysiöeryś śrȧjwa. No ȧna nöhta füng yh o cy śrȧjwa, zyty ferśidnikjy... wi hȧst dos, łidła, ȧna zyty, ȧ łidła nöhta śpyter. Ȧn ȧzu... no śrȧw yh ȧzu, wu mer uf, ufs hiöet kom, no. Zu śrȧw yh. No ȧ nöhta, nöhta, wȧs yh, nöhta go’h ȧ zyta bihła roüs, dos bihła hoter, ny? No. Ȧ zyta bihła go’h roüs, diöt ej oü ȧ dos... ȧ wjyrterbüh [wjytynbihła] ej oü diöt. Dlaczego zacząłem pisać po wilamowsku Józef Gara (1929–2013), 2012. Zachorowałem, byłem w szpitalu, byłem w szpitalu, byłem bardzo chory na serce. Byłem w szpitalu w Ochojcu. Tam mnie operowali. W szpitalu mnie operowali i tam byłem miesiąc w szpitalu, bo byłem bardzo chory. Nie wiedziałem, czy jeszcze to przeżyję. I potem przyszedłem do domu, w domu tak przez pół roku nic nie robiłem, tylko tak siedziałem i oglądałem telewizor. No i potem przyszło mi do głowy, że powinno się coś napisać po wilamowsku. No i potem zacząłem pisać takie różne, jak to się nazywa, piosenki i takie..., piosenki potem później. I tak, no pisałem, co mi przyszło do głowy. No a potem, potem, czy ja wiem, wydałem taką książkę, macie ją, no nie? No taką książkę wydałem, tam też jest słownik. [106] Der foter kund ny pönyś kuza H: Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923–2022), 2009. J: Tołer-Jüza (1929–2013), 2009. H: No wiöd jyśter, no do war kuzt… mȧj, mȧj foter… y… wiöe y Win, no, nöht kom’ȧ fu Win… J: Nöhta ferwȧw’ȧ zih. H: Ferwȧw’ȧ zih dö, no do kund’ȧ ju ny pönyś kuza. Jo, jok wymysiöeryś. J: Oba doüć. H: Oba doüć, no. 125 �126 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ojciec nie umiał mówić po polsku H: Elżbieta Kacorzyk z d. Fox (1923–2022), 2009. J: Józef Gara (1929–2013), 2009. H: No kiedyś, to kto mówił... mój, mój ojciec był w Wiedniu, no to przyjechał z Wiednia. J: Potem się ożenił. H: Ożenił się tu, no to nie umiał mówić po polsku. Tylko po wilamowsku. J: Albo po niemiecku. H: Albo po niemiecku, no. [107] Ym kynd wiöe’s ny derłiöet cy kuza wymysiöeryś H: Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923–2022), 2009. J: Tołer-Jüza (1929–2013), 2009. H: Ȧ fum, fu mȧjner śwaster… der… zun, ȧ do’ȧ kund ju nist… pönyś ny kuza. Dy Rüsa koma nȧj, ȧ dar, jok wymysiöeryś kuzt’ȧ. Ȧn mȧj foter maht’um ȧzu, do’ȧ nist ny zo kuza, bo zy… „Germany, Germany, Germany”. J: Wjyn zy’ȧ ȧjśpjera. H: No, no do kuzt’ȧ ni, nöhta, ging’ȧ diöt cyr baba, diöt, dö, ȧn’ȧ ziöet ȧzu: „yh śȧjs cü zyta ława” – wymysiöeryś kuzt’ȧ – „yhy wa ȧmöł yn bün śpryngja”. J: Der bün wiöe dö ym płoc. H: Nöht kom’ȧ, nöht kom di baba cy mem foter ziöen dos, no do ziöet’ȧ: „Kuzźe, wi dy wyłst, s’zo zȧjn, wo wył. Kuz ȧn s’ej”. – Kon’ȧ wymysiöeryś? H: Ȧ yta, ȧ nist, ȧ ferśtejt ju giöe nist! Ȧ wiöe klin wi, wi, wifuł jür kund’ȧ hon, Jüza? J: No wifuł, zȧhs jür. H: No. Jak zabroniono dziecku mówić po wilamowsku H: Elżbieta Kacorzyk z d. Fox (1923–2022), 2009. J: Józef Gara (1929–2013), 2009. H: A od mojej siostry syn, to nic nie umiał mówić po polsku. Ruscy tu wkroczyli, a ten mówił tylko po wilamowsku. A mój ojciec zrobił mu tak (pogroził palcem), żeby nic nie mówił, bo oni: „Germany, Germany, Germany”. No to potem już nic nie mówił, potem, poszedł tam do babki i powiedział tak: „Mam dość takiego życia”, po wilamowsku mówił „wskoczę do studni”. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian J: Studnia była tu, na placu. H: Potem przyszedł, przyszła ta babka do mojego ojca, powiedzieć mu to. No to powiedział: „Mów, jak chcesz, niech się dzieje, co chce. Mów i gotowe”. – A on umie po wilamowsku? H: A teraz, nic, on nic nawet nie rozumie. On był mały jak, jak... ile mógł mieć lat, Józek? J: No ile, sześć lat. H: No. [108] Wysty gryhta wymysiöeryś kuza? I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Dü, Wymysiöejeryn, wysty gryhta wymysiöeryś kuza? H: Yhy wȧ nist, wi’h zo ziöen uf zy... I: Do ȧbysła nöhdenkja ȧn kuza wymysiöeryś. H: S’wył zih mer ny. I: No, „wył zih mer ny”. Byst cy bykwym. Dü, wo dy fum klina kynd jok wymysiöeryś gykuzt höst. H: To ziöe, dü gyśȧjty, wi granatowy, wi hȧsa zy? I: Di dunkułbłöwa. H: Dunkułbüwa. I: Błöwa! H: Ejs wȧs, wo’h kuz, ȧ dy... Tymüś, dü wȧst? Zaczniesz mówić po wilamowsku? I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: Ty Wilamowianko, zaczniesz w końcu mówić po wilamowsku? H: Ja nie wiem, jak to powiedzieć. I: To trochę pomyśl i mów po wilamowsku. H: Nie chce mi się. I: No, „nie chce mi się”. Jesteś za wygodna. Ty, co od dziecka u was mówiło się tylko po wilamowsku. H: To powiedz, jak jesteś taka mądra, jak jest granatowy, jak mówią? I: Dunkułbłöwa (granatowe). H: Dunkułbüwa (chłopcy o ciemnej karnacji). I: Błöwa! H: Ona wie, co mówię. A ty, Tymuś, wiesz? 127 �128 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [109] Wi mȧ dy wymysiöejer fłȧk zo wośa Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Dos ho’h ȧłȧn gyłjyt. Bo zy kuzta mer: „Wi wysty dos wośa di, di... farby, fiöerwa wan ju gejn ganc wȧg!”. Ziöet yh: „Wi wa’h dos wośa?”. Nom yh cyderjyśt ȧn rök, ȧn s’wün śun di mȧśinn cy wośa. Zyty kliny mȧśin. Ziöet yh ȧzu: „Yta wa’h probjyn cyderjyśt dan ȧn rök”. Ziöet yh: „Wos kon yh dö gan y dos wo...” – yhy łjyt dos, yhy maht dos ȧłȧn. Nom yh ȧbysła załc, ȧn esig ȧn ny ganc wiöemys woser, bo diöt gistwer [guswer] y di mȧśin, wün zyty mȧśinn, wu dy müst nȧjgisa woser, ny? No to ȧ zyta woser... wiöem, oder ny hȧs. Wüś yh oüs, dyn [ȧ] rök, har wiöe ȧzu śejn. Ziöet yh: „Yta wa’h śun cwej nama!” – nöhta drȧj, ȧ nöhta can. Ȧna wüś yh ołys. Dy höst ju gyzan wifuł h’ho gywośa. Jak prać wilamowskie stroje Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Tego się sama nauczyłam. Bo mówili mi: „Jak to wypierzesz? Te kolory całkiem znikną”. Powiedziałam: „Jak to wypiorę?”. Wzięłam, najpierw jedną spódnicę, były już takie maszyny do prania. Taka mała pralka. Powiedziałam tak: „Teraz spróbuję najpierw tą jedną spódnicę”, powiedziałam, „co mogę tu do tego dać?”, uczyłam się, robiłam to sama. Wzięłam trochę soli, ocet i taką letnią wodę, bo tam wlewaliśmy do pralki, były takie pralki, co musiałeś nalać wody, nie? No to taką wodę, ciepłą, ale nie gorącą. Wyprałam tą spódnicę, a ona była taka ładna. Powiedziałam: „Teraz wezmę już dwie”, potem trzy, a potem dziesięć. I wyprałam wszystko. Widziałeś przecież, ile prałam. [110] Dy kyndyn wün bejz, do wer kuzta wymysiöeryś Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Bo di junga ny, dy junga kunda ny. Zej, wen zy kuzta wymysiöeryś, di, dy kyndyn, do wün zy bejz, bo zy ferśtinda nist. Bo zy wün... bo s’wiöe ȧ cȧjt ȧ zyty, wo zy ny łisa wymysiöeryś kuza. No do di kyndyn kunda nist. Ȧ wen wer kuzta yhta wymysiöeryś, do ziöeta zy, „Zy kuza fön yns yhta. Bo wjyr ferśtejn ny, do kuza zy fön yns!”. Zej wün uf (yns?) bejz, dy kyndyn. Dzieci były złe, jak mówiliśmy po wilamowsku Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Bo ci młodzi, ci młodzi nie umieli. Oni, jak się mówiło po wilamowsku, te dzieci, to były złe, bo nic nie rozumiały. Bo oni byli... bo był taki czas, co nie pozwolili �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian mówić po wilamowsku. No to te dzieci nie umiały nic. A jak coś mówiliśmy po wilamowsku, to powiedzieli: „Oni mówią coś o nas. Bo my nie rozumiemy, to oni mówią o nas”. One były złe, te dzieci. [111] Dy müter fur nökweryn kund ny pönyś Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ejs wiöe fo [fu] mȧj [mem] jür, oder ejs kuzt mejer doüć. Ȧ dy mama, zȧj mama kund wog... pönyś ny. S’wułd ny kuza pönyś. Ȧn s’go zih ny oüs, bo ejs ziöet mer: „Hela, wo ȧner kom, ȧn’ȧ hüt, do’s kuzt doüć” – no derzȧnk wiöe’s ȧzu – „kom’ȧ śun s’ander möł ny”. Matka sąsiadki nie umiała mówić po polsku Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Ona była z mojego roku, ale mówiła więcej po niemiecku. A matka, jej matka nie umiała w ogóle po polsku. Nie chciała mówić po polsku. A ona nie wyszła za mąż, bo powiedziała: „Hela, co który przyszedł, a słyszał, że mówi się u nas po niemiecku”, no wtedy tak było, „to na drugi raz już nie przyszedł”. [112] Yhy nyt śwjerery zaha Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No, ȧ yhy nyt oü, oder inda zyty śwejerery zaha, wi dy rek, dos nyt yhy. Bo, wȧsty, dos, dos, wu dy, di fałda wu zȧjn, dos ej ju... śwjer cy, cy nyn. Müstwer dos oü łjyn, oder nöhta ging dos ołys. Yhy maht oü zoha, zoka. No to wȧsty, di wu’h ho dö, ho’h mer ȧłȧn gymaht, kon yh der dos wȧjza. Szyłam cięższe rzeczy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No a ja też szyłam, ale zawsze takie cięższe rzeczy, jak spódnice, to szyłam ja. Bo wiesz, te fałdy, co są, to jest ciężkie do szycia. Musiałyśmy się też tego uczyć, ale potem to już szło. Robiłam też pończochy. No to wiesz, te, co mam, zrobiłam sobie sama, mogę ci pokazać. 129 �130 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [113] Yhy nyt śejny lȧlka (tȧkla) Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Yhy müst inda śejn nyn, di blüza wu zy hota, oba di rek, yh ho ju hefa rek gynyt. – Ȧna oü śjyctihjyn ȧn zyty zaha. Ȧ do śjyctih... dos wiöe, zyty at – kliny at. Ym śłȧhsta wiöe’s cy nyn di rek. Bo di gyśtałt, wiöe’s, yh wa der, yh wa dos nama, diöt ho’h zöfuł, wo’h nyt di lȧlka. Ȧ yhy nyt dos ȧzu gan, ȧ di bowa, wu yta nyn, ziöen, hon zy mer dö ym jes gyziöet, ziöeta zy: „Wjyr weła beser nyn grusy zaha”. Ȧ yhy ziöet ȧzu, „Bowy, ȧ yhy wiöe ȧzu gan, wi’h nyt, yhy nyt miöehysmöł can lȧlkja”. Dy ocyg. Bo dy lȧlka koüftwer. Szyłam piękne lalki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Musiałam zawsze pięknie szyć, te bluzki, co miały, albo spódnice, szyłam przecież dużo spódnic. – I też fartuchy i takie rzeczy. A fartuchy to była taka praca, mała praca. Najgorsze było szycie tych spódnic. Bo te oplecki były... ja je wezmę, tam mam tyle, co szyłam dla lalek. A ja to tak lubiłam szyć, a te kobiety, co teraz szyją, mówią, kiedyś mi tu powiedziały: „My wolimy szyć duże rzeczy (dla dorosłych)”. A ja powiedziałam tak: „Kobiety, a ja tak lubiłam szyć, czasem szyłam dziesięć lalek”. Stroje, bo lalki kupowałyśmy. [114] Wer hota myter śwaster zyty nymłikjy rek Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. To, wȧsty wos, yhy ȧn s’Helka, hotwer zyty łangy rek, ale plisowane. Wün błöwy rek, ȧn ȧ blüzka. Dos wiöe fynf jür. Ȧ nist mejer. Inda yr... y dy kjyh ȧn fur kjyh, byhemd oüscin. Ȧ dyham gingwer ferśidnik ogycün. Inda yhy myter śwaster, zej wiöe drȧj jür jyngjer, oder zy wiöe ȧbysła gryser wi yhy. Yhy wiöe inda ȧzu kliner ȧn mager. Ȧn ejs wiöe ȧbysła gryser, ȧn wer hota inda ȧnikjy rek ȧna dos, ȧn... Ȧzu gingwer fynf jür, bo dos wiöe ȧzu łang, fun fisa wiöe jok dö ȧbysła zöfuł, ȧ nöhta wen dy wiöest immer, inda [wo ȧmöł] ełder, no to wiöe dos kjycer, kjycer, kjycer. Piöer jür. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Miałyśmy z siostrą takie same spódniczki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. To wiesz co, ja i Helka miałyśmy takie długie spódnice, ale plisowane. To były niebieskie spódnice i bluzka. To było na pięć lat. I nic więcej. Zawsze do kościoła i z kościoła, a potem szybko rozebrać. W domu chodziłyśmy różnie ubrane. Zawsze ja z siostrą, ona była trzy lata młodsza, ale była trochę większa ode mnie. Ja byłam zawsze taka mniejsza i chudsza. A ona była trochę większa i miałyśmy zawsze takie same spódnice. I tak chodziłyśmy pięć lat, bo to było takie długie, od stóp było tylko trochę, a potem jak byłaś coraz starsza, to to było coraz krótsze i krótsze. Parę lat. [115] Dy gywynłikja rek fur müter Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Dos, ȧn zyta rök, hot zy cwej rek, mejer ny. Oba ym mȧsta drȧj. Ȧn dos wüś zy inda ȧna... yr woh ging zy ȧzu ogycün. No ȧn... ym zuntag, wi zy kom fur kjyh, cüg’s... cug zy dos oü o. Bo di śejna fłȧk gingja y dy o[mer], yn... – Y dy łod. Y dy łod. Spódnice codzienne od matki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. To taką spódnicę (codzienną), miała może dwie, więcej nie. Albo najwięcej trzy. I to zawsze prała i tak chodziła ubrana w tygodniu. No a w niedzielę, jak przychodziła z kościoła, to też to ubierała. Bo te ładne stroje szły do... – Do skrzyni. Do skrzyni. [116] Wi’h wymysiöejer blüza wüś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧmöł ho’h, go’h yn töp di, di blüz [jypła], ny? Ȧ h’wułd zy oüskoha. Ho’h mer fergasa woser cy gisa. Wiöe zy ferbrant ym typa. Oder yh kund nyn, byhemd wiöer ȧn yh nyt śun wejder. 131 �132 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian – Ȧna wi, bo jyr hot oü gykoht, no ny? Di hoüaśtykla cym bȧjśpil. No no. No to dos, yn töp, yn töp. Ȧn zaf, ȧn pü... püwer. Proszek, püwer ȧna cyderjyśt kołd woser ȧna ufs błȧh, bo dos hotwer ju [s’]błȧh jok. Ȧna müst yh gan hefa woser, do dos ny ferbrit. Nöhta kohtwer dos, nöhta müsty dos hefa möł, cwe möł wejder śpjy... – Śwafa ju? No, do dy zaf, ołys wȧggejt, ȧ nöhta wejder yyy... gykoht śtiöek [śtjek]. Ȧn ołys gyśtiöekt, no dy zühst [zohst] ju, yta ho’h ju oü śejny zaha, konsty nö yta ośoün. Jak prałam wilamowskie bluzki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Raz dałam do garnka tą bluzkę (jypłę?), nie? I chciałam ją wygotować. Zapomniałam sobie wlać wodę. Spaliła się w garnku. Ale umiałam szyć, szybko materiał i już znowu szyłam. – I jak, bo Pani też gotowała, nie? Te hoüaśtykla na przykład. No, no. No to do garnka, do garnka. I mydło, i proszek. I najpierw zimna woda, a potem na blachę, bo mieliśmy tylko blachę. I musiałam dać dużo wody, żeby się nie spaliło. Potem to gotowaliśmy, potem musisz to wiele razy, dwa razy... – Płukać? – No, żeby to mydło wszystko zniknęło. A potem znowu gotować krochmal. I wszystko wykrochmalone, widziałeś, ja do dzisiaj mam piękne rzeczy, możesz oglądać. [117] Dy śłȧhsta rek wün płesnerrök ȧn kȧljytarök Abda-Inga (1928–2016), 2009. Oder cym bȧjśpil fu Płes koüfta zy oü dy płesnerrek. Dos wün dy śenkliksty, s’mȧst uf oły tag cuga zy zy o, zyty gryśtrimty. – Ju, płesnerrek. Ȧn der kȧljytarök dos wiöe y Wymysoü myt dan brȧta gałaśtrima. Najgorsze (najmniej odświętne) były spódnice płesnerrök i kȧljytarök Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Ale na przykład w Pszczynie kupowali też płesnerrök (rodzaj spódnicy). To były te najgorsze, przeważnie na co dzień nosiły je, takie pasiaste. – Tak, płesnerrök. I spódnica kaljytarök to była w Wilamowicach z tymi żółtymi, szerokimi paskami. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [118] S’kroücła fur müter Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Dy mama hot ufum kroücła ȧ noma, oüsgygrycułt [oüsgykrycułt], gygrycułt [gykrycułt] – Emilia Mika. Idy hot zȧj... zen noma, ufum kroücła. – Ȧ war höt dos gymaht ufum kroücła? No dos koüfta zy śun zyty. No dos... di rek, di tihła, dos koüfta zy y... fu Win wiöe dos. Fu diöt bröhta zy dos. Krzyżyk od matki Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. Mama miała na krzyżyku imię wygrawerowane, Emilia Mika. Każda miała swoje imię na krzyżyku. – A kto to robił na tych krzyżykach? No to kupowali już takie. No to, te spódnice, chustki, to kupowali... z Wiednia to było. Stamtąd to przywozili. [119] Ym jyśta zuntag gingja zy śyner ogycün Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Ȧ, dos wün, s’wün ferśidnikjy zuntag. Wen wiöe der jyśty zuntag, s’wiöe der jyśty zuntag, der jyśty zuntag wiöe ind, der jyśty zuntag wiöe ofang. Ofang ym mönda, der jyśty, jyśty zuntag. No to gingja zy śyner ogycün. Ȧ nöhta gingja zy śun wejder śłȧhter ogycün. No do zöfuł ociwerik, wi dö hot idy wymysiöejer bow, dos wiöe füt, dos ej ny mejglih. Do zyty öemy łoüt zöfuł ociwerik hota. W pierwszą niedzielę miesiąca ubierały się ładniej Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. A, to były, były różne niedziele. Jak była pierwsza niedziela, pierwsza niedziela to był początek miesiąca. Pierwsza niedziela. No to chodziły ładniej ubrane. A potem chodziły już gorzej ubrane. No to tyle ubrań, co miała każda Wilamowianka, to to było przecież, to jest niemożliwe. Że tacy biedni ludzie mieli tyle strojów. 133 �134 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [120] Dy śynsty traht uf Hȧlikjałȧjtnysdunyśtag Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No, dy śynsty traht. Boże Ciało, Łȧjt... wi hȧst dos, Łȧjtnysdunyśtag? No to gingja zy śejn ogycün. No nöhta śun underwoh ȧbysła andyśt, oder oü ny ym płesnerrök. Ym płesnerrök gingja zy jok wi wiöe... bygrytnys. No. Oba yr fost. Najpiękniejszy strój był na Boże Ciało Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No, najpiękniejszy strój. Boże Ciało, jak to się nazywa, Łȧjtnysdunyśtag. No to szły pięknie ubrane. Potem w tygodniu już trochę inaczej, ale też nie w płesnerrök. W płesnerrök to szły, jak był pogrzeb. No. Albo w poście. [121] Mȧj koleżanka fur tancgrüp (Linküś-Ruzła) Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧ mȧj foter maht’um ym fȧld dy at, bo har hot fad, ȧna... No to ejs kom wejder c’yns, cym foter oü yhta maha, do’s ny mü zöfuł coła. Nöhta kentwer [kantwer] yns. Gingwer inda bȧdy cyr tancgrüp ȧn cyryk kömwer wejder cyfüs, bo wjyr hota ju nist ny, jok ȧ rod cym fiöen. Oder wjyr gingja inda cyfüs. Ȧ nöhta, miöehysmöł wiöe’s ȧlf yr naht, ȧn dy ynzer, dy kjerownićka ziöet... ziöet zy inda: „Błȧjt nö, błȧjt nö” – fercyłt zy, jok yn bowa, ny? Ferśidnikjy zaha cym łaha ȧn wer zunga, miöehysmöł wiöe’s ȧlf yr naht, kom yh yn ham. Ziöet yh: „Rüźü, śtej yta dö” – bo yhy müst fłigja fum Gawlik, ejs ging diöt uf dy hej, ȧ yhy dö. Ziöet yh: „Yhy fjet mih, rüf uf mih!”. Ȧ yhy fług ȧzu wi ȧ wynd yn ham. Moja koleżanka Linkusiowa Ruzła Anna Foks (Fox) (ur. 1927), 2022. A mój ojciec robił jej w polu pracę, bo on miał konia, no to ona znowu przychodziła do nas, ojcu też odrabiać, żeby nie musiała tyle płacić. Potem się znałyśmy. Zawsze chodziłyśmy we dwójkę do zespołu i z powrotem przychodziłyśmy znowu na nogach, bo nie miałyśmy nic, tylko rower do jazdy. Ale chodziłyśmy zawsze na nogach. A potem, czasami była dwunasta w nocy, i ta nasza, ta kierowniczka mówiła, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian mówiła zawsze: „Zostańcie jeszcze, zostańcie jeszcze”, mówiła, tylko kobietom, nie? Różne rzeczy do śmiechu i śpiewałyśmy, czasami była jedenasta w nocy, przychodziłam do domu. Powiedziałam: „Róziu, stój teraz tu”, bo ja musiałam lecieć od Gawlika, a ona szła tu na górę, a ja tu. Powiedziałam: „Ja się boję, wołaj na mnie”. A ja biegłam szybko jak wiatr do domu. [122] Ȧ müzykȧlyśy gyśwyster Hȧla-Mockja-Hȧla Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Ejs wiöe okriöepnyś, ejs łjyt, s’jyśty łjyt ejs tanca. Ejs, s’Hȧla. Bo yhy wiöe nö ȧ zyta mȧkja, junkuśik, no to nom’s mih śun diöt uf dy hej, uf dy sala, ȧn diöt śun myt dan piöer mȧkja, dos Hȧla. Ȧzu wiöe’s hynder dam wymysiöeryśa. Dü wȧst, wi ejs kund zyngja wymysiöeryś ȧn... ȧn tanca ȧn... Nöhta hot’s oü ȧ zyty śejny bygrytnys, bo ejs s’jyśty maht dos ȧzu cyzoma. Muzykalna kuzynka Hala-Mockja-Hala (Elżbieta Matysiak) Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. Ona była bardzo..., ona uczyła, ona pierwsza uczyła tańczyć. Ona, Hala. Bo byłam jeszcze taką dziewczyną, młodziutką, to wzięła mnie już tam do góry, na salę i tam już z tymi kilkoma dziewczynami, ta Hala. Taka była za tym wilamowskim. Ty wiesz, jak ona umiała śpiewać po wilamowsku i, i tańczyć i... Potem miała też ładny pogrzeb, bo ona pierwsza tak działała. [123] Wer müsta zih külȧn nöm apułzeca Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yh wa der wos ziöen, wjyr jyśter, wi wer apuł zocta, ȧzu myta, mytum hiöela oba myter ko... myt dar... H’wȧ nist ny, wi’s zih his. – Föł. Föł. Do wi wer zocta, nöhta zoctwer śun ym mejst, ferśtejsty, do ging’s nö dyhemderer [byhenderer]. Do nöhta, wi zy dos hota śun ufgyśöt, ny... wiöe kȧ mejst, ny, ok s’wün śun dy cȧjł, no do müstwer zih külȧn, do dy apuł ȧzu grus wahsa wi wjyr zȧjn. Ny? No. Musimy się pokulać. No to ȧmöł nom dy śwaster, s’Hȧla, ȧ Łycki. Mȧreja śwjynty, wi zih dar wiöe... byłȧjdikt, wi dar wiöe bejz, do wer’ȧ hon... 135 �136 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Po zasadzeniu ziemniaków musieliśmy się kulać Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Powiem ci coś, my kiedyś, jak sadziliśmy ziemniaki, kopaczką, albo... nie wiem, jak to się nazywało... – Kół. – Kołem. To jak sadziliśmy, potem sadziliśmy już w gnoju, rozumiesz? To to szło szybciej. To potem, jak to już mieli nasypane, jeszcze nie było gnoju, tylko były już rządki, to musieliśmy się kulać, żeby ziemniaki urosły takie duże, jak my. Nie? Musimy się pokulać. No to raz siostra Hala wzięła Łyckiego. Maryja święto, jaki ten był obrażony, jaki ten był zły, żeśmy go (chwyciły). [124] Oły śtunda wün gycyłt cyr at Płacnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No ju, wi wjyr, wi wer gingja ufs fȧld ym zȧhs s’mügjys, no do nom, hotwer śnytła byśmjet myt śmolc ȧn dy ost dyham ny. Ufs fȧld wi dy gingst. Dy gejst ȧn dy yst dos śnytła uf bocy dy kymst ufs gywend. Ȧ nöht wiöe ołdyśt s’mügjaasa, do wer ny ganc hungerik gejn ufs fȧld, dy konst śun asa ym wȧg, wen dy gejst. Do, dos kymt cy ziöen, oły śtunda wün gycyłt cyr at. Oły śtunda. Ym zȧhs s’mügjys śtejsty uf, oba ejer, dy mama müst yn śtoł, ȧ wjyr, mȧkja, müstwer śun gejn ufs fȧld, no. Dy wȧst ju, wun s’gywend ej ȧn s’ełder mȧkja wȧs, wo cy maha. Ȧn wifuł mȧkja wün, zöfuł hiöela wün. No. Ȧn zöfuł rȧhja wün ȧn zöfuł, zöfuł gowuł [gowułn] wün. Wszystkie godziny pracy na gospodarstwie były policzone Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No tak, jak my, jak szliśmy w pole o szóstej rano, to braliśmy, mieliśmy kromki posmarowane smalcem. I nie jadłeś w domu, jak szedłeś w pole. Idziesz i jesz tą kromkę, aż przyjdziesz na stajanie. A potem dopiero było śniadanie. Żebyśmy całkiem głodni nie szli w pole, możesz już jeść w drodze, jak idziesz. To, przyjdzie powiedzieć, wszystkie godziny były policzone, do pracy. Wszystkie godziny. O szóstej rano wstajesz, albo wcześniej, mama musiała do chlewa, a my dziewczyny musiałyśmy już iść w pole. No, ty wiesz, gdzie jest stajanie a starsza dziewczyna (siostra) wie, co trzeba robić. I ile było córek, tyle mieliśmy kopaczek. No. I tyle grabi było, tyle i tyle było wideł. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [125] Wi zy dy kjywła y Błan mahta Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Dy kjywła mahta zy y Błan. Ȧ mȧj tȧta kund oü maha. Oder wer hota ni di, wi hȧst, wiklin. Bo dy müst kiöefa fu Błan. No do zułsty kiöefa? No do ȧ nöhta hösty ny kȧ cȧjt, bo dy höst s’fad, müst ata, no do koüftwer inda di kjywła y Błan. Fum Ligęza, hynder kjyh wiöe ȧ zyty ałdy hyt, yh gydenk dos, wi wjyr gingja myter mama, no do derzȧnk wiöe kȧ rod, nö nist ny. No do dy mama trüg ȧ grus kjywła, bo cym he oba cym... gyhakys. Ȧ wjyr trüga cwe kjywła cy apuł [apułn] cy haka. Do inda y Błan koüftwer. Jak robili kosze w Bielanach Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Kosze robili w Bielanach. A mój tata też umiał robić. Ale nigdy nie mieliśmy tej..., jak to się nazywa... wikliny. Bo musisz kupić w Bielanach. No to masz kupować? No to potem nigdy nie masz czasu, bo masz konia, musisz robić, no to kupowaliśmy te koszyki zawsze w Bielanach. Od Ligęzy, za kościołem był taki stary dom, pamiętam to, jak chodziłyśmy tam z mamą, no to wtedy nie było jeszcze roweru ani niczego. No mama niosła duży koszyk, bo do siana albo do... sieczki. A my niosłyśmy dwa koszyki na ziemniaki do kopania. To zawsze w Bielanach to kupowaliśmy. [126] Dy ołda łoüt zöha jok fȧld Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Yhy wa jüh ziöen, ołdy łoüt wün andyśt, di zöha ju nist, ok tego (fȧld). Ȧn dos ej ołys ny... dos gyhjyt ołys ny yns. Bo wjyr zȧjn jok dö, ȧzu, wi der hot dö... namt y dy hyt ȧn lokator. Wjyr zȧjn dos nymłikjy. Bo wjyr müsa gejn ȧn ołys łön. Ȧn dos djyft’ȧ zih, dos djyft’ȧ zih zȧstȧnȧwjȧn, wi ufum tut, ufer ander wełt nöhta fjyr dos dy łoüt, op diöt yht ej, do fjyr dos müsty bys... – Yht gütys wyt zȧjn. Zȧjn güty łoüt ȧn śłȧhty łoüt. Dos ej zȧstȧnȧwjȧn. Dos ej ny mȧłȧjhtwos. Starzy ludzie widzieli tylko pole Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Ja wam powiem, starzy ludzie byli inni, oni nie widzieli nic, tylko tego (pole). A to wszystko nie jest... to wszystko nie należy do nas. Bo my jesteśmy tutaj tylko tak, 137 �138 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian jakbyście wzięli do domu lokatora. My jesteśmy tak samo. Bo my musimy odejść i wszystko tu zostawić. A to się powinno, to się powinno zastanowić, jak na łożu śmierci, na tamtym świecie później ci ludzie będą za to... czy tam coś jest, za to musisz... czy coś dobrego tam będzie. Są dobrzy i źli ludzie. Nad tym się trzeba zastanowić. To nie jest takie byle co. [127] Śwjery at ufer wjytśoft Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Do der kłop, cyderjyśt at’ȧ ufer Bejł, nöhta at’ȧ y ynzer fabryk. Ȧn diöt wün śłȧhty bycołung. Ȧ fum fȧld hot yh oü ny hefa. Ȧ nöhta, wi’s ging śun ȧbysła beser, mahtwer nȧmjot. Ȧna diöt zosw... zoctwer sałot, wjyr hota zyta güta sałot, no to hot yh śun mejer giełd, no to müst yh s’nahts nyn wejder. Bo ȧ diöft dö maha, h’hot cwü ki, ferkoüft yh myłih ȧn puter, ȧn roüm, no ȧzu, ȧzu ho’h hefa gyat. Ȧna zu łang ław yh. – Ȧ wen hoter gyśłöfa? No miöehysmöł, wȧsty wos, ȧ śand cy ziöen. Kom mȧj kłop, s’wiöe ȧny s’nahts, nom’ȧ mih uf dy hend. Ȧn’ȧ ziöet: „Kuźe, bowy, śłöfa”. Ziöet yh: „H’kon ju ny kuma, bo’h mü dos hon” – „Nȧ!”. Do nom’ȧ mih uf dy hend ȧn ys bet. Śłüf yh cwü, drȧj śtunda ȧn wejder um, ym fjyr ufgyśtanda ȧn wejder, wjeder yn śtoł, wejder myta kija wejder. Miöehysmöł ging yh ym drȧj s’nahts ufs fȧld. Ȧna ziöet yh: „Mareja, wen dö imynd [imyd] kymt, ȧna fyngt mih dö ȧ kłop”. Ȧmöł wiöe’h ym fȧld, oder dos wiöe śun śpyter, fylȧjht fynf s’mügjys. Oder kȧ menć ym fȧld, yhy ȧłȧn. Uf ȧmöł ȧ, ȧ hoza – „Mȧreja, Mȧreja!”. Gydöht yh der... ȧ kłop kymt uf mejh. Za’h, s’ej der hoza – „No Göt zȧj dank, do jok der höza [hoza], der hoza!”. No, ho’h hefa gyat. Ciężka praca na gospodarstwie Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. To mój mąż, najpierw pracował w Białej, potem pracował w naszej fabryce. A tam były kiepskie pensje. A z pola też nie miałam dużo. A potem jak już szło trochę lepiej, zrobiliśmy tunel foliowy. I tam sadziliśmy sałatę, mieliśmy taką dobrą sałatę, no to miałam już więcej pieniędzy, no i musiałam w nocy znowu szyć. Bo trzeba było tu robić, miałam dwie krowy, sprzedawałam mleko i masło, i śmietanę, no tak, tak dużo pracowałam. I tak długo żyję. – A kiedy pani spała? No czasami, wiesz, aż wstyd mówić. Przychodził mój mąż, była pierwsza w nocy, brał mnie na ręce i mówił: „Kobieto, chodź spać”. Odpowiedziałam: „Nie mogę �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian przyjść, bo muszę to mieć zrobione”. Nie. Wziął mnie na ręce i do łóżka. Spałam dwie, trzy godziny i znowu o czwartej wstawałam i znowu, znowu do chlewa, znowu z krowami. Czasami szłam o trzeciej w nocy na pole. I mówiłam: „Maryjo, jak tu ktoś przyjdzie i mi coś zrobi, jakiś mężczyzna”. Raz byłam w polu, ale to było już później, może o piątej rano. Ale nie było w polu żadnego człowieka, ja sama. Naraz zając (wyskoczył). „Maryjo, Maryjo”, myślałam, że jakiś mężczyzna mnie atakuje. Patrzę, to zając. No, „dzięki Bogu”, że to tylko zając. No, dużo się napracowałam. [128] Wi’h myta myłihzaha uf dy Byłc fü Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Ȧ wjyr mytum kłopa, dö wiöe der śtoł. Dö wün dy ki. Dö wiöe ȧ zyty ałdy komer, wȧsty’s? Wi jyśter... s’kroüt s’gyzoüwyty śtind, dy zek. Dos wiöe dy komer. Ȧn der... ȧn nö fjyr, yhy myt mem kłopa, ejwerboüywer [ejwerboüytwer] dos, dö mahtwer śtuwa ȧn dy śtołn moüytwer diöt dunda, wȧsty’s? Dernawa ej gryhta. Cwü ki, cwü śwen, cwe śwen, ȧn hinyn. Yhy fü inda uf dy Byłc mytum twiöeg, kyz, wȧsty, myt rom [roüm], myt ȧjyn. Ys bankn [yn bank], y dy aptyk, diöt hota zy mih ejweron [gan]. Ym bankn [ym bank], wen yh... Jyśter y Pöłn, wen dy füst hynder dy granc, toüśta zy der ȧbyselüćü giełd oüs, wȧsty’s? Mark oba diöt... no, zyty s’wün ju... To yhy diöft ni ny śtejn, mjyr erłydikta zy ołys, oder yhy trüg’ȧ. Ȧna mȧj, mȧj kuzynk hot ȧ grusy wjytśoft, di śłahta śwen, wȧsty’s? Zy mahta brötwjyśt, wjyśt, leberwüśt. Fün zy myt mjyr diöt ȧn zy ferkoüfta dos. Ȧ jena wün fruw, bo s’wiöe ȧbyselüćü to... biligjer [wyłwer]. Ȧna s’wiöe beser. Do hamyśy brötwjyśt ej ju beser wi zyty. Jak jeździłam z nabiałem do Bielska Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. A my z mężem, tu był chlew. Tu były krowy. Tu była taka mała komora, wiesz? Jak to kiedyś... stała kapusta kiszona, worki. To była komora. I kiedyś, ja z mężem przebudowaliśmy to, tu zrobiliśmy pokoje, a chlewy wymurowaliśmy tam na dole, wiesz? Obok jest zaraz. Dwie krowy, dwie świnie i kury. Ja jeździłam zawsze do Bielska z twarogiem, serem, wiesz, ze śmietaną, z jajkami. Do banku, do apteki, tam mnie wszędzie lubili. W banku jak.... kiedyś w Polsce, jak chciałeś jechać za granicę, to ci wymieniali trochę pieniędzy, wiesz? Marki albo, no takie były. To ja nie musiałam nigdy stać w kolejce, mi załatwili wszystko, ale ja im woziłam. A moja kuzynka miała duże gospodarstwo, oni bili świnie, wiesz? Robili kiełbasy, kiszki, pasztetówkę. Jeździli tam ze mną i sprzedawali to. A oni byli zadowoleni, bo było trochę taniej. I było lepsze. Bo domowa kiełbasa jest lepsza niż taka. 139 �140 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [129] Der gymahty traktor S: Lüft-Staha (1926–2021), 2019. N: Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2019. S: Myt dam maht yh ołys. – Derging’ȧ zih nöhta, ju? S: Ojej. N: Dos wiöe ȧ zyter kliny traktor, ȧzu ufs fȧld cy fiöen. S: Ȧ, ufs fȧld cy fiöen. N: Yn kija brengja groz, oba büroka nöhta. Nöhta hot’ȧ... S: Ȧ zyt ym fȧld, ołys maht yh mytum. Tylko w jesieni, dos ej śwjer. Oder zu maht yh ołys, dy cȧjł [cȧjłn] ȧn ołys mytum. Robiony traktor S: Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. N: Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. S: Nim robiłem wszystko. – Przydał się później, tak? S: Ojej. N: No to był taki mały traktor, żeby pojechać na pole. S: A, pojechać na pole. N: Krowom przywieźć trawę, albo buraki potem. S: Siał w polu, wszystko nim robiłem. Tylko w jesieni, to było ciężko. Ale tak, to robiłem nim wszystko, rządki i wszystko. [130] Mjyr gyfuł dy at ym gatła Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No do dos... do cyjyśt müstwer zyn, do dos ufgejt, ȧ nöhta ryswer, ȧ nöhta gingwer ufs fȧld ȧna wer zocta. Ym, yn arpuł [arpułn], wo ȧ grȧć wejder. No do arpuł [arpułn] wün ȧna dos wiöe oü, kroüt. Dos wiöe kroüt. – Gatła hoter oü, no ny? No. – Ȧn dö, wosfer biöem hoter dö? Woser [wosfer] biöem? No bjyn ho’h, epuł [epułn] ho’h, ȧzu ander ho’h ny. No bjyn zȧjn cwelȧ. Di dryta, dos biöemła derhułd [derhüłd] ny, h’wȧ nist, oba underfros der... dy moüz jynta, wȧs yh. Bo s’ferdiöert. Bo yhy, yhy zoct, yhy koüft... y dyham wi’h wiöe, byn ełdyn, hot yhy ȧ zyta gatła, mahtwer. Ȧn der brüder, dar wiöe jyngjer ȧna �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian har wiöe śtiöek, har koht [maht] oü. Yhy hot ȧ śtykla ȧn har oü, ziöewer ȧ zyta śtykla wi der tejś. Y dam mah... zoctwer biöemła ufum rȧja, bo wen’s zih hüt dy ki, no do nom zih yn dibzak epuł [epułn] ȧn mȧłȧjhtwos oswer. No ȧ nöhta fu dan kjenła wühs zy roüs. Wo dy ki ny byfrösa, no do wen zy wühsa, do ging yh ȧna ym, mytum maser ysrod ymkrȧjat? [ymśnȧd] yh, ȧna h’kom, yhy bröht dos yn ham, ȧn y dyham zoct yh. No do dos wühs nöhta, nöhta wün śejny biöemła, bo yhy trȧ zy y dy hej, yhy... Y mjyr gyfuł dos, yhy at ȧn der brüder, der brüder wiöe jyngjer, der Jüza, wiöe fun cwejnłik, der Jüza ȧna s’Nüśa, wün cwe kyndyn. Je Nüśa wiöe śwah, oder der büw ej śtȧkjer. No do dar ȧn yhy, har wiöe jyngjer wi yhy, oder har, ȧ kłop, har hot ȧ gatła, ȧ jes... ȧn yhy oü. Ȧner ejwyn andyn. Wułdwer... yhy wułd hon beser, ȧ har wułd oü. No müstwer zeca, ufum rȧja kłoütwer zyty, bo wen’s zih os, wjyft zih ȧ, ȧ opuł, no do fun kjenła wühsa roüs. Do gingwer ȧna wer ymśnyda, ȧna wer bröhta dos yn ham, ȧna y dyham zoctwer, yhy hot ȧ zyta płoc, no ȧbysła gryser wi dar tejś. Ȧn der brüder oü, har wiöe jyngjer. Oder s’wiöe ȧ büw, har wiöe śtiöek. Yhy, yhy fu klinum. Gyfüł mer dos, no. Podobała mi się praca w ogródku (rozsadniku) Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No to, najpierw musieliśmy siać, żeby to wzeszło, a potem wyrywaliśmy i potem szliśmy na pole i sadziliśmy. W ziemniakach, co krok znowu. No to ziemniaki były i to było też, kapusta. – Rozsadnik też pani miała, no nie? No. – A tu, jakie drzewa pani ma tutaj? Jakie drzewa? No gruszki mam, jabłonie mam, a tak innych to nie mam. No gruszek są dwa rodzaje. Te trzecie, to drzewko nie dotrzymało, nie wiem, albo je podżarła jakaś mysz, czy ja wiem? Bo uschło. Bo ja, ja sadziłam, kupowałam. W domu (jako panna) jak byłam, u rodziców, miałam taki ogródek, zrobiliśmy. I brat, on był młodszy i był silny, to też robił. Ja miałam kawałek i on też, powiedzmy, taki kawałek jak ten stół. W tym robiliśmy, sadziliśmy drzewka na miedzy, bo jak się pasło krowy, to brało się do kieszeni jabłka i byle co jedliśmy. No a potem z tych ziarenek wyrastało. Czego krowy nie zeżarły, to jak rosło, to szłam i nożem wykroiłam i przychodziłam, przynosiłam to do domu i w domu sadziłam. No to to potem rosło, potem były ładne drzewka, bo ja je prowadziłam do góry. Mi się to podobało, ja pracowałam i brat, brat był młodszy, Józek, on był z bliźniąt, Józek i Nusia, były bliźnięta. Nusia była słabsza, ale chłopiec był silniejszy. No to on i ja, on był młodszy ode mnie, ale on, chłop, on miał ogródek i ja też. I jeden przez drugiego: chcieliśmy... ja chciałam mieć lepiej, a on też. No to musieliśmy sadzić, na miedzy zbieraliśmy takie, bo jak się jadło, wyrzuciło się jabłko, no to z ziarenek potem wyrastało. No to szliśmy i wykrawaliśmy i przynosiliśmy to do domu, a w domu to sadziliśmy. Ja miałam taki plac, no trochę większy niż ten stół. A brat też, on był młodszy. Ale był chłopcem, był silny. A ja, ja od dziecka. Podobało mi się to, no. 141 �142 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [131] Gatła köst at Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Dos ej, dos köst at. Yhy müst ym... s’wiöe, yhy hot ju kȧ gatła ny, h’hot kȧ, kȧ jes. No ȧ śtykla fu... nom yh, roza, ȧ roza byśipt yh fur heja, ȧ nöhta growt yh, h’ferdryt dos ȧna maht ad, do’h kon zeca yhta. Bo yhy hot ju kȧ gatła ny. Oder mjyr gyfuł [gyfüł] dos, yhy at. Ogródek kosztuje dużo pracy Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. To kosztuje dużo pracy. Ja musiałam, ja nie miałam ogródka, nie miałam żadnych tych. No kawałek wzięłam, darni, darń obcięłam z góry, a potem ryłam. Obracałam to i przygotowywałam ziemię, żebym potem mogła coś sadzić. Bo ja nie miałam ogródka. Ale mi się to podobało, pracowałam. [132] Wi’h wiöe jung, müst yh ata Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012 No wi yhy wiöe jung, nö ganc jung. Śwjer kom mer dos, oder yhy müst, yh go mer kȧ rü ny – „Yhy müs!”. Yhy growt, yhy... ȧna h’zoct, cyhakt, do ad mah yh güty, gus yh diöt kanał, do, do dy ad güt ej, ȧ nöhta zoct yh, cyhakt yh dos, zoct yh biöemła, ȧ nöhta di biöemła cyzoct yh mȧłȧjhtwun. Ym giöeta. Yh müst ny kiöefa, yh hot mȧjna. Jak byłam młoda, musiałam pracować Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No ja byłam młoda, jeszcze całkiem młoda. Ciężko mi to przychodziło, ale ja musiałam, nie dawałam sobie spokoju – „Ja muszę”. Ja ryłam, ja... i sadziłam, rozkopywałam, ziemię robiłam dobrą, lałam tam gnojówkę, żeby ziemia była dobra, a potem sadziłam, rozkopywałam, sadziłam drzewka, a potem te drzewka rozsadzałam w różne miejsca. W ogrodzie. Nie musiałam kupować, miałam swoje. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [133] Yhy maht ołys ym fȧld Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No yhy, yhy, yhy cyat mih gynüg. Y dyham hota zy fȧld, bo diöt wün noün miöergja fȧld, ȧ yhy wiöe s’ełdsty. No to myt mjyr jeta zy ȧzu wi mytum fad. Oder yhy, yhy wiöe śtiöek, yhy maht ołys. Yhy hiw, yhy kund ołys. Robiłam wszystko w polu Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No ja, ja, ja się dość napracowałam. W domu (rodzice) mieli pole, bo tam było dziewięć morgów pola, a ja byłam najstarsza. No to mną orali tak, jak koniem. Ale ja, ja byłam silna, robiłam wszystko. Siekłam, umiałam wszystko. [134] Wi der foter züht ȧ gyśpon Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ju, no do di, di ełdyn, do ju, di śponta zih. Har hot ȧ fad ȧn der foter hot ȧ fad. Der foter züht, mȧj foter züht inda ȧn zyta, wo höt ȧ güt fad. Bo höt’ȧ ȧ śłȧht fad, ȧ zyta dyrys, do jes cug ny fejł, do müst dos dos ander cin. Do züht har inda ȧ zyta, wo oü güt oüsśoüt. Ȧ ny ider, s’wün miöehja wjyt, hefa, grusy wjyt. Jak ojciec szukał gyśpon (kogoś do sprzęgania się) Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. Tak tak, no to ci, rodzice, to tak, ci się sprzągali. On miał konia a mój ojciec też miał konia. Ojciec szukał, mój ojciec szukał zawsze takiego, co ma dobrego konia. Bo jak ma złego konia, takiego chudego, to tamten nie ciągnął dużo, to musiał ten drugi ciągnąć. To zawsze szukał takiego, co dobrze wygląda. A nie każdy, a byli niektórzy gospodarze, dużo, duzi gospodarze. [135] Dy at ufer köłagrüw Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Ju, yh kon fercyła, yh ging y dy köłagrüw ym noünȧnfjycikjer jür. Uf Brejskja, uf Brejskja ging yh, 143 �144 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ȧna diöt, ȧ yh wiöe, yh łjyt śun, yh wiöe, elektromonter wiöe’h śun dö, y Kęty łjyt yh. No uczyłem się zawodu, no i potem poszedłem, nöhta ging yh uf dy köłagrüw, ufer köłagrüw at yh, no at yh, wiöe’h ȧ zyter, wi hȧst’ȧ, ȧ dyżurny, dunda. No ȧna diöt wiöe’h dyżurny, wiöe’h, no ȧ fynf jür ging yh diöt jynt uf di wend ȧna nöhta, nöhta hot yh śun beser at, warśtat, ȧna nöhta ander at oü, ȧzu do ho’h, gyłyklik ho’h diöhgyat dos ołys, bo oü wiöe’s ferśidnik. Oü kund yh diöt błȧjn wi ufer köłagrüw oü. Oü wiöe dos ȧzu. Yhy ziöet, diöt cwe möł wiöe’h śun ȧzu, do, do, yh zułd ny śtarwa, ȧn ȧzu ys’s. Yh zuł ława, no. No Jezu, ys’s dos. No ȧ nöhta, fur köła... wi’h at ufer köłagrüw nöhta, wȧs yh, drȧj jür, to ferwȧw, h’ho mih ferwejwa nöhta, no to cwe kyndyn hot yh ȧna... Praca na kopalni Józef Gara (1929–2013), 2012. Tak, mogę opowiedzieć. Poszedłem na kopalnię w 1949 roku. Do Brzeszcz poszedłem i tam, a ja byłem, uczyłem się już, byłem elektromonterem już tutaj, w Kętach się uczyłem. No uczyłem się zawodu, no potem poszedłem, potem poszedłem na kopalnię, na kopalni pracowałem, no pracowałem, byłem takim, jak to się nazywa, dyżurnym na dole. No i tam byłem dyżurnym, no pięć lat jakoś chodziłem tam na te ściany, a potem, potem miałem już lepszą pracę, warsztat i potem inną pracę też, tak że przepracowałem to wszystko szczęśliwie, bo też różnie było. Też mogłem tam zostać (zginąć), jak to też na kopalni. Też tak bywało. Powiedziałem, że tam już dwa razy było tak, że nie miałem zginąć, i tak było. Mam żyć, no. No Jezu, tak to już jest, no. A potem z kopal... jak pracowałem potem na kopalni, czy ja wiem, trzy lata, to się ożeniłem, ożeniłem się potem, no to miałem dwójkę dzieci i... [136] Der dźjada gyt cy asa yr öema nökweryn Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Ȧn der dźjada nymt’s cyryk: „Kȧśü” – bo his’s oü Kȧśü – „Kȧśü, ȧ hösty śun gasa? Ny? Zec dih nejder gryhta”. Ȧn der dźjada ziöet yr bow: „Ziöeśü, hösty śun gykoht dy ćjyrkja?”. Ȧ wen zy ny höt gykoht, to der dźjada koht. „Ȧn dü zec dih nejder” – ȧna śun gist’ȧ [goüst’ȧ] dy ćjyrkja ȧn dy myłih: „Ejs dih cyjyśt o”. Ȧn’ȧ śnet brut ȧna gyt, ȧn dy baba maht dos ny. Dos fercyłt ind dy Polinskja-müm, wi dy baba gȧjcik wiöe: „Der dźjada, wi’ȧ kom, go’ȧ oły, oły y yns” – wi zej ziöet zoüwer fjyr zejh – „go’ȧ yns cy asa. Ȧn dy baba het yns ny gan. Ȧ der dźjada go yns”. Do inda s’Kȧśka kom ȧzu, wen der dźjada kymt fur kjyh, to wȧ’s fu dam, do’s wyt asa. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak dziadek dawał jeść biednej sąsiadce Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. A dziadek jej kazał zawrócić: „Kasiu”, bo też się nazywała Kasia, „Kasiu, a jadłaś już? Nie? To zaraz sobie usiądź”. I dziadek powiedział żonie: „Zosiu, ugotowałaś już zacierkę?”. A jak nie miała ugotowane, to dziadek gotował. „A ty sobie usiądź” i już wlewa jej zacierkę i mleko: „Najpierw się najedz”. I kroi jej chleb i daje, a babcia tego nie robiła. To opowiadała zawsze ciotka Polinska, jaka babcia była skąpa: „Dziadek, jak przyszedł, dawał wszystkim (robotnikom), nam wszystkim”, jak ona mówiła sama za siebie, „dawał nam jedzenie. A babcia by nam nie dała. A dziadek nam dawał”. To zawsze Kaśka przychodziła tak, jak dziadek przychodził z kościoła, to wiedziała, że będzie jadła. [137] Yhy interesjyt mih jok myt at Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Yhy wiöe jung, mȧj foter wiöe y Rüsland. Ȧ nöhta, wi’h mih oüsgo: kyndyn ȧn at, ȧn ym fȧld, ȧn wjyr hota jok dy hyt ȧzu w surowym stanie. Yhy at tag ȧn naht. S’nahts nyt yh dö cym, cym... nökwer, har wiöe śnȧjder, yhy nyt wejder fjyr di bowa rek, rek jok. No to wȧsty, mejh, no s’interesjyt mih dos nist, jok di at, di at ȧn di at. Yhy wułd hon ȧ śejny hyt. Ja interesowałam się tylko pracą Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Byłam młoda, mój ojciec był w Rosji (został wywieziony na Ural). A potem, jak wyszłam za mąż: dzieci i praca i w polu i mieliśmy dom tylko w surowym stanie. Pracowałam dzień i noc. W nocy szyłam tu u sąsiada, on był krawcem, ja szyłam znowu dla tych kobiet spódnice, spódnice tylko. No to wiesz, mnie nic nie interesowało, tylko ta praca, ta praca i ta praca. Chciałam mieć ładny dom. [138] Mjyr gyfüł inda s’handułn, ȧ ny s’fȧld Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Yhy wiöe ȧzu duł, ȧzu hüw yh inda, wi’h wiöe jung, bo’h füt drȧj gywełn. Dy cukjernia, dy bakśtuw ȧna nö loda hot yh dö. Ȧn yhy wiöe ȧłȧn. Ȧn ym kłopa gyfüł 145 �146 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian dos ny, der kłop hot zȧhs hektan fȧld, ȧn jok ym fȧld. Dos gyfuł [gyfüł] jum. Ȧ mjyr gyfüł s’fȧld ny, ok dos. Ȧn yhy hüw ym bek inda zyty, zyty śwjery zek. Di zek hota zymfcik kilo, ahcik kilo wiöe diöt mał, bo dy łoüt nöma mjyr... mał bröhta zy ȧna brut nöma zy. Ȧn zy bycołta mer ok fjyr s’baka. Ȧn yta ej śun’s... di ny, bo yta dy łoüta, yta zyt śun nimyd kȧ kün. Yta zyn zy jok zytys... ander zaha, ȧzu kün ny. (...) No oder wȧsty’s, bo fȧlȧjht [fylȧjht] di grusa wjytśoft, di grusa fȧlȧjht [fylȧjht]. Bo dö, ym diöf, ȧni hjy’h ny fu kȧm kün, hyhstyns wu andyśt. Bo dö zȧjn łoüter hȧndlyża y Wymysoü. Dö handułn zy oły, ȧ s’fȧld dos... Wjyr gön zoüwer zȧhs hektan fȧld ym... dö, ym nökwer. Mnie podobał się zawsze handel, a nie pole Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. Ja byłam taka głupia, podnosiłam zawsze (ciężkie rzeczy), jak byłam młoda, bo prowadziłam trzy sklepy. Cukiernię, piekarnię i jeszcze lody tu miałam. I byłam sama. A mojemu mężowi się to nie podobało, mój mąż miał sześć hektarów pola i tylko w polu. To mu się podobało, a mi się nie podobało pole, tylko to. I zawsze podnosiłam piekarzowi takie, takie ciężkie worki. Te worki miały po siedemdziesiąt kilo, osiemdziesiąt kilo mąki tam było, bo ludzie brali... mąkę przynosili, a chleb brali. I płacili mi tylko za pieczenie. A teraz już tego nie ma, bo teraz ludzie, teraz nikt już nie sieje żyta. Teraz sieją tylko inne rzeczy, a żyta nie (...). Ale wiesz, może te duże gospodarstwa, te duże może. Bo tu na wsi ani nie słyszę o życie, może gdzie indziej. Bo tu są sami handlarze w Wilamowicach. Tu wszyscy handlują, a pole to... Sami daliśmy (wynajęliśmy) sześć hektarów pola sąsiadowi. [139] Der foter handułt oüz knȧht Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. No do der foter handułt, no to hot’ȧ giełd. Har wiöe... dö wiöe y Zawyś, dö wiöe dos ȧ zyta gruser, ȧzu wi dö Zöł. No to diöt... cöker füt’ȧ diöt, ȧn he – cyryk, y dan, y dan, wo zy ferkoüfta, wȧsty’s? Wo zy niby śmügljyn dos hȧsa. Okriöepnje güt ferdint’ȧ, wiöe nö knȧht. Mój ojciec handlował jako kawaler Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. No ojciec handlował, no to miał pieniądze. On był... tu był w Jawiszowicach taki duży, jak tutaj Soła (rzeka). No to tam cukier woził, a siano z powrotem, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian tym, tym, co sprzedawali, wiesz? Co to niby nazywają „szmuglowanie”. Bardzo dobrze zarabiał, był jeszcze kawalerem. [140] Łöstikjy gyśiht fu ȧr dinstmiöed Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. No cy yns wiöe ȧ mȧkja, ȧ dinstmiöed ȧn zy hot ȧ kynd, ȧ kynd. Ȧn dos kynd his Kȧśü. Oder by dam, by dam wjyta, do müst’s gejn y dy śül, bo s’kund łaza ȧn śrȧjwa ȧn śejn zyngja. S’zung zjyr śejn. Dos wiöe diöt cym Bilczewskja. Wi’s diöt wiöe uf der heja ufum rȧja, wi’s dy ki hüt, do hütwyś zyngja dö uf ynzum rȧja, dos mȧkja. Ȧzu śejn zung’s. Ȧna wjyr y by, dy, dy, by Pöłnscȧjta gingwer oły, oły zuntag uf dy gorzkie żale y dy kjyh. Dy kjyh wiöe fuł, bo dos wiöe ka, s’wiöe ny wiöem, oder dy łoüt gingja ȧn zy bata. No ȧna dos mȧkja oü. Ȧn der... s’wiöe ju kȧ elektryśys ny ȧni s’wün kȧ, kȧ planśa ny, ȧzu wi yta, ok ołys fum bihła. No do łüzwer fun bihła ȧna zy, dy łoüt zunga. Ȧn dos wiöe, dos mȧkja wiöe nö ȧzu ny, ny ganc, no jung wiöe’s, s’wöst nö ołys ny, no ȧn diöt wiöe’s ufgyśrejwa: „Gorzkie żale przybywajcie – dwa razy”. Ȧzu, wiöe dos gyśrejwa, do cwe möł diöef’ȧ zyngja. Ȧna ejs ȧzu: „Gorzkie żale dwa razy!”. Uf dy gancy kjyh. Dy łoüt łahta oły, oder der orgȧnista, ȧ zos jyśter yr ołda kjyh mytum ryk kȧm ełter, bo ȧzu wiöe’s gyboüyt. Dar wiöe ȧbysła głüh, no do nom’ȧ ȧn’ȧ śpejłt weter, ȧn dy łoüt zunga wejder weter, oder, wi zy gingja fur kjyh, łahta zy nö. Fu dam „...dwa razy”. Zabawna historia o służącej Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. No u nas tu była dziewczyna i miała dziecko, dziecko. A to dziecko nazywało się Kasia. Ale przy tym, przy tym gospodarzu, to musiała chodzić do szkoły, bo umiała czytać i pisać i pięknie śpiewać. Bardzo pięknie śpiewała. To było tam u Bilczewskiego. Jak tam była na górce na miedzy, jak pasła krowy, to słyszeliśmy ją, jak śpiewała tu na naszej miedzy. Ta dziewczyna, tak pięknie śpiewała. A my, za polskich czasów chodziliśmy każdą, każdą niedzielę na Gorzkie żale do kościoła. Kościół był pełny, bo to nie było... nie było ciepło, ale ludzie chodzili i się modlili. No i ta dziewczyna też. I nie było jeszcze prądu ani nie było żadnych plansz, jak teraz, tylko wszystko z książeczki. No to czytaliśmy z książeczek i ludzie śpiewali. A ta dziewczyna, nie była jeszcze tak całkiem, no młoda była, nie wiedziała jeszcze wszystkiego, no a tam było napisane „Gorzkie żale przybywajcie dwa razy”, Tak to było napisane, że trzeba dwa razy śpiewać. A ona zaśpiewała tak: „Gorzkie żale dwa razy!”. Na cały kościół. Wszyscy ludzie się zaśmiali, ale organista, on siedział 147 �148 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian kiedyś w starym kościele tyłem do ołtarza, bo tak było zbudowane. On był trochę głuchy, to wziął i grał dalej, a ludzie śpiewali znowu dalej, ale jak wychodzili z kościoła, to jeszcze się śmiali z tego „dwa razy”. [141] Łöstikjy gyśiht fum kolandgejn Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. Jyśter, wi der fiöer ging ym koland, no do füng’ȧ o cym Mözłer ym wynter ȧn’ȧ ent dö, by yns, dö, by ȧm grusa wjyt, dö wiöe cwencik miöergja fȧld, diöt os’ȧ inda. Ȧna jyśter gingja ju dy, dy büwa ȧzu ny y dy śül wi yta, ok zy, zy nöma ȧ, ȧ tüh ȧn ȧ kłengjeła ȧn zy gingja dy łoüt śiöeha. Do’ȧ śun kymt, der fiöer. Bo wen der fiöer kom, dos wiöe der fiöer, no dos wiöe, wo ny wiöe. No, cy yns kom oü ȧner, ȧ zyter kolega fu yn... fu mem brüder. No to kom’ȧ ȧn’ȧ błȧ… ȧ, ȧ maht yns dułyt ȧna... oder ȧ błȧ. Ȧn dy mama, di bröht runder, der dźjada maht ȧ zyty grusy dźjyź, wu zih brut bekt. Ȧn dy mama bröht di dźjyź runder, dos his dźjyź. Ȧna zy śöt diöt s’moł, do’s zih derwjemt, do wer kyna brut baka. Ȧn dos śtind gryhta byr tjyr ȧna dy tjyr wiöe fu, hot ȧ fanster, ȧ, ȧ… głyzera tjyr wiöe dos. Ȧn der büw wiöe nȧjgjerik ȧn’ȧ kükt, ȧ kükt nȧj, wi dar fiöer kom, ȧn der kjyhabytner zoh’ȧ. Ȧna nöhta der fiöer śtind uf, har gydöht der fiöer kymt y dy kyh, wułd’ȧ zih cöwa, fuł’ȧ [füł’ȧ] nȧj y dos moł! S’maht ok – „fu”! Der kjyhabytner zoh dos, dar łaht ȧzu ȧn der fiöer byśtenik fret’ȧ, fu wo’ȧ łaht. Wjyr wösta oü ny, fu wo’ȧ łaht. No oder ȧ nom zih nöhta, der kjyhabytner, ȧ ging ȧn der fiöer oü, wyt’ȧ jum dos underwȧgs hon fercyłt ȧn wjyr köma y dy kyh, no do łahtwer oü. (...) Cyjyśt łahtwer. Wi wer köma y dy kyh, oder nöhta hetwer bałd gygrynn, bo wer müsta ołys ufs noüy wejder ufroüma. Dy bet ejwercin, ołys, bo ejweron wiöe ȧ moł. Ȧ moł. Wesoła historia o kolędzie Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. Kiedyś, jak ksiądz chodził po kolędzie, to zaczynał u Moslera, w zimie, i kończył tu koło nas, tu u dużego gospodarza, bo tu było dwadzieścia morgów pola, tam jadł zawsze. A kiedyś chłopcy nie chodzili tak do szkoły, jak teraz, tylko brali prześcieradło, dzwonek i chodzili straszyć ludzi. Że już ksiądz przychodzi. Bo jak ksiądz przychodził, to był ksiądz, no to było, co to nie było. No do nas też przyszedł jeden, taki kolega mojego brata. No to przyszedł i został, zrobił nam psoty, ale został. A mama, ona przyniosła na dół, dziadek robił taką dużą dzieżę, co się piecze chleb. I ona nasypała tam mąki, żeby się zagrzało, żebyśmy mogli upiec chleb. I to stało zaraz przy drzwiach i drzwi były z…, miały okno, to były szklane drzwi. I ten chłopiec był ciekawy i tak zerkał i zerkał do środka, jak ten ksiądz przyszedł, a kościelny go widział. I potem ksiądz �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian wstał, a on myślał, że ksiądz idzie do kuchni, chciał się cofnąć i wpadł do tej mąki. Zrobiło się tylko fu. Kościelny to widział i tak się śmiał, a ksiądz ciągle go pytał, z czego się śmieje. My też nie wiedzieliśmy, z czego się śmieje. No ale potem kościelny zabrał się i poszedł, i ksiądz też, na pewno mu to po drodze opowiedział. A my przyszliśmy do kuchni, to też się śmialiśmy. (...) Najpierw się śmialiśmy. Jak przyszliśmy do kuchni, ale potem to byśmy nawet płakali, bo musieliśmy wszystko na nowo znowu sprzątać. Przebierać łóżka, wszystko, bo wszędzie była sama mąka. Sama mąka. [142] Yhy fiöe śun ny ym rod Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No, wi’h wiöe jyngjer, ging yh nö diöt, mytum rod fü’h. Oder yta fjet yh mih śun mytum rod. S’rod śtejt, oder yhy fjet mih ufzeca yta, bo’h kon ufum rod, wen yh ymfoł, to kon yh mih derśłön oü. Do gej’h cyfüs, oder dos ej cy wȧjt. Yhy gej śun njynt, y dy ander hyt, weter gej’h ju ny. Ufȧ Rynk ys’s mer śun śwjer gejn. No’h ho ju śun dy jün, ȧ yhy bej ȧjgykȧmȧt wi ȧ zyta ałd fad. Yhy, y mjyr wiöe dos ny, dos mah, jes mah. Ȧ, ȧ’tȧ ander: „Yhy kon dos ny”. Yh ferśtej dos ny, wi, wi kon’ȧ dos ny kyna? Wen yh wył, kon yh ołys. Ȧ wen yh ny wył, kon yh nist. Już nie jeżdżę na rowerze Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. No jak byłam młodsza, to jeszcze tam chodziłam, jeździłam na rowerze. Ale teraz boję się już na rowerze. Rower stoi, ale ja się boję wsiąść, bo mogę, na rowerze jak się przewrócę, to mogę się zabić też. To chodzę na nogach, ale to jest za daleko, ja już nigdzie nie chodzę, do następnego domu, dalej nie chodzę. Na rynek już mi ciężko iść. No mam już lata, a jestem spracowana jak taki stary koń. Ja, mi to nic nie robiło, zrób to czy tamto. A ktoś inny, to „ja tego nie umiem”. Ja tego nie rozumiem, jak można tego nie umieć? Jak chcę, umiem wszystko. A jak nie chcę, to nie umiem nic. [143] Wi wer dy hyt mojyta Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Wjyr hota oü ȧ ołdy hyt. Oder der foter mojyt śun nöhta. No. Jyśter wün zyty hyta, zyty kliny fȧnstela wün dö, dö oü. Ojej, ołys ging śun, ołys ging śun, füng śun cy foła. 149 �150 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian S’ej güt, do dy baba, no mȧj, dy... śwygjermüter. Zos dy by [bym] uwa, wjemt zih ȧ ryk, ȧn dö (füł), ȧ zyter plaster fług der ro. Dos wiöe ȧ gyłyk, do zy diöt ny zos. Wȧsty’s, ołys ging śun ȧzu. Nöhta, wi’h dö kom, der foter mȧjner gryhta go zih cym, cym mojyn. Mojytwer oły, cydyjyśt ȧ hołwy śtuw, ȧ hołwy hyt, do wer hota, wu cy łejgja dö, ȧ nöhta gingwer wejder ufs nojy, ȧn wer köma wejder cyryk dö, y dy ander hełwt. Jak budowaliśmy dom Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. My też mieliśmy stary dom. Ale ojciec już potem murował. No. Kiedyś były takie domy, takie małe okienka były tu, tu też. Ojej, wszystko już szło, wszystko już szło, już zaczynało się walić. Dobrze, że babka, no moja teściowa. Siedziała przy piecu, grzała sobie plecy i tu spadł, taki plaster ci spadł (z sufitu). To było szczęście, że ona tam nie siedziała. Wiesz, wszystko już tak szło. Potem, jak przyszłam, mój ojciec był zawsze od razu, że trzeba murować. Murowaliśmy wszys..., najpierw pół izby, pół domu, żebyśmy mieli gdzie leżeć, tu, a potem szliśmy do nowego, i wróciliśmy znowu tu, do drugiej połowy. [144] S’water śług y dy zoüł ȧn s’fad derśrok Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yhy wa der wos ziöen: dos wiöe grod, wer hota wȧs cy fjyn. S’kymt cy ziöen, wi kon mȧ dos ziöen, s’łecty gytrȧd nöm wȧs. No myt cwü... ȧ fad hotwer jok, ȧn cwej wȧn. Ȧ wȧn [wiöen] wiöe rundercyłoda, no do wiöe dy mama, s’Rüźü ȧn der tȧta yr śoün, ȧn yhy wiöe kućeryn. No do śpung yh ȧj yn andyn wiöen, ȧn der tȧta ziöet ȧzu: „S’gywylk ej śun ny wȧjt, oder dy wyst nö fiöen hyndyn tȧjhja” – dos ej, wi’s zih s’gywend hȧst – „Hyndyn Tȧjhja”. „S’Hȧlüś ej diöt, to nejm ȧn rȧha myt, s’zȧjn diöt can bowa nö ȧna do der wat gryhta nama s’gynys. Nejm ȧ rȧha myt”. No do yhy zoct mih nejder, dö hösty s’łȧtsuł, ȧ gȧsuł, ȧn ȧ rȧha. No to zos yh ym wiöen. Ȧn s’gywylk kymt śun, hynder śoün wiöe śun s’gywylk. S’dunyt śun, oder s’wiöe śun nö wȧjt, kymt’s cy ziöen. Ȧn yhy bej grod, ym Ospik runder fiöe’h, dö ufum rȧja, gejt dy elektryk. Dy śiła. S’water śług cym Śmejd. Diöt wiöe s’water ȧn dos, dos fojer ym dröt fług diöh mȧj fad, yhy wiöe grod undyn dan dröta. S’fad derśrok ȧn s’füng cy śpryngja. Yhy łüs ȧ... rȧha, ȧ h’müst dy łȧtsułn hałda fest, bo s’fad śprung, no gapolym. Yh za mih ym, ym wiöen zyc yh, op der wiöen ny brit. Bo ȧ fojer wiöe. H’za mih ym, ȧn der rȧha śtełt zih uf ym... ym brat ȧna łater [łȧter], ej ȧ zyty, ej... kymt’s cy ziöen, wolne miejsce, yh wȧ nist ny. – Ȧ łöh, frȧj. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ȧn der rȧha śtełt zih uf, wi yhy mih ymzoh, krigt yh mytum rȧha dö. No krigt yh dö, hot yh dö dö nöhta, no yhy wöst nist ny, wos, oder dy cyn tota mer wej ȧn błüt hot yh fuł. Ȧn yh hałd s’fad, bocum Pöłaśtȧjg uf dy hej śprung dos fad ȧzu. No diöt wiöe śun’s ȧbyselüćü beser, śun s’fad wiöe śtyłer, no do müst yh nama, h’hot ju nist ny, s’rykla, ȧna h’wułd mer dos, bo’h hot fuł błüt ym moüł. Ȧn yh fiöe bocum gywend. Ȧna h’gej, s’fad, wo śtejt ufum gywend, s’Hȧla łot śun, ȧn yhy gej yn tȧjh ȧna’h, wo mytum woser wułd yh dos oüsśwafa. Bo fuł błüt hot yh ym moüł. Ȧn der tȧta wöst fu dam, do s’water höt dö gyśłön, kom’ȧ śun ufs fȧld. Ȧn’ȧ ej śun ufum hejwuł derheja, ȧn yhy bej ym tȧjh dunda śun. Ȧn’ȧ rift mih ȧn’ȧ dret mer myter hand, do’h dos ny zuł maha, myt woser dö fum tȧjh śwafa, bo... der tȧta wiöe ȧbyselüćü... ym Ruta Kroüc byn drowa. (...) No to ziöet’ȧ mer ȧzu: „Wos hösty yta gymaht? Dos wiöe ju ny śejn woser fum tȧjh”. Oder wjyr koma yn ham, ufgyłod hotwer ołys, no s’wiöe fejł... s’wiöe kȧ fejł rȧn ny. Jak piorun uderzył w słup i przestraszył konia Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Coś ci opowiem, to było prawie, prawie mieliśmy pszenicę do wożenia. Przyjdzie powiedzieć, jak można to powiedzieć, ostatnie zboże po pszenicy. No dwoma... jednego konia mieliśmy tylko i dwa wozy. Jeden wóz był do rozładowania, no to była mama, Rózia i tata w stodole, a ja byłam woźnicą. No to zaprzągłam drugi wóz i tata powiedział tak: „Chmura jest już niedaleko, ale jeszcze zajedziesz za stawy”, to jest, tak się nazywało „stajanie za stawami”, „Halusia tam jest, to weź ze sobą grabie, tam jest jeszcze dziesięć babek, no i zaraz weźmiecie mierzwę. Weź grabie ze sobą”. No to ja siadłam, tu masz lejce, tu masz bat, a tu grabie. No to siedziałam w wozie. A chmura już przychodzi, za stodołą była już chmura. Grzmiało już, ale była jeszcze daleko, przyjdzie powiedzieć. A ja jestem prawie (akurat) w Ospiku, jadę na dół tu na miedzy, idzie elektryka. Siła. Piorun uderzył u Kowola. Tam był piorun i ten ogień na drutach leciał przez mojego konia, prawie byłam pod tymi drutami. Koń się wystraszył i zaczął skakać, no galopem. Ja się oglądam, na wozie siedzę, czy wóz się nie pali. Bo był jeden wielki ogień. Oglądam się, a grabie się postawiły... w deskach i drabinach jest takie, przyjdzie powiedzieć, wolne miejsce. Nie wiem... – Dziura, wolne. I te grabie się postawiły, jak ja się obejrzałam, to dostałam grabiami tu. No dostałam tu, potem tu miałam, no nie wiedziałam, co, ale zęby mnie bolały i miałam pełno krwi. A ja trzymam konia, aż do Pöłaśtȧjg (Ścieżka Polaków) na górę skakał tak. No tam było już trochę lepiej, koń już był spokojniejszy, to musiałam wziąć, nie miałam nic, sukienkę i chciałam to sobie, bo miałam pełno krwi w buzi. A ja jadę aż do stajania. I idę, koń, co stoi na stajaniu, Hala już ładuje, a ja idę do stawu i wodą chciałam to wypłukać. Bo miałam pełno krwi w buzi. A tata wiedział o tym, że piorun tu uderzył, przyszedł już na pole. I on już jest na górce na górze, a ja jestem już w stawie na dole. A on mnie woła i grozi mi ręką, żebym tego nie robiła, nie płukała tu wodą ze 151 �152 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian stawu, bo tata był trochę... przy Czerwonym Krzyżu był przy wojsku (...) No to powiedział mi tak: „Co teraz narobiłaś? To była niedobra woda ze stawu”. Ale przyszliśmy do domu, naładowane mieliśmy wszystko. No nie było, nie było dużo deszczu. [145] Yhy kund śejn zyngja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty wos, ufa friöeda, do mȧj łiwer foter, mȧj foter, yhy wiöe śun oüsgan, ziöet’ȧ mjyr inda: „Dü müst ben yns zyca, bo dü konst śejn zyngja”. Oder wjyr zunga pönyś. Bo, wȧsty, dy łoüt, gükja dy Wymysiöejyn, ȧ di łidła, dos zungwer, do zunga zy jok yr tancgrüp. Ȧna zu „Śłöf mȧj kyndła fest”, no to dos fylȧjht, wi wün kliny kyndyn: „Śłöf mȧj kyndła fest, s’kuma fremdy gest, s’kuma müma ȧna fetyn”. No dü kenst ju dos łidła. Ȧ mȧjner, har wiöe, no wi, wȧst, wi ȧ junger büw. No to... (ym koland). Zȧjt gybata, ny hot frejwuł Do wer dö śtejn undrum hejwuł Cy oüh müstwer oü ȧjtrata Ym dos hytła śnej cy knata S’mȧkja mytnama. Dos łjyt yhy ju ołys yr tancgrüp. No, bo wȧsty, wi dy Stanecka mih rüf y dy tancgrüp, no to nöhta zungwer diöt di łidła. Ho’h oü ȧbysła diöt gyłjyt. Zawsze umiałam ładnie śpiewać Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz co, na weselach, to mój kochany ojciec, ja byłam już mężatką, to mówił mi zawsze: „Musisz siedzieć koło nas, bo ty umiesz ładnie śpiewać”. Ale śpiewaliśmy po polsku. Bo wiesz, ci ludzie, chociaż Wilamowianie, a te piosenki co śpiewamy, to śpiewali już tylko w zespole. A tak „Śłöf mȧj kyndła fest”, no to to może jak były małe dzieci: „Śpij dziecko mocno, przychodzą obcy goście, przychodzą ciotki i wujkowie”. No ty znasz tą piosenkę. A mój mąż, on był, no wiesz, jako młody chłopak, no to (po kolędzie). Prosimy was, nie miejcie pretensji Że tu stoimy pod górką Do was musimy też wstąpić Wokół tego domku śnieg podeptać I dziewczynę wziąć ze sobą. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tego wszystkiego uczyłam w zespole. No bo wiesz, jak Stanecka mnie zawołała do zespołu, to potem śpiewaliśmy tam piosenki. To sama też się tam nauczyłam. [146] At ym Bibiöewjec ȧn ufer wejz Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No zy fełta oü hułc, ȧna nöhta müsta zy wejder zeca biöem, ȧn dö wiöe ȧ wejz, gingja oły, fu oła dan hyta, wu zy hota dan tȧl, gingja zy wejder dos he djera, ȧna nöhta mahta zy zyty hefła, ȧn zy tȧlta dos. No yta ej diöt łoüter... biöem zȧjn. Praca w Bibowcu i na łące Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No walili też drzewa, a potem musieli znowu sadzić drzewa. A tu była łąka, to szli wszyscy z tych, z tych domów, co mieli część. Szli znowu suszyć to siano i potem robili takie kupki i to dzielili. No a teraz tam jest, same drzewa są. [147] Wi der kłop mulk dy ki Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Nȧ. Ȧ wiöe ȧ zyter güter kłop, do’ȧ... No h’müst’ȧ, yh fret’ȧ inda: „Kon yh gejn?”. Cym tanca ȧzu dos wiöe ny śłȧht, oder ym śłȧhsta wiöe’s, wi wer roüsfün uf ȧ woh. No to müst yh’ȧ fren: „Kon yh fiöen?” – „No fiöe, fiöe” – ȧ mȧj müter kom mȧlkja dy ki, bo’h hot cwü ki. Ȧna nöhta ziöet’ȧ mer, dy müter wiöd krank, zy kund mej ny kuma, bo zy hot dy henda ȧzu, do zy ny kon wośa myt, myt woser. Nöhta kom, dy kuzinka, dos Kliny Helka, ȧ mȧj kłop ging y dy at, ny? Ȧna ejs zułd kuma inda, bo har fü ym zejwa y dy at. Ejs zułd kuma mȧlkja ȧzu, wen der kłop ej dyham. Ȧ nöhta kom’s ȧbysła śpyter, ȧ mȧjner ziöet ȧzu: „Wȧsty wos, ny hȧs’s kuma, yhy wa gejn mȧlkja!”. Ȧn’ȧ ging yn śtoł mȧlkja, oder do, yhy wiöe śun oü jynt roüsgyfiöen, mytum... myter tancgrüp. Hot’ȧ dy myłih ny ym amper, jok ołys wiöe ufa höza. Ziöet’ȧ mer ȧzu, wi’h nöhta kom cyryk, ziöet’ȧ mer ȧzu: „Wȧsty wos? Dy myłih wiöe dy gancy ufa höza. Oder s’ander möł wiöe śun ȧbysła ym typa. Ȧ s’dryty möł wiöe śun güt”. Nöhta ziöet’ȧ: „Yhy wył dö nimanda. Yhy wa mer ufśtejn, ȧ h’wa gejn mȧlkja”. Oder ȧ wiöe ȧ zyter güty, do’ȧ mih ejweron łis. No ȧn wȧsty’s, ławtwer cyzoma drȧjȧnzymfcik jün ony cwej mönda. 153 �154 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak mój mąż doił krowy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Nie. On był takim dobrym mężem, że... No musiałam go, pytałam go zawsze, „mogę iść?”. Na próby zespołu to nie było tak źle, ale najgorzej było, jak wyjeżdżaliśmy na tydzień. No to musiałam go pytać: „Mogę jechać?”. „No jedź, jedź”, a moja mama przychodziła doić krowy, bo miałam dwie krowy. A potem powiedział mi, mama zachorowała, nie mogła już przychodzić, bo miała takie ręce, że nie mogła ich myć wodą. Potem przyszła kuzynka, a mój mąż chodził do pracy, nie? A ona miała przychodzić zawsze, bo on jechał o siódmej do pracy. Ona miała przychodzić doić tak, żeby on był jeszcze w domu. A potem przyszła trochę później, a mój mąż powiedział: „Wiesz co, nie każ jej przychodzić, ja pójdę doić”. I poszedł doić do chlewa, ale to, ja już gdzieś pojechałam z zespołem. Miał mleko nie we wiadrze, tylko wszystko było na spodniach. Powiedział mi tak, jak potem wróciłam, powiedział mi tak: „Wiesz co? Całe mleko było na spodniach. Ale na drugi raz już było trochę we wiadrze. A za trzecim razem było już dobrze”. Potem powiedział: „Nie chcę tu nikogo, wstanę sobie, a pójdę doić”. Ale był taki dobry, że mnie wszędzie puścił. No i wiesz, przeżyliśmy razem siedemdziesiąt trzy lata bez dwóch miesięcy. [148] Yhy müst błȧjn byr müter ufer wjytśoft Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wi’h wiöe... yhy wiöe śun oüsgan, oder ejer mulk yh oü, bo dy mȧkja... dy ki hüt yh ny, do hüt mȧj śwaster, s’Helka. Bo ejs wiöe, wȧsty’s, ȧ zyta, ȧbysła gryser, ȧbysła śtȧkjer mȧkja. Ejs mu... ejs hüt dy ki. Ȧ yhy ging wejder yn śtoł mȧlkja, ȧn dy müter ziöet ȧzu: „Wȧsty wos, gej dih ȧbysła łjyn nyn”. Ȧna ging yh cy ȧr zyta nö... ejs wönt hynterum [hynderum] Rynk, ging yh diöt, ȧbysła łjyt yh nyn. Ȧna yhy kund zjyr śejn nyn, ejs wiöe zjyr fruw, do yhy, no ȧ nöhta, wi, wi śun wiöe krig, ziöet dy müter: „Yta müsty błȧjn dyham, bo... yh ga mer kȧn röt”. Bo der foter, wȧsty, ȧ ging ny cyn drowa, jok ȧ łet zih hejn, no do wiöe’h śun dyham. Musiałam zostać przy matce na gospodarstwie Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Jak byłam, jak już wyszłam za mąż, ale wcześniej też doiłam, bo dziewczyny... krów nie pasłam, to pasła moja siostra, Helka. Bo ona była, wiesz, taka, trochę większą, trochę silniejszą dziewczyną. Ona doiła krowy. A ja szłam znowu do chlewa doić, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian a mama powiedziała tak: „Wiesz co, idź się trochę nauczyć szyć”. No i poszłam do takiej jeszcze, ona mieszkała za rynkiem, poszłam się tam trochę uczyć szyć. I umiałam bardzo pięknie szyć, ona była bardzo zadowolona, że ja, no a potem, jak już była wojna, to mama powiedziała: „Teraz musisz zostać w domu, bo... nie daję sobie rady”. Bo ojciec, wiesz, nie poszedł do wojska, tylko się ukrył, to byłam już w domu. [149] Wi wer s’fłȧś nöm śwȧjnśłahta cytȧlta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Cyderjyśt gö’h [go’h] dos yr müter, oba yr śwaster, ȧ wen zej wejder śłaht, to gön zy mer wejder cyryk. Hower dos ȧzu fertȧlt ȧbysła, ȧn s’łecty, no ny hefa, gingja y dy, yn bün runder. Y ȧr śysuł ȧna müsty dos maha, oba y ȧm tiöerba. Ȧna dos wiöe gy... gyłön ym bün. No diöt wiöe’s kołd. Jak dzieliliśmy mięso po świniobiciu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Najpierw dawałam to (część) mamie, albo siostrze, a jak ona znowu biła, to znowu mi oddali. Tak to trochę podzieliliśmy, a resztę, no nie dużo, to szło do studni na dół. W misce i musisz to tak zrobić, albo w torbie. I to było spuszczone do studni. No tam było zimno. [150] Awys güt uf dy kroft Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No do ufȧ mytag, apuł [arpułn] ȧna züp, oba awys myt kroüt, inda. Awys ȧn kroüt wiöe oły tag, ȧn awys maht hefa siłe. – Kroft No, kroft, konsty... awys wiöda inda gykoht. Oba myt kroüt, oba myt... ȧzu wün awys myt züp, myt pjyćkja, di zjyr fȧjn zȧjn. Awys müsty okoha, wen zy śun wȧh zȧjn, gysty pjyćkja. Bjyn, epuł [epułn], oba fłoüma oü. Ȧ nöhta kohsty dos myt dam myt, ȧ nöhta mahsty ȧjbri, myt śmolc ȧna mał gysty ȧbyselüćü, s’rejst ȧzu. Ny uf świöec, ok zu ȧbyselüćü, wi ȧ fyngjela gał ej. Nöht gisty woser y dos ȧn dy cytwiłyst dos, ȧn dy gist dos y dy züp nȧj, dos ej zyty güty züp, h’wa der ziöen, diöt zȧjn fłoüma, dö zȧjn epuł [epułn] ȧn awys, dos wiöe dy besty züp, wen zy bröhta ufs fȧld. Ȧzu, kymt’s cy ziöen, zis, zoüwer, ferśtejsty, ȧn by dam wün awys. 155 �156 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Groch dobry na siłę Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No to na obiad ziemniaki i zupa, albo groch z kapustą. Zawsze. Groch i kapusta były codziennie, a groch robi dużo siły. No siły, możesz... groch zawsze był gotowany. Albo z kapustą, albo był taki groch z zupą, z pieczkami, to jest bardzo fajne. Groch musisz ugotować, jak już jest miękki, dajesz pieczki (suszone owoce). Gruszki, jabłka albo śliwki też. A potem gotujesz to z tym, a potem robisz ȧjbri (wkładkę), ze smalcem i dajesz troszeczkę mąki, tak się smaży. Nie na czarno, tylko tak troszeczkę, żeby był złoty jak pierścionek. A potem lejesz do tego wodę i to rozdrabniasz rogolką (mątewką) i wlewasz to do zupy, to jest taka dobra zupa. Powiem ci, tam są śliwki, tu są jabłka i groch, to była najlepsza zupa, jak to przynieśli na pole. Taka, przyjdzie powiedzieć, słodko-kwaśna, rozumiesz, i przy tym był groch. [151] Jyśter zösa oły ufa śymułn I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Y Wymysoü jyśter, wen zy osa bym tejś, bo zy hota ȧn grusa śymuł, ȧzu huh, ȧn zosa oły uf zyta śymułn uf, myt fjyn fisa. Ȧn do osa zy oły fu ȧr śysuł kroüt, fur andyn śysuł arpułn. H: Züp. I: Oba, oba züp. Ȧn wen imyd nȧjkom… do, wi ziöeta zy? – Śnȧjt der ȧbysła brut, ny? I: Nȧ, nȧ, nȧ. Oder… – Kumt, ast myt. I: Nȧ. Nöhta di, cy dam’ȧ kom, do ziöet: „Kumt, ast myt”. Ȧn dar, wo nȧjkom ziöet: „Ast ym Göts noma!”. Bo yhy ken dos, wi wer uf dy Granc gingja cyn Hȧdȧśikja. Diöt oswer inda fu ȧr śysuł, fu cwü śysułn, ny? No, wen dy müma wün fu Krök to mahta zy kanapkja. Kanapkja dos ej pönyś. – Śnytła. I: No śnytła oü ny, sendwić. Kiedyś wszyscy siedzieli na stołkach I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) (1928–2015), 2009. I: W Wilamowicach kiedyś, jak jedli przy stole, bo mieli duży stołek i taki wysoki, i zawsze siedzieli wszyscy na takich stołkach, przy nogach. I jedli wszyscy z jednej miski kapustę, z drugiej ziemniaki. H: Zupę. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian I: Albo, albo zupę. A jak ktoś wchodził... to jak mówili? – Ukrójcie sobie trochę chleba, nie? I: Nie, nie, nie, ale... – Chodźcie jeść z nami. I: Nie. Potem ci, do których się przyszło, to mówili „chodźcie jeść z nami”. A ten, co wszedł, mówił: „jedzcie w imię Boga”. Bo ja to znam, jak chodziliśmy na Granicę do Hadasików. Tam zawsze jedliśmy z jednej miski, z dwóch misek, nie? No jak ciotki były z Krakowa, to robiły kanapki. Kanapkja to jest po polsku. – Śnytła. I: No śnytła też nie, sendwić. [152] Wi zy dy tehtyn fur nökweryn wułda nama ufȧ Üral Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ȧn mȧj... dö mȧj nökweryn, hot cwü oü, fo mej [fu mem], zu ołd wi yhy ȧna ȧny wiöe ełder. Wi zy łȧta, wi dy... wi dy złodzieje, bandyci. Wi diw. Ufer śtrös, ging zy cyr kjyh ȧn zy knit wejder fjy dam, wo’ȧ ging myt yns. Yyy... myt jyn, bo yhy wiöe diöt ny. Do bot’s’ȧ: „No łöźe gükja ȧny. Do nam śun ȧ tohter, oder dy ander łö mer!”. To hakt’ȧ’s. To gryht fług’s, ȧn dy noz cyjat’s’um. Zyty śürpeta, zyty nygüty łoüt wün dö. Jak córki sąsiadki miały zostać zabrane na Ural Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. A moja, tu moja sąsiadka, miała dwie (córki) też, z mojego, w tym wieku, co ja, a jedna była starsza. Jak je prowadzili, jak złodziei, bandytów. Jak złodziei. Na ulicy, to szła pod kościół i klękła przed tym, co z nami szedł. Yy... z nimi, bo ja tam nie byłam. To prosiła go: „No zostaw chociaż jedną. Weź już jedną córkę, ale drugą mi zostaw”. To ją kopnął. To zaraz się przewróciła i sobie nos rozbiła. Takie szurpety, tacy niedobrzy ludzie tu byli. [153] Der direktor fur śül höt Wymysiöejer mȧkja fjym Üral bywjet Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Wjyr hota ȧ śiłer, kierownik. Kierownik... No zu wi ȧ śiłer, oder kierownik, wo’ȧ... – Direktor. 157 �158 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Dyrektor, no. Ȧn har kom ȧn’ȧ derfü zih, do zy łoüter kyndyn hon... Fjyca jür, funfca jür, zȧhca jür. Gingj’ȧ y dy gymȧn. Wi jer hot, zu höt’ȧ’ȧ ȧjgykuzt: „Jyr diw, jyr bandyta, dy kyndyn hoter gynuma? Wen jüh imyd höt gymaht yht cwyśa Doüća, do nam di, to ziöet yh nist, oder ny zyty kyndyn!”. No to nöht krigta zy ȧ, do cy cwe, drȧj mȧkja łisa zy, müsa zy, müsta zy yn ham kuma. Bo zy wün zu wi fo [fu] Ałca. Fo [fu] Ałca fün zy uf Rüs... na Ural. Oder yhy wȧ nist, op diöt ej imyd, to (gyśtiörwa). Jak dyrektor szkoły obronił wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Mieliśmy nauczyciela, kierownika. Kierownik... no tak, jak nauczyciel, ale kierownik, co... – Dyrektor. Dyrektor, no. I on przyszedł i dowiedział się, że same dzieci wzięli. Czternaście lat, piętnaście lat, szesnaście lat. Poszedł do gminy. Jak on, jak on im tam nagadał: „Wy złodzieje, wy bandyci, dzieci żeście zabrali? Jak wam ktoś coś zrobił za Niemca, to weźcie tych, to nic nie mówię, ale takie dzieci”. No to potem wydostali ich, to po dwie, trzy dziewczyny wypuszczali, musiały, musiały przyjść do domu. Bo one były tak jak z Hałcnowa. Z Hałcnowa pojechały na Ural. Ale nie wiem, czy ktoś tam, to (zginął). [154] Wi zy mih ȧreśtjyta, koht dy mama kłejzła myt fłoüma Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ȧn mȧj mama koht fu... kłejzła myt fłoüma. Ȧn zy bot: „Łöt’s, ejs ej... ejs höt nö ny gasa s’mytagasa. Wen’s wyt kuma... wen’s wyt asa, wyt’s kuma ȧłȧn”. Ȧ dy mama mȧj wiöe gyśȧjter wi yhy, ȧ yhy wiöe ȧ duł nast nö. Ȧ zyta jung mȧkja, ny? Yhy füt mih, do zy wan dy mama nama mytum brüder ufȧ Ural. Yh ziöet: „Nȧ, yhy wa gejn, oder yhy ho ju nist nimanda ny gymaht, to wan zy...”. No ging yh. Wi’h ging, gryht yn kałer, yn rest śpjerta zy mih ȧj. Ȧn diöt wün śun drȧj łoüt: „Dü byst oü dö?” – „No, h’bej oü dö” – kuz yh. No, nöht wöst yh ołdyśt, ziöet yh mer, dy mama hot rȧht, ȧ yhy łis mih zu duł maha. Jak mnie aresztowali, to mama gotowała kluski ze śliwkami Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. A moja mama gotowała z... kluski ze śliwkami. I prosiła: „Zostawcie ją, ona jeszcze nie, ona jeszcze nie jadła obiadu. Jak przyjdzie... jak zje, to przyjdzie sama”. A mama była mądrzejsza niż ja, ja jeszcze byłam głupiutka. Taka młoda dziewczy- �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian na, nie? Ja się bałam, że oni wezmą mamę z bratem na Ural. Powiedziałam: „Nie, ja pójdę, ale ja nikomu nic złego nie zrobiłam, to nie zrobią...”. No poszłam. Jak poszłam, to zaraz do piwnicy, do aresztu, zamknęli mnie. I tam było już trzech ludzi: „Ty też tu jesteś?”. „No też tu jestem”, mówię. No, potem dopiero wiedziałam, powiedziałam sobie, mama miała rację, a ja się tak dałam ogłupić. [155] Wi dy Stanecka bowa y dy tancgrüp ȧjłot Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty wos, dos wiöe ȧzu, zy höt ȧjgyłoda hefa bowa, fylȧjht wün funfcik, no dos ej ju ny ȧzu gynoü cy ziöen, oder hefa. Ȧna wer zȧjn kuma, cwełf bowa. Wȧsty’s, cwełf, ȧ di łecta wün ny kuma. Ȧna di cwełf bowa, no uf dos, uf dos jyśty... – Pröb. No. Ny pröb, jok... no, uf dy, ziöewer, uf dy pröb. Köma mejer bowa. Oder nöhta ufs jyśty tanca wüwer jok cwełf bowa. No ȧna mjyr hot dos gyfoła, no oder s’müst mih nö der kłop łön. Ȧ yhy hot ȧn güta kłopa, ȧn’ȧ ziöet: „Gej!”, ȧna tanct, tanct’ȧ, yh ho oü gan gytanct ȧn gyzunga. Yta kon yh śun ny, bo der hołc ej krank ȧna kon yh śun ny zyngja. Ȧna nöhta cwełf bowa, dos wȧs yh bocy hoüt, wyhja bowa wün: wiöe oü s’Rüźü fum Tiöma-Jȧśkja ȧna mejer, oder dos gejt dih ny o fylȧjht ȧzu. Ȧna wjyr wün uf ȧner, uf der ander pröb, uf der dryta, ȧn wjyr zȧjn gybłejn. Oły cwełf bowa wün, wjyr cuga zih śejn o, wi wiöe cym tanca. Ȧna... ȧ nöhta wȧsty’s, oder łang gingwer, cwełf bowa. Oder nöhta... ȧs, ȧny wiöd krank, ȧny wiöe yr śwang, y Oüswynca ys’s’er ny güt gymaht, ufer, śun, wi wer hon gytanct. Ȧn wjyr wösta ny, fyrym, ȧ ejs wiöe gröp. Ziöe’h der dos, wȧsty, wo dos ej. No yr śwange. No ȧ nöhta gingja aht bowa. Di gingja zjyr, zjyr łang, s’Matyśoćka, di kund zjyr śejn zyngja, s’Linküś-Rüźa, yhy kund oü, yhy tanct inda s’jyśty. Ȧna oły jün pocy dam jür, wu’h ho gyent cy tanca, tanct yh ino, inda za... inda s’jyśty. No, dy Stanecka ziöet: „Dü konst güt fjyn di bowa” – no to tanctwer. Jak Stanecka zaprosiła kobiety do zespołu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz co, to było tak. Ona zaprosiła dużo kobiet, może było pięćdziesiąt, no tego się nie da dokładnie powiedzieć, ale dużo. I my przyszłyśmy, dwanaście kobiet. Wiesz, dwanaście, a ta reszta nie przyszła. I te dwanaście kobiet, no na to, na tą piewszą... – Próbę. Nie, nie próbę, tylko... no na... powiedzmy, że na próbę. Przyszło więcej kobiet. Ale potem na pierwszym tańczeniu byłyśmy tylko dwanaście kobiet. No i mi to 159 �160 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian się podobało, ale musiał mi jeszcze pozwolić mąż. A ja miałam dobrego męża, powiedział mi: „idź”, i tańczyłam, lubiłam też tańczyć i śpiewać. Teraz już nie mogę, bo mam chore gardło i nie mogę już śpiewać. I potem dwanaście kobiet, to wiem do dzisiaj, które kobiety były: była też Rózia od Tuma-Jaśka i więcej, ale to może cię tak nie interesuje. I my byłyśmy na jednej, na drugiej próbie, na trzeciej i tak zostałyśmy. Wszystkie dwanaście kobiet było, ładnie się ubierałyśmy, jak były występy. I... a potem, wiesz, ale długo chodziłyśmy dwanaście kobiet. Ale potem... jedna, jedna zachorowała, jedna była w ciąży, w Oświęcimiu na występie się jej zrobiło niedobrze, na..., jak już tańczyłyśmy. A my nie wiedziałyśmy czemu, a ona była w ciąży. Powiem ci, wiesz, wiesz co to jest, w ciąży. No a potem chodziło osiem kobiet. Te chodziły bardzo, bardzo długo. Matysioczka, ta umiała bardzo ładnie śpiewać, Rózka Linkusiowa, ja też umiałam, ja zawsze tańczyłam pierwsza. I wszystkie lata aż do tego roku, kiedy zakończyłam tańczenie, tańczyłam zawsze pierwsza. No Stanecka powiedziała: „Ty umiesz dobrze prowadzić te kobiety”, no to tańczyłyśmy. [156] Wi der krig oüsbroh, hüt yh dy ki Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wifuł hot yh? Yhy hot ju cwełf jür, wi der krig ej oüsgyfoła. Do hüt yh dy ki, dö hynderum puś. Ȧn mȧj müter kom ȧn zy ziöet: „Ku myta kija, kum yn ham, bo s’ej krig!”. Ȧ cy wjyr wösta, wu dos ej krig? Ȧna y dyham wiöe, wu zy młócili, wu zy dröśa s’gytrȧd. Ȧ zyta... kjerot, to yh wȧ ny, wi dos hȧst. Ȧna uf ȧmöł hühtwer, s’fjet yhta. Ziöetwer: „Ȧ wos ej dos, ȧ wos ej dos?”. Dos hower ju s’jyśty möł gyhüt. „No, europlan” – ziöeta zy – „s’ej krig”. No to wi krig. Ȧna y cwe jür nöma zy śun, wułda, nöma zy śun ȧ foter cyn drowa. Bo zy ziöeta, do wjyr zȧjn fu Doüćłand, ny flymiśy łoüt. No to, ȧ der foter wułd ny gejn y dan krig, łet’ȧ zih hejn. No to wȧsty, wifuł yhy, wifuł yhy müst erława oły zaha. Wifuł möł myter müter fü... bo s’kom der nökwer ȧn’ȧ ziöet: „Wȧsty wos, hoüt wan zy, wan zy, hoüt wan kuma hefa policȧj, ȧn zy wan zihja di łoüt”. (...) No to yhy myter müter, yhy wiöe dy ełdsty, ziöet zy mer ȧzu: „Dü gej s’jyśty” – ȧn ȧ foter cugwer o wi ȧ bow, har ging der ander ȧn dy müter dy łecty. „Ȧ wen imand wyt kuma, to kek ȧzu: „Mȧryja, yhy ho mih ȧ, yhy ho mih, war ej dos, ȧ war ej dos?”. Ȧzu do der foter hjyt ȧn’ȧ gejt ȧbysła uf dy zȧjt. Uf Wymysdiöf. Dos wiöe oü der, der feter dö. Ȧna, s’wiöe zyta fryś he. Ȧna har zos gryhta y dar śoün. Y dam fryśa he. Wiöd’ȧ krank, ony ferśtand. Wejder dy müm, dy Zejma-müm, zej hot wejder bykantśoft mytum dökter fu, fur, fu Brejskja. Kom wejder der dökter, ȧn’ȧ ferśrȧw’um wejder... no, ferśidnikjy zaha. No ȧn, to wȧsty, wi dos wiöe. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak wybuchła wojna, pasłam krowy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ile miałam? Miałam dwanaście lat, jak wybuchła wojna. To pasłam krowy, tu za lasem. A moja mama przyszła i powiedziała: „Chodź z krowami, chodź do domu, bo jest wojna”. A czy my wiedzieliśmy, co to jest wojna? I w domu była, co młócili, co młócili zboże. Taki kierat, to nie wiem, jak to się nazywa. I naraz usłyszeliśmy, że coś jedzie. Powiedzieliśmy: „A co to jest, co to jest?”. Pierwszy raz to słyszeliśmy. „No, samolot”, mówili, „jest wojna”. No to jak wojna. I za dwa lata brali już, chcieli, wzięli już ojca na wojnę. Bo mówili, że jesteśmy z Niemiec, a nie Flamandami. No to, a ojciec nie chciał iść na tę wojnę, to się schował. No to wiesz, ile ja, ile ja musiałam przeżyć różnych rzeczy. Ile razy z mamą... bo przyszedł sąsiad i powiedział: „Wiesz co, bo dzisiaj będą, dzisiaj będą, dzisiaj przyjedzie dużo policji i będą szukać tych ludzi”. (...) No to ja z matką, ja byłam najstarsza, to powiedziała mi tak: „Ty idź pierwsza” i ojca ubrałyśmy jak kobietę, on szedł drugi, a matka ostatnia. „A jak ktoś będzie szedł, to krzycz tak, Maryjo, jak się zlękłam, jak się zlękłam, kto to jest, kto to jest?”. Tak, żeby ojciec usłyszał i żeby zszedł trochę na bok. Do Starej Wsi. To był też wujek tam. I, było takie świeże siano. I on siedział od razu w tej stodole. Na tym świeżym sianie. Zachorował, stracił rozum. Znowu ciotka, ciotka Zejmina, ona miała znowu taką znajomość z takim lekarzem z Brzeszcz. Przyjechał znowu ten lekarz, i przepisał mu znowu. No różne rzeczy. No to wiesz, jak to było. [157] Der gyfoła gyśwyster kymt ufȧ troüm Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Dy müter ziöet: „Mȧj Jȧśü, wu zo’h dih śtekja? Yhy ho śun ȧ kłopa, mü’h’ȧ hejnśtekja. Nö dejh”. Ȧn’ȧ fü, har hot kȧ fyngjyn. Ȧn’ȧ fü yn krig, y Stalingrad, oder [oba] y Leningrad, y dan cwü... Fuł’ȧ [füł’ȧ]. Har wiöe byr kyh, wȧsty, ȧ fü [füt] inda s’asa yn drowa. Nöhta kom’ȧ ym troüm cyr müter, ziöet’ȧ, ȧ mȧj müter ziöet’um ȧzu: „Jȧśü, Jȧśü, bysty kuma?”. Ȧ har ziöet: „Jȧśü, Jȧśü, Jȧśü, Jȧśü, oder dy höst mih ny hejngyśtekt. Yhy łejg ym rȧna fȧld underum rȧla”. Zöfuł kon yh der ziöen. No, ȧn’ȧ kom mej ny. Kuzyn, który zginął na wojnie, przyszedł na sen Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Matka powiedziała: „Mój Jasiu, gdzie cię mam schować? Mam już męża, muszę go schować. Jeszcze ciebie”. I pojechał, on nie miał palców. I pojechał na wojnę. 161 �162 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian W Stalingradzie albo w Leningradzie, w tych dwóch. Zginął. On był przy kuchni, wiesz, woził zawsze jedzenie tym żołnierzom. Potem przyszedł do mojej matki na sen, powiedział, a moja mama mu powiedziała tak: „Jasiu, Jasiu, przyszedłeś?”. A on odpowiedział: „Jasiu Jasiu, Jasiu Jasiu, ale mnie nie schowałaś. Leżę w szczerym polu pod miedzycką”. Tyle mogę ci powiedzieć. No i nigdy już nie wrócił. [158] Wi zy ȧ batłer ȧn ȧ mȧja śtełta Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Oü, frȧłih. Wen yh... yh wa der ziöen. Har wyt cy... dü wyst cy mjyr kuma, no ny? Yhy wył dih ny. „Yh wa der śun dos wȧjza, yh wa der śteła ȧn batłer. Yh wa der dos cykrigata” – no ny? Dos wiöe ȧzu na złość, ȧna mȧja, ȧ mȧja śtełt zih oü. Wen dü dih wyst ferwȧjwa, cy höst ȧ frȧj... [frȧjerka], ȧ mȧkja, dy wyst dih ferwȧjwa, no do śtełststy ȧ mȧja. Mȧj tȧta śtełt ȧ mȧja cym Biba-Jüza. Ȧ wułd zih diöt ferwȧjwa, oder diöt wiöe śun ȧ mȧkja fu w... dö, fum Płaćnik diöt. No do dy ełdyn wułda zjyr ny, no do nöhta ging’ȧ cym Tobyś, der tȧta, no do wiöe’ȧ diöt ny, oder ȧ mȧja śtełt’ȧ, ȧ wyt zih diöt ferwȧjwa, ȧ nöhta... der dźjada wułd ny, do diöt yhta wȧ... ȧ konflikt, diöt wiöe yhta. Jak stawiali dziada i maja Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Też, pewnie. Opowiem ci... On przyjdzie... ty będziesz do mnie chodził, nie? Ja ciebie nie chcę. „Ja ci już pokażę, postawię ci dziada. Zrobię ci na złość”, no nie? To było tak na złość. A maja, maja się też stawia. Jak ty się będziesz żenił, czy masz dziewczynę, będziesz się żenił, to stawiasz maja. Mój tata stawiał maja u Biba-Józka. Chciał się tam ożenić, ale tam była już dziewczyna... stąd, od Płaćnika. No to rodzice za bardzo nie chcieli, no to potem tata poszedł do Tobysia, to już tam nie był. Ale maja postawił, że się tam ożeni. A potem... dziadek nie chciał, że tam był jakiś konflikt, coś było. [159] Faderśłȧjsa Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wi wjyr hota dö, c’yns, hefa śłyswer ganz. Do dy müsta, dy mȧkja kuma, ȧn dos füng ȧzu ym zȧhs nömytag, bocum noün c’öwyts śłyswer fadyn. No do wi wer śłysa fadyn, no do müst inda dy mama gan �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian nöhta cy asa. No do wiöe twiöeg ȧna puter, oba płoc gybaka. Ȧ wen ent ȧna wen wer śłysa ym zynwyt, no ny? Bo wer śłysa ju oły tag, kymt’s cy ziöen. Do ym zynwyt köma dy büwa, dy knȧht, knȧht, köma nöhta myter hȧrmeni [hȧrmoni], nöhta hefa dyhemd [byhend], derzȧnk inda ym zynwyt, wen dy mama wöst, do zy wan kuma, dy büwa myter hȧrmeni [hȧrmoni], go zy wingjer fadyn, do wer hefa dos dyhemd [byhend] śłȧjsa. Bo nöhta wawer tanca, ny? No do nöhta müsa dy tyś kuma wȧg ȧn dy brat, bo dy höst ju zöfuł ny śtil [śtiln]. Dos wiöe ȧ, kymt’s cy ziöen, uf ȧn śtül, ȧ nöht wiöe ȧ brat under gyzoct, do höst ju zöfuł ny, no bank wiöe, ȧ bank, ławka, bank. Miöehysmöł gydenk yh. – No ȧ bank, ȧ bȧnkla. Wiöd dos ołys nöhta ys hoüz gytriöen ȧn do dy śtuw łydik ej cym tanca. Pierzowiec Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No my mieliśmy tu u nas, dużo gęsi szkubaliśmy. To musiały przyjść dziewczyny i to się tak zaczynało o szóstej wieczór, do dziewiątej wieczór szkubałyśmy pierze. No to jak szkubałyśmy pierze, to mama zawsze musiała dać coś do jedzenia. No to był ser i masło i placek upieczony. A jak się kończyło i jak szkubaliśmy w sobotę, nie? Bo szkubałyśmy codziennie, przyjdzie powiedzieć. To w sobotę przychodzili chłopcy, kawalerowie przychodzili potem z harmonią, potem szybko, wtedy zawsze w sobotę, jak mama wiedziała, że przyjdą chłopcy z harmonią, to dała mniej pierzy, żebyśmy szybko to uszkubały. Bo potem będziemy tańczyć, nie? No to potem stoły musiały zostać usunięte i deski, bo nie masz tyle krzeseł. To było, przyjdzie powiedzieć, na jednym krześle, a potem była podłożona deska, bo nie masz tylu, no ławka była, ławka. Czasem pamiętam. – No ławka. Wszystko to było potem wyniesione do sieni, żeby izba była pusta do tańczenia. [160] Der köh ufer friöed Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧna wi yhy hot friöed, do der Siöejka-Jaküb, ȧ kłop, koht. Oder zy kohta ołys dyham, ȧ yn krȧćum gingja zy jok ȧzu uf cwü, drȧj śtunda ȧbysła tanca ȧna diöt, wen imand hot fu, wu maht friöed, to bröhta zy yn krȧćum, oder ȧbysła kanapki, wȧsty, nist wiöemys, nöhta gingja zy śun yn ham, ösa zy śun dyham. 163 �164 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Kucharz na weselu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. A jak ja miałam wesele, do Sojka Jakub, mężczyzna gotował. Ale oni gotowali wszystko w domu, a do karczmy chodzili tylko tak na dwie godziny, trzy, trochę potańczyć. I tam, jak ktoś miał, z tych co robili wesele, to przynosili do karczmy coś albo trochę kanapek, wiesz, nic ciepłego. Potem szli już do domu, jedli w domu. [161] Der friöedaśmjyrgüst Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ym möntag, dos wiöe der dryty tag. No to, oder wȧsty, wos... dos wün ołys di łoüt fur friöed. No to cuga zy zih o ȧzu, wi imand wułd. Ȧna fün zy mytum... dos wün piöer, piöer par [piöen] ȧn zy fün cy idum, cy idum gast ȧna diöt krigta zy ȧ fłoś myt brantwȧjn oba fylȧjht wȧjn, wu imynd [imyd] hot. Ȧna di nöma dos ołys nöhta uf dy friöed ȧna diöt hota zy ołys, wu ej gybłejn, ösa zy ȧna dan brantwȧjn trunka zy, dos, wu zy hon mytgybröht. Śmiergust weselny Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. W poniedziałek, to był trzeci dzień. No to, wiesz co, to byli wszystko ludzie z wesela. No to ubierali się, jak kto chciał. I jechali... było kilka par, kilka par i oni jeździli do każdego gościa weselnego i tam dostali flaszkę wódki albo może i wina, co kto miał. I ci wzięli to potem na wesele i tam mieli wszystko, co zostało. Jedli i tą wódkę pili, którą ze sobą przywieźli. [162] Zy wułda yn hund ny kłengln Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No do zej hot fȧld. Dos fȧld Kalinowska, dö, wo höt, der Grabowski śtejt, dos fȧld wiöe bocym... Pöła... bocyr, pocȧr granc. No do... krepjyta dy hund ȧna zy wiöe kȧ kȧtöłyśy ny. No do wułd zy, do zy zuła kłengln, y dy hund. No oder dy łoüt wułda dos fȧld, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian do zy gyt uf dy kjyh, no ny? Ȧna – „wi wer dos zuła maha?” – no to di wjytśoft, di wjyt, wo mejer by dam wün, by dar kjyh mejer, do: „Wawer dy głoka ȧjpaka, wen zy hoün, s’wyt ny gejn”. Nie będzie głośno. – Der kłang wyt ny gejn. No, s’wyt dos śtył łoüfa. No, „Widzicie, no dzwonimy, no dzwonią, no nie? No ale nie bije”. No. Oder s’fȧld go zy, ferśtejsty? No. Uf dy kjyh. Jak nie chcieli dzwonić dzwonami psom Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No to ona miała pole. To pole Kalinowskiej, tu, co ma, co Grabowski ma dom, to pole było aż do polskiej... aż do granicy. No to umarły jej psy i ona nie była katoliczką. No to chciała, żeby dzwonili psom (dzwonami). No ale ludzie chcieli to pole, żeby dała na kościół, no nie? No i „jak to mamy zrobić”, myśleli ci gospodarze, co więcej przy tym byli, przy tym kościele więcej, to „zapakujemy dzwony, że jak będą biły, to nie pójdzie”. Nie będzie głośno. – Dźwięk nie pójdzie. No, będzie cicho szło. No, „widzicie, no dzwonimy, no dzwonią, no nie? No ale nie bije”. No. Ale pole dała, rozumiesz? No. Na kościół. 165 �166 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Pieśni Dy łidyn [163] Fu ynzyn rȧjhja fȧldyn Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. (Fu ynzyn) rȧjhja fȧldyn Wo der Göt höt gygan Brengwjyr oüh hoüt dy giöewa Nör śun ferenta an Ȧn grusa kranc fu yjyn Wȧs, hower ȧna kün Ȧn błimła fuły śtyjyn Fu ynzyn wejza wün Wȧjł ynzer kłopa ata Ej ju ym łand kȧ nut Wo ej fu Göt gybata Fałt ju ym łand kȧ brut. Z naszych bogatych pól Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. (Z naszych) bogatych pól Które nam Bóg dał Przynosimy wam dzisiaj snopki Po zakończonych żniwach I duży wieniec z kłosów Pszenicy, owsa i żyta I pełne kwiaty stoją Gdzie były nasze miedze �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tak długo, jak nasi mężczyźni pracują Nie ma w kraju biedy Co od Boga wyproszone To że nie brakuje w kraju chleba. [164] Wymysiöejer śejny mȧkja Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Wymysiöejer śejny mȧkja Di kyna zih ju śejn brȧta Y dy kjyh gejn zy śejn ogycün Ym krȧćum śtejn zy ind byfür Dy pobütkla müsa glanca Do zy beser kyna tanca S’miöela mü ju zȧjn gyśłosa Do zy beser kyna pösa Ufum gyśtałtła śejny ruza Do zy beser kyna kuza Ufum hacła zyłwer kroücła Do zy s’giełd hon śtejn ym macła Mytum drüźba kumt ȧhynder Bo wer tanca wi der śynder Kumt mer ȧ drüźba byśenkja Do wer yns kyna bydenkja. Oder: Kuźe mȧkja, kuźe mȧkja Dü cy mjyr, dü cy mjyr Yh wył kuza, yh wył kuza Yh myt djyr, yh myt djyr Ynzer müter, ynzer müter Zoh yns cü, zoh yns cü Wi wer hüta, wi wer hüta Ynzer śejny ruty kü. 167 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 168 Wilamowianki to piękne dziewczyny Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Wilamowianki to piękne dziewczyny One umieją się ładnie wystroić Do kościoła chodzą pięknie ubrane A w karczmie stoją zawsze na przedzie Półbuty muszą się błyszczeć Żeby lepiej umiały tańczyć Buzia musi być zamknięta Żeby lepiej umiały całować Na gorsecie piękne róże Żeby lepiej mogły mówić Na serduszku srebrny krzyżyk Świadczący o tym, że mają pieniądze w miarce Chodźcie za drużbą Bo tańczymy jak diabli Chodźcie mojego drużbę poczęstować Żebyśmy mogli wytrzeźwieć. Ale: Przyjdź, dziewczyno, przyjdź Ty do mnie, ty do mnie Chcę mówić, chcę mówić Ja z tobą, ja z tobą Nasza matka, masza matka Nas widziała, nas widziała Gdyśmy paśli, gdyśmy paśli Naszą ładną rudą krowę. [165] O dü mȧj łiwy puterbow I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: O dü mȧj łiwy puterbow, jupȧjdi, jupȧjda Wos mahsty diöt bym śof jupȧjdijȧda �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Yh woś dy puter ju śejn rȧn, jupȧjdijajupȧjda Ȧn tengl mer fu ȧm ufs ander bȧn, jupȧjdijȧda H: Dos kon nimyd ny. I: Dos kon nimyd, bo dos ho yhy ejwerłet fu dam byłcer łid. H: Ȧha, ufs wymysiöeryś. I: Ufs wymysiöeryś. O ty kochana maślarko I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: O ty moja kochana maślarko, jupȧjdi, jupȧjda Co robisz tam przy szafliku? jupȧjdijȧda Myję masło, żeby było czyste, jupȧjdijajupȧjda I dreptam z jednej nogi na drugą, jupȧjdijȧda H: Tego nikt nie umie. I: Tego nikt nie umie, bo ja to przełożyłam z tej bielskiej piosenki. H: Aha, na wilamowski. I: Na wilamowski. [166] Zȧjt gybata, ny hot frejwuł Abda-Inga (1928–2016), 2009. Zȧjt gybata, ny hot frejwułn Do wer’üh śtejn undrum gejwuł Wjyr zȧjn ju śun jungy knȧhtła Ołys jungys mü rymłoüfa Ym dy Wȧjnahta Dü byst ȧ jungys knȧhtła. Prosimy was, nie miejcie pretensji (za kolędę dziękujemy) Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Prosimy was, nie miejcie pretensji Że wam stoimy pod szczytem domu Jesteśmy już młodymi kawalerami 169 �170 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Starzy, młodzi muszą biegać W okresie bożonarodzeniowym Ty jesteś młodym kawalerem. [167] Mȧj mȧkja, ku cy mjyr Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Mȧj mȧkja, ku cy mjyr Yh wył kuza myt djyr Nöht wawer yns pösa Dy müter wyt nist ny wysa. Moja dziewczyno, chodź do mnie Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Moja dziewczyno, chodź do mnie Chcę z tobą mówić (chodzić do ciebie) Potem się pocałujemy Mama nie będzie nic wiedzieć. [168] Der ołdy Kesuł Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Der ołdy Kesuł hot zih byzöfa Cym Hȧla-Mockja undys bejnła gykroha Dos wiöe ju ȧ zyter kalüś, dar wułd śłöfa mytum Hȧlüś Underum bejnła. Stary Kesuł Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2007. Stary Kesuł się upił Wlazł do u Hala-Mocka pod ławkę przy piecu To był taki gagatek, że chciał spać z Halusią Pod tą ławką. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [169] Ȧn śrejt weter Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Ȧn śrejt weter, ȧn śrejt weter, yt błȧjwer śtejn Ȧn śrejt weter, ȧn śrejt weter, yt kynwer gejn Yt mah ȧ rod, zu past yns grod. Jeden krok w przód Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2007. Jeden krok w przód, teraz stoimy Jeden krok w przód, teraz idziemy Teraz zrób koło, tak nam pasuje. [170] Ny śyk mih ys pyśła Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Ny śyk mih ys pyśła, nȧ! lȧlȧlȧlȧlȧ Biöemła feła wył yh ny, lȧlȧlȧlȧlȧ S’biöemła wje mih ju derśłön Wos wje nöht mȧj mȧkja ziöen, lȧlȧlȧ-lȧlȧlȧlȧlȧ. Nie posyłaj mnie do lasu Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Nie posyłaj mnie do lasu, nie! lalalalala Drzewka walił nie będę, lalalalala Drzewko by mnie zabiło Co by potem powiedziała moja dziewczyna, lalala-lalalalala. [171] S’möndła śȧjnt Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. S’möndła śȧjnt, s’wjyft ȧn śȧjn S’rumpułt undyn brykja 171 �172 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Yh gydöht, yh gydöht Der Jȧśü kymt gyryta. Księżyc świeci Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Księżyc świeci, rzuca blask Coś dudni pod mostami Ja myślałam, ja myślałam Że to Jasiu przyjeżdża na koniu. [172] Śpacerpolka Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Śpacerpolka śejner tanc War’ȧ ny kon mytśpryngja Dar zuł zyca ufum bȧnkla Ȧn ym wynkl mytzyngja. Śpacerpolka Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Śpacerpolka ładny taniec Kto go nie umie tańczyć Niech sobie siądzie na ławce I w kącie śpiewa razem z nami. [173] Śłöf mȧj kyndła fest Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Y dyham zungwer dos łidła, byn kyndyn wen wer wułda, do zy zuła śłöfa. Śłöf mȧj kyndła fest S’kuma fremdy gest S’kuma müma ȧna fetyn Brengja’m kyndła, nysła, epułn Śłöf mȧj kyndła fest �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian S’kuma fremdy gest Śłöf mȧj kyndła, śłöf S’wȧt ym gatła ȧ śöf Ojyś myt fjyr wȧjsa fisła Brengja’m kyndła, epuł, nysła Śłöf mȧj kyndła, śłöf S’wȧt ym gatła ȧ śöf. Śpij moje dziecko mocno Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. W domu śpiewaliśmy tą piosenkę, przy dzieciach, jak chcieliśmy, żeby spały. Śpij moje dziecko mocno Przychodzą obcy goście Przychodzą ciotki i wujkowie Przynoszą dziecku orzechy i jabłka Śpij moje dziecko mocno Przychodzą obcy goście Śpij moje dziecko śpij W ogródku pasie się owieczka Wasza z czterema białymi nóżkami Przynoszą dziecku jabłka i orzechy Śpij moje dziecko śpij W ogródku pasie się owieczka. [174] Diöt fum hejwuł Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Diöt fum hejwuł kymt mȧj Jȧśü śun gyryta, ryta Ejwer ynzer śweła, kliny hoüzła tryt’ȧ, tryt’ȧ Yh fur frȧjd, śpryng yh roüs, śpryng yh roüs, śpryng yh roüs H’łö dih śun fu mjyr ny roüs, łö dih śun ny roüs. 173 �174 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tam z górki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Tam z górki jedzie mój Jasiu konno Przez próg naszego małego domu wkracza Ja z radości wyskakuję Już cię nigdy ode mnie nie wypuszczę. [175] Zȧgja, nȧgja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Hü cyn uwa Hü cyn uwa! Zȧgja, nȧgja Küśü baka Mała, zaka S’ej kȧ mał S’ej njynt nist No, wȧsty, dos maht yh, wi mȧj kłop wiöe ȧzu krank. No to ida tag mahtwer dos, bo dos wiöe ȧzu ȧbysła, do’ȧ myta henda rjyt ȧn do’ȧ zih ȧbysła rjyt, bo ȧzu wułd’ȧ śun zyca. Wyliczanka „Zȧgja, nȧgja” Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ciąć, zginać Słodycze piec Mąki, worki Nie ma mąki Nie ma nic Hü do pieca Hü do pieca! No wiesz, to robiłam, jak mój mąż był taki chory. To każdego dnia robiliśmy to, bo to było tak trochę, żeby ruszał rękami, żeby się trochę ruszał, bo tak, to już tylko chciał siedzieć. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [176] S’wün ȧmöł cwü mykja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. S’wün ȧmöł cwü mykja Ufum kjyhüf fłykja S’hot mih wunder, ejwerwunder Wi di mykja fłykja S’wün ȧmöł cwej hoza Ufum kjyhüf groza S’hot mih wunder, ejwerwunder Wi di hoza groza S’wün ȧmöł cwü fłigja Ufum kjyhüf wigja S’hot mih wunder, ejwerwunder Wi di fłigja wigja. Były raz dwa komary Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Były raz dwa komary Które na cmentarzu łatały Dziwiłem się, bardzo dziwiłem Jak komary łatają Były raz dwa zające Które na cmentarzu jadły trawę Dziwiłem się, bardzo dziwiłem Jak zające jedzą trawę Były raz dwie muchy Które na cmentarzu się kołysały Dziwiłem się, bardzo dziwiłem Jak muchy się kołysają. 175 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 176 ZAKOŃCZENIE Publikacja powstała jako efekt projektu „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland”, finansowanego w ramach programu Language Revitalization Accelerator 2022–2023 przez amerykańską organizację Wikitongues, wspierającą rewitalizację i dokumentację zagrożonych języków. To w ramach tego projektu zrealizowano wszystkie nagrania datowane na rok 2022. Aby w publikacji – zarówno w jej wersji internetowej, jak i papierowej – znalazły się głosy jak największej liczby osób, korzystałem również z nagrań powstałych w ramach innych projektów, w tworzeniu których uczestniczyłem. W tym miejscu chciałbym podziękować: Dr. Alexowi Andrasonowi za udostępnienie nagrań, które powstały w ramach naszych badań nad wilamowską gramatyką. Są to wszystkie nagrania z 2009 r. Prof. Tomaszowi Wicherkiewiczowi za udostępnienie nagrań z jego projektu „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej. Baza dokumentacji zagrożonych języków” (NPRH, 2011–2014). Były to nagrania z moją Babcią Heleną Rozner (Böba-Loüzkja), Elżbietą Mynarską (Siöeba-Siöeba) i Józefem Garą (Tołer), wszystkie z 2012 r. W ich powstaniu uczestniczyli: prof. Beata Mikołajczyk, prof. Alfred Majewicz, prof. Tomasz Wicherkiewicz i dr Marek Dolatowski. Dziekuję prof. Justynie Olko za udostępnienie nagrań z jej projektu „Endangered languages. Comprehensive models of language revitalization” (NPRH, 2013–2016). Są to wszystkie nagrania z 2014 r. W ich tworzeniu uczestniczył również dr Bartłomiej Chromik. Wszystkie inne nagrania powstały w ramach mojej pracy dokumentacyjnej prowadzonej od 2004 r.16 W tym miejscu chciałbym podziękować wszystkim Wilamowianom i Wilamowiankom, którzy poświęcili czas i energię, by wspomóc dokumentację językową, ale również mnie osobiście, długimi rozmowami i dobrym słowem. Większość z nich już nie żyje. Byli to: Franciszka Bilczewska fum Frycki (1913–2012), Kazimierz Grygierczyk fum Bjerünjok (1913–2010), Anna Danek fum Pejtela (1916–2015), Zofia Danek fum Stȧnćü (1917–2012), Anna Bilczewska fum Karol (1918–2012), Franciszek Mosler fum Mözłer (1918–2011), Helena Danek fum Kwaka (1919–2012), Anna Sznajder (Schneider) fum Taksła (1920–2012), Jan Biba fum Tiöma-Jȧśkja (1920–2011), Elżbieta Nowak fum Blaśany (1920–2012), Elżbieta Mynarska fum Siöeba-Siöeba (1921–2014), Elżbieta Korczowska fum Kesuł (1922–2015), Matylda Danek Część nagrań jest efektem pracy naukowej finansowanej przez Ministerstwo Nauki i Edukacji ze środków budżetowych na naukę w latach 2016–2022 jako projekt badawczy w ramach programu „Diamentowy Grant” pod nazwą „Góry, pagórki, przykryjcie nas – Wilamowianie wobec powojennych prześladowań”, afiliowany przy Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. 16 �Zakończenie (1922–2022), Anna Foks (Fox) fum Priöeriöek (1923–2011), Elżbieta Kacorzyk fum Bek-Bȧlcer (1923–2022), Elżbieta Bies fum Ćertok (1923–2014), Anna Zejma fum Lüft (1923–2010), Elżbieta Babiuch fum Poükner/Küpsok (1923–2010), Elżbieta Sznajder (Schneider) fum Taksła (1923–2020), Stanisław Szubert (Schubert) fum Śübert (1923–2016), Elżbieta Matysiak fum Hȧla-Mockja (1924–2014), Helena Gasidło fum Biöeźnjok (1924–2014), Anna Danek fum Küpsela (1924–2021), Józef Sznajder (Schneider) fum Pejter (1924–2013), Rozalia Kowalik fum Poüermin (1925–2016), Waleria Brzezina fum Cepok (1925–2013), Anna Schilder fum Psyk (1925–2017), Katarzyna Balcarczyk fum Karol (1925–2013), Jan Formas fum Kürek (1925–2015), Elżbieta Formas fum Mözłer (1926–2019), Katarzyna Nowak fum Tobyś (1926–2010), Emilia Mika fum Witła (1926–2022), Maria Nycz fum Wȧligüra (1926–2022), Stanisław Rak fum Raćek (1926–2014), Anna Mika fum Biöetuł (1927–2021), Anna Korczyk fum Kołodźej (1927–2015), Anna Janosz fum Hȧla-Frana-Jȧśkja (1927–2015), Helena Danek fum Małata (1927–2020), Elżbieta Figwer fum Böba (1927–2018), Elżbieta Gąsiorek fum Anta (1927–2021), Janina Tempińska fum Böba (1927–2021), Józef Janosz fum Łycki (1927–2014), Franciszek Biesik fum Pinder (1927–2016), Bronisława Pyka (1928–2017), Helena Nowak fum Holećkla (1928–2017), Ingeborg Matzner-Danek fum Abda (1928–2016), Helena Rozner (Rosner) fum Böba-Loüzkja (1928–2015), Stanisław Danek fum Poükner/Küpsok (1928–2015), Jan Balcarczyk fum Amerykon (1928–2013), Elżbieta Merta fum Hȧla-Frana-Jȧśkja (1929–2014), Emilia Biesik fum Raćek (1929–2013), Katarzyna Nowak fum Pejtela (1929–2019), Elżbieta Nycz fum Śleźok (1929–2007), Józef Gara fum Tołer (1929–2013), Eugenia Foks (Fox) fum Bröda (1930–2022), Elżbieta Koch fum Mjeta-Jȧś (1930–2013), Elżbieta Gandor fum Puś-Pejter (1930–2017), Hilda Kasperczyk fum Ćiöe (1930–2005), Emilia Zejma fum Mözłer (ur. 1930), Anna Biba fum Küćłik (1930–2009), Helena Foks (Fox) fum Fröst (1930–2020), Anna Kowalczyk fum Tobyś (1930–2022), Zofia Kozieł fum Śübert (1930–2016), Stanisław Kuczmierczyk fum Śymek (1930– 2019), Rozalia Danek fum Mjyra-Winca (1931–2021), Rozalia Węgrodzka fum Gȧda (ur. 1931), Elżbieta Nikiel fum Linküś (ur. 1931), Helena Gacek fum Pȧloż (1931–2020), Stanisław Zejma fum Zejma (1931–2015), Franciszek Danek fum Pȧća (1931–2020), Elżbieta Styskała fum Kaspela (1932–2017), Stefania Kuczmierczyk fum Ćiöe (ur. 1932), Anna Nowak fum Hȧla-Mockja (1932–2011), Emilia Danek fum Biöeźnjok (1933–2020), Kazimierz Foks (Fox) fum Baranła (1933–2020), Eugeniusz Zejma fum Mözłer (1934–2023), Anna Kuczmierczyk fum Zelbst (1934–2018), Anna Sznajder (Schneider) fum Gȧda (1934–2014), Józef Sznajder (Schneider) fum Hermon (1936–2022), Bernardyna Zbierowska fum Holećkla (1949–2021), Stanisław Merta fum Hȧla-Frana-Jȧśkja-Hȧla (1954–2011). Szczególne podziękowania kieruję do dwóch Wilamowianek – Heleny Bibowej (Płaćnik-Helka) i Anny Foksowej (Lüft-Nüśka), za to że poświęciły mi w 2022 r. wiele godzin i cierpliwie odpowiadały na nawet najdziwniejsze moje pytania. Gdyby nie ich zapał i poświęcenie, nie byłbym w stanie zrealizować tego i wielu innych projektów. 177 �178 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian DY ENDRYD Dy publikȧcyj ej ȧdśtanda fum „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland” projekt, gyfinansjyt fum Language Revitalization Accelerator 2022– 2023 program diöh dy amerykȧnyśy orgȧnizȧcyj Wikitongues, wo zy underśtyct dy rewitȧlizȧcyj ȧn dokumentȧcyj fun śpröha, wo zy zȧjn bydret fum oüsśtarwa. Y dam projekt ȧdśtinda oły ufśpejłnana ym 2022 jür. Do’s y di publikȧcyj (ym internet wi oü ym bihła) śtyma fu wi ym mȧsta łoüt kuma, at yh oü myta ufśpejłnana, wo zy zȧjn ȧdśtanda fun andyn projekta, wu’h zoüwer bej gywast. Y dam üt wje’h weła danka: Ym dr Andrason-Alex, do’ȧ go dy ufśpejłnana, wo wer zy cyzoma mahta, wi wer badȧta dy wymysiöeryśy gramatyk. Dos zȧjn oły ufśpejłnana fum 2009 jür. Ym profesiöer Wicherkiewicz-Tomasz, do’ȧ go dy ufśpejłnana fu zem projekt „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej. Baza dokumentacji zagrożonych języków”, (NPRH, 2011–2014). Dos zȧjn dy ufśpejłnana myt mer Baba – Böba-Loüzkja-Helka, wi oü mytum Siöeba-Hȧla ȧn Tołer-Jüza, oły fum 2012 jür. Bym ufśpejła wün prof. Mikołajczyk-Beata, prof. Majewicz-Alfred, prof. Wicherkiewicz-Tomasz ȧn dr Dolatowski-Marek. Yhy dank yr profesiöeryn Olko-Justyna, do zy go dy ufśpejłnana fu jym projekt „Endangered languages. Comprehensive models of language revitalization” (NPRH, 2013–2016). Dos zȧjn oły ufśpejłnana fum 2014 jür. Myta hot oü cy tün der dökter Chromik-Biöetuł. Oły ander ufśpejłnana ho yhy gymaht oüz dokumentȧcyj, wo’h zy mah fum 2004 jür. Y dam üt wje’h weła y oła Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn danka, wo zy hon mer gyśankt jyr cȧjt ȧn kroft, do zy hüłfa byr dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh ȧn oü y mjyr, myta łanga gykuza ȧn myt gütum wüt. Dy mȧsta föna ława śun mej ny. Dos wün: Frycki-Francka (1913–2012), Bjerünjok-Mjyra (1913–2010), Pejtela-Nüśka (1916–2015), Stȧnćü-Ziöeśka (1917–2012), Karol-Nüśa (1918–2012), MözłerFrana (1918–2011), Kwaka-Helka (1919–2012), Taksła-Nüśa (1920–2012), Tiöma-Jȧśkja-Jȧśki (1920–2011), Blaśany-Hȧla (1920–2012), Siöeba-Siöeba-Hȧla (1921–2014), Kesuł-Hȧla (1922–2015), Danek-Mȧtylda (1922–2022), PriöeriöekNüśa (1923–2011), Ćertok-Hȧla (1923–2014), Lüft-Nüśka (1923–2010), Poükner/ Küpsok-Hȧla (1923–2010), Taksła-Hȧla (1923–2020), Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923– 2022) Śübert-Staha (1923–2016), Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), BiöeźnjokHelka (1924–2014), Küpsela-Nüśa (1924–2021), Pejter-Jüza (1924–2013), �Dy endryd Poüermin-Ruzła (1925–2016), Cepok-Wȧlerka (1925–2013), Psyk-Nüśa (1925– 2017), Karol-Kȧśka (1925–2013), Kürek-Jȧśki (1925–2015), Mözłer-Hȧla (1926– 2019), Tobyś-Kȧśka (1926–2010), Witła-Milka (1926–2022), Wȧligüra-Mȧryśka (1926–2022), Raćek-Staha (1926–2014), Biöetuł-Nüśka (1927–2021), KołodźejNüśka (1927–2015), Hȧla-Frana-Jȧśkja (1927–2015), Małata-Helka (1927–2020), Böba-Hȧla (1927–2018), Anta-Hȧla (1927–2021), Böba-Janka (1927–2021), Łycki-Jüza (1927–2014), Pinder-Frana (1927–2016), Pyka-Bronka (1928–2017), Holećkla-Helka (1928–2017), Abda-Inga (1928–2016), Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), Poükner/Küpsok-Staha (1928–2015), Amerykon-Jȧśki (1928–2013), Hȧla-Frana-Jȧśkja-Hȧla (1929–2014), Raćek-Milka (1929–2013), Pejtela-Kȧśka (1929–2019), Śleźok-Hȧla (1929–2007), Tołer-Jüza (1929–2013), Bröda-Genjü (1930–2022), Mjeta-Jȧś-Hȧla (1930–2013), Puś-Pejter-Hȧla (1930–2017), ĆiöeHilda (1930–2005), Mözłer-Milka (gyb. 1930), Küćłik-Nüśa (1930–2009), FröstHelka (1930–2020), Tobyś-Nüśa (1930–2022), Śübert-Ziöeśka (1930–2016), Śymek-Staha (1930–2019), Mjyra-Winca-Ruzła (1931–2021), Gȧda-Ruzła (gyb. 1931), Linküś-Hȧla (gyb. 1931), Pȧloż-Helka (1931–2020), Zejma-Staha (1931– 2015), Pȧća-Frana (1931–2020), Maksek/Kaspela-Hȧla (1932–2017), Ćiöe-Stefka (gyb. 1932), Hȧla-Mockja-Nüśka (1932–2011), Biöeźnjok-Milka (1933–2020), Baranła-Mjyra (1933–2020), Mözłer-Genek (1934–2023), Zelbst-Nüśka (1934– 2018), Gȧda-Nüśka (1934–2014), Hermon-Jüza (1936–2022), Holećkla-Beni (1949–2021), Hȧla-Frana-Jȧśkja-Hȧla-Staha (1954–2011). Ym hacta wje’h weła y cwü Wymysiöejeryna danka – ym Płaćnik-Helka ȧn ym Lüft-Nüśka, fjyr dos, do zy mer hon ym 2022 jür hefa śtunda gan ȧn do zy mer gydyłdik uf mȧj nawet wyndeliksta fröga hon cyrykgyziöet. Wen ny jyr łöst ȧn wyła fum śenkja, wje yh dan projekt, wi oü oły ander projekta ny kyna hon gymaht. 179 �180 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ROZMÓWCZYNIE I ROZMÓWCY, KTÓRYCH WYPOWIEDZI ZNAJDUJĄ SIĘ W TEJ KSIĄŻCE DY KUZERYNA ȦN DY KUZYN, WO ZY Y DAM BIHŁA KUZA Anna Sznajder (Schneider) Taksła-Nüśa (1920–2012) Elżbieta Mynarska Siöeba-Hȧla (1921–2014) Fot. z cyfrowego archiwum Stowarzyszenia „Wilamowianie” Fot. Alfred Majewicz Helena Biba Płaćnik-Helka (ur. 1922) Elżbieta Kacorzyk Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923–2022) Fot. Justyna Majerska-Sznajder Fot. Alex Andrason �Rozmówczynie i rozmówcy, których wypowiedzi znajdują się w tej książce Elżbieta Sznajder (Schneider) Taksła-Hȧla (1923–2020) Anna Zejma Lüft-Nüśka (1923–2010) Fot. Tymoteusz Król Fot. Tymoteusz Król Elżbieta Babiuch Küpsok/Poükner-Hȧla (1923–2010) Helena Gasidło Biöeźnjok-Helka (1924–2014) Fot. Alex Andrason Fot. Tymoteusz Król 181 �182 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Elżbieta Matysiak Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014) Stanisław Foks (Fox) Lüft-Staha (1926–2021) Fot. Alex Andrason Fot. Alfred Majewicz Rozalia Hanusz Linküś-Ruzła (1926–2009) Anna Foks (Fox) Lüft-Nüśka (ur. 1927) Fot. Alex Andrason Fot. Justyna Majerska �Rozmówczynie i rozmówcy, których wypowiedzi znajdują się w tej książce Elżbieta Figwer Böba-Hȧla (1927–2018) Ingeborg Matzner-Danek Abda-Inga (1928–2016) Fot. Tymoteusz Król Fot. Tymoteusz Król Helena Rozner (Rosner) Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015) Helena Nowak Holećkla-Helka (1928–2017) Fot. Alfred Majewicz Fot. EDYTOR Rafał Klimkiewicz 183 �184 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Józef Gara Tołer-Jüza (1929–2013) Elżbieta Gandor Puś-Pejter-Hȧla (1930–2017) Fot. EDYTOR Rafał Klimkiewicz Fot. Tymoteusz Król Anna Kowalczyk Tobyś-Nuśka (1930–2022) Stanisław Zejma Zejma-Staha (1931–2015) Fot. Tymoteusz Król Fot. Tymoteusz Król �BIBLIOGRAFIA BIBLIOGRȦFYJ Ahearn, L. M. (2013). Antropologia lingwistyczna. Wprowadzenie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Andrason, A., Król, T. (2016). A grammar of Wymysorys. Duke: Duke University. Barciak, A. (red.) (2001). Wilamowice: Przyroda, historia, język, kultura oraz społeczeństwo miasta i gminy. Wilamowice: Urząd Gminy Wilamowice. Bartmiński, J. (2007). Językowe podstawy obrazu świata. Lublin: Wydawnictwo UMCS. Bogatyriew, P., Jakobson, R. (1975). Folklor jako swoista forma twórczości. W: P. Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 168–182. Borges, R. (2019). Rapid Automatized Picture Naming as a Proficiency Assessment for Endangered Language Contexts: Results from Wilamowice. Journal of Communication and Cultural Trends, 1, 1–25. Borges, R., Król, T. (2019). The Relationship between Literature and Language Revitalization: „RewiTEATRalizacja” in Wilamowice. Multiethnica, 39, 25–38. Burszta, J., Grębecka, Z. (2015). Mówiono „druga Moskwa”. Wspomnienia legniczan o stacjonowaniu wojsk radzieckich w latach 1945–1993. Kraków: Libron. Chromik, B. (2019). Mikro- i makroideologie językowe. Przykład języka wilamowskiego. Praca doktorska. Warszawa: Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Clifford, J. (2000). O autorytecie etnograficznym. W: J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka. Warszawa: Wydawnictwo KR, 29–63. Connerton, P. (2012). Jak społeczeństwa pamiętają. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Crystal, D. (2000). Language Death. Cambridge: Cambridge University Press. Czubala, D. (1999). „Legendy miejskie” czy „legendy końca XX wieku”?. W: K. D. Kadłubiec (red.), Folklorystyka na przełomie wieków. Cieszyn: Stowarzyszenie „Pro Filia”, 190–196. Dołowy-Rybińska, N. (2011). Języki i kultury mniejszościowe w Europie: Bretończycy, Łużyczanie, Kaszubi. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Dołowy-Rybińska, N. (2017). „Nikt za nas tego nie zrobi”. Praktyki językowe i kulturowe młodych aktywistów mniejszości językowych Europy. Toruń: Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Dybczyński, W. (2002). Śpiewnik gminy Wilamowice. Wilamowice: Urząd Gminy. �186 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Gara, J. (2004). Zbiór wierszy o wilamowskich zwyczajach i obrzędach oraz słownik języka wilamowskiego. Wilamowice–Bielsko-Biała: Stowarzyszenie za rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie”. Gara, J. (2007). „Wymysöjer śtytła”: Miasteczko Wilamowice oraz jego osobliwości w zbiorze piosenek Józefa Gary. Wilamowice: Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Wilamowicach. Grenoble, L. A. (2021). What do we revitalise. W: J. Olko, J. Sallabank (eds.), Revitalizing Endangered Languages. A practical guide. Cambridge: Cambridge University Press, 9–22. Grochowski, P. (2017). Od strzygoni do wampirów energetycznych. Folklor jako system praktyk interpretacyjnych. Przegląd Kulturoznawczy, 2(32), 223–242. Grochowski, P. (2019). Ustne narracje o Holokauście. Między folklorem a historią mówioną. W: P. Grochowski, D. Czubala (red.), O tym nie wolno mówić… Zagłada Żydów w opowieściach wspomnieniowych ze zbiorów Dionizjusza Czubali. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 7–36. Hajduk-Nijakowska, J. (2016). Doświadczanie pamięci. Folklorystyczny kontekst opowieści wspomnieniowych. Opole: Uniwersytet Opolski. Jones, S. H. (2014). Autoetnografia. Polityka tego, co osobiste. W: N. K. Denzin, Y. S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 175–218. Kadłubiec, K. D. (1999). Między memoratem a fabulatem. W: T. Smolińska (red.), Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata. Księga ofiarowana Profesor Dorocie Simonides. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 63–70. Kajfosz, J. (2009). Magia w potocznej narracji. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Kajfosz, J. (2011). Folklor jako tekst w obiegu i jego potencjał konstruowania rzeczywistości. W: J. Hajduk-Nijakowska, T. Smolińska (red.), Nowe konteksty badań folklorystycznych. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 53–78. Karasek-Langer, A., Strzygowski, E. (1930). Sagen der Beskidendeutschen. Plauen: Verlag von Günther Wolff zu Plauen im Vogtland. Kleczkowski, A. (1920). Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji: Fonetyka i fleksja. Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Kleczkowski, A. (1921). Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji: składnia (szyk wyrazów). Poznań: Gebethner i Wolff. Krawczyk-Wasilewska, V. (1986). Współczesna wiedza o folklorze. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Król, T. (2015). Soziolinguistische Analyse des heutigen Wilmesaurischen. Praca licencjacka obroniona w Instytucie Filologii Germańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. �Bibliografia Król, T. (2019a). Zbiór pieśni wilamowskojęzycznych z Sammlung Horak w Volksmusikarchiv des Bezirks Oberbayern w świetle najnowszych badań nad muzyką w Wilamowicach. Literatura Ludowa, 3, 47–66. Król, T. (2019b). Aneks – zbiór pieśni w języku wilamowskim. W: M. Małanicz-Przybylska, Bez muzyki, bez śpiewu nie ma świata. Muzyka w Wilamowicach. Warszawa: Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, 169–228. Król, T. (2020). Słownik języka wilamowskiego. Maszynopis w archiwum projektu „Dokumentacja językowego i kulturowego dziedzictwa Wilamowic”. Król, T. (2021). Ynzer łidła – nasze pieśni. Wilamowskojęzyczne pieśni, kołysanki i wyliczanki. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Król, T., Olko, J., Wicherkiewicz, T. (2017). Awakening the Language and Speakers Community of Wymysiöeryś. European Review, 26(1), 179–191. Król, T., Mętrak, M., Żak, A. (2020). Bibliografia adnotowana publikacji dotyczących kultury Wilamowic i języka wilamowskiego z lat 2001–2020. Adeptus, 16. Król, T., Mętrak, M., Żak, A. (2022). Bibliografia adnotowana publikacji dotyczących kultury Wilamowic i języka wilamowskiego z lat 1945–2000 i 2020–2022. Adeptus, 19. Latosiński, J. (1909). Monografia miasteczka Wilamowic: na podstawie źródeł autentycznych. Kraków: Drukarnia Literacka pod zarządem L. K. Górskiego. Lehmann, A. (2007). Reden über Erfahrung. Kulturwissenschaftliche Bewusstseinsanalyse des Erzählens. Berlin: Dietrich Reimar Verlag. Macdonald, S. (2021). Krainy pamięci. O dziedzictwie i tożsamości we współczesnej Europie. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury. Małanicz-Przybylska, M. (2019). Bez muzyki, bez śpiewu nie ma świata. Muzyka w Wilamowicach. Warszawa: Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Marcol, K. (2020). Toutowie. Język i pamięć w ustanawianiu wspólnoty Wiślan w Banacie. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Młynek, L. (1907). Narzecze wilamowickie. Tarnów: J. Pisz. Mojmir, H. (1930). Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice, t. 1, A–R. Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Mojmir, H. (1936). Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice, t. 2, S–Z. Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Neels, R. (2012). De nakende taaldood van het Wymysojer, een Germaans taaleiland in Zuid-Polen. Een socuilinguïstische analyse. Praca doktorska. Leuven: Katolieke Universiteit Leuven. Simonides, D. (1969). Współczesna śląska proza ludowa. Opole: Powiatowy Instytut Śląski. Simonides, D. (1981). Memorat i fabulat we współczesnej folklorystyce. W: W. Nawrocki, M. Waliński (red.), Literatura popularna – folklor – język, t. 2. Katowice: Uniwersytet Śląski. 187 �188 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Sydow (von Sydow), C. (1934). Kategorien der Prosa-Volksdichtung. In: Volkskundliche Gaben. John Meier zum 70 Geburtstage dargebracht. Berlin: de Gruyter, 253–268. Szlachta-Ignatowicz, J., Wicherkiewicz, T. (2019). O teatrze wilamowskim. Postscriptum Polonistyczne, 23(1), 89–103. Tokarska-Bakir, J. (2009). Skaz antysemityzmu. Teksty drugie, 1–2, 302–317. Wicherkiewicz, T. (2001). Piśmiennictwo w etnolekcie wilamowskim. W: A. Barciak (red.), Wilamowice. Przyroda, historia, język, kultura oraz społeczeństwo miasta i gminy. Wilamowice: Urząd Gminy, 520–538. Wicherkiewicz, T., Zieniukowa, J. (2001). Język i piśmiennictwo. W: A. Barciak. (red.), Wilamowice: Przyroda, historia, język, kultura oraz społeczeństwo miasta i gminy. Wilamowice: Urząd Gminy, 487–578. Zhelyazkova, A. (2003). Urgent Anthropology: Methods of Crisis Research. International Centre for Minority Studies and Intercultural Relations (IMIR). https://core.ac.uk/ download/pdf/11872397.pdf [dostęp: 1.10.2022]. Zielińska, A. (2013). Mowa pogranicza. Studium o językach i tożsamościach w regionie lubuskim. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN. Żak, A. (2017). Wpływ języka większości w procesie standaryzacji języka: przykład obecności polonizmów w materiałach edukacyjnych do nauki wilamowskiego. W: S. Cygan (red.), Język jako świadectwo kultury. Język. Kultura. Społeczeństwo. Kielce: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, 269–277. Instrukcja otwierania filmów Należy zeskanować kod QR, a następnie po otwarciu strony Wikitongues kliknąć „Dropbox.mp4”. Wtedy nastąpi odtworzenie filmu. W razie problemów prosimy o kontakt na adres e-mailowy stow.wilamowianie@gmail.com. Instrukcyj fum łön fun filma Cyderjyśt diöef’ȧ ȧ QR-kod skȧnowȧn, ȧ nöhta wen dy „Wikitongues”-zȧjt ej śun ufgymaht, diöef’ȧ „Dropbox.mp4”, to wyt der film gejn. Wen’s ny wje głyngja, to śrȧjwt ufa e-mail stow.wilamowianie@gmail.com. �Spis treści TEMATYCZNY SPIS TREŚCI TEMATYŚER RȦJSTER Wymysoü ȧn Wymysiöejer Wilamowice i Wilamowianie Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot��������������� 81 Wilamowice to piękne, małe miasto������� 81 Dy Wymysiöejyn kuma fum mjer����������� 51 Wilamowianie pochodzą znad morza����� 51 Ȧ Wymysiöejer tryft zȧj müter y Amsterdam����������������������������������� 52 Wilamowianin spotyka swoją matkę w Amsterdamie������������������������������� 52 Dy Wymysiöejer wün ander łoüt ����������� 53 Wilamowianie byli innymi ludźmi��������� 53 Uf Wymysoü diöft zih nimyd ny ferwȧjwa ����������������������������������� 53 Do Wilamowic nikt nie mógł się przyżenić ���������������������������������������� 54 Fyrym hȧsa zy Underum Puś ����������������� 82 Dlaczego jedna z dzielnic Wilamowic nazywa się Pod Lasem������������������� 83 Der Jüdaśtȧjg ȧn der Pöłaśtȧjg ��������������� 83 Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg (ścieżka Żydów i Polaków)��������������������������������������� 83 Wi zy dy ciglȧj boüta ���������������������������� 119 Jak budowano cegielnię ������������������������ 119 Der Bibiöewjec jyśter����������������������������� 83 O dawnym Bibowcu������������������������������� 84 Dy jyśta Wymysiöejyn wułda ny błȧjn y Wymysdiöf����������������������������������� 82 Pierwsi Wilamowianie nie chcieli zostać w Starej Wsi ����������������������� 82 Fyrym hȧsa zy cym Taksła�������������������� 119 Skąd wziął się przydomek Taksła���������� 120 Dy śül fjym krig wiöe śtreng ������������������ 98 Przedwojenna szkoła była rygorystyczna���������������������������������� 98 Dy Wymysiöejyn köma mejer wi zejwa hundyt jür y dam������������������������������ 54 Wilamowianie przybyli ponad siedemset lat temu��������������������������� 54 Dy Wymysiöejyn wün ander łoüt wi dy Ełcnyn������������������������������������ 55 Wilamowianie byli inni niż Hałcnowianie ���������������������������������� 55 Dy Ełcnyn ferhyndyn yn Wymysiöejyn��� � 56 Hałcnowianie przeszkadzają Wilamowianom�������������������������������� 56 Dy wymysiöeryśy śpröh Język wilamowski Dy śwygjermüter kuzt jok wymysiöeryś���������������������������������� 120 Teściowa mówiła tylko po wilamowsku������������������������������ 120 Dy jyśta Wymysiöejyn wün y Wymysdiöf������������������������������������ 82 Pierwsi Wilamowianie osiedlili się w Starej Wsi������������������������������������ 82 Nimand hot yns ny gan diöh dy śpröh ���� 57 Nikt nas nie lubił z powodu języka���������� 57 Dy śpröh wiöe ny derłiöet������������������������ 57 Język wilamowski był zakazany�������������� 57 Wo dy mama wje ziöen, wen zy fum grop wje ufśtejn ���������������������������� 121 Co powiedziałaby mama, jakby wstała z grobu ������������������������������������������ 121 Wi kon mȧ dy müterśpröh fergasa? ������ 122 Jak można zapomnieć matczyny język?�������������������������������������������� 122 Dy Siöeboka kuzta wymysiöeryś���������� 122 Soboki mówiły po wilamowsku������������ 123 Ȧ Wymysiöejeryn ziöet uf „hołdy-bołdy” o ������������������������������ 58 Jak jedna Wilamowianka odpowiedziała na „hołdy-bołdy” ���������������������������� 58 Wymysiöeryś ej ȧ śejny śpröh���������������� 123 Wilamowski to piękny język������������������ 123 Dy atyn łjyn zih wymysiöeryś �������������� 123 Robotnicy uczyli się wilamowskiego���� 124 189 �190 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Fyrym yh ho ogyfanga cy śrȧjwa wymysiöeryś���������������������������������� 125 Dlaczego zacząłem pisać po wilamowsku������������������������������ 125 Der śwygjerfoter wiöe ȧ Pöła, oder ȧ łjyt zih wymysiöeryś�������������������� 58 Mój teść był Polakiem, ale uczył się wilamowskiego�������������������������������� 59 Fyrym zih dy łoüt interesjyn myter wymysiöeryśa śpröh������������������������ 59 Dlaczego jest teraz takie zainteresowanie językiem wilamowskim������������������ 59 Der foter kund ny pönyś kuza���������������� 125 Ojciec nie umiał mówić po polsku�������� 126 Ym kynd wiöe’s ny derłiöet cy kuza wymysiöeryś���������������������������������� 126 Jak zabroniono dziecku mówić po wilamowsku������������������������������ 126 Wysty gryhta wymysiöeryś kuza? �������� 127 Zaczniesz mówić po wilamowsku? ������ 127 Ȧ briw wymysiöeryś gyśrejwa���������������� 60 List napisany po wilamowsku������������������ 60 Der kłop fu Błan ferśtind wymysiöeryś������ 78 Mąż z Bielan rozumiał po wilamowsku������ 79 Der Poüermin ziöet, wos ej nojys������������ 60 Pauermin mówił o nowinach ������������������ 60 Wen wer kuzta wymysiöeryś, müstwer śtröf coła������������������������������������������ 61 Za mówienie po wilamowsku trzeba było płacić kary������������������������������� 61 Di, wo ferśtinda, łahta������������������������������ 61 Ci, co rozumieli, śmiali się���������������������� 62 Dy kyndyn wün bejz, do wer kuzta wymysiöeryś���������������������������������� 128 Dzieci były złe, jak mówiliśmy po wilamowsku������������������������������ 128 Dy müter fur nökweryn kund ny pönyś��������������������������������������� 129 Matka sasiadki nie umiała mówić po polsku���������������������������������������� 129 Fyrym wiöd y Wymysoü dy pönyśy śpröh ȧjgyfüt������������������������������������ 99 Dlaczego w Wilamowicach wprowadzono język polski�������������� 99 Wymysiöejer kłȧdyn Wilamowskie stroje Yhy nyt śwjerery zaha �������������������������� 129 Szyłam cięższe rzeczy���������������������������� 129 Yhy nyt śejny lȧlka (tȧkla)�������������������� 130 Szyłam piękne lalki�������������������������������� 130 Wi dy Pöła ogycün gingja������������������������ 62 Stroje Polaków z okolicznych wsi ���������� 62 Wer hota myter śwaster zyty nymłikjy rek���������������������������������� 130 Miałyśmy z siostrą takie same spódniczki�������������������������������������� 131 Dy gywynłikja rek fur müter����������������� 131 Spódnice codzienne od matki��������������� 131 Dy baba hoüt zih ym bet����������������������� 100 Babcia czepiła się w łóżku������������������� 100 Dy bowa, wo gingja bocȧm end wymysiöeryś��������������������������������� 100 Kobiety, które do końca życia chodziły po wilamowsku ������������� 100 S’hemb ��������������������������������������������������118 Koszula��������������������������������������������������118 Dy śynsty traht uf Hȧlikjałȧjtnysdunyśtag����������������� 134 Najpiękniejszy strój był na Boże Ciało������������������������������� 134 Wi mȧ dy wymysiöejer fłȧk zo wośa����������������������������������������� 128 Jak prać wilamowskie stroje����������������� 128 Ȧ bow trüg koroln fu böśtan����������������� 101 Jedna kobieta nosiła korale z bursztynu����������������������������������� 101 Dy Wymysiöejyn zȧjn kuma yn kłȧdyn ��������������������������������������� 62 Wilamowianie przybyli w strojach��������� 63 Wi’h wymysiöejer blüza wüś��������������� 131 Jak prałam wilamowskie bluzki����������� 132 Dy śłȧhsta rek wün płesnerrök ȧn kȧljytarök��������������������������������� 132 Najgorsze (najmniej odświętne) były spódnice płesnerrök i kȧljytarök ������������������������������������ 132 S’kroücła fur müter�������������������������������� 133 Krzyżyk od matki���������������������������������� 133 �Tematyczny spis treści Ym jyśta zuntag gingja zy śyner ogycün ������������������������������������������ 133 W pierwszą niedzielę miesiąca ubierały się ładniej������������������������ 133 Wi zih ȧ Wymysiöejeryn fjym krig zułd ocin���������������������������������������� 101 Jak przedwojenne Wilamowianki się ubierały������������������������������������������ 102 Wosfer hemb jyśter wün������������������������ 103 O tym, jakie dawniej były koszule�������� 103 Nimyd hot zyty fłȧk, wi wjyr������������������ 63 Nikt nie miał takich strojów jak my�������� 63 Wi zy nöm krig hon ȧ ymertihła gyśtöła������ 63 Jak nam ukradli po wojnie najładniejszą odziewaczkę�������������� 63 Trȧdycyja Tradycje Der śmjyrgüst fjym krig�������������������������� 64 Śmiergust przed wojną���������������������������� 64 Jyśter gusa zy ym śmjyrgüst ny ȧzu wi yta �������������������������������������������� 103 Kiedyś nie lali po śmierguście tak mocno jak teraz������������������������ 104 Zy śtełta ufum dah ȧ wiöen cyzoma������ 104 Jak złożyli wóz na dachu ���������������������� 104 Wi zy ȧ batłer ȧn ȧ mȧja śtełta �������������� 162 Jak stawiali dziada i maja���������������������� 162 Ym śmjyrgüst kund’ȧ ny gejn, wi’ ȧ hot ahca jür���������������������������������� 104 Po śmierguście nie można było iść, jak się nie miało osiemnastu lat���� 104 Faderśłȧjsa���������������������������������������������� 162 Pierzowiec �������������������������������������������� 163 Wi zy uf dy friöed gingja fjym krig �������� 65 Jak szli na wesele przed wojną���������������� 65 Jyśter wiöe łöstikjer, wer śłysa dy fadyn ���������������������������������������� 105 Kiedyś było weselej, szkubałyśmy pierze��������������������������������������������� 105 Dy ślynćkja ufer friöed���������������������������� 65 Ślęczki na weselu������������������������������������ 65 Opyłys y Ałca������������������������������������������ 79 Odpust w Hałcnowie�������������������������������� 79 Der friöedaśmjyrgüst����������������������������� 164 Śmiergust weselny �������������������������������� 164 Der köh ufer friöed�������������������������������� 163 Kucharz na weselu �������������������������������� 164 Mȧj wymysiöejer friöed�������������������������� 93 Moje wilamowskie wesele���������������������� 93 Wi dy wymysiöejer Jüda fȧjyta sukkot������ 69 Jak wilamowscy Żydzi świętowali Sukkot���������������������������������������������� 70 Łidła Pieśni Yhy kund śejn zyngja���������������������������� 152 Zawsze umiałam ładnie śpiewać������������ 152 Fu ynzyn rȧjhja fȧldyn �������������������������� 166 Z naszych bogatych pól ������������������������ 166 Wymysiöejer śejny mȧkja���������������������� 167 Wilamowianki to piękne dziewczyny��� � 168 O dü mȧj łiwy puterbow������������������������ 168 O ty kochana maślarko�������������������������� 169 Zȧjt gybata, ny hot frejwuł�������������������� 169 Prosimy was, nie miejcie pretensji (za kolędę dziękujemy)������������������ 169 Ȧ müzykȧlyśy gyśwyster Hȧla-Mockja-Hȧla ������������������������ 135 Muzykalna kuzynka Hala-Mockja-Hala (Elżbieta Matysiak)������������������������ 135 Mȧj mȧkja, ku cy mjyr �������������������������� 170 Moja dziewczyno, chodź do mnie �������� 170 Der ołdy Kesuł �������������������������������������� 170 Stary Kesuł�������������������������������������������� 170 Ȧn śrejt weter���������������������������������������� 171 Jeden krok w przód�������������������������������� 171 Ny śyk mih ys pyśła������������������������������ 171 Nie posyłaj mnie do lasu������������������������ 171 S’möndła śȧjnt �������������������������������������� 171 Księżyc świeci �������������������������������������� 172 Śpacerpolka�������������������������������������������� 172 Śpacerpolka�������������������������������������������� 172 Śłöf mȧj kyndła fest ������������������������������ 172 Śpij moje dziecko mocno���������������������� 173 Diöt fum hejwuł ������������������������������������ 173 Tam z górki�������������������������������������������� 174 Zȧgja, nȧgja�������������������������������������������� 174 191 �192 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Wyliczanka „Zȧgja, nȧgja”������������������� 174 S’wün ȧmöł cwü mykja ����������������������� 175 Były raz dwa komary ��������������������������� 175 Ufer wjytśoft Na gospodarstwie Fjym krig go’s ny hefa kroüt y Wymysoü����������������������������������� 105 Przed wojną w Wilamowicach nie było dużo kapusty ����������������� 106 Wer müsta zih külȧn nöm apułzeca������� 135 Po zasadzeniu ziemniaków musieliśmy się kulać��������������������� 136 Oły śtunda wün gycyłt cyr at ��������������� 136 Wszystkie godziny pracy na gospodarstwie były policzone��������������������������������������� 136 Dy dinstłoüt ȧn atyn ufer wjytśoft fum foter����������������������������������������� 66 Służący i robotnicy na gospodarstwie ojca������������������������������������������������� 66 At ym Bibiöewjec ȧn ufer wejz ����������� 153 Praca w Bibowcu i na łące ������������������� 153 Wi wiöe s’Biba-Jew cytȧlt ��������������������� 84 Jak była podzielona Bibowa Rola����������� 84 Wi der kłop mulk dy ki������������������������� 153 Jak mój mąż doił krowy����������������������� 154 Yhy müst błȧjn byr müter ufer wjytśoft����������������������������������������� 154 Musiałam zostać przy matce na gospodarstwie ������������������������� 154 Dy śwoümła hon yta ny wos cy frasa����� 106 Jaskółki nie mają teraz co jeść ������������� 107 Wo wer byr müter zocta ������������������������111 Co sadziliśmy u mamy��������������������������111 Wi wer s’fłȧś nöm śwȧjnśłahta cytȧlta������������������������������������������� 155 Jak dzieliliśmy mięso po świniobiciu������������������������������� 155 Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt����� 107 Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inna��������������������������������� 107 Śwjery at ufer wjytśoft������������������������� 138 Ciężka praca na gospodarstwie������������� 138 Yta ej ȧ beser cȧjt wi jyśter������������������� 107 Teraz jest lepsza pogoda niż dawniej����������������������������������� 108 Wi’h myta myłihzaha uf dy Byłc fü ����������������������������������������� 139 Jak jeździłam z nabiałem do Bielska ��� 139 Dy ołda łoüt zöha jok fȧld��������������������� 137 Starzy ludzie widzieli tylko pole����������� 137 Der gymahty traktor����������������������������� 140 Robiony traktor������������������������������������� 140 Mjyr gyfuł dy at ym gatła��������������������� 140 Podobała mi się praca w ogródku (rozsadniku) ��������������������������������� 141 Gatła köst at ����������������������������������������� 142 Ogródek kosztuje dużo pracy��������������� 142 Wi’h wiöe jung, müst yh ata����������������� 142 Jak byłam młoda, musiałam pracować��������������������������������������� 142 Yhy maht ołys ym fȧld������������������������� 143 Robiłam wszystko w polu��������������������� 143 Wi der foter züht ȧ gyśpon������������������� 143 Jak ojciec szukał gyśpon (kogoś do sprzęgania się)������������� 143 Śiöehnikjys Straszydła Der büw mytum ruta hitła����������������������� 86 Chłopczyk z czerwonym kapelusikiem����������������������������������� 86 Der toüwuł höt ȧ feter gyfüt yn Świöeca Tȧjh����������������������������� 87 O tym, jak diabeł zwodził wujka do Czarnego Stawu������������������������� 87 Fum Ruzła, wo ziöet, do’s zih fu nist ny fjet��������������������������������������� 88 O Ruźle, co mówiła, że się niczego nie boi��������������������������������������������� 88 Handwerk ȧn handuł Rękodzieło i handel Wi zy dy kjywła y Błan mahta������������� 137 Jak robili kosze w Bielanach����������������� 137 Jyśter mahta zy cigln myta henda��������� 108 Kiedyś robiono cegły ręcznie��������������� 109 �Tematyczny spis treści Dy wawyn fün uf Win����������������������������� 89 Tkacze jeździli do Wiednia��������������������� 89 Dy śmyd łjyta zih y Win������������������������� 89 Kowale uczyli się w Wiedniu����������������� 90 Der teper cy nökwyś������������������������������� 90 Garncarz po sąsiedzku ��������������������������� 90 Dy tepyn fün myta typa ufȧ jümyt ��������� 91 Garncarze jeździli z garnkami na targ��������������������������������������������� 91 Mjyr gyfüł inda s’handułn, ȧ ny s’fȧld������������������������������������� 145 Mnie podobał się zawsze handel, a nie pole��������������������������������������� 146 Der foter handułt oüz knȧht ����������������� 146 Mój ojciec handlował jako kawaler ����� 146 Dy mama ging ufȧ jümyt myt yns����������� 90 Mama chodziła z nami na targ ��������������� 91 Dy cökela fjym krig ����������������������������� 108 Cukierki przed wojną��������������������������� 108 Ȧ łöstikjy kistiöeryj fu wymysiöejer handułłoüt��������������������������������������� 66 Humorystyczna historia o wilamowskich handlarzach������������������������������������� 67 S’Asa Jedzenie Wos zih os bocȧ mytag��������������������������112 Co się jadło przed południem����������������112 Pylyk ȧn woserpip����������������������������������114 Polewka i woserpip (pipa na wodzie)��� �114 Fanküh gybröht ufs fȧld ������������������������113 Jajecznica przynoszona na pole ������������113 Awys güt uf dy kroft����������������������������� 155 Groch dobry na siłę������������������������������� 156 S’Asa byr fȧldat ������������������������������������114 Jedzenie przy pracy w polu��������������������115 Śüsterpop wiöe ym zuntag ��������������������� 67 Śusterpop (jajecznica po wilamowsku) była w niedzielę ����������������������������� 67 Wjyr kohta oü ćjyrkja����������������������������116 Gotowaliśmy też zacierkę����������������������117 S’asa ufum opyłys y Wymysdiöf ����������� 68 Jedzenie na odpuście w Starej Wsi��������� 69 Ym besta wün gywjemty arpułn������������117 Najlepsze były zagrzane ziemniaki��������117 Ida tag ȧ śysuł kroüt ������������������������������117 Codziennie miska kapusty ��������������������118 Jyśter zösa oły ufa śymułn ������������������� 156 Kiedyś wszyscy siedzieli na stołkach ����������������������������������� 156 Gyśihtkistiöeryja Opowieści historyczne Zy wułda yn hund ny kłengln��������������� 164 Jak nie chcieli dzwonić dzwonami psom��������������������������������������������� 165 Wi dy Stanecka bowa y dy tancgrüp ȧjłot����������������������������������������������� 159 Jak Stanecka zaprosiła kobiety do zespołu ����������������������������������� 159 Wi der krig oüsbroh, hüt yh dy ki��������� 160 Jak wybuchła wojna, pasłam krowy����� 161 Ȧ bejzer, doüćer śiłer ��������������������� 79 Zły niemiecki nauczyciel ����������������������� 79 Der gyfoła gyśwyster kymt ufȧ troüm��������������������������������������������� 161 Kuzyn, który zginął na wojnie, przyszedł na sen��������������������������� 161 Der jyśty mȧj wymysiöeryś ������������������� 74 Świętowanie Pierwszego Maja po wilamowsku������������������������������� 75 Ȧ gyśȧjty Wymysiöejeryn bywjet koroln��������������������������������������������� 75 Sprytna Wilamowianka ratuje korale����� 76 Oüz ȧ jung mȧkja ym pikus ������������������� 76 Jako młoda dziewczyna w areszcie��������� 77 S’kynd bypiśt ȧ sowjetyśa drowa����������� 72 Dziecko obsikało radzieckiego żołnierza����������������������������������������� 72 Ȧ güter Rüsek hyłft ������������������������������� 72 „Dobry Rusek” pomaga ������������������������� 73 Dy Rüsa nama s’fad ������������������������������� 73 „Ruscy” biorą konia������������������������������� 73 Wi zy yns noma, dy Neuman-Mejł cy feleśa����������������������������������������������� 74 Jak nas wzięli do gaszenia młyna Neumanna��������������������������������������� 74 Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa��������� 97 193 �194 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Śmierć Edwarda Kennedy’ego��������������� 97 Wi zy mih ȧreśtjyta, koht dy mama kłejzła myt fłoüma ����������������������� 158 Jak mnie aresztowali, to mama gotowała kluski ze śliwkami��������� 158 Wi mih der pot fjyr hołwa liter brantwȧjn oüsgykoüft höt��������������� 70 Jak mnie putek (ojciec chrzestny) wykupił za pół litra wódki ������������� 71 Wi zy dy tehtyn fur nökweryn wułda nama ufȧ Üral��������������������� 157 Jak córki sąsiadki miały zostać zabrane na Ural����������������������������� 157 Der direktor fur śül höt Wymysiöejer mȧkja fjym Üral bywjet ��������������� 157 Jak dyrektor szkoły obronił wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural ��������������� 158 Wi dy dinstmiöed nöm krig cüfełik ziöet, do wer hon ȧ śwȧjn gyśłaht������������������������������� 94 Jak służąca po wojnie przez przypadek się wygadała, że było u nas świniobicie������������������������������������� 94 Wi dy Rüsa ynzer hyt byśosa����������������� 95 Jak „Ruscy” ostrzeliwali nasz dom��������� 95 Wi zy ȧ śwöger nöma ys lager by Doüćłand����������������������������������������� 96 Jak szwagra zabrali do obozu za Niemca��������������������������������������� 96 Wi ȧ bykanter fum foter yn oüsgyzidlta Wymysiöejyn hüłf (ym 1956 jür) ��������������������������������� 96 Jak znajomy ojca pomógł wysiedlonym Wilamowianom (w 1956 r.)��������������������������������������� 96 Ławakistiöeryja Opowieści z życia Yhy fiöe śun ny ym rod������������������������� 149 Już nie jeżdżę na rowerze��������������������� 149 Wi wer dy hyt mojyta��������������������������� 149 Jak budowaliśmy dom��������������������������� 150 Wi yh mih łjyt śwyma bym mjer ����������� 85 Jak uczyłam się pływać nad morzem ����������������������������������� 85 Wi wer zih bym nökwer oüz kyndyn bawjȧta������������������������������������������� 85 Jak bawiliśmy się u sąsiada jako dzieci��������������������������������������� 85 Wo yh hoüt ho gymaht ��������������������������� 86 Co dziś robiłam��������������������������������������� 86 Mȧj koleżanka fur tancgrüp (Linküś-Ruzła)����������������������������� 134 Moja koleżanka Linkusiowa Ruzła������� 134 S’water śług y dy zoüł ȧn s’fad derśrok ����������������������������������������� 150 Jak piorun uderzył w słup i przestraszył konia����������������������� 151 Gest fu Belgjen��������������������������������������111 Goście z Belgii��������������������������������������111 Dy rȧz uf Win����������������������������������������� 92 Podróż do Wiednia��������������������������������� 92 Fyfikjy śtykla ufer frȧjyt������������������������� 93 Żarty podczas zalotów ��������������������������� 93 Dy at ufer köłagrüw ����������������������������� 143 Praca na kopalni����������������������������������� 144 Der dźjada gyt cy asa yr öema nökweryn ������������������������������������� 144 Jak dziadek dawał jeść biednej sąsiadce ��������������������������������������� 145 Yhy interesjyt mih jok myt at��������������� 145 Ja interesowałam się tylko pracą����������� 145 Wi zy s’wejtünikjy kürjyta������������������� 109 Jak leczyli bolące miejsca��������������������� 109 Dy śłykjermyłih kürjyt ȧ brüder����������� 109 Jak kwaśne mleko wyleczyło brata��������110 Kürjyn myt kwaka����������������������������������110 Leczenie kwakami (brukwią)����������������110 Łöstikjy gyśiht fu ȧr dinstmiöed����������� 147 Zabawna historia o służącej ����������������� 147 Ymcyg diöh dy at fum kłopa ����������������� 91 Przeprowadzki ze względu na pracę męża��������������������������������� 92 Łöstikjy gyśiht fum kolandgejn ����������� 148 Wesoła historia o kolędzie ������������������� 148 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 67 Z recenzji dr hab. Henryk Jaroszewicz Uniwersytet Wrocławski, Instytut Filologii Słowiańskiej Książka Tymoteusza Króla nie jest zwyczajnym zbiorem tekstów zapisanych podczas badań terenowych, w rzeczywistości bowiem stanowi swego rodzaju świadectwo pamięci zbiorowej Wilamowian, zawartej w ich języku. Tom ukazuje barwny, niejednorodny obraz świata utrwalony w materii językowej, ujawnia interpretacje rzeczywistości, sądy o świecie oraz społeczne przekonania użytkowników wymysiöeryś, których kres nadchodzi stopniowo wraz z przemijaniem pokoleń. Nie jest to jednak epitafium. Podjęta dokumentacja jest istotnym działaniem stanowiącym podstawę rewitalizacji wymierającego języka i zanikającej kultury. Warunkiem istnienia pamięci, a wraz z nią zachowania tożsamości małej grupy etnicznej, jest komunikacja, która pozwala na transmisję wzorów kultury i decyduje o określaniu granic tej grupy względem innych wspólnot. dr hab. Katarzyna Marcol Uniwersytet Śląski, Wydział Nauk o Kulturze Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian To bez wątpienia niezwykle wartościowa pozycja, która prócz walorów czysto naukowych pełni także bardzo ważną funkcję społeczną, dokumentując kształt skrajnie zagrożonego w swoim bycie języka. Nie ulega wątpliwości, że wnikliwe rejestrowanie języka wilamowskiego, pośrednio zaś dokumentowanie dorobku kulturowego Wilamowian, może podnieść skuteczność prowadzonych w jego obrębie działań rewitalizacyjnych. Nie trzeba zaś przekonywać, że wszystkie aktywności, których celem jest ochrona i zachowanie dla przyszłych pokoleń językowego bogactwa dzisiejszej Polski, są wyjątkowo cenne. Archiwum Etnograficzne Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tymoteusz Król Tymoteusz Król � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh = Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Description An account of the resource 194 strony : fotografie, ilustracje, portrety ; 24 cm Archiwum Etnograficzne, t. 67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Król, Tymoteusz Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2023 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource wilamowski, polski Type The nature or genre of the resource kisążka Subject The topic of the resource pamięć zbiorowa, grupy etniczne, folklor, mniejszość językowa, język wilamowski , Wilamowianie, Wilamowice (woj.śląskie) folklor grupy etniczne język język wilamowski mniejszość językowa pamięć zbiorowa Wilamowianie Wilamowice (woj.śląskie) https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/43079a57aa85ba509f9d8162c83cfaa0.jpg 49f92dd99d8331095673cf2f8efc8ebf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; budownictwo wiejskie ; Zabrze ; Górny Śląsk Description An account of the resource Tytuł: relikty zabudowy drewnianej na terenie Zabrza Opis zdjęcia: zdjęcie przedstawia pozostałości zabudowy gospodarstwa rolnego należącego, na przestrzeni ostatnich ponad 150 lat do rodziny Smoczok (Smok). Zagroda, w/g tradycji datowana na drugą połowę XVIII wieku. Chałupa ustawiona szerokim frontem do drogi. W XIX wieku do chałupy dobudowano murowaną oborę. Całość nakrytą wspólnym dachem. Wejście („gonek”) znajduje się pomiędzy budynkiem mieszkalnym, a ogródkiem („zagródkiem”) przednim. Za ogródkiem szeroka brama prowadząca do pola. W głębi murowana stodoła, wybudowana po 1911 roku. Za stodołą, na terenie byłego tylnego ogródka, współczesny budynek, zamieszkały przez obecnego właściciela posesji. Data wykonania: 9 sierpnia 2022 roku Miejsce wykonania zdjęcia: Zabrze, ul. Leśna 103 Imię i nazwisko autora zdjęcia: Urszula Wieczorek Okoliczności wykonania zdjęcia: Zdjęcie powstało w trakcie realizacji problemu badawczego, dotyczącego wpływu procesu industrializacji (w warunkach Górnego Śląska, zapoczątkowanego w pierwszej połowie wieku XIX), na przemiany kulturowe, zachodzące na terenie wsi Mikulczyce. Jednej z kilku wsi, o rodowodzie średniowiecznym, wchodzącym obecnie w skład miasta Zabrze. W efekcie przeprowadzonych badań terenowych (przy wykorzystaniu indywidualnych wywiadów pogłębionych, analizy dokumentów archiwalnych oraz etnografii cyfrowej). W oparciu o pozyskany materiał, zrealizowana została wystawa oraz przygotowane zostało wystąpienie, na konferencji poświęconej konserwacji budowli drewnianych. Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorek, Urszula Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/38935600e128cabdaba4dd34d62de604.jpg abc1c162fac5f3e99fb11ecd29965173 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; studenckie obozy etnograficzne ; budownictwo wiejskie ; Wielkopolska Description An account of the resource „Wielkopolska Wieś” Zdjęcie przedstawia jeden z budynków mieszkalnych we wsi Piekary, gmina Dobra, dawne województwo konińskie. Na zdjęciu widać właścicielkę domu siedzącą na progu drewnianego budynku, który wzniesiono w okresie międzywojennym. Budynek usytuowany szczytem do drogi, wybudowany na podwalinie kamiennej, ze ścianami w konstrukcji zrębowo-słupowej, dach dwuspadowy kryty słomą. Wnętrze składało się z dwóch izb, kuchni i sieni. Konińskie muzeum w latach 1976-1980 prowadziło obozy etnograficzne na terenie dawnego województwa konińskiego, gromadząc głównie materiały dotyczące budownictwa wiejskiego z terenów Wielkopolski Wschodniej. Celem tych działań było udokumentowanie tradycyjnych form zabudowy wiejskiej, które z biegiem czasu zaczęły zanikać w wyniku procesów urbanizacyjnych i zmian społeczno-kulturowych. Etnografowie, wspólnie z uczestnikami obozów, przeprowadzali szczegółowe badania architektoniczne, fotografując oraz rysując istniejące obiekty, a także zbierali informacje na temat techniki budowania, materiałów oraz układów przestrzennych charakterystycznych dla tej części Polski. Dzięki tym badaniom możliwe było stworzenie cennych dokumentacji. Fotografia wykonana podczas obozu etnograficznego w miejscowości Piekary gm. Dobra 17.07.1977 autor: Barbara Cybulska Creator An entity primarily responsible for making the resource Cybulska, Barbara Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/0fd6bfbc28bd02a951143b01aaf84021.jpg 8f8848a1c674a4cadf1b82e1c57c3ad7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; strój łowicki ; Lipce Reymontowskie Description An account of the resource Tytuł zdjęcia: "Pewnego razu u Pani Heleny w Lipcach Reymontowskich" Na fotografii znajduje się Pani Helena, mieszkanka Lipiec Reymontowskich, wieloletnia członkini działającego w Lipcach Reymontowskich Amatorskiego Zespołu Regionalnego im. Wł. St. Reymonta. Osoba odznaczona mnóstwem medali, dyplomów i nagród, w tym Glorią Artis za swe zasługi na rzecz dziedzictwa kulturowego kraju i promocji regionu. Jest córką Stefanii Skoszewskiej, wybitnej postaci dla Lipiec Reymontowskich, autorki między innymi rękopisów kronik pisanych na różne ogólnopolskie i regionalne konkursy, jak m.in. kronika pt. "Kultura ludowa Lipiec Reymontowskich", gdzie opisuje obyczaje, obrzędy i zwyczajne życie mieszkańców Lipiec od końcówki XIX w. do lat 70. XX w., czyli opisuje m.in. czasy, w których w Lipcach żył i pisał Władysław Stanisław Reymont. Moje badania terenowe dotyczyły właśnie rękopisów tych kronik. bok Pani Heleny znajduje się moja skromna osoba - czyli etnografki Anny Smolińskiej. Obie jesteśmy w elementach stroju łowickiego. Ja zostałam "wystrojona" przez Panią Helenę w jej oryginalne - koszulę, korale i chustę, którą sama mi wiązała na głowie. Warkocze również zaplotła mi sama. Uchwycenie na zdjęciu spojrzeń, którymi się obdarzamy, dla mnie jest po prostu czymś bezcennym. Zdjęcie zostało zrobione 17.12.2022 r., podczas wspomnianych badań terenowych. Autorką zdjęcia jest Pani Dorota Bartoszewicz, dla której Pani Helena jest ciocią. Anna Smolińska Kierownik Działu Etnografii Muzeum-Skansenu Kurpiowskiego im. Adama Chętnika w Nowogrodzie Członek PTL. Oddział Łódzki Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartoszewicz, Dorota Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Smolińska Anna Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/b20f9898cf8cbb0a96b2839d177e0489.JPG f25061ad3104e509bafe10b972f9f1ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; osada rybacka ; krajobraz kulturowy ; Kępa ( Pomorze Zachodnie) Description An account of the resource Miejsce po Kępie” Fotografia przedstawia znajdujące się w województwie zachodniopomorskim, w powiecie gryfickim, miejsce, którym znajdowała się wieś Kępa. Kępa była osadą rybacką. Jeszcze na początku XX wieku jej zabudowę stanowiły domy typu dolnosaskiego (saskiego) – duże, wzniesione w konstrukcji ryglowej budynki, z szerokimi wjazdami, kryte czterospadowymi dachami ze strzechy. Ten typ budownictwa dotarł na Pomorze Zachodnie w wieku XVII wraz z kolonistami, którzy mieli zasiedlić wyludnione po wojnie trzydziestoletniej wsie. Na Pomorzu Zachodnim budownictwo saskie ulegało modyfikacjom. Domy z Kępy uznawane są za najbardziej zbliżone do klasycznego pierwowzoru. Nie wiadomo dokładnie, dlaczego Kępa przestała istnieć. Początki wyludniania się wsi mogły wiązać się z powstaniem w jej sąsiedztwie w latach 30. XX wieku jednostki wojskowej. Wydaje się, że ostateczną przyczyną tego, że wieś nie przetrwała do czasów współczesnych, była wymiana ludności, która nastąpiła na terenie Pomorza Zachodniego po drugiej wojnie światowej. Zdjęcie zostało wykonane w ramach pracy nad artykułem dotyczącym tradycyjnego budownictwa wiejskiego Pomorza Zachodniego. 13.07.2024 r. Creator An entity primarily responsible for making the resource Słowińska, Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/50c1a29a20c05ddaaa6e0db0ef9c581a.jpg 37686fddb436ad88c3261bd8fbe49d66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; muzealnictwo ; sztuka ludowa ; gromadzenie eksponatów ; ; rzeżba nieprofesjonalna ; Bardo Description An account of the resource kolaż fotek z badań terenowych Justyny Słomskiej-Nowak .. w 8 miesiącu ciąży Bardo 2008 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewska, Bożena Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Słomska-Nowak, Justyna https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/bab0d2f12647caaccf28a987a3a779d7.jpg a9bbe421489d2996181a8ad3bb7cf41c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Sekularyzacja ; Marsz Ateistów ; Description An account of the resource Uczestnik warszawskiego Marszu Ateistów przebrany w humorystyczny / prześmiewczy strój duchownego - przyozdobiony łańcuchem, na którym zawieszono duże logo samochodu marki Mercedes. W drugiej połowie XX wieku wśród amerykańskich sekularystów erozji ulegały przekonania dotyczące procesów sekularyzacji i teleologicznego porządku przemian społecznych. Kryzys wcześniejszych narracji wpłynął na zaadoptowanie nowych strategii, które sumarycznie można określić jako ateistyczną politykę tożsamościową. Podejmowane praktyki podkreślały odrębność osób niewierzących, konstruowały ich wspólną tożsamość mniejszościową oraz podejmowały tematy wykluczenia i stygmatyzacji tak wyodrębnionej populacji. Ateistyczne polityka tożsamościowa jest starsza od ruchu „nowego ateizmu”, niemniej popularność „nowych ateistów” była głównym wehikułem, który zglobalizował również ten pierwszy dyskurs. Antydyskryminacyjna narracja polityki tożsamościowej oraz wyraźnie krytyczne ukierunkowanie „nowego ateizmu” względem tradycji religijnych bywają jednak rozbieżne. Jest to jedno ze źródeł procesu różnicowania się tożsamości w ramach tradycji sekularystycznych oraz polisemicznego charakteru poszczególnych praktyk; np. takich jak dyskutowany Marsz Ateistów. W przypadku omawianego zdjęcia irreligijny charakter „nowego ateizmu”, poprzez działania uczestnika, nabiera cech ludowego antyklerykalizmu (motywu „zachłannego duchownego”). Za pomocą strojów, balonów, organizowanych corocznie inscenizacji itp. organizatorzy marszu chcą zapewnić zabawowy, świecki charakter wydarzenia. Taka strategia sprawia, że warszawski Marsz Ateistów można również odczytać jako artykulację ukonstytuowanej w XV wieku kulturowej opozycji nabożność – śmiech / karnawał. Ateistyczny karnawał jest wyrwą w ramach kultury dominującej, ekspresją stłumionych emocji, przejęciem fragmentu miasta. Jednak w porównaniu do większych wydarzeń o charakterze karnawałowym, to święto niedużej grupy polskich sekularystów jest zdarzeniem, które po chwili znika za rogiem ulicy. Dla postronnych spacerowiczów prawdopodobnie jest kolejną „nieopowiedzianą historią” ze świata płynnej nowoczesności. Zdjęcie wykonane pod pomnikiem Mikołaja Kopernika w Warszawie, 30 marca 2019 r. Autor: Jacek Skrzypek Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrzypek, Jacek Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/33c55a20d3ee9d947b94d1e58cf7cec1.jpg 0e27f72a136864f4ec8289643b45bdac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; elektrownia Bełchatów ; krajobraz przemysłowy Description An account of the resource Antropolog w postapokaliptycznej rzeczywistości" Na zdjęciu znajdują się kominy elektrowni Bełchatów, zdjęcie zrobione podczas studenckich badań terenowych 28 marca 2023 w Kleszczowie. Wędrowaliśmy przez las tak daleko aż nie trafiliśmy na teren elektrowni, na który później cichaczem udało nam się wejść Zdjęcie zrobił Michał Śliwiński, na zdjęciu Maria Orłowska Creator An entity primarily responsible for making the resource Śliwiński, Michał Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Orłowska, Maria https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/0259f32ec21fa7a751b6fa812b104011.jpg 67f41ce980e038675ae43dd7c6c634e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Muzyka ludowa ; zespoły regionalne ; Zespół Regionalny "Pałuki" z Kcyni ; Prillowa, Klara (1907-1991) Description An account of the resource Zespół Regionalny "Pałuki" z Kcyni, podczas próby, 1978, fot. Aleksander Błachowski, zbiory Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, MOB EA-268 / na zdjęciu: fragment sali z tańczącymi dziećmi w strojach ludowych; po ścianami: kapela trzyosobowa- i twórczynie w strojach ludowych. Przy drzwiach widoczna postać Klary Prillowej. Creator An entity primarily responsible for making the resource Błachowski, Aleksander Source A related resource from which the described resource is derived Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Jędrzejewska, Anna Kornelia Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/cdcd204e045d9953890eddb56e88e757.jpg e2835733fa873183bd89b35e8c7e3705 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; twórcy ludowi ; Markowski Jan (1917- ???); Ciechanowiec Description An account of the resource Wywiad przy płocie. Fotografia wykonana w 1985 roku w okolicach Ciechanowca (Winna Chroły ?) podczas badań terenowych do pracy magisterskiej na temat twórczości rzeźbiarza Jana Markowskiego z Ciechanowca. Fot. Zbigniew Czerwiński, wówczas student historii UW. Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwiński, Zbigniew Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Mironiuk Nikolska, Alicja Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/8dc5c113cddbbe4b028cc20063142538.jpeg 88114a9278e14bf236d26bbee44d89b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; religijność ludowa ; mała architektura sakralna Description An account of the resource Tytuł: „Wytęsknisz duszę" Opis fotografii: Drewniany krzyż na polu w zimowej aurze Kiedy: 06.01.2025 Gdzie: Lapidarium krzyży, Górka Kościelnicka, Kraków W jakich okolicznościach: W ramach prac magisterskich zajmuję się religijnością chłopów w Galicji oraz zapomnianym tomikiem poezji z XIX wieku. Inspiracji szukam w drodze, w miejscach nieoczywistych, w zakamarkach wsi, przy bocznych drogach, tam, gdzie historia mówi szeptem. Zawsze, gdy trafiam do takich zakątków, odnajduję w sobie motywację do dalszych badań. Lapidarium krzyży powstało z inicjatywy proboszcza parafii, który nie chciał pozwolić na ich destrukcję. Scena, którą uchwyciłam, poruszyła mnie głęboko — piękno tego kadru dotarło nie tylko do oczu, lecz również do duszy. Drewniany krzyż, a w tle zimowy krajobraz. Krucyfiks to nie tylko znak wiary, ale i ślad ludzkiej obecności. Nawiązuje do moich badań, do świata, który próbuję opisać i zrozumieć. A tytuł zdjęcia to fragment wiersza z tomu, nad którym pracuję — słowa, które wróciły do mnie w tej chwili, jak echo dawno zapisanej modlitwy. Creator An entity primarily responsible for making the resource Midura, Tatiana Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/d3c3b64a66a0d93094ca62ada6daba72.JPG e7acb5299f75a8f2007c4dd9da5e0a2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; Wielkanoc ; zwyczaje i obrzędy wielkanocne; muzyka ludowa ; Łużyce Description An account of the resource Tytuł zdjęcia: Śpiewaczki wielkanocne z Dissen, dolnołużyckie Dešno. Fotografia przedstawia serbołużycki zwyczaj śpiewania wielkanocnego. Grupy dziewcząt i kobiet kroczyły odświętnie ubrane, w rzędach, przez wioski i pola uprawne i śpiewały pieśni kościelne. Te pieśni miały chronić mieszkańców wsi przed złem, a rolnikom zapewnić dobre zbiory. Współcześnie zwyczaj jest pielęgnowany jedynie w kilku wioskach. Zdjęcie wykonałam we wsi Dissen, dolnołużyckie Dešno, niedaleko miasta Cottbus/Chósebuz. Udałam się na miejsce, ponieważ wiedziałam, że wielkanocne śpiewaczki będą w tym czasie przechodzić przez wieś i chciałam je zobaczyć. Byłam jedną z dwóch obserwujących je osób, ponieważ jest to żywy zwyczaj, a nie widowisko przyciągające turystów. Zdjęcie wykonano ‎11.03.2019. Autorką zdjęcia jest Justyna Michniuk. Creator An entity primarily responsible for making the resource Michniuk, Joanna Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/3c7331cdc8b963c36f30acf3837be857.JPG ee592165a84dec02fed898860095d22b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; czas wolny ; Albania Description An account of the resource Tytuł : Męskie rozrywki, park miejski Vlora, Albania fot. J. Minksztym Creator An entity primarily responsible for making the resource Minksztym, Joanna Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/b5cc1d8d66f4cc675cfb4a3f20729049.jpg 33c8a8ff06aea63a3961321ac3962cb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; poliandria ; Nepal Description An account of the resource tytuł: "Bez jaka", opis: Dolpopa Tsering jest jednym z czterech mężów swojej żony, popularnego systemu małżeńskiego - poliandria - w Upper Dolpo. Droga z Ringmo do Dunaju w Lower Dolpo w Nepalu, Tsering wraz z grupą towarzyszy wracali do domu w Upper Dolpo po nieudanym zakupie jaka - jak był jeszcze za młody, żeby iść w tak długą podróż, dlatego wędrowcy wracali "z niczym", 10 sierpnia 2008, fot. Natalia Maksymowicz Mróz Creator An entity primarily responsible for making the resource Maksymowicz Mróz, Natalia Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/7c46c4b51067a7ce328b5580298bc161.jpg 85825accfc07064a3dea9f131ee8b15e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; dzieciństwo - aspekt antropologiczny ; edukacja szkolna ; Waszyngton (USA) Description An account of the resource Opis: Sala lekcyjna w Szkole Stoddert, Waszyngton, USA. Badania w szkole opisałam w artykule "Dzieciństwo, „uczenie się” i sprawczość. Autoetnograficznie o doświadczeniach szkoły podstawowej w Waszyngtonie" w Etnografia. Praktyki, teorie, doświadczenia 2023 (9) Zdjęcie zrobione 23 sierpnia 2019 r. Autorka: Izabella Main Creator An entity primarily responsible for making the resource Main, Izabella Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/b46c9c114256a61141240e46bb16768a.jpg ea225e040acaaa49087395d470babacb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; PGR Skarpa ; Wielkopolska Description An account of the resource Zdjęcie zostało zrobione 3 lipca ubiegłego roku (2024) w dawnym PGRze w miejscowości Skarpa na Krajnie. Skarpiański PGR, zwany przez mieszkańców zakładem, w czasach PRLu był bardzo ważną częścią życia wsi: zakładowe były bloki mieszkalne, przedszkole, świetlica w dawnym dworze, a nawet potańcówki. Później zakład przechodził z rąk do rąk, z czasem zatrudniając coraz mniej pracowników. Po dawniej tętniącym życiem terenie PGRu oprowadził nas pan Jan Jadwiszczak, który wiele lat pracował tam jako mechanik. W Skarpie zbierałyśmy materiały do mapy etnograficznej tej wsi. Na mapie znalazły się ważne dla mieszkańców miejsca (także te dziś nieistniejące), opowieści, wspomnienia i legendy. autorka zdjęcia: Anna Bińka Creator An entity primarily responsible for making the resource Bińka, Anna Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Bartosz, Maria Stowarzyszenia Pracownia Etnograficzna Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/3e2e796f9b9c40100baee8ec8c754db3.jpg 890ac4c8c78fa3b0652f5eb5a4e7b086 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; łąki ; Neru (rzeka) ; łęczyckie Description An account of the resource Opis fotografii: Brodzenie w terenie Anna Zdankiewicz z Działu Strojów Ludowych i Tkanin podczas badań terenowych w Łęce (łęczyckie) w ramach projektu "Łęka. Między tradycją a nowoczesnością". Łąki w zachodniej części wsi bywają zatapiane przez występujące z brzegów wody Neru. Aby wykonać fotografię zalanych pól, etnografka brodzi w stojącej wodzie. Zdjęcie wykonano 18 lipca 2024 r. w Łęce. Autorka fotografii: Olga Łoś. Pozdrawiam, Olga Łoś, Dział Wierzeń, Obrzędów i Folkloru MAiE w Łodzi Creator An entity primarily responsible for making the resource Łoś, Olga Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Zdankiewicz, Adam Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/0a75e1d055c3e6977f230fc84cdd928a.jpg d1c728e9cc356fb80d0a18b7b5414c87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; niematerialne dziedzictwo kulturowe ; karnawał ; rok obrzędowy ; zapusty ; "chodzenie z kozą" ; Description An account of the resource TYTUŁ: „Chodzenie z kozą" na Kujawach OPIS: Fotografia przedstawia grupę zapustną w we wsi Kamieniec (gm. Topólka, powiat radziejowski, woj. kujawsko-pomorskie), której "harce" dokumentuje Michał Kwiatkowski, etnolog z Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku. Zdjęcia zostało wykonane w 28.02.2017 r., we wtorek przed Środą Popielcową. Na Kujawach zwyczaj „chodzenia z kozą" jest nadal praktykowany. To kontynuacja dawnych ludowych praktyk o charakterze magicznym, których celem było zapewnienie urodzaju. W 2022 r. zwyczaj został wpisany na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. AUTOR ZDJĘCIA: J. Czerwiński (Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku) Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwiński, Jarosław Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Kwiatkowski, Michał Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/405c86ce7380c4e3611092ea2dabbfed.JPG 549e8e646c05f0cdc43b0b8f7bd8372a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Antropologia miasta ; Wolica (Warszawa) Description An account of the resource Podręczny wehikuł czasu" To zdjęcie podwójne, ukazujące wolicką ulicę Orszady w roku 2024 i 1994. Starsze zdjęcie zrobiła moja rozmówczyni, Pani Jola. Fotografie lubię zabierać na spacer, by móc na żywo porównać zmiany w przestrzeni badanego przeze mnie terenu. Największą przyjemność sprawia mi polowanie na podobne postacie czy grupy osób, tak, by możliwie zbliżyć się do oryginalnego kadru. Takie zestawienie może pomóc wydobyć jeszcze więcej wspomnień. Data zrobienia zdjęcia: 28 stycznia 2024 roku. Autorka: Julia Kunikowska, autorka zdjęcia na zdjęciu: Jola Krajewska A miejsce to oczywiście Wolica (dawna wieś, dziś część Ursynowa i Wilanowa). Creator An entity primarily responsible for making the resource Kunikowska, Julia Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/b9e6df63d30bd184497d78775d8ac4ae.jpg 900bfbf15b4c52ded05aa0aaea7a2881 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; dziedzictwo kulturowe ; antropologia jedzenia ; Brudzew (Wielkopolska) Description An account of the resource Tytuł: Terenowe praktyki kulinarne Opis: Etnografki - Aleksandra Krupa-Ławrynowicz i Alicja Piotrowska (PTL Oddział w Łodzi, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ) w trakcie badań terenowych ze studentami. Kiedy i gdzie: Brudzew, kwiecień 2024 r. Okoliczności: Badania dotyczące dotyczące dawnych i współczesnych praktyk kulinarnych w ramach projektu „Brudzew – od odkrywki węgla brunatnego do odkrywania lokalnego dziedzictwa kulturowego" (IEiAK UŁ we współpracy z Gminny Ośrodek Kultury "Wozownia" i Stowarzyszenie "Na Rzecz Rozwoju Gminy Brudzew") Autor foto: Alicja Piotrowska Creator An entity primarily responsible for making the resource Piotrowska Alicja Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Krupa-Ławrynowicz, Aleksandra Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/a73e2ce99760c854822a27850350763e.JPG 99e00f212d89adc1e45dc8813acd8b94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Krajobraz kulturowy ; Koło Gospodyń Wiejskich Kocina Description An account of the resource Tytuł:" Piękno naszej wsi" Opis: Widoczna panorama Kociny przedstawia dziewicze piękno natury. Staw, w oddali pola, łąki oraz połacie lasu otaczające naszą wieś... Trudno znaleźć słowa wyrażające piękno tego pejzażu. Zdjęcie zostało wykonane 23 kwietnia 2023r. przez Mirosławę Gajdę mieszkankę wsi Kocina. Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajda, Mirosława Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Koło Gospodyń Wiejskich Kocina Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/a6741f40fee24507c6455cd8c6a3746e.jpeg b599a7afbdd08f789efc9b394a4658b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Kultura społeczna ; obrzędy pogrzebowe Description An account of the resource Tytuł: "Ostatnia fotografia" Opis: Ostatnie pożegnanie siostry, śmierć dziecka w latach 60 XX w. przy otwartej trumnie ostatnie zdjęcie, rodzice, brat. Biała trumienka przyozdobiona "mirtem" po lewej wieko trumny, w trumnie dziewczynka wiek 3-4 lata. Pokój ze świętymi obrazami i ikoną Matki Bożej, palące się świece w pokoju. Data wykonania zdjęcia: Lata 60 XX w. Imię i nazwisko autora zdjęcia: Autor nieznany - fotografia z archiwum rodzinnego Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościelniak, Dorota Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum rodzinne Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia rodzinna https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/abbd04959fc75545229ecd7ba8fa93e8.pdf 849bc148b40c58c714078dc5a8479471 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dialogi…; rozmowa Katarzyny Waszczyńskiej z panem Fiodorem; etnograficzne badania terenowe wśród staroobrzędowców suwalsko-augustowskich; Gabowe Grądy, 28.07.2012, fot. Mirosława Gmaj � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; staroobrzędowcy ; Suwalszczyzna Description An account of the resource Dialogi…; rozmowa Katarzyny Waszczyńskiej z panem Fiodorem; etnograficzne badania terenowe wśród staroobrzędowców suwalsko-augustowskich; Gabowe Grądy, 28.07.2012, fot. Mirosława Gmaj Creator An entity primarily responsible for making the resource Gmaj, Mirosława Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Waszczyńska, Katarzyna Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/f922a9166cd6578f6aff53c1ee3923bd.JPG c0bdffa1d49a593c73e5afefa31f1a7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; pogranicze etniczne ; wielokulturowość ; Krasnogruda Description An account of the resource Tytuł: Pogranicze- kręte drogi wielokulturowości Gdzie: Krasnogruda Data: kwiecień 2023 Imię i nazwisko autora: Julia Kaczmarek Opis: Fotografia została wykonana na pierwszych studenckich badaniach terenowych w kwietniu 2023 roku. I rok poznańskiej etnologii postanowił wyjechać na tereny przygraniczne Podlasia a konkretnie do miasta Sejny. Powyższe zdjęcie to zapisek z pięknej podróżny, jaką odbyłam razem z moimi partnerami badawczymi do Dworku Miłosza w Krasnogrudzie. Patryk- nasz przewodnik po tym malowniczym miejscu pokazał nam nietypową instalację, mówiąc “Ten most jest kręty jak droga do wielokulturowości”. Te słowa idealnie opisywały specyfikę tego terenu. Różnorodność Litwinów i Polaków żyjących wspólnie na tym obszarze obejmowała niezwykle intymne, wzruszające jak i gorzkie historie, pokazując niełatwą drogę, jaką przebyli mieszkańcy, ludzie, dzięki którym antropologia może istnieć. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaczmarek, Julia Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/c72d9dc85ae062727bee97ed7fc7113d.jpg 36579642bca0c9e21a845ef705c0634c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; zwyczaje weselne ; pulteram ; Wielkopolska Description An account of the resource Chmętowo Badania terenowe zwyczaju weselnego pulteram w Chomętowie (gmina Szubin) w 2017 roku. Na zdjęciu Arkadiusz Jełowicki z Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie. Fotografia autorstwa Adriana Wykroty, wykonana w Chometowie 5 czerwca 2017. Creator An entity primarily responsible for making the resource Wykrota, Adam Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Jełowicki, Arkadiusz Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/20fa44d06d123877ee88c1c86e6168a4.jpeg 8aa94b4faefe4070ae10a4f8ddd23d21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; Ukraina Description An account of the resource Spotkanie z rozmówczyniami siostrami Janiną Hrynyszyn i Marią Fedyszyn z d. Seniuk podczas prowadzenia badań terenowych w listopadzie 2016 r. w Obertynie (Ukraina). Fot. Piotr Zubowski. Celem badań było nagranie opowieści biograficznych mieszkańców Obertyna, a efekty umieszczone zostały w książce: Obertyn, Обертин, אָבערטין . Opowieści o życiu miasteczka/ Oповіді про життя містечка, red. M. Jakimowicz, P. Zubowski, Wrocław 2018,. Fotografia dotyczy sytuacji nagrania rozmowy, która jak w soczewce ukazuje specyfikę kultury pogranicza jakim jest teren Pokucia. Siostry nie udało się namówić na oddzielne nagrywanie relacji. Pochodziły z rodziny mieszanej, których wiele było na tym obszarze, a w Obertynie nazywano ich połowińczykami. W rodzinie sióstr matka była Polką, a ojciec zaangażowanym społecznie Ukraińcem, dlatego zgodnie z panującymi na tych wieloetnicznych terenach zasadami obie siostry zostały ochrzczone w kościele – odziedziczyły polskość po matce. Ich bracia byli Ukraińcami po ojcu. Jak podkreśliły w rozmowie, los doprowadził do przewrotnej sytuacji – one-Polki po wojnie zostały w Ukrainie, a bracia-Ukraińcy wyjechali w ramach powojennych przesiedleń na Zachód i zamieszkali na Dolnym Śląsku. Dodatkowo starsza z sióstr Janina opowiadała o swoim życiu po polsku, natomiast Maria – po ukraińsku. To Maria na zadane przez towarzyszącego mi w rozmowie historyka Piotra Zubowskiego pytanie: „Czy czują się Polkami?” odpowiedziała ze śmiechem: „Bilsze niż wy (Bardziej niż wy)”. Creator An entity primarily responsible for making the resource Jakimowicz, Marcelina Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/fd92b469bb62835b3dc41ce9a39ad126.jpeg 177b76efc1df9178ba5f700bc94f2195 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; muzyka ludowa ; Bogacz Eleonora (1876-1966) ; Wielkopolska Description An account of the resource Zdjęcie przedstawia śpiewaczkę tradycyjną ze wsi Pruszków k. Kalisza Eleonora Bogacz z wnuczkami. Eleonora Bogacz do śmierci w latach 60. prezentowała się w stroju ludowym /1876-1966/. Zdjęcie wykonane w 1959 roku (prawdopodobnie 4 sierpnia) w Pruszkowie w domu pani Eleonory podczas nagrań muzycznych etnomuzykologa Jarosława Lisakowskiego z Poznania. Fot. J. Lisakowski, ze zbiorów wnuczki Kazimiery Chojnackiej. Anna M. Gałczyńska Creator An entity primarily responsible for making the resource Gałczyńska, Anna M. Source A related resource from which the described resource is derived ze zbiorów Kazimiery Chojnackiej Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Lisakowski Jarosław Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/df1493c10c36aaf3bc3582b27d846c92.JPG 4aecd12c0ae3c8c48e60f492da0ec672 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; bazary ; Kirgistan Description An account of the resource Opis - Sprzedawczyni przypraw i ziół na Oszskim Bazarze w Biszkeku (Kirgistan). Fot. Danuta Penkala-Gawęcka, maj 2012 r. Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/7a75f71a417cefe2111a7cdbb6183069.jpg acff74170d6af3efe5fbdd7068875e2a https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/690b5884aaad482ad4f3e388f2fad823.jpg 20dc5a8e3557ecdccdc2c7b1b5b27603 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; wywiad etnograficzny ; Burszta Józef (1914-1987) , Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty ; Wielkopolska Description An account of the resource Fotografie przedstawiają prof. Józefa Bursztę podczas badań terenowych w Krzymowie (okolice Konina) z połowy lat 60. XX w. Zdjęcia pochodzą Cyfrowego Archiwum im. Józefa Burszty. 1. Doc. Józef Burszta podczas wywiadu z informatorką, fot. Stanisław Kusza, Krzymów, poł. lat 60. XX w. 2. Doc. Józef Burszta podczas badań terenowych, fot. Stanisław Kusza, Krzymów, poł. lat 60. XX w. Karolina Dziubata-Smykowska Creator An entity primarily responsible for making the resource Dziubata- Smykowska, Karolina Source A related resource from which the described resource is derived Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource folografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/6637fde9665e9f09abf1633f060a513f.jpg e53ecd5d17299f5568e30dc8f10e4d78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe, garncarstwo ; Burkina Fasso - Afryka Zachodnia Description An account of the resource Tytuł: Zakup muzealiów Opis: Zakup współczesnych naczyń na stoisku garncarki Sary Badini na targu w Ouahigouya (Burkina Faso, Afryka Zachodnia) Okoliczności: W 2019 r. przebyłem do Burkiny Faso (1 stycznia 2019 roku wybuchła tam wojna domowa), celem ewakuacji muzeum Korom-Wonde (Pobe-Mengao) zagrożone przez terrorystów. Nie udało się dojechać do zagrożonego muzeum. Po otrzymanych telefonicznie ostrzeżeniach zostałem zmuszony do opuszczenia Ouahigouya, wcześniej dokonując zakupów na lokalnym targowisku. Data: 19.03.2019 Wykonał: Damian Pomocka Creator An entity primarily responsible for making the resource Pomocka, Damian Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Buchalik, Lucjan Rights Information about rights held in and over the resource LIcencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/a74bc67f27e1f338fff8d2016d6f2b91.JPG 7e056e2963df3488ddf4e21b03fd173d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; tkactwo ludowe ; perebory ; lubelskie Description An account of the resource Zdjęcie autorstwa Aleksandry Paprot-Wielopolskiej zostało wykonane w 2013 roku we wsi Dubeczno (pow. włodawski, woj. lubelskie). Badania terenowe dotyczyły tradycji wykonywania pereborów – bardzo trudnej, ale przepięknej techniki tkackiej. Był to wywiad z p. Barbarą – tkaczki z niesamowitą pasją i wyczuciem estetycznym. Spędziliśmy w Jej domu kilka godzin podziwiając wykonane przez nią prace. Badania były realizowane w ramach projektu NPRH, a nasz zespół badawczy składał się z nas – członkiń i członków PTL, a także studentek etnologii z Lublina i Poznania. Wspólnie przemierzyliśmy wiele dróg, rozmawialiśmy z tkaczkami, ale też braliśmy udział w warsztatach tkackich prowadzonych przez twórczynię ludową Stanisławę Kowalewską (której uczennicą była p. Barbara). A sytuacja na zdjęciu? Jakże charakterystyczna dla naszych badań – rejestracja wszystkiego i wszędzie, aby udokumentować, utrwalić i „puścić w świat” wytkane przez p. Barbarę wspaniałości tkackie. Na zdjęciu : Anna Weronika Brzezińska Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprot-Wielopolska, Aleksandra Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource fotografia cyfrowa Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Brzezińska, Anna Weronika https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/62ca74f827d64813d6fe278d65b64717.JPG acc52a1616ffa6a07e4773e77fb45688 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Strój łowicki ; łowickie; badania terenowe Description An account of the resource Na fotografii: Aldona Plucińska (1961-2022), etnografka, plastyczka, muzeolożka, kustoszka Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi i Otylia Uczciwek z Goleńska (1915-2009), hafciarka, twórczyni plastyki obrzędowej z regionu łowickiego, laureatka nagrody im. Oskara Kolberga. Zdjęcie wykonane podczas badań terenowych prowadzonych w Łowickiem przez etnografkę, muzeolożkę, kustoszkę Muzeum w Łowiczu, Magdalenę Bartosiewicz. Na fotografii Otylia ubiera Aldonę w strój łowicki, wykonany w II połowie XX w., który twórczyni nosiła m.in. występując w zespole ludowym „Łowiczanie” i opowiada jak powinno nosić się ten strój. W tle pająk wykonany przez Otylię. Wieś Goleńsko, powiat łowicki, listopad 2007 r. , fot. Magdalena Bartosiewicz Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosiewicz, Magddalena Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/440e1c340ecfa437e42a26f41cf671c6.pdf 1156877f5a6bbc4da71af847db34cdc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Etnomuzykologia ; muzyka ludowa Description An account of the resource Skrzypek Henryk Kretowicz (1913-2003), zdjęcie zrobione podczas nagrań i rozmów z artystą w trakcie prywatnych badań terenowych na Rzeszowszczyźnie, Głogów Małopolski, lipiec 1999, fot.: Agnieszka Jeż Creator An entity primarily responsible for making the resource Jeż, Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/ceb7f36680a92a96a3d8128c37ac74af.JPG a136ca0fbee5588f622253a4fcd9070c https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/786032d0af1cd740e125dbb48ff3ef8d.JPG 9e85eeaf46380ebf0d857f6bc06ddc8f https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/5efa928632c531509a58695baadceb75.JPG 871c861e1a53527df1e0452c718c2d80 https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/38d75dfaf0fa009fd43c40fe590893dd.JPG 3349ace39fb99b3d6f9815d5a5d809db https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/5f2c7e6ab026407ffcb6292e1ebbdaf7.JPG 2daf10ed5c1268e75d551b83671900c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Zwyczaje obrzędowe ; badania terenowe ; zapusty ; łódzkie Description An account of the resource Chrzanowickie MISIE 2024 fotografie przedstawiają MISIE - grupę przebierańców odwiedzającą domy w miejscowości Pudzików, Chrzanowice, urząd gminy w Gomunicach (powiat radomszczański, woj. łódzkie) w ostatni wtorek zapustów. Grupę stanowią młodzi mężczyźni (15 osób) w skład której wchodzą m.in.: Miś, Cyganka, Żyd, popielaty posiadający worek z sadzami, koza, diabły rogate, grajek Kiedy: 13 luty 2024 r. (ostatni wtorek zapustów) Gdzie: Chrzanowice, Pudzików, gm. Gomunice, powiat radomszczański Creator An entity primarily responsible for making the resource Barbara Sitek Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/a6d2a10b8a2a832d48829a29c67d6bbd.pdf 8a25c5a2b7df32a52b60f6eb0d004baf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MUZEUM ROLNICTWA IM. KS. KRZYSZTOFA KLUKA POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ETNOGRAFIA W MUZEUM IDEE, DROGI, TROPY ��Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ETNOGRAFIA W MUZEUM IDEE, DROGI, TROPY REDAKCJA NAUKOWA Anna Weronika Brzezińska Mariola Tymochowicz Ciechanowiec – Wrocław 2025 �Redakcja naukowa: Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz Redakcja językowa: Piotr Makolągwa Recenzenci: Magdalena Kwiecińska, Filip Wróblewski Projekt okładki: Monika Herman Fotografia na okładce: Artur Warchala Skład i łamanie: Monika Herman Copyrighth by Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and authors Wydawcy: Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka ul. Pałacowa 5 18-230 Ciechanowiec www: https://www.muzeumrolnictwa.pl e-mail: info@muzeumrolnictwa.pl Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Muchoborska 18 (Budynek GAMMA WPT S.A.) 54-424 Wrocław www: www.ptl.info.pl e-mail: ptl@ptl.info.pl PTL ISBN 978-83-64465-81-9 Muzeum ISBN 978-83-62374-66-3 �SPIS TREŚCI Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz, Wprowadzenie .................................................................. 7 Część I. Muzea, ekspozycje i praktyka kolekcjonerska 1. Jan Święch, Czy etnografię będziemy uprawiali tylko w muzeach etnograficznych? ...................................... 13 2. Katarzyna Waszczyńska, Niełatwa koegzystencja. Muzea regionalne a kolekcjonerzy etnografików na Kurpiowszczyźnie ......................................................................................................................................... 23 3. Elżbieta Jodłowska., „Muzeum wyobraźni” Gumercinda Garcia Alvarona jako andyjska kosmowizja ...... 35 4. Agnieszka Grabowska, Małgorzata Kunecka, Czy potrzebne są katalogi zbiorów? Kwerendowanie tematyczne – nowy sposób opracowywania kolekcji muzealnych na podstawie doświadczeń z opracowywania katalogu zbiorów „Dzieciństwo” w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie........................................................................................................................................................ 51 5. Piotr Mańkowski, Wojciech Połeć, Narzędzia do obróbki drewna. Sposoby pokazania rozwoju technologii obróbki drewna na wystawie w muzeum .......................................................................................................... 57 Część II. Projekty, inicjatywy, działania, zadania i plany 1. Wojciech Mielewczyk, Dokumentowanie kultury tradycyjnej i jej przemian w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie ............................................................................... 67 2. Izabela Okręglicka, Rola etnografii w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Przypadek Muzeum Krakowa ........................................................................................................................... 77 3. Piotr Czepas, Michał Świercz, Anna Smolińska, Między tradycją a nowoczesnością – badania etnograficzne we wsi Łęka 60 lat później ................................................................................................................................. 89 4. Barbara Chlebowska, Zarys części projektu badawczego „Łęka” poświęconej obrzędowości ślubnej i weselnej .............................................................................................................................................. 101 5. Stanisław Remiszewski, Staroobrzędowcy w Polsce – pomiędzy retrospekcją a antropologią zastaną. Obserwacja uczestnicząca i jej znaczenie w utrwaleniu kodu kulturowego ................................................. 105 Część III. Problemy i możliwości 1. Wojciech Połeć, Piotr Mańkowski, Pamięć mimetyczna, dziedzictwo kulturowe, nowe technologie i nowe możliwości dla muzeum etnograficznego ............................................................................................ 115 2. Magdalena Fołta, Janusz Radwański, „Czy wyraża pani zgodę…”. Etnograf-muzealnik w terenie po RODO i pandemii ..................................................................................... 125 Część IV. Opinie 1. Damian Danak, Ekspozycje etnograficzne – notatki z terenu ....................................................................... 137 5 ��WPROWADZENIE W 2023 roku została podpisana umowa o współpracy pomiędzy Polskim Towarzystwem Ludoznawczym a Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. Filarem naszej współpracy ma być wymiana doświadczeń w zakresie działalności naukowej oraz wzajemne wspieranie się w organizowaniu działań zmierzających do integrowania środowiska, które w swojej aktywności zawodowej i popularyzatorskiej zajmuje się muzealnictwem. Jednym z ważniejszych celów PTL jest popularyzacja wiedzy o kulturze ludowej i współczesnej wsi oraz miast wśród szerokiej publiczności poprzez organizację wykładów, wystaw, warsztatów, konferencji. Dlatego też chętnie współpracujemy z instytucjami świata nauki oraz kultury, w tym muzeami, aby promować dziedzictwo kulturowe w szerszym kontekście międzynarodowym. Współpraca z Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu zapoczątkowała nowy cykl konferencji organizowanych co dwa lata, poświęconych muzealnictwu etnograficznemu. Nasz wybór kooperacji z Ciechanowcem nie był przypadkowy. Jest to bowiem instytucja, która podejmuje bardzo szeroki zakres działań muzealniczych, w tym gromadzenie, zachowywanie i popularyzację dziedzictwa związanego z rolnictwem, etnografią oraz historią wsi i życia codziennego na terenach wiejskich. Działalność muzeum obejmuje zatem różnorodne aspekty historii rolnictwa, rzemiosła, technik rolnych oraz tradycji kulturowych wsi polskiej, ze szczególnym uwzględnieniem regionu Podlasia. Muzeum posiada dużą kolekcję dawnych narzędzi rolniczych, maszyn, pojazdów, sprzętów gospodarskich, a także eksponaty związane z hodowlą zwierząt i uprawą ziemi. Zgromadzone zasoby ukazują jak zmieniało się rolnictwo na przestrzeni wieków. Na terenie muzeum znajduje się skansen, który prezentuje dawne zabudowania wiejskie Południowego Podlasie, w tym chałupy, stodoły, spichlerze, młyny, kuźnie i inne budynki gospodarcze. Obiekty te przedstawiają typową architekturę wiejską i ich wyposażenie, przedmioty codziennego użytku, jak i te odświętne. W centralnym miejscu przestrzeni skansenowskiej jest imponujący zabytkowy pałac z XVIII wieku, wybudowany w stylu późnobarokowym, a następnie rozbudowany w XIX wieku w stylu klasycystycznym. Początkowo należał do rodu Starzeńskich, a później przeszedł w ręce innych szlacheckich rodzin. Również ten obiekt w części prezentuje dawne życie rodziny ziemiańskiej. Etnograficzna działalność muzeum dotyczy ponadto tradycyjnych strojów, rękodzieła oraz obyczajów i rytuałów związanych z życiem wsi. Warto dodać, że integralną częścią Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu jest jedna z największych w Polsce kolekcja pisanek, obejmująca ponad 2000 eksponatów z całego świata. Zbiory te są systematycznie poszerzane dzięki darom od artystów, kolekcjonerów oraz pasjonatów kultury ludowej. Muzeum w tym zakresie aktywnie współpracuje z twórcami ludowymi z Polski, jak i z zagranicy, aby wzbogacać swoje zbiory o nowe eksponaty. Kolejnym wyróżnikiem tej placówki jest dział poświęcony zielarstwu i lecznictwu ludowemu, co stanowi odniesienie do postaci ks. Krzysztofa Kluka, patrona muzeum, który był znanym botanikiem, badaczem flory i autorem książek o rolnictwie i przyrodzie. Muzeum w ciągu roku organizuje rozliczne wydarzenia w tym wystawy tematyczne, warsztaty, pokazy dawnych prac rolniczych, jak również imprezy kulturalne i edukacyjne, takie jak festiwale, jarmarki czy dożynki, promujące tradycje rolnicze i folklor. Jest również ważnym miejscem edukacji i badań nad przeszłością i rozwojem rolnictwa oraz historią wsi i małych miasteczek. Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu posiada bardzo dobrze przygotowaną infrastrukturę konferencyjną, dlatego też pracownicy organizują liczne sesje naukowe o tematyce historycznej, etnograficznej, regionalnej, 7 �czy dotyczące aspektów społeczno-politycznych dawnej Polski. Naszą współpracę chcielibyśmy zacieśnić właśnie w tym zakresie, czyli organizacji spotkań poświęconych muzealnictwu etnograficznemu, które stoi przed wieloma wyzwaniami związanymi z dynamicznie zmieniającym się światem oraz rosnącymi oczekiwaniami zwiedzających. Współczesne muzea etnograficzne muszą balansować pomiędzy zachowaniem tradycji a adaptacją do nowoczesnych technologii i oczekiwań odbiorców. Muszą znaleźć sposoby na zaangażowanie współczesnej publiczności, jednocześnie chroniąc dziedzictwo kulturowe przed zapomnieniem. W ostatnich latach zmieniono sposób prezentowania wystaw, obszary i tematy badań, a także powiększona została tematyka pozyskiwanych eksponatów, która odnosi się już do 2 połowy XX wieku i współczesności. Przeobrażeniom i zwiększeniu uległy działania edukacyjne, promocyjne oraz koniecznością stało się pozyskiwanie środków grantowych na tworzenie nowych ekspozycji, zakup obiektów, ale także na realizację badań, które zawsze stanowiły istotny element pracy etnologów i antropologów. Podczas planowanych cyklicznie spotkań dedykowanych muzealnikom, pracownikom innego typu instytucji kultury, pasjonatom dziedzictwa będą prezentowane aktualne wyniki badań prowadzonych w ośrodkach badawczych i instytucjach kultury. Niebagatelną rolę w integracji tych dwóch instytucji nauki i kultury odgrywa Sekcja Muzeologiczna, która została powołana 11 lutego 2014 roku przy Zarządzie Głównym PTL. Celem Sekcji jest m.in. „stworzenie forum dyskusyjnego dotyczącego tak polskich muzeów (ich zadań, zasad i sposobów finansowania, zakresów merytorycznych, zadań konserwatorskich i innych tematów związanych z działalnością podstawową muzeum), jak teorii i badań muzeologicznych”1. Mamy nadzieję, że pierwsze spotkanie, które miało miejsce w dniach 20–21 kwietnia 2023 roku w Ciechanowcu spełniło ten postulat i pozwoliło na zacieśnienie więzi pomiędzy środowiskami reprezentowanymi zarówno przez Towarzystwo, jak i Muzeum. Aby wzajemnie rozpoznać swoje oczekiwania, sformułowany temat naszego pierwszego spotkania został zakreślony w taki sposób, by móc dokonać swego rodzaju przeglądu stanowisk dotyczących statusu etnografii rozumianej jako specyficznego oglądu świata i dokumentowania zjawisk społeczno-kulturowych. Organizatorzy spotkania w Ciechanowcu podzielają pogląd, że w ciągu ostatnich lat etnografia (zwłaszcza ta „uprawiana” przez muzea i w muzeach) bywa postrzegana przez pryzmat stereotypu, który określa ją jako dyscyplinę związaną z przeszłością kultury ludowej i wiejskiej. Cezurą czasową dla badań i budowania ekspozycji muzealnych nadal pozostaje połowa XX wieku, co powoduje utożsamianie jej ze „skansenem muzealnym”, kojarzonym jedynie w pejoratywny sposób jako coś minionego, „przaśnego”, uogólnionego i przekazującego zafałszowany wizerunek przeszłości. Jednocześnie rozwija się nurt badan nastawionych na etnografię dokumentującą przejawy współczesnej kultury ludowej. Badania te skupiając się na przemianach i nowych funkcjach wykorzystują z powodzeniem nowe metody badawcze oparte na współpracy, współuczestnictwie i aktywnej partycypacji. Wobec takich założeń konieczne jest tworzenie forum wymiany doświadczeń dla praktyków i teoretyków, osób związanych z ośrodkami akademickimi i instytucjami kultury, naukowców oraz animatorów kultury i liderów społeczności lokalnych. Osobom uczestniczącym w spotkaniu postawiono kilka pytań, na które starali się odpowiedzieć. Efektem tych wielowątkowych i ożywionych dyskusji jest niniejszy tom, w którym prezentujemy czternaście tekstów przygotowanych przez badaczki i badaczy reprezentujących instytucje z całego kraju. Symbolem naszego spotkania było także zwiedzanie Centralnego Magazynu Zbiorów Muzeum Rolnictwa im. Ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. Ta ogromna inwestycja jest jedną z bardziej nowoczesnych i symbolicznych, jakie zrealizowano w ostatnich latach w muzealnictwie (zwłaszcza tym opartym na etnografii). Wielka, innowacyjna i dobrze zorganizowana przestrzeń zapewnia świetne warunki do przechowywania artefaktów muzealnych, zróżnicowanych pod względem materiału z jakiego zostały wykonane, gabarytów oraz tematyki. Znajdują się tam także specjalistyczne pracownie konserwacji prewencyjnej i aktywnej, stolarnia i warsztat mechaniczny, pracownia digitalizacji zbiorów, serwerownia, pomieszczenia biurowe i socjalne. Jest tam przestrzeń do działań edukacyjnych i naukowych. Ważną częścią konferencji była debata pt. Co będzie dalej z „etnografią w muzeum”?, do udziału w której zaproszenie przyjęli: Monika Dudek (dyrektorka Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie), dr Arkadiusz Jełowicki (kustosz dyplomowany z Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie), prof. dr hab. Jan. Święch (z Uniwersytetu Jagiellońskiego) oraz Robert Zydel Cele i działalność Sekcji Muzeologicznej przy ZG PTL: https://ptl.info.pl/o-ptl/struktura/sekcje/92,Sekcja-muzeologiczna. html (dostęp 15.09.2024). 1 8 �(ówczesny dyrektor Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie). Poruszone w trakcie ożywionej dyskusji wątki pokazały, że katalog problemów współczesnego muzealnictwa etnograficznego jest duży: od problemów z kolekcjonerstwem, włącznie z tym jakiego rodzaju eksponaty powinny być gromadzone (czy tylko te z zakresu kultury tradycyjnej i pozaeuropejskiej, czy odnoszące się do współczesnej kultury wsi i miast); poprzez opracowywanie zasobów, w tym tworzenie specjalistycznych inwentarzy tematycznych umożliwiających właściwe porządkowanie i opracowywanie zgromadzonych eksponatów oraz jakiego rodzaju oprogramowania najlepiej się sprawdziły w tego typu pracach. Podjęto także temat problemów związnych z koniecznością konserwacji eksponatów i brakiem specjalistów w tym zakresie w wielu muzeach. Istotne okazały się zagadnienia: redefiniowania celów statutowych poszczególnych instytucji muzealnych, budowania grup odbiorców i konieczności odpowiadania na ich potrzeby. Podjęty został temat zarządzania zespołem pracowników muzealnych, a także zauważono konieczność dokonywania restrukturyzacji muzeów pod zakres działalności merytorycznej. Jednym z poruszanych wątków była partycypacja społeczna rozumiana jako współpraca muzeów z otoczeniem społeczno-gospodarczym, stałe monitorowanie potrzeb i możliwości tego otoczenia oraz możliwości współpracy w zakresie budowania oferty muzealnej. Myślimy, że będzie to temat kolejnego spotkania w gościnnych progach ciechanowieckiego muzeum. Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz Poznań – Lublin, wrzesień 2024 roku 9 ��CZĘŚĆ I. MUZEA, EKSPOZYCJE I PRAKTYKA KOLEKCJONERSKA ��Jan Święch1 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Jagielloński CZY ETNOGRAFIĘ BĘDZIEMY UPRAWIALI TYLKO W MUZEACH ETNOGRAFICZNYCH? Wprowadzenie Muzea etnograficzne w swoich początkach, przypadających na drugą połowę XIX w., dokonały rewolucyjnych zmian w filozofii kolekcjonerstwa i wystawiennictwa. Pochyliły się one bowiem nad pomijanym wcześniej w praktyce muzealnej dokumentowaniem niezwykłości codziennej ludzkiej egzystencji, nieelitarnej warstwy społecznej – chłopstwa. Sens wspomnianych praktyk muzealnych podbudowywał wielki ogólnoeuropejski ruch regionalny (Bujak 1971: 76–108). Dodać należy, że rozwój polskiego muzealnictwa etnograficznego w drugiej połowie XIX w. nie mógłby zaistnieć bez intelektualnego wsparcia ośrodków akademickich i kształtującej się dyscypliny naukowej – etnografii. Utworzenie bowiem tego typu placówek we wspomnianym okresie, bez uwierzytelniającego akademickiego wykładu, skazane byłoby w najlepszym przypadku, na działania określane jako „nieszkodliwe dziwactwo”. Każda zatem szkoła czy kierunek w etnografii oddawały na rzecz muzealnictwa etnograficznego część aktywności naukowej, wyrażającej się m.in. w proponowaniu modelowych projektów muzeów etnograficznych – wytycznych kolekcjonerskich, wystawienniczych oraz pracy naukowej (Święch, Tubaja 2001: 135–142). Wspólna droga Przypomnijmy zatem, że pierwsze samodzielne muzeum etnograficzne na ziemiach polskich powstało w 1888 r. w Warszawie. Głównym inicjatorem powołania tej placówki był Jan Karłowicz, który podobnie jak Stanisław Ciszewski – pierwszy kustosz muzeum i jednocześnie pierwszy w kraju profesor etnografii, swoje badawcze działania i interpretacje zjawisk kulturowych, podporządkowali kierunkowi ewolucjonistycznemu, w szczególności zaś, wykładowi niemieckiego etnologa Adolfa Bastiana (Bujak 1975: 39–41). Nie ulega też wątpliwości, że pierwsze ekspozycje interesującego nas muzeum, wzorowane były na realizacjach Königliches Museum für Völkerkunde w Berlinie, którego założycielem był Bastian, i u którego praktykował kilka lat Ciszewski. W chwili otwarcia warszawskiego Muzeum Etnograficznego, trzon jego kolekcji stanowiły zbiory krajowe. Dla ewolucjonistycznej kreacji niezbędne były obiekty kultur „egzotycznych”. One bowiem, stanowiły podstawę do szerszej prezentacji ciągów rozwojowych wybranych elementów kultury w możliwie najszerszym zasięgu przestrzennym. W efekcie licznych zabiegów kolekcjonerskich, już w 1905 r. krajowe zbiory stanowiły jedynie 20% całości kolekcji (Bujak 1975: 42). Natomiast ekspozycja muzealna przypominała bardziej magazyn demonstracyjny w dzisiejszym rozumienia tego określenia i prezentowała ciągi rozwojowe obiektów pochodzących z różnych stron świata. Dobór obiektów do takich prezentacji był właściwie dowolny, nastawiany raczej na intrygowanie zwiedzających niezwykłością formy, niż na prezentację konkretnej konceptualizacji zjawiska kulturowego (Bujak 1975: 49). Owa odtwórcza formuła ekspozycyjna Muzeum Etnograficznego w Warszawie zmienia się diametralnie w 1921 r., kiedy to kierownictwo placówki obejmuje Eugeniusz Frankowski. Ten uznany etnograf oraz muzeolog – zwolennik kierunku kulturowo-historycznego w etnologii (Kutrzeba-Pojnarowa 1963: 425–435), zaproponował nową koncepcję wystawy, opartej o modelowe wręcz wyłożenie wizji kreowania kultury przez 1 Kontakt: jan.swiech@uj.edu.pl. 13 �wspomniany naukowy wykład (Dziekoński 1963: 566–568). I tak oficjalnie hasło nowo otwartej wystawy brzmiało: „Aby zrozumieć i poznać kulturę ludu polskiego, należy poznać i zrozumieć kulturę całego świata”. W tym celu Frankowski pogrupował i uszeregował eksponaty na wystawie w ten sposób, aby uzyskać z jednej strony monograficzne ujęcie poszczególnych zagadnień w kraju, z drugiej zaś, aby ten zasadniczy wątek ciągnął się wzdłuż całej wystawy prezentującej również obiekty z innych części świata. Stelaż stanowiły szafy. Na półkach jednej z nich, w linii pionowej, umieszczone były obiekty pochodzące z różnych regionów etnograficznych Polski; w szafach stojących obok, prezentowano natomiast okazy z innych regionów świata, posiadające analogiczne cechy funkcji. Sam Frankowski konstatował zalety ekspozycji następująco: Pragnąc na przykład zapoznać się z garncarstwem, znajduje się wszystkie te okazy skupione na tym samym poziomie. Dzięki takiemu układowi z łatwością można dokonać przeglądu całego dorobku kulturowego i wyróżnić cechy znamienne dla poszczególnych dzielnic. Dzbany ze względu na swój kształt, zostały umieszczone na półkach w połowie wysokości szaf. Zwrócone dziobkiem w jednym kierunku, zestawione z uwzględnieniem pokrewieństwa typu, kształtu, polewy, ozdoby, warsztatu, gdzie zostały wykonane, umożliwiają najsubtelniejszą analizę różnić profilu. Wychodząc z dzieła polskiego do obcego, (…) odnajdujemy na tym samym poziomie szaf wyroby garncarskie oraz odpowiednie im, rozwojowo poprzedzające naczynia z tykwy, z łupiny i kokosu, z rogu, z muszli itp. Służące do tego samego użytku u ludów z różnych części świata.. Na odrębnych tablicach została zobrazowana technika garncarstwa ludowego u nas, oraz innych ludów ziemi. W myśl tej idei zespół przedmiotów muzealnych, fotografii życia i opisów może dać pojęcie o całokształcie zagadnienia, pokazać np. sztukę garncarską jako dorobek cywilizacyjny w jego najróżniejszych przejawach u ludów całego świata, zaznaczając przynależność naszego garncarstwa do wielkich kompleksów ogólnoludzkich, oraz wykazać cech charakterystyczne, tworzące znamiona naszej odrębności grupowej (Frankowski 1926: 55–56). Przytoczony przykład, dotyczący garncarstwa to tylko jeden z elementów interesującej nas wystawy. W podobny sposób eksponowano obiekty z zakresu gospodarki podstawowej, obrzędów, budownictwa, sztuki, itp. O ile nowatorska koncepcja Eugeniusza Frankowskiego eksponowania kultury ludowej nie znalazła naśladowców w Polsce, przede wszystkim ze względu na ubogie zbiory większości placówek etnograficznych, o tyle wzorowały się na niej muzea etnograficzne w krajach Europy Zachodniej, dysponujące odpowiednio bogatymi zbiorami. Stanowi ona zatem istotny wkład w rozwój pawilonowych ekspozycji etnograficznych w skali europejskiej, zaś Muzeum Etnograficzne w Warszawie zyskało wówczas status czołowej tego typu placówki Starego Kontynentu (Dziekoński 1963: 569). Na szczególną uwagę i przypomnienie zasługują również trzy polskie projekty wzorcowych modeli pawilonowych muzeów etnograficznych. Powstały one w trzech pierwszych dekadach XX w. i wspólną ich cechą była programowa deklaracja o naukowym charakterze tych placówek, czego konsekwencją było: tworzenie kolekcji, profilaktyka konserwatorska, opracowanie naukowe zbiorów, prowadzenie badań, tworzenie ekspozycji i programów edukacyjnych, miały być pochodną działalności naukowej. Koncepcje te miały ogromny wpływ na kształtowanie się krajowego muzealnictwa etnograficznego, ale podkreślić należy również ich oddziaływanie na obraz tego typu muzeów w krajach słowiańskich. Pierwszy w polskim muzealnictwie wzorcowy model muzeum etnograficznego przedstawił w 1913 r. Bronisław Piłsudski. Był to memoriał w sprawie urządzenia działu ludoznawczego w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, skierowany do Zarządu tej placówki (Piłsudski 1914–1921: 147–188). Już w preambule tego wyjątkowo starannie przygotowanego dokumentu jednoznacznie zaznaczono, że: „Muzeum musi być instytucją naukową, stojącą na poziomie współczesnej wiedzy pracownią, w której mogliby zawodowi etnografowie pracować nie dorywczo, ale systematycznie nad wszechstronnym poznaniem ludu podhalańskiego” (Piłsudski 1914–1921: 153). Ową naukowość musi podbudowywać: specjalistyczna biblioteka, archiwum, katalog kart naukowych obiektów oraz fotografii i materiałów terenowych, ponadto sprzęt fotograficzny, sprzęt antropometryczny, a także fonograf. B. Piłsudski opracował też, pierwszą w polskim muzealnictwie, kartę katalogu naukowego z komentarzem w jaki sposób ma być ona opracowywana. Sporo uwagi poświęcono profilaktyce i praktyce konserwatorskiej obiektów. Wymienione powyżej pryncypia miały być podstawą do budowania podhalańskiej etnograficznej kolekcji w postaci 28. działów-zagadnień grupujących przedmioty konieczne dla perspektywy historycznej, społecznej, obyczajowej i geograficznej, uwzględniając również (co warte podkreślenia) kontekst etniczny – zamieszkujących Podhale ludności romskiej i żydowskiej. W końcu bardzo dokładnie określono zasadę budowania ekspozycji stałej oraz wystaw czasowych, które miały być realizowane kolejno przez mieszkańców poszczególnych gmin Podhala aby „opowiedzieli” o swo- 14 �jej swojskości kulturowej (sic! to przecież formuła muzeum partycypacyjnego). Muzeum miało być miejscem edukacji i spotkań, których celem była nie tylko nauka o przeszłości, ale i o przyszłości Podhala. Wyniki badań zaś, miały być publikowane w periodyku – „Podhalańskim Roczniku Naukowym”, którego dokładny projekt przygotował B. Piłsudski w 1915 r. (Piłsudski 1915: 1–4, maszynopis Arch. MT w Zakopanem). Wczytując się w znakomity projekt B. Piłsudskiego – działu etnograficznego w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, nabiera się przekonania, że wyprzedził on koncepcje tzw. „nowej muzeologii”, do której tak często odwołują się muzeolodzy w Polsce od blisko osiemdziesięciu lat2. Drugi wzorcowy model muzeum etnograficznego opracował i opublikował w 1928 r. Kazimierz Moszyński (Moszyński 1928: 1–78). Propozycja ta kierowana była zasadniczo do środowiska regionalistów, którego potencjał organizacyjny dostrzegał i cenił K. Moszyński pisząc: „Spośród tych wszystkich korzyści jakie regionalizm powinien oddać etnografii, tworzenie zbiorów regionalnych na prowincji może stać się najważniejszą” (Moszyński 1925: 11–16). Ten najwybitniejszy badacz Słowiańszczyzny, zdając sobie sprawę, że inicjatywa utworzenia muzeum regionalnego i gromadzenia zbiorów będzie najczęściej prowadzona przez niewykształconych, etnografów – amatorów w preambule interesującego nas opracowania, prezentuje znakomity wykład na temat, czym jest etnografia i jakie naukowe procedury obowiązują przy doborze obiektów do kolekcji i ich opisie. Wskazuje też na konieczność tworzenia przy tych placówkach bibliotek oraz archiwów. Z niezwykłą precyzją przedstawiono też zespoły obiektów, które miały dokumentować 15 działów kultury materialnej, duchowej i społecznej, niezbędnych do ekspozycyjnej prezentacji kultury określonego regionu etnograficznego. Jak już wspomniano, ów wzorcowy model kierowany był zasadniczo do muzeów regionalnych i stał się podstawą organizacji większości muzeów i działów etnograficznych oraz ich prezentacji wystawienniczych w kraju w okresie przed- i powojennym (Znamierowska-Prȕfferowa 1968: 419–450). Kolejny model etnograficznego muzeum przedstawiła, a następnie rozwinęła Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa 1926: 1–28, 1933: 75–98). Ta nowatorska w działaniach placówka podzielona została na dwie strefy. Pierwsza, określana mianem „muzeum laboratorium”, przeznaczona była zasadniczo dla studentów i uczonych, badających zgromadzone obiekty i rozpoznających za ich pomocą fenomeny kultury. Druga strefa, nazwana „muzeum demonstracyjnym”, dedykowana była szerokim kręgom odbiorców. Organizowano w niej tematyczne wystawy czasowe, obrazujące specyficzny rodzaj typologii etnograficznej, opartej na studiowaniu stosunków zachodzących między tworzywem, techniką wytwórczą, kształtem i funkcją ideologiczną przedmiotów w kontekście ich własnej historii, łańcucha przemian strukturalnych, tworzenia filiacji typów, narastania nowych i ginięcia starych wartości. Dla naszych rozważań ważniejsza jest pierwsza sfera. Była ona bowiem miejscem głębokiej refleksji nad nowymi wykładniami z zakresu teorii kultury. „Muzeum laboratorium” zakładało ścisłą współpracę muzealników z pracownikami akademickim, rotacyjną wymianę kadr, możliwości zdobywania stopni naukowych, a wszystko po to, aby jak podkreślała to Jędrzejewiczowa: „Słowem, chcąc, ażeby z jednej strony Muzeum nie zmartwiało, z drugiej zaś, ażeby etnografowie książkowcy również nie kamienieli w fikcjach mózgowych, koniecznym jest zachowanie i w przyszłości jak najściślejszego kontaktu między Uniwersytetem a Muzeum”. (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa 1933: 87–88). Kolekcję budowali pracownicy naukowi i studenci Zakładu Etnologii Uniwersytetu w Wilnie, tworząc Uniwersyteckie Muzeum Etnograficzne. Wojna przeszkodziła w pełnej realizacji tego projektu, a zgromadzone zbiory zostały rozproszone3. Książka The New Museology, pod red. P. Vergo, Londyn 1989, w polskiej literaturze przedmiotu cytowana jest często jako nowatorski wykład, który zmienił oblicze polskiego muzealnictwa i jego rolę we współczesnym społeczeństwie. Koncepcja muzeum partycypacyjnego, wykorzystującego jego potencjał na rzecz: lokalnego rozwoju gospodarczego, rewitalizacji miast i osiedli, rozwoju społecznego, wzmocnienia kulturowej świadomości i społecznej kreatywności oraz miejsca integracji społecznej, to ubrane w naukowy język postulaty Bronisława Piłsudskiego. 3 Formułę wileńskiego Muzeum planowała odtworzyć w Toruniu profesor Maria Znamierowska-Prüfferowa – uczennica C. Jędrzejewiczowej i kustosz Muzeum Etnograficznego przy Zakładzie Etnologii wileńskiego Uniwersytetu. Niemal natychmiast, po przybyciu transportem repatriacyjnym do Torunia w 1945 r. w nowo utworzonym Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Katedrze Etnologii i Etnografii, kierowanej przez profesor Bożenę Stelmachowską, podjęła próbę utworzenia uniwersyteckiego muzeum etnograficznego. Ta inicjatywa nie znalazła jednak zrozumienia u władz Uniwersytetu oraz w macierzystej jednostce organizacyjnej. Długoletnie zabiegi M. Znamierowskiej-Prüfferowej zostały uwieńczone sukcesem dopiero w 1959 roku. Powołane zostało wówczas samodzielne Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Jego koncepcja zakładała pełne udostępnianie tworzonych kolekcji – ekspozycje → magazyny demonstracyjne → i magazyny studyjne. 2 15 �Dla urzeczywistnienia takich projektów muzeów i działów etnograficznych, potrzebna była wykształcona na poziomie studiów wyższych kadra pracowników działalności podstawowej. W okresie międzywojennym wysokie standardy w tym zakresie oferowały ośrodki akademickie w: Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Warszawie i Wilnie. Po II wojnie światowej zaś, w: Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Warszawie, Wrocławiu i Toruniu, bowiem ówczesne programy studiów etnograficznych były opracowywane najczęściej przez profesorów, którzy w swoim życiorysie zawodowym zetknęli się bezpośrednio z praktykę muzealną. Przywołajmy w tym miejscu cały szereg takich właśnie postaci m.in.: Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej, Barbary Bazielich, Jana Bujaka, Stanisława Ciszewskiego, Witolda Dynowskiego, Eugeniusza Frankowskiego, Marii Frankowskiej, Mieczysława Gładysza, Adolfa Nasza, Edwarda Pietraszka, Stanisława Poniatowskiego, Romana Reinfussa, Tadeusza Seweryna, Bożeny Stelmachowskiej, Anny Szyfer, Marii Znamierowskiej-Prȕfferowej. Dlatego właśnie kursy z zakresu muzealnictwa były czymś oczywistym w programach nauczania we wszystkich wymienionych powyżej ośrodkach akademickich, zaś do prowadzenia tych zajęć zapraszano też często muzealników, posiadających spory dorobek naukowy oraz stopnie naukowe. Absolwenci etnografii do końca lat 70. ubiegłego stulecia, reprezentowali formację etnografii dokumentalnej, można rzec bardzo dobrego „rzemiosła”, doskonale sprawdzającego się w muzealnictwie. Były to osoby o ogromnej erudycji etnograficznej, encyklopedycznej znajomości rzeczy, otoczonych aurą kultury niematerialnej, znakomici „terenowcy”, głęboko osadzone w terenie, znające tajniki fotografii dokumentacyjnej, reportażowej, filmu dokumentalnego, rysunku odręcznego i technicznego, transkrypcji dialektologicznej, nierzadko też muzycznej oraz bez trudu poruszające się również po zasobach archiwalnych. Owi szlachetni „rzemieślnicy” pochylający się nad dokumentowaniem fenomenów szybko zmieniającego się świata kultury ludowej, brali w pełni świadomie udział w „wyścigu z czasem”, w którym stawką był sam przedmiot ich badań, rezygnując wcale nierzadko z kreowania własnych ambicji – udziału w szerszym naukowym dyskursie, na rzecz tworzenia różnego typu rzeczowych i archiwalnych „kapsuł pamięci” z użyciem coraz doskonalszych narzędzi zapisu dokumentacyjnego. Początki kryzysu i próby jego zażegnania W 1980 r. na łamach kwartalnika „Polska Sztuka Ludowa” ukazał się tekst grupy młodych etnografów: Zbigniewa Benedyktowicza, Czesława Robotyckiego, Ludwika Stommy, Ryszarda Tomickiego i Jerzego Wasilewskiego, stanowiący zbiór postulatów w sprawie innego niż dotychczas uprawiania etnografii – nauki o kulturze (Benedyktynowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewski 1980: 47–60). Ów „manifest” wskazał, że w badaniach nad problemami wielowątkowej kultury współczesnej należy zastosować nowe metody badawcze oraz sposoby interpretacji i reinterpretacji zjawisk kulturowych. O ile projekt – antropologia kultury w środowisku akademickim po kilkunastu latach został urzeczywistniony, o tyle w muzealnictwie etnograficznym proces ten przebiegał znacznie wolniej, co nie znaczy, że nie eksperymentowano z nowymi metodami służącymi do budowy nowych kolekcji z zakresu kultury współczesnej oraz reinterpretacyjnymi wystawami4. Niestety nie wypracowano wówczas nowej – partnerskiej formuły wspólnych działań, zaś współpraca tych podmiotów, sprowadzona została właściwie do kurtuazyjnych kontaktów. Sytuacja taka w niedługim Struktury organizacyjnej muzeum umożliwiała nie tylko koncentrowanie się na dokumentowaniu dziedzictwa materialnego, ale też dziedzictwa niematerialnego (!!!) – działy folkloru muzycznego, ustnego i tańca, wiedzy i medycyny ludowej oraz zwyczajów i obrzędów, były w zasadzie działami badawczymi. Prowadzono też szeroko zakrojone badania terenowe, skierowane na opracowywanie syntez zjawisk kulturowych. W końcu przygotowane realizacje wystawiennicze w części pawilonowej muzeum, odbiegały od ewolucjonistycznego wykładu, a kierowały się w kierunku fenomenologicznego przedstawiania rzeczywistości kulturowej, stąd niezbędna w takiej opcji ekspozycja – muzeum na wolnym powietrzu. Na wystawach pawilonowych delektowali się zwiedzający szczegółem, na ekspozycji skansenowskiej, ów szczegół osadzony był w pełnym kontekście kulturowym. Zasygnalizowane powyżej, nie wszystkie zresztą, założenia tej placówki poświadczają dobitnie naukowo-badawczy charakter tej placówki (Święch 2020: 206–208). 4 Przywołać w tym miejscu można choćby nowatorskie w kraju badania inwentaryzacyjne, przeprowadzone w 1987 r. przez zespół pracowników Muzeum Etnograficznego we Włocławku, Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz studentów etnologii UJ. Chodziło o stworzenie kolekcji dokumentującą współczesną wieś, w której uchwycono najbardziej ważkie, chociaż często nieprawdopodobne treści, tkwiące w najbanalniejszym nieraz przedmiocie oraz zrejestrować wzajemne powiązania pomiędzy nimi, odsłaniające ich wymowę symboliczną. W akcie kreowania obiektu muzealnego, była to zmiana fundamentalna (Święch, Szacki, 1990: 24–51). �okresie doprowadziła m.in. do braku zainteresowania tematyką muzeologiczną w programach studiów etnologicznych, a w konsekwencji do „braku chemii”, aby najłagodniej ująć to zjawisko, pomiędzy środowiskiem akademickim i muzealnym. Nie odmawiano wprawdzie etnologom – specjalistom muzealnym takiego właśnie określania się, ale jednocześnie akademicy traktowali muzealników najczęściej patriarchalnie, wskazując na „rzemieślniczy” charakter wykonywanej przez nich pracy, zaś przejście pracownika naukowo-dydaktycznego z uczelni wyższej do pracy w muzeum, postrzegane było, poza stanowiskami dyrektorskimi, w kategorii zawodowego upadku, a przyjmując terminologię towarzyszącą zdarzeniom sportowym – spadkiem do niższej ligi. Więcej, nawet w przypadku problematyki, która upraszała się o wspólny dyskurs – w sferze zainteresowań współczesnej antropologii kultury, znalazły się również „rzeczy”. Akademicy podążali własną drogą, proponując w mentorskich niekiedy wykładach nowy język ich opisu. Wykłady te wywołały konsternację w środowisku muzealników, w szczególności z muzeów etnograficznych, bowiem zaproponowany „nowy” język opisu „rzeczy”, stosowany był właściwie w muzealnictwie „od zawsze”. W praktyce i teorii muzeologicznej każdy obiekt w kolekcji, obok swojej formy i funkcji, jest również nośnikiem różnego typu treści, znaczeń, symboli, wartości emocjonalnych i estetycznych. W przestrzeni muzealnej staje się on podstawowym „tekstem” w prowadzonych narracjach ekspozycyjnych. „To one ogniskują wszystkie muzealne problemy, intelektualne dylematy, rozterki estetyczne i etyczne. Muzealnik jest obywatelem rzeczywistości urzeczowionej” (Berent 2014: 16). Załamanie się instytucjonalnych kontaktów, nie przekreśliło jednak kontaktów nieformalnych. Te ostatnie pozwoliły na zorganizowanie spotkania – konferencji w Muzeum Etnograficznym we Włocławku pod nazwą: „Warsztaty Etnograficzne. Kategorie kultury ludowej – 1990 r.”. Za priorytet przyjęto swobodę wypowiedzi referentów i nieograniczoną limitem czasowym dyskusję. Chodziło o to, aby przedstawić różne stanowiska i modele uprawiania naszej dyscypliny oraz zaproponować nowe formy kontaktów i współpracy. W konferencji uczestniczyło ponad sto osób w tym kilkadziesiąt, które miały ogromny wpływ na kreowanie obrazu współczesnej akademickiej etnologii i antropologii kulturowej oraz muzealnictwa etnograficznego w Polsce, m. in.: L. Stomma, A. Jackowski, J. Wasilewski, Z. Benedyktowicz, I. Kabzińska, W. Michera, S. Sikora, E. Nowina-Sroczyńska, K. i K. Piątkowscy, Cz. Robotycki, D. Czaja, J. Szpilka, M i W. Bursztowie, M. Buchowski, J. Schmidt, A.K. Kowalski, S. Węglarz, i muzealnicy: P. Szacki, T. Baraniuk, A. Pelczyk, J. Adamczewski, I. i J. Święchowie, I. Kotowicz Borowy, M. Kośko, M. Lipok. Cały dorobek konferencji /programowe wystąpienia i dyskusję/, którą uważa się za przełomową dla relacji muzealnictwa etnograficznego z etnologicznymi ośrodkami naukowymi w kraju, został opublikowany (Rocznik Muzealny Włocławek 1991: 145–310; Święch I., Święch J. 2021: 353–358). W dyskusji padły jednoznaczne deklaracje partnerskiej współpracy. Odwołam się w tym miejscu do wypowiedzi Cz. Robotyckiego: Uważam za fałszywą tezę rozróżniającą etnografów na tzw. muzealników i teoretyków. Twierdzę, że etnografia jest jedna i integralna. Krótko mówiąc: w każdym miejscu można robić rzeczy mądre i niemądre. Muzealników nie wyróżnia technika dotykania rzeczywistości. Jeśli chcę i wiem co chcę, to mogę to robić w każdym miejscu, dlatego ten podział tak silnie zarysowany uważam za niepotrzebny i obie strony krzywdzący. Powinniśmy traktować się tak samo i z właściwym szacunkiem. Technika wykonywania pracy nie może być kryterium rozróżniającym nas między sobą (Robotycki 1991: 309). Kolejne podobne spotkania odbyły się w Bytomiu, 1991 r. (Śląskie Prace Etnograficzne 1992: 3–123), w Poznaniu, 1998 r. (Wyznania i Perswazje 1999: 3–90), w Bytowie 2006 r. (Nasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodnio-Kaszubskiego w Bytowie 2007: 3–220) i Warszawie 2008 r. (Etnografia Nowa 2009: 3–160). O ile przywołane powyżej konferencje w kapitalny sposób zmieniły krajowe muzealnictwo etnograficzne, m in. poprzez przełamanie tematycznego monopolu – kultury ludowej, o tyle nie przełożyły się one na nowe programy studiów etnograficznych, uwzględniających potrzeby kadrowe tegoż muzealnictwa. W poszukiwaniu nowych dróg współpracy Stowarzyszenie Muzeów na Wolnym Powietrzu w Polsce zorganizowało Ogólnopolską Konferencję Muzeologiczną pt. Współczesne problemy zarządzania w muzeach. Edukacja, dobór kadr, 27 luty – 1 marca 2023 r. Sierpc. Do Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu zaproszono przedstawicieli wszystkich krajowych muzeów na wolnym powietrzu, specjalistycznych etnograficznych muzeów pawilonowych oraz ważniejszych działów etnograficznych, znajdujących się w strukturach wielodziałowych muzeów pawilonowych. 17 �Ponadto zaproszono do wystąpień konferencyjnych przedstawicieli wszystkich ośrodków akademickich, kształcących studentów w zakresie etnologii i antropologii kulturowej. Organizatorzy konferencji chcieli uzyskać odpowiedź od przedstawicieli ośrodków akademickich na dwa pytania: dlaczego mimo zgłaszanych ofert zatrudnienia, absolwenci etnologii nie podejmują pracy w muzeach oraz jakie kursy i w jakim zakresie są prowadzone w programie studiów, które przydatne są w praktyce muzealnej? Chodziło w szczególności o muzealnictwo, historię etnografii, etnografię Polski, ludową wizję świata. Muzealnicy zaś, w ramach dyskusji mieli przedstawić swoje minimalne oczekiwania od absolwentów studiów w zakresie etnologii i antropologii kulturowej. Zaprezentowane wystąpienia i głosy w dyskusji nie napawały optymizmem. I tak w programach kształcenia tzw. „przedmioty muzealne” w większości ośrodków są kursami nie wchodzącymi do obowiązkowego kanonu, zaś praktyki badań terenowych sprowadzone są do niezbędnego minimum. W takiej sytuacji osiągnięcie podstawowego znawstwa, niezbędnego do poruszania się po muzealnych „magazynach przeszłości”, będących jednocześnie kluczem do zrozumienia całej wielkiej współczesnej transformacji kulturowej wsi i miast w Polsce, jest w zasadzie wykluczona. W efekcie łatwiej jest nowym adeptom muzealnictwa etnograficznego udokumentować współczesne subkultury, niż współczesną złożoność kulturową wsi5. Muzealnicy zwracali uwagę na epatowanie przez młodych etnologów swoją wrażliwością i przekonaniem, że ich intuicja jest wystarczającym instrument do nieomylnego interpretowania zjawisk. Jeśli nie są to odosobnione przypadki, to ponieśliśmy dydaktyczną klęskę! Antropologiczną ideę otwartości na świat i zachwytu nad jego niezwykłością, zastąpiliśmy zajmowaniem się wyłącznie sobą, „auto-erotyczną fiksacją? badaniem siebie, doglądaniem siebie, rozpaczliwą próbą przebicia muru, rozdarcia całunu grobowej izolacji?” (Bartoś 2023:25). Konferencja sierpecka unaoczniła skalę problemu i potrzebę szybkich działań. Nowe formy partnerskiej współpracy z ośrodkami akademickimi muzea muszą zbudować w oparciu o dwa filary – potencjał badawczy zespołu pracowników merytorycznych oraz potencjał promocji osiągnięć nauki. I tak: 1. Obecnie większość projektów badawczych realizowana jest w ramach uzyskiwanych grantów. Reżimy terminowe sprawiają, że budowanie zespołu, którego członkowie przekroczyli próg „głębokiego wtajemniczenia” w podejmowanym zagadnieniu, jest bardzo trudne. Takimi osobami są pracownicy działalności podstawowej w muzeach. Duża ich część to specjaliści z ogromną, szczegółowa wiedzą, osadzonych doskonale w tzw. terenie. Ich przydatność na każdym etapie badań byłaby nie do przecenienia. Atutem są też spore umiejętności organizacyjne muzealników. Niestety osoby takie są najczęściej nieznane w świecie akademickim. Potrzebne jest zatem ogólnodostępne zestawienie pracowników muzeów, posiadających stopień naukowy z krótką charakterystyką ich osiągnięć i specjalności. Wydaje się, że takiego zadania mógłby podjąć się w skali całego kraju się NIM, ale też branżowe stowarzyszenia muzealne lub same muzea na swoich stronach internetowych. 2. Większość dużych, w szczególności zaś międzynarodowych akademickich projektów badawczych, opatrzona jest też klauzulą szerszej popularyzacji wyników badań, ponieważ finalne naukowe dzieła ze względu na hermetyczność prowadzonych w nich rozważań, zawężają odbiór niewątpliwych osiągnięć do wąskiego grona uczonych. Wystawy muzealne stanowią nieocenioną wręcz formułę dla takich właśnie działań. Doświadczenia i opinie zachwytu akademików przy tego typu realizacji, potwierdzają olbrzymi potencjał muzeów w tym zakresie6. Pozostaje odpowiedzieć jeszcze na pytanie: jakie korzyści przyniesie muzealnictwu taka współpraca? Zacznijmy zatem od tych wymiernych: 1. Tworzenie nowych kolekcji, inspirujące kreacje wystawiennicze i programy edukacyjne. 2. Uzupełnienie sprzętu wystawienniczego. Na brak rzetelnych badań i tekstów w tym zakres zwraca uwagę Andrzej Leder. Pisze on: „Większość Polaków mieszka dziś w przestrzeni miejskiej, znikoma część pracuje na roli. A jednak folwarczne zmagania chłopa z panem nadal określają wyobraźnię tego mieszczańskiego społeczeństwa. … Brak tekstów kultury, które dadzą naszej wyobraźni oparcie w nowoczesności, będzie nas skazywał na to że, pozostaniemy tym dziwnym tworem: chłopskim pniem, porośniętym pańskim mchem.” (Leder 2018: 102). Wiele też tekstów przedstawianych jako naukowe rozważania, przypomina bardziej dziennikarskie przekazy i reportaże, lub pisarstwo, niestety mocno odległe od poziomu wrażliwości etnograficznej i antropologicznej Tadeusza Redlińskiego, Konopielka, 1973, lub Wiesława Myśliwskiego, Traktat o łuskaniu fasoli, 2007, czy też: W środku jesteśmy baśnią. Mowy i rozmowy, 2022. 6 Przywołam tu przykładowo międzynarodowy projekt badawczy „HERA” – „Religijność przeżywana” Kierownik tego projektu prof. dr hab. Anna Niedźwiedź, z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ zatrudniła do polskiej jego części muzealników i to zarówno do prac badawczych jak i realizacji wystaw muzealnych propagujących szeroko wyniki badań. 5 18 �3. Możliwości pozyskiwania kolejnych grantów badawczych. 4. Bonusy finansowe dla pracowników muzeum uczestniczących w grancie. Drugą grupę stanowią korzyści, które określiłbym jako ideowe. Należy w tym miejscu przed wszystkim wymienić: 1. Zdobywanie i utrwalanie umiejętności naukowych procedur muzealników. 2. Tworzenie liderów pracy naukowej w muzeum i atmosfery potrzeby takiej pracy. 3. Uzyskiwanie stopni naukowych przez muzealników. Epilog W 2019 r. etnologia i antropologia kulturowa została wykreślona z listy dyscyplin naukowych w naszym kraju. W różnych formach protestów przeciw tej niezrozumiałej decyzji całe nasze środowisko akademickie zamanifestowało wyjątkową zgodność poglądów. Zabiegi te jednak nie przyniosły pożądanych rezultatów. Z inicjatywy prof. J Barańskiego, udało się uzyskać zgodę na spotkanie z Włodzimierzem Bernackim – Sekretarzem stanu w Ministerstwie Edukacji i Nauki i Pełnomocnikiem Rządu ds. monitorowania wdrażania reformy szkolnictwa wyższego oraz profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. W pierwszym spotkaniu uczestniczył również prof. J. Święch i prof. M. Brocki. Starannie przygotowany do rozmów Pan minister przedstawił statystykę kadry naukowej etnologów i antropologów kulturowych w krajowych ośrodkach akademickich i naukowych instytucjach na tle statystyk innych dyscyplin naukowych. Porównanie to nie wyglądało korzystnie dla naszej sprawy. Umówiliśmy się, że na kolejne spotkanie przyniesiemy uzupełnione dane, bowiem nie znaleźliśmy na przedstawionej liście, kilku nazwisk z mniejszych ośrodków akademickich. Jednak nawet ta korekta nie podniosła znacząco statystyki. Postanowiliśmy zatem, że w przygotowanym zestawieniu, ujmiemy wszystkich etnologów pracujących w polskich muzeach, które w statutowych zapisach są przecież placówkami naukowo-oświatowymi i stanowią bezpośrednie zaplecze ośrodków akademickich. Pan minister długo studiował listę i w końcu, męczącą ciszę przerwała uwaga: tak, to jest istotny argument. Trzecie spotkanie, odbyło się w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ z udziałem Dyrekcji Instytutu i miało charakter informacyjny. Dotyczyło ewentualnych kolejnych procedur, związanych z powoływaniem Rady Dyscypliny Nauki Etnologii i Antropologii Kulturowej w Uniwersytecie Jagiellońskim. 11 października 2022 r. podpisano nowe rozporządzenie Ministerstwa Edukacji i Nauki w sprawie wykazu dyscyplin naukowych w Polsce. Etnologia i antropologia kulturowa po blisko trzyletniej przerwie powróciły na tą listę, a mówiąc w pewnym uproszczeniu, dzięki muzealnictwu etnograficznemu. Na pytanie zawarte w tytule niniejszego artykułu: „Czy etnografię będziemy uprawiali tylko w muzeach etnograficznych?”, należy odpowiedzieć: byłoby bardzo źle gdyby ośrodki akademickie odcięły się od swojego naturalnego szerokiego zaplecza. O jego ogromnym potencjale wspomniano powyżej. Konieczne jest zatem wypracowanie jak najszybciej nowych programów studiów etnograficznych, które uwzględnią potrzeby muzeów etnograficznych. Może to być formuła specjalizacji, bądź system dłuższych praktyk muzealnych. Doświadczenia systemu stypendialnego „Praxis” związanego z półrocznymi praktykami w wybranych muzeach, okazały się nadspodziewanie dobre. 40% uczestniczących w nich studentów podjęło stałą pracę w muzeum, w którym odbywali praktyki. Streszczenie Muzealnictwo etnograficzne w Polsce nie zaistniałoby bez uwierzytelniającego wsparcia etnografii akademickiej. Do końca lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia ośrodki uniwersyteckie kształciły etnografów przygotowanych do pracy muzealnej. Te ścisłe kontakty i współpraca zaczęły się załamywać w latach osiemdziesiątych XX w. O ile nowe inicjatywy obustronnie korzystnej współpracy z przełomu XX i XXI w. zmieniły polskie muzealnictwo etnograficzne m.in. poprzez przełamanie tematycznego monopolu – kultury ludowej, o tyle nie stworzono w programach studiów etnograficznych specjalności muzealnictwa etnograficznego. W dłuższym przedziale czasu antropologia kultury może utracić swoje naturalne zaplecze, będące fundamentem utrzymania etnologii i antropologii jako dyscypliny naukowej. Słowa klucze: etnografia, antropologia kultury, muzealnictwo etnograficzne 19 �Bibliografia: Benedyktowicz, Z., Robotycki, Cz., Stomma, L., Tomicki, R., Wasilewski, J. (1980). Antropologia kultury w Polsce – dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do Słownika. „Polska Sztuka Ludowa” , nr 1, s. 47–60. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, C. (1926). Wskazówki dla zbierających przedmioty dla Muzeum Etnograficznego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Wilno, Wydawnictwo „Zorza”. (1933). Zakład Etnologii Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, „Balticoslavia”, t. 1, s. 76–98. Berent, E. (2014). Wprowadzenie. W: Berent E. (red.), Mom jo skarb. Pamięć rzeczy w tradycjach dolnośląskich. Wrocław, Agencja Wydawnicza „ARGI” Bujak, J. (1971). Znaczenie regionalizmu i krajoznawstwa dla rozwoju muzeów i zbiorów etnograficznych, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne”, z. 5, s. 76–108. Bujak, J. (1975). Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne”, z. 8, s. 39–41. Dziekoński, T. (1963). Profesor dr Eugeniusz Frankowski, „Lud”, t. 48, s. 66–68. „Etnografia Nowa” (2009). Nr 1, s. 3–160. Frankowski, E. (1926). Muzeum etnograficzne. W: Pięćdziesięciolecie Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie, Warszawa, s. 55–56. Kutrzeba-Pojnarowa, A. (1963). Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim, „Etnografia Polski”, t.7, s. 425–435. Leder, A. (2018). Ile w Polaku chłopa, a ile szlachcica. „Polityka. Pomocnik Historyczny” nr 5, s. 102. Moszyński, K. (1925). Regionalizm wobec etnografii, „Ziemia”, s. 11–16. (1928). Etnografja w Muzeach Regionalnych, Warszawa, Wydawnictwo „Nasza Drukarnia”. „Nasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodnio-Kaszubskiego w Bytowie”. (2007). Nr 9, s. 3–220 Piłsudski, B. (1914–1921). W sprawie Muzeum Tatrzańskiego. (O urządzeniu działu ludoznawczego), „Rocznik Podhalański”, t.1, s. 147–188. „Rocznik Muzealny Włocławek” (1991). T.4, s. 145–310. „Śląskie Prace Etnograficzne” (1992). T. 2, s. 3–123. Święch, I., Szacki, P. (1990). Badania inwentaryzacyjne. Założenia i realizacja, „Rocznik Muzealny Włocławek”, t. 3, s.24-51. Święch, J., Tubaja, R. (2001). Szkoły i kierunki w etnologii a muzealnictwo etnograficzne w Polsce. W: Jasiewicz Z., Karwicka T., (red.), Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, Poznań, Wydawnictwo M-Druk, s. 135–142. 20 �Święch, J. (2020). Muzeum Etnograficzne – nauka czy park rozrywki. W: Barańska K., Murzym-Kupisz M., Święch J., (red.), Muzea na wolny powietrzu. Antycypacje, Kolbuszowa, Wydawnictwo „Historia Iagellonica”, s. 203–214. Święch, I., Święch, J. (2021). Włocławska konferencja Warsztaty Etnograficzne 1990. Radość i dziwienie się wraz z Ludwikiem Stommą, „ PSL Konteksty, nr 1-2, s. 353–358. „Wyznania i Perswazje” (1999). T. 1, s. 3–90. Znamierowska-Prȕfferowa, M. (1968). Polskie muzealnictwo etnograficzne w okresie 25-lecia PRL, „Lud”, t. 53, s. 419–450. 21 ��Katarzyna Waszczyńska1 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski NIEŁATWA KOEGZYSTENCJA. MUZEA REGIONALNE A KOLEKCJONERZY ETNOGRAFIKÓW NA KURPIOWSZCZYŹNIE W piramidzie wartości muzealnych obiekty etnograficzne znalazły się na trzeciej pozycji od dołu i na sześć możliwych (Bergeron 2020: 200). Nie oznacza to jednak braku zainteresowania nimi, mimo faktu, że pierwsze muzea etnograficzne na ziemiach polskich były organizowane w XIX w. (Barańska 2004: 46, 52). Z kolei dookreślenie celów i misji tworzenia takich zbiorów nastąpiło dopiero w latach 20. i 30. XX w.2. Jedną z osób zaangażowanych w te działania był Kazimierz Moszyński (1928: 98–170), inną Maria Znamierowska-Prüfferowa, która apelowała: „Dopomóżcie w ratowaniu ginących zabytków kultury ludowej! Dopomóżcie w rozumnem, celowem gromadzeniu i ochranianiu wytworów ludu wiejskiego!” (Znamierowska-Prüfferowa 1932: 1). Powstające wówczas muzea, w których znajdowały się zbiory etnograficzne określano jako muzea regionalne, podkreślając ich bliski związek z terenem, w którym (i dla którego) działały. Tak zapoczątkowany rozwój muzealnictwa etnograficznego przerwała II wojna światowa, dokonując zniszczenia dużej części zbiorów (Barańska 2004: 57). Po wojnie podjęto się ich odtworzenia, a jednostki muzealne upaństwowiono i wprowadzono rozróżnienia na muzea centralne i okręgowe3. Z powyższego można wnosić, że gromadzenie obiektów etnograficznych, będących „świadectwem jakiejś kultury i jakiejś społeczności w określonym momencie historii” (Bergeron 2020: 201) jest domeną tylko jednostek muzealnych. Tak jednak nie jest. Zbiory takie można odnaleźć w wielu izbach regionalnych4. Zainteresowani nimi byli i są również kolekcjonerzy. Co więcej, prowadzona szczególnie przez tych ostatnich działalność zbliżona jest do tej muzealnej: nie tylko poszerzają swoją kolekcję, lecz także ją udostępniają zwiedzającym. Jednak relacje kolekcjonersko−muzealne nie zawsze są oczywiste, szczególnie kiedy funkcjonują na jednym terenie. Celem artykułu jest charakterystyka takiej sytuacji z obszaru Kurpiowszczyzny. W pierwszej części zostaną przybliżone tutejsze jednostki muzealne i izby regionalne oraz wybrani zbieracze-kolekcjonerzy etnografików, a w drugiej będą poddane refleksji ich relacje i wskazane możliwe przyczyny, które sprawiają, że ich koegzystencja została określona w tytule jako niełatwa. Zbiory obiektów etnograficznych Kurpiowszczyzna to region etnokulturowy, który wyznaczają rzeki: Pisa na wschodzie, Narew na południu, Orzyc i Omulew na zachodzie oraz dawna granica między Prusami a Rzeczpospolitą na północy. W tak zarysowanym obszarze znajdują się: jedno muzeum, które do 1998 roku było okręgowym − Muzeum Kultury Kurpiowskiej oraz dwa muzea na wolnym powietrzu: Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętmika w Nowogrodzie i Zagroda Kurpiowska w Kadzidle. Warto przyjrzeć się im bliżej, ale nie tylko synchroniczKontakt: k.waszczynska@uw.edu.pl. Warto dodać, że wówczas uznano za wzorcowe Muzeum Tatrzańskie (Midura 2001: 116), ale nie to powołane na przełomie XIX i XX w., ale to otwarte w 1922 r. i kierowane przez Juliusza Zborowskiego. 3 Muzea okręgowe zaczęto organizować pod koniec lat 50. XX w. i w wielu przypadkach były to przekształcone dawne muzea regionalne (Ptaśnik 1964: 64). Po reformie administracyjnej 1975 r. muzea okręgowe organizowano w każdym z 49 województw. 4 Marian Pokropek dowodzi, że izby regionalne rozpowszechniły się po II wojnie światowej (Pokropek 1980: 8). 1 2 23 �nie, lecz także diachronicznie. Uwzględnienie historii zbiorów kurpiowskich ujawnia bowiem, że takich jednostek było więcej niż te wymienione. I tak, w miejscowości Szelków nad Orzycem (czyli już na ziemi kurpiowskiej), w 1897 r. powstało jedno z pierwszych w Królestwie Polskim muzeów wiejskich o charakterze etnograficznym i rolniczym (Kielak 2012: 122). Jego inicjatorem i organizatorem był komisarz do spraw włościańskich powiatu makowskiego I.G. Poprużenko5, a siedzibą miejscowy Urząd Gminy6. Zbiory liczyły ok. 100 obiektów, a były wśród nich: „stroje ludowe najbliższej okolicy, narzędzia rolnicze, sprzęty domowe. Znalazły się tam również ciekawostki i okazy z krajów egzotycznych” (Kielak 1996: 186). Niestety muzeum to nie przetrwało I wojny światowej. Kolejną inicjatywę muzealną było zorganizowane już w Ostrołęce Muzeum Puszczańskie. Powstało ono w 1912 r., w ramach Oddziału Ostrołęckiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Warto dodać, że część zbiorów została przekazana przez Adama Chętnika (etnografa i muzealnika kurpiowskiego) i pochodziła z jego prywatnej kolekcji. W muzeum tym gromadzono obiekty etnograficzne, związane z kulturą materialną Kurpiów oraz zabytki archeologiczne, historyczne i przyrodnicze (por. Kielak 1996: 188). Podobnie jak w przypadku Szelkowa muzeum to nie przetrwało I wojny światowej7. W 1927 r. otwarto jedno z pierwszych muzeów na wolnym powietrzu – Muzeum Kurpiowskie w Nowogrodzie nad Narwią. Inicjatorem jego powołania był, wspomniany już, Adam Chętnik8. Zbiory liczyły ok. 3000 tys. obiektów w dwóch działach: etnograficznym i przyrodniczym. Warto dodać, że 2/3 z nich pochodziło z prywatnej kolekcji Chętnika9, a samo Muzeum działało w ramach Towarzystwa Krajoznawczego. II wojna światowa przyniosła zniszczenie muzeum i zbiorów10. Po jej zakończeniu rozpoczął się długi proces odbudowy, wspierany m.in. przez Muzeum Regionalne w Łomży. W 1958 r., w jego ramach przygotowano wystawę dotyczącą tradycyjnego rolnictwa kurpiowskiego, którą następnie przeniesiono do Nowogrodu, dając tym samym początek kurpiowskiemu muzeum na wolnym powietrzu. Ponownej organizacji muzeum patronował Adam Chętnik11. Od lat 60. XX w. zaczęto przenosić lub rekonstruować budynki mieszkalne i gospodarcze z terenu środkowej i wschodniej Kurpiowskiej Puszczy Zielonej i prezentować w nich przedmioty codziennego użytku z tych terenów. Po śmierci Chętnika w 1967 r., placówka przyjęła oficjalnie nazwę: Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie12. Wymienione Muzeum Kultury Kurpiowskiej, mające swoją siedzibę w Ostrołęce to z kolei jednostka powołana w 1975 r. jako Muzeum Okręgowe w Ostrołęce. Założeniem muzeów okręgowych była ich wielodziałowość (Ptaśnik 1964: 57). W jednostce ostrołęckiej zorganizowano, pod koniec lat 70. XX w., cztery działy odpowiadające za zbiory: archeologiczne, etnograficzne, historyczne i sztuki13. Dział etnograficzny opiekował się gromadzonymi obiektami pochodzącymi przede wszystkim z terenów Puszczy Zielonej i Puszczy Białej, a także z pogranicza kurpiowsko-mazurskiego. Wśród nich znalazły się narzędzia rolnicze, rzemiosło wiejskie (wyroby plecionkarskie, garncarskie, bednarskie oraz ciesielskie i stolarskie, np. meble), sprzęty związane z zajęciami takimi jak: bartnictwo, pszczelarstwo, tkactwo, rybołówstwo itd., a także tkaniny i ubiory odświętne, przede wszystkim kobiece, z ich dodatkami: koronkami i haftami. Zgromadzono również przykłady plastyki obrzędowej i twórczości ludowej. Początkowo liczba zbiorów etnograficznych szacowana była na 1400 obiektów, obecnie14 przekroczyła 3300, w tym znajduje się kolekcja ok. 700 wyciZostał mianowany na to stanowisko w 1894 r. (Mianowania „Kurier Poranny”, 1894, nr 333, 3). Informacja za: http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=2662; dostęp: 15.12.2023 r. 7 Informacja za: http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=2295; dostęp: 16.12.2023 r. 8 Muzeum zostało zorganizowane na działce zakupionej przez małżeństwo Zofię i Adama Chętników w 1919 r. W jego budowę i organizację byli zaangażowani miejscowi rzemieślnicy, rolniczy i rybacy należący do miejscowego oddziału Towarzystwa Krajoznawczego, którego założycielem i prezesem był Chętnik. Otwarcie muzeum odbyło się w ramach Towarzystwa (Kurpiowskie… 1969: 21). 9 Chętnik rozpoczyna swoją aktywność zbieracza ok. 1909 r. i gromadzi je w domu ojca – Wincentego Chętnika. W latach 1911–1913 przekazał część zbiorów tworzącym się wówczas jednostkom muzealnym w Łomży i wspomnianemu Muzeum Puszczańskiemu w Ostrołęce. Zbiory te w czasie I wojny światowej zostały rozproszone i zginęły. Po wojnie Chętnik powraca do zbierania (Kurpiowskie… 1969: 20). 10 O szczegółach zniszczeń można przeczytać w informatorze muzealnym (Kurpiowskie… 1969: 27). 11 W działaniach tych brała również czynny udział druga żona Chętnika − Jadwiga (1912–1995) − nauczycielka, regionalistka i muzealniczka. 12 Za: Historia Muzeum – http://skansenkurpiowski.pl/wiadomosc/historia-muzeum; dostęp: 17.12.2023 r. 13 Uzupełniały je: dział naukowo-oświatowy, biblioteka oraz Sala Wiktora Gomulickiego (Kielak 1982: 11–12). 14 Dane z 2021 r., pochodzą ze strony muzeum: https://muzeum.ostroleka.pl/?page_id=208; dostęp: 16.12.2023 r. 5 6 24 �nanek kurpiowskich. Należy dodać, że zmiana nazwy muzeum i jego reorganizacja, które nastąpiły pod koniec XX w., mogą wskazywać na większą rolę działu etnograficznego15 niż wcześniej. Wreszcie drugie z muzeów na wolnym powietrzu to Zagroda Kurpiowska w Kadzidle, która jest formalnie filią Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce. Ten „punkt muzealny typu skansenowskiego” zorganizowano w 1991 r. (Kielak 1990: 135). Przeniesiono tu budynki mieszkalne i gospodarskie, pochodzące z XIX i pocz. XX w. z miejscowości Golanka, Łodziska i Tatary k/Kadzidła, dopełniając je przedmiotami codziennego użytku, wyposażenia wnętrz oraz narzędziami. Na terenie zagrody znalazły się również: kuźnia, olejarnia, drewutnia, studnia z żurawiem, ule (w tym kłodowe)16. Ten przegląd jednostek muzealnych należy dopełnić najmłodszą tego typu inicjatywą − Muzeum w Dzwonnicy Myszynieckiej17, które zostało otwarte w 2018 r. Odbiega ono jednak od poprzednich swoim charakterem − dominującymi prezentacjami multimedialnymi, które pokazują wybrane aspekty kultury kurpiowskiej. Jednostki muzealne to nie jedyne miejsca gromadzenia obiektów etnograficznych. Ich obecność można odnotować również w izbach regionalnych. Marian Pokropek postrzega izby jako „nowy typ kolekcjonerstwa, czy wręcz zbiorów muzealnych” (Pokropek 1980: 8), a definiując podkreśla ich charakter prywatny lub prywatno-społeczny oraz zróżnicowanie tematyczne, związane jednakże z historią i kulturą danej miejscowości i jej okolic (Pokropek 1980: 9). Ich powoływanie można zatem uznać za organizacyjną formę pośrednią między muzeum a zbiorami kolekcjonera. W przypadku Kurpiowszczyzny należy odnotować kilka izb. W „Przewodniku po izbach regionalnych w Polsce” (1980) znalazły się trzy: Zbiory Regionalne i Współczesnej Sztuki Kurpiowskiej18 w Kadzidle (Pokropek 1980: 101–102), Izba Pamięci Narodowej przy Szkole Podstawowej nr 2 im. Stanisława Staszica w Ostrołęce19 (Pokropek 1980: 161) oraz również z Ostrołęki − Zbiory regionalne Henryka Ciszewskiego20 (Pokropek 1980: 161–162). Znajdujące się w nich zbiory etnograficzne miały zbliżony charakter. We wszystkich można było oglądać: sprzęty domowe (w tym tkackie), narzędzia rolnicze, instrumenty muzyczne, przykłady sztuki ludowej: rzeźby, wycinanki, tkaniny, plastykę obrzędową itd. Podobieństwem był również czas kiedy powstały − lata 70. XX w. Natomiast różne okazały się ich dalsze losy. I tak, o Izbie Pamięci Narodowej przy Szkole Podstawowej nr 2 w Ostrołęce − brak informacji. O Zbiorach Regionalnych i Współczesnej Sztuce Kurpiowskiej w Kadzidle wiadomo tyle, że pod koniec lat 80. XX w. część zbiorów − głównie rzeźby trafiły do ówczesnego Muzeum Okręgowego w Ostrołęce, co stało się z pozostałymi trudno jednoznacznie powiedzieć. Natomiast Zbiory regionalne Henryka Ciszewskiego były na tyle dobrze rozpoznawalne, że po jego śmierci w 2013 r. w całości zostały przejęte przez Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce. Biorąc powyższe pod uwagę można odnieść wrażenie, że izby regionalne na Kurpiowszczyźnie należą do przeszłości. Nie jest to zgodne ze stanem faktycznym. Obecnie są następujące działy: Dział Etnograficzny, w którym znalazła się pracownia archeologiczna (dawny Dział Archeologiczny), Dział Historyczno-Artystyczny, Dział Edukacji i Promocji (https://muzeum.ostroleka.pl/?page_id=208; dostęp: 16.12.2023 r.). Należy też dodać, że Muzeum w Ostrołęce jest też organizatorem Pomnika Mauzoleum żołnierzu poległych w bitwie pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku (więcej patrz: https://muzeum.ostroleka.pl/?p=1245; dostęp: 16.12.2023 r.). 16 Należy dodać, że w wyniku pożaru w 2015 r. zniszczeniu uległy dwie stodoły i znajdujące się w nich zbiory rzemiosła, warsztat stolarski, naczynia drewniane oraz środki transportu: wóz, sanie, bryczka. W 2016 r. pozyskano nowe obiekty, mające zastąpić spalone (https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/podpalenie-bylo-przyczyna-pozaru-w-skansenie-kurpiowskim-w-kadzidle; data dostępu: 16.12.2023 r.). W 2016 r. zrekonstruowano jedną ze stodół. 17 Zarządzającym muzeum jest Urząd Miejski w Myszyńcu. Jego powołanie jest jednym z celów projektu „Ochrona dziedzictwa kulturowego poprzez renowację Bazyliki Mniejszej oraz XVIII-wiecznej Dzwonnicy w Myszyńcu wraz z zagospodarowaniem terenu − wzrost regionalnego potencjału turystycznego” realizowanego ze środków Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego na lata 2014–2020, Oś Priorytetowa: Gospodarka Przyjazna Środowisku, Działanie 5.3. Dziedzictwo kulturowe (https://rckkmyszyniec.pl/index.php/informacja-turystyczna/dzwonnica-myszyniecka; data dostępu: 17.12.2023 r.) 18 Organizatorem Zbiorów był ksiądz Jan Franciszek Urban, który nazywał je „Skarbcem kultury kurpiowskiej”. Na gromadzenie i prezentację zbiorów, liczących ok. 1000 obiektów przeznaczył dwie salki katechetyczne, korytarz i starą zakrystię w kościele p.w. Świętego Ducha w Kadzidle (Braun 2012: 335). 19 Jej inicjatorkami były Halina Gałązka i Władysława Ciborowska (Pokropek 1980: 161). Brak informacji o wielkości zbiorów. 20 Henryk Ciszewski (1920–2013) był twórcą ludowym (rzeźbiarzem), działaczem regionalnym i kolekcjonerem. Swoje zbiory (nie tylko etnograficzne, bo też numizmatyczne, historyczne, geologiczne, archeologiczne i przyrodnicze) liczące około 400 obiektów udostępniał w regałach-gablotach i niewielkim pomieszczeniu obok swojego domu. To minimuzeum było przez niego nazwane „Kaczeńcem” (Parzych 1991: 189). 15 25 �Obecnie bowiem działają: Izba Pamięci Czesławy Konopkówny w Kadzidle − udostępniona w 1979 r.21; Izba Pamięci Biskupa Edwarda Samsela w Myszyńcu − otwarta w 2015 r.22; Muzeum Brata Zenona w Czarni − działające od 2002 r.23. W każdym z tych miejsc obecne są obiekty etnograficzne. Czasem w wymiarze większym, czego przykładem jest Izba z Kadzidła, która odwzorowuje wnętrze chaty kurpiowskiej wraz z jej charakterystycznymi sprzętami i zdobieniami (w tym wypadku wycinankami), a czasem mniejszym − kiedy wykorzystywane są pojedyncze elementy odnoszące się bezpośrednio do terenu − Izba z Myszyńca. Warto zauważyć, że to co różni działające izby od wcześniej przywołanych to fakt, że nie prezentują one zróżnicowanych pod względem tematycznym zbiorów, ale są skoncentrowane na konkretnej postaci jako reprezentanta danej społeczności i jej kultury. Do tak nakreślonego obrazu jednostek zainteresowanych gromadzeniem obiektów etnograficznych należy dodać jeszcze kolekcjonerów. Pasja kolekcjonowania nie jest niczym wyjątkowym. James Clifford − amerykański historyk i antropolog przekonywał, że „pewien sposób <<gromadzenia>> wokół jednostki i wokół grupy − nagromadzenie materialnego <<świata>> […] jest prawdopodobnie uniwersalny” (Clifford 2000: 235). To jednak co wyróżnia kolekcjonerów to przedmiot ich zainteresowań. Z tego powodu z grupy osób posiadających pasję kolekcjonerską, a mieszkających na terenie Kurpiowszczyzny zostali wybrani ci, których zbiory mają charakter etnograficzny. Do takich osób należą m.in. Antoni Tomala z Ostrołęki/ Kadzidła, Zdzisław Bziukiewicz z Wachu czy Henryk Kulesza z Lelisa. Warto krótko zaprezentować wymienionych kolekcjonerów i ich zbiory. I tak, Antoni Tomala to ponad 80-letni mężczyzna urodzony w Kutnie, którego los związał najpierw z Łowiczem24, potem Białymstokiem25, aż wreszcie z Ostrołęką, w której podjął pracę i założył rodzinę. Jego pasja kolekcjonerska początkowo dotyczyła znaczków, pudełek od zapałek, różnych przedmiotów metalowych, które gromadził w garażu w Ostrołęce. Pozbył się ich jednak i zainteresował przedmiotami codziennego użytku, które wykorzystywano na Kurpiach oraz narzędziami i maszynami rolniczymi. Swoje zbiory umieścił na kupionej w Kadzidle działce oraz w piwnicy postawionego przez siebie domu. Ich liczba to 1860 sztuk, a każdy z obiektów otrzymał swoją etykietkę i został opisany. Tworzenie dokumentacji było związane z jednej strony z zainteresowaniami kolekcjonera: […] zbieram po Kurpiach różne rzeczy, dla mnie ciekawe co do czego służyło, jak działało, jak było nazywane. Zbieram te rzeczy, bo giną, a ja chcę pokazać, że były. A te usłyszane opowieści nagrywam na dyktafon, a potem na kartkę zapisuję26 a z drugiej z wymogami stawianymi zbiorom, które mają być wpisane do wykazu muzeów27. Antoni Tomala uzyskał taki wpis w 2014 r., od tego czasu funkcjonowały one pod nazwą „Prywatne Muzeum Inicjatorką i organizatorką Izby była Czesława Konopkówna (1925–1993) − wycinankarka. Warto dodać, że Izba w Kadzidle nawiązywała do wystroju Izby z Tatar, który Konopkówna przygotowała na konkurs na wnętrze chaty kurpiowskiej, ogłoszony w 1949 r. przez Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Warszawski Urząd Wojewódzki. Miejsce to funkcjonowało do 1969 r. i pożaru, który zniszczył dom. Nowa Izba została zaaranżowana w zakupionym przez krewnych wycinankarki − Tadeusza i Stanisławę Konopków drewnianym domu w Kadzidle. Państwo Konopkowie byli również zaangażowani w prace organizacyjne, a po otwarciu Izby w 1979 r., stali się jej opiekunami. Po śmierci Czesławy Konopkówny w 1993 r., Izba przyjęła jej imię, a we wnętrzu pojawiła się wystawa poświęcona wycinankarce. 22 Głównymi inicjatorami i założycielami Izby byli Stefania i Janusz Prusaczyk z Myszyńca (więcej patrz: Waszczyńska 2018: 243−256). 23 Muzeum zostało zainicjowane przez księdza Wacława Nowackiego − proboszcza kościoła p. wez. Poczęcia NMP w Czarni i upamiętnia postać franciszkanina brata Zenona Żebrowskiego (1898–1982). Zlokalizowane jest w pomieszczeniach dawnej plebanii. We wnętrzach łączona jest historia i kultura lokalna, nawiązująca do jego kurpiowskiego pochodzenia z kulturą miejsca, w którym prowadził działalność − Japonią (https://to.com.pl/muzeum-brata-zeno-w-czarni/ga/6217914/ zd/9679916; dostęp: 17.12.2023). Ta dwoistość sprawiła, że zaczęto używać nazwy Muzeum Kultury Polsko-Japońskiej (zapis nazwy zgodny z oryginałem) (Bis, Jóźwiak, B. Kielak, N. Kielak, Pędzich br: 20) . 24 Należał tu przez kilka lat do zespołu folklorystycznego (rozmowa z A. Tomalą, .06.2012, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). 25 Zdobywał tu wykształcenie budowlane i został inżynierem (rozmowa z A. Tomalą, .06.2012, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). 26 Rozmowa K. Waszczyńskiej z A. Tomalą, .07. 2012, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki. 27 Wykaz muzeów jest prowadzony przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, ale nie jest tożsamy z Państwowym Rejestrem Muzeum. Wpisane do niego jednostki muzealne są powoływane przez osoby prywatne lub organizacje nie posiadające osobowości prawnej, decyduje o nim zinwentaryzowanie zbiorów i posiadany regulamin lub statut. 21 26 �<<Tomala>>”. Warto dodać, że w 2006 r. kolekcjoner otrzymał nagrodę − „Kurpika”28 za popularyzację regionu kurpiowskiego i jego kultury. Stan zdrowia Tomali sprawił, że pod koniec pierwszej dekady XXI w.29 był zmuszony sprzedać działkę z domem oraz zbiorami. Nowi właściciele nie byli jednak zainteresowani opieką nad Prywatnym Muzeum „Tomala”. W tej sytuacji cześć zbiorów trafiła do prywatnego muzeum Zdzisława Bziukiewicza. Co stało się z Pozostałymi? – Nie wiadomo30. Kolejny kolekcjoner − Zdzisław Bziukiewicz − to Kurp urodzony w 1965 r., mieszkający w Wachu ze swoją rodziną, w gospodarstwie po rodzicach. Z wykształcenia jest technikiem ekonomistą, ale to umiejętność obróbki bursztynu, której nauczył się od rodziców: Stanisława i Marianny Bziukiewiczów zadecydowała, że został twórcą ludowym31. To również działacz regionalny i propagator wiedzy o Kurpiowszczyźnie32. Jak sam o sobie mówił: ja z zamiłowania historyk jestem. Zawsze mnie historia interesowała, a ta najbliższa tak samo33. Zbieranie przedmiotów i narzędzi wychodzących z użytku oraz organizacja muzeum, w którym można je pokazać było konsekwencją tych zainteresowań. Na muzeum kolekcjoner wykorzystał przestrzeń nieczynnej stodoły, w której prezentuje zbiory tematycznie, zgodnie z pracami wykonywanymi w kurpiowskim gospodarstwie rolnym, uzupełnione przykładami tkanin, kurpiowskich ubiorów odświętnych, mebli, różnego rodzaju naczyń czy plastyki obrzędowej. Z kolei większe narzędzia, maszyny rolnicze, środki transportu itd. pokazuje na zewnątrz − w obrębie gospodarstwa. Warto dodać, że oprócz artefaktów, w zbiorach znajdują się materiały archiwalne i publikacje dotyczące Kurpiowszczyzny. Muzeum zostało udostępnione 1 kwietnia 2009 r.34 Od tego czasu trwa nieustanna praca nad powiększaniem zbiorów (dzisiaj [2023 r.] jest ich już kilka tysięcy) i ich eksponowaniem. Kolekcjoner wkłada również dużo wysiłku w zabezpieczanie ich stanu, prowadzenie dokumentacji (w tym fotograficznej) i inwentaryzacji zbiorów. Wszystkie te zabiegi służyły celowi, by wpisać zbiory jako Muzeum Kurpiowskie w Wachu do Wykazu muzeów, co też nastąpiło. Zdzisław Bziukiewicz prowadzi muzeum razem z żoną − Laurą35. Razem też prowadzą lekcje muzealne i warsztaty, dla których przestrzenią i oparciem merytorycznym są zbiory etnograficzne. Małżeństwo Bziukiewiczów za swoją działalność twórczą oraz popularyzatorską wielokrotnie było nagradzane36. Wreszcie Henryk Kulesza − Kurp, urodzony w 1950 r. w Olszynach, historyk, działacz regionalny, śpiewak. Od 1976 r. związany zawodowo37 i rodzinnie z Lelisem. W połowie lat 90. XX w. zaangażował się w organizację Ośrodka Etnograficznego38. Warto dodać, że inicjatywa ta miała poparcie władz lokalnych39, które przekazały na ten cel budynek należący do gminy (Ogniewska 2012: 6). Pod koniec 1997 r. odbyło się uroczyste otwarcie wystawy poświęconej wyposażeniu tradycyjnej chaty kurpiowskiej: małej i dużej izby, alkierza, sieni40. Pan Henryk aranżując je wykorzystał własne zbiory (m.in. przekazał warsztat tkacki Jest to nagroda Prezesa Związku Kurpiów przyznawana rokrocznie od 2001 r. za ochronę dziedzictwa kulturowego, budzenie tożsamości i pracę na rzecz rozwoju regionu kurpiowskiego. 29 Informacja od Zdzisława Bziukiewicza (.12.2023 r.) 30 Należy dodać, że muzeum nie zostało wykreślone z Wykazu muzeów MKiDN, ani też nie nastąpiła zmiana co do jego opiekuna (https://bip.mkidn.gov.pl/pages/rejestry-ewidencje-archiwa-wykazy/wykaz-muzeow.php; dostęp: 20.12.2023 r.). 31 Od 1995 r. Zdzisław Bziukiewicz należy do Stowarzyszenia Twórców Ludowych. 32 Prowadzi intensywną działalność popularyzatorską także w przestrzeni wirtualnej − www.kurpie.com.pl. Warto dodać, że była to jedna z pierwszych stron prowadzona przez twórcę ludowego (więcej patrz: Waszczyńska 2010: 163–178). 33 Rozmowa P. Strojnowskiego z Z. Bziukiewiczem, .07. 2011, Wach, transkrypcja w archiwum autorki. 34 Więcej na temat muzeum patrz: Braun, Braun 2022: 117−132, Waszczyńska 2014: 341−361. 35 Laura Bziukiewicz również jest twórczynią ludową. Zajmuje się koronką-frywolitką. 36 Zdzisław Bziukiewicz otrzymał m.in. Kurpika w 2005 r., Nagrodę Wójta Gminy Kadzidło w 2009, ale też Odznakę „Zasłużony dla Kultury Polskiej” w 2014 czy Medal 100-lecia Odzyskania Niepodległości 2018. Z kolei Laura Bziukiewicz otrzymała m.in. Kurpika w 2021 r, Nagrodę Wójta Gminy Kadzidło (2013), Medale Pro Mazovia (2013 i 2019), Nagrodę Specjalną Ministra Kultury i Sztuki (2013 i 2020). 37 Pan Henryk był nauczycielem historii w szkole w Lelisie; od 1995 r. uczył w tutejszym Liceum ekonomicznym, a po przejściu na emeryturę, w latach 2003–2006 na pół etatu w Zespole Szkół im. Kardynała Stefan Wyszyńskiego w Lelisie [rozmowa z H. Kuleszą, 5.07.2009, Lelis, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki]. 38 Drugą osobą odpowiedzialną za organizację była Anna Ogniewska − wówczas dyrektor Gminnego Ośrodka Kulturalno-Oświatowego w Lelisie. 39 Decyzja na ten temat zapadła 21 sierpnia 1996 r. (Ogniewska 2012: 6). 40 Dokładny jej tytuł brzmiał: „Wnętrza chaty kurpiowskiej”, a otwarcie odbyło się 12 października 1997 r. (Ogniewska 2012: 6). 28 27 �teściowej – Marianny Sadłowskiej) oraz to, co zebrał współpracując z uczniami. Na tym jednak nie poprzestał i gromadził dalej. W każdym z pozyskanych obiektów Kulesza widział świadka przeszłości i tradycyjnego życia wsi kurpiowskiej, który ma wartość wymierną i moralną. Tłumaczył: gdyby sprzedać te rzeczy, które ma Ośrodek, to można by zrobić 10 km drogi asfaltowej, ale byśmy sami siebie sprzedali41. W 1998 r., władze samorządowe przekazały dodatkowe trzy pomieszczenia w budynku po dawnym Urzędzie Gminy na nowe wystawy, a w następnych latach kolejne, bo zbiorów przybywało. Około 2007 r. Ośrodek Etnograficzny zaczęto nazywać Ośrodkiem Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów. Gromadzone przez pana Henryka zbiory odzwierciedlały życie i kulturę dawnej wsi kurpiowskiej42, uzupełnione eksponatami ukazującymi przyrodę43 i historię44 Kurpiowszczyzny. Szacunkowo zbiory leliskie liczyły ponad 2,5 tys. obiektów. Należy dodać, że formalnie Ośrodek został podporządkowany Gminnemu Ośrodkowi Kulturalno-Oświatowemu w Lelisie45, a pan Henryk został w nim zatrudniony (na umowę zlecenie) jako jego opiekun i przewodnik (Ogniewska 2012: 6). Jego działalność wykraczała jednak poza obowiązki służbowe. Niestrudzenie zbierał, edukował, popularyzował wiedzę o Kurpiowszczyźnie46. Niestety dobra passa Ośrodka, mimo przekonania władz47 i mieszkańców o jego wartości, nie trwała długo. Efektem jest stan dzisiejszy (2023 r.), w którym niegdyś otwarte gościnnie drzwi − są zamknięte na głucho. Zaprezentowane pokrótce jednostki muzealne, izby regionalne, a także kolekcjonerzy etnografików (choć tu dokonany został ich wybór48) ukazują Kurpiowszczyznę jako region zainteresowany własną kulturą regionalną. Dążenie do jej zachowania to cel, który bez wątpienia ich łączy. Czy jest jednak wystarczający, by na nim budować wzajemne relacje? Relacje muzealniczo-kolekcjonerskie Rozważając relacje między jednostkami muzealnymi i kolekcjonerami najczęściej przywołuje się historię muzealnictwa, w której można wskazać przykłady kolekcji muzealnych powołanych i/lub powiększanych dzięki kolekcjonerom i ich zbiorom49. Nie inaczej było z muzeami etnograficznymi. Przykładami takich jednostek z terenu Kurpiowszczyzny może być Muzeum Puszczańskie z 1912 r. (dzisiaj nieistniejące), czy Muzeum Kurpiowskie w Nowogrodzie nad Narwią (obecne Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie). Obydwa powstały dzięki prywatnym zbiorom Adama Chętnika. Za uznanie wagi kolekcjonerstwa, a jednocześnie postrzeganie go jako zjawiska kulturowego można uznać organizowane przez muzea spotkania z kolekcjonerami oraz wystawianie ich zbiorów. Taki przykład działania można wskazać również z terenu kurpiowskiego. Był nim choćby zorganizowany w 2015 r. przez Muzeum Kultury Kurpiowskiej Dzień Kolekcjonera50. Co jednak należy zauważyć, mimo że uczestniczyli w nim kolekcjonerzy z OstroRozmowa K. Waszczyńskiej z Henrykiem Kuleszą (5.07.2009 r., nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). Były to: narzędzia i sprzęt związany z obróbką lnu i tkactwem, szewstwem, garncarstwem, plecionkarstwem, obróbką drewna i stolarstwem, rybołówstwem, pozyskiwaniem bursztynu, bartnictwem itd., a także przeniesiona wystawa pokazująca wnętrza chaty kurpiowskiej. Na zewnątrz, w znajdującym się nieopodal budynku magazynowo-sklepowy (zakupionym przez samorząd gminny w 2000 r.) swoje miejsce znalazły mniejsze maszyny i urządzenia rolnicze, środki transportu, gręplarka do wełny, olejarnia. Duże maszyny rolnicze stanęły pod wiatą wybudowaną ze środków samorządowych w 2005 r. 43 To wypchane zwierzęta i ptaki. 44 To kilka eksponatów archeologicznych, militarnych i numizmatycznych. 45 od 2015 r. to Centrum Kultury − Biblioteki i Sportu w Lelisie; https://ckbislelis.pl/o-nas.html 46 Należy dodać, że współpracował z różnymi podmiotami: Ostrołęckim Towarzystwem Naukowym im. Adama Chętnika w Ostrołęce, Ostrołęckim Chórem Nauczycielskim itd. (Ośrodek… 2005: 9), a także z IEiAK UW (Waszczyńska 2009: 297–300). 47 Warto dodać, że Ośrodek został wpisany do Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla Gminy Lelis na lata 2020–2023, który stanowi załączniku do uchwały nr XIX/138/2020 Rady Gminy Lelis z dnia 29 września 2020 r. Wskazany jest tu jako jedna z najciekawszych atrakcji turystycznych (s. 12), co jednakże zmienia jego znaczenie dla społeczności lokalnej. Nie jest już miejscem przechowywania i ochrony dziedzictwa kulturowego, ale turystycznym obiektem i ciekawostką. 48 Nie można bowiem zapomnieć o Henryku Dąbrowskim z Rozóg (zmarłym w 2012 r. nauczycielu i kolekcjonerze, którego zbiory zostały przeniesione do Izby regionalnej, specjalnie zorganizowanej dla nich w Gminnym Ośrodku Kultury w Rozogach) czy Mariannie i Waldemarze Pędzich z Szafarczysk. 49 O roli jaką pełnili w muzealnictwie kolekcjonerzy szeroko pisał Krzysztof Pomian (2012). 50 Obchodzony był 15 października 2015 r. Warto dodać, że była wówczas zorganizowana wystawa pt. „Od włoskich butów 41 42 28 �łęki i okolic, to zabrakło wśród nich tych zbierających obiekty etnograficzne. Tę tematykę prezentował natomiast Henryk Słowikowski51 z Kamieńczyka nad Bugiem, czyli z terenu niekurpiowskiego. Zastanawiając się dlaczego tak mogło się stać warto przypomnieć przytoczone przez Bergerona rozróżnienie kolekcjonerów Reimsa na introwertyków, którzy ukrywają swoje zbiory i ekstrawertyków, którzy lubią je pokazywać i chętnie dzielą się swoimi odkryciami (Reims 1981 za Bergeron 2020: 196). Zakwalifikowanie kurpiowskich kolekcjonerów etnografików do tych pierwszych mogłoby być takim wyjaśnieniem, gdyby nie to, że każdy z nich za swój cel obrał wykorzystywanie zbiorów do edukacji i popularyzacji Kurpiowszczyzny. Tak więc przyczyny ich nieobecności musiały być inne. Funkcjonowanie muzeum i kolekcjonera (czy kolekcjonerów) na jednym terenie i zainteresowanie podobnymi obiektami (w tym wypadku etnografikami) nie jest rzadkością, ale to jak układają się ich relacje pozostaje kwestią otwartą. W tym kontekście warto przyjrzeć się: motywacjom i powiązanym z nimi gromadzeniu zbiorów, zarządzaniu nimi − tworzeniu dokumentacji i ochronie, a także ich wystawianiu i udostępnianiu. I tak, to co bez wątpienia zbliża muzeum i kolekcjonerów to przekonanie, że ich działania służą zachowaniu tego co jest tego warte. Z tym, że określenie owej wartości nie jest już tożsame. W przypadku tworzonych kolekcji muzealnych decyduje o tym charakter zbiorów i realizowana polityka ich pozyskiwania. Dana rzecz staje się przedmiotem/obiektem etnografii, dzięki zdefiniowaniu ich przez etnografów (Kirshenblatt-Gimblett 2016: 30), czyli w tym wypadku osób tworzących komisję zakupów. Z kolei kolekcjoner decyduje sam wedle własnego rozeznania, a przede wszystkim potrzeby (por. Jackowski 1975: 5). Ujawniona tu różnica ma swoje konsekwencje. Jedną z nich jest przekonanie, że tylko muzea gromadzą w sposób profesjonalny, a więc są do tego predestynowane. Rodzi to krytykę działań kolekcjonera. Spotkał się z nią Antoni Tomala, który wspominał: […] bo ja mam kochanych przyjaciół w Muzeum w Ostrołęce i oni mi dokuczali, że ja zbieram, a nie wolno mi zbierać, jeżeli to jest niezarejestrowane.. e .. tam zarejestruję. No to co, wziąłem pojechałem do Ministerstwa Kultury i podpisałem co trzeba, pani tam dała mi statut, minister podpisał i odczepta się ode mnie, że ja nielegalnie zbieram52. W przypadku Tomali działanie muzealników ostrołęckich okazało się mobilizujące, by zarejestrować zbiory i − co warto zaznaczyć − nazwać je: „muzeum”. Podobny ruch wykonał Zdzisław Bziukiewicz, choć on używał określenia „muzeum” od samego początku udostępniania zbiorów, ale również dokonał odpowiedniego wpisu do rejestru ministerialnego53. Inną konsekwencją jest to, co jest zbierane. Aleksander Jackowski w latach 70. XX w. wskazywał tematy z zakresu sztuki ludowej, ale i antropologii codzienności, które były pomijane przez muzea, a za to dostrzeżone przez kolekcjonerów (Jackowski 1975: 4–5). Wspominał o tym również Zdzisław Bziukiewicz: skanseny państwowe, czy społeczne przespały ten moment przejścia chłopa na traktor […] a to jest tak, że tysiąclecia ludzie obywali się koniem, wozem, ręczną obróbką, ale czas przyspieszył i dał kopa, że chłop się w rakietę przesiadł, a my się zamykamy na tym etapie konia, jakby cała reszta w ogóle nie istniała. […] Dlatego nam bardziej się chciało, żeby taki realny pokazać obraz życia, w jednym gospodarstwie mogły przecież stać sprzęty starsze i nowsze54. Nierzadko jest jednak tak, że zbiory muzealne i kolekcjonerskie są podobne, a mimo to postrzeganie ich „wartości” jest różne. Dobrze ilustruje to przytaczany już schemat Yvesa Bergerona, w którym najwyższe miejsce w piramidzie wartości zajmuje obiekt muzealny, a kolekcjonerski jest mu podporządkowany, co więcej autor nazywa go wręcz „czyśćcem”. do ebay kolekcjonerów, czyli muzeum po drodze” oraz konkurs plastyczno-literacki dla dzieci i młodzieży pt. „Zaczyna się niewinnie. Mali kolekcjonerzy”. Wydarzenia te były związane z obchodami jubileuszowymi 40.lecia działalności muzeum (https://muzeum.ostroleka.pl/?p=681; dostęp: 19.12.2023). 51 Henryk Słowikowski − kolekcjoner i twórca prywatnego Muzeum Historycznego i Etnograficznego w Kamieńczyku. 52 Rozmowa K. Waszczyńskiej z A. Tomalą, .07. 2012, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki. 53 Np. w 2009 roku Zespół Ekspertów opracował Raport i projekt zmian w Ustawie o muzeach. Jedna z nich miała dotyczyć nazwy „muzeum”. Jej użycie przysługiwałoby tylko tym jednostkom, które posiadają uzgodniony z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego statut lub regulamin. Wprowadzenie tego zapisu mogło sprawić, że wiele prywatnych zbiorów, noszących miano muzeum lub tak są nazywanych byłby zmuszonych uregulować swój status, albo zmienić nazwę. 54 Rozmowa K. Waszczyńskiej ze Zdzisławem Bziukiewiczem, 29.03. 2010, Wach (nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). 29 �„Obraz czyśćca obrazuje tę fazę, która pozwala najróżniejszym wytworom ludzkim czy przedmiotom pokonać kolejny etap oddzielający przedmioty, które muszą zginąć od tych, które warto zachować” (Bergeron 2020: 202). O wadze działań kolekcjonerskich był jednak przekonany Marian Pokropek. Pisał: „zbiory regionalne chronią zasoby miejscowej kultury, które często nie znajdują miejsca nawet w różnych specjalistycznych placówkach muzealnych” (Pokropek 1980: 13). Kurpiowskich kolekcjonerów nie trzeba o tym przekonywać. Prawdopodobnie podobnie sądziły osoby, od których kolekcjonerzy pozyskiwali (w formie daru lub kupna) interesujące ich przedmioty, bo często przytaczali ich argument: bo u ciebie będzie w poszanie (poszanowaniu − KW). Nie można wykluczyć, że chodziło im o zabezpieczenie tych obiektów przed wyrzuceniem, spaleniem przez tych, którzy nie dostrzegają w nich żadnej wartości. Innym powodem może być fakt, że zainteresowanie nimi kolekcjonerów niejednokrotnie było zdecydowanie łatwiejsze i szybsze niż w przypadku muzeum. Wspomniany wyżej profesjonalizm muzeum dotyczy również zarządzania zbiorami począwszy od tworzonego inwentarza, dokumentacji zawierającej opisy przedmiotów i ich fotografie, po ich zabezpieczenie i konserwację. Co jednak należy zaznaczyć, podobne działania są podejmowane przez opisywanych kolekcjonerów55, choć rzeczywiście tworzone przez nich spisy, czy dokumentacje odbiegają od tych muzealnych. Największym problemem jest jednak zabezpieczenie i konserwacja zbiorów. Obiekty często są przechowywane w nieogrzewanych pomieszczeniach (Lelis, Wach), bądź nawet na dworze (Kadzidło), a jeśli nawet zabezpieczane, to dostępnymi środkami, a niekoniecznie w zgodzie ze sztuką konserwatorską (Wach)56. Podstawowym problemem są finanse, ale też brak wsparcia (np. w postaci konsultacji) ze strony choćby pracowników muzealnych. Wreszcie wystawianie zbiorów i ich udostępnianie, które także zbliżają muzeum i kolekcjonerów (szczególnie tych ekstrawertycznych), ale różni ich sposób, a w zasadzie stosowane strategie. W muzeach prezentowanie zbiorów ma dwa wymiary: wystaw stałych i czasowych. W każdym jednak przypadku pokazywane obiekty są dobierane do tworzonej przez kuratora czy zespół narracji (por. Wieczorkiewicz 2001). Z kolei, kolekcjoner najczęściej pokazuje całość swoich zbiorów, nie dysponuje bowiem oddzielnymi salami wystawowymi i magazynami. Tak jest we wszystkich trzech przypadkach. Oglądając zgromadzone obiekty w Wachu, Kadzidle czy Lelisie nie można uciec od ich liczebności, a w zasadzie nadmiaru, nawet jeśli są tematycznie pogrupowane, czy zaaranżowane np. we wnętrze izby wiejskiej (Wach, Lelis). Dlatego tak ważną rolę pełni sam kolekcjoner, który opowiadając o zbiorach może dostosować (i często tak robi) swoją wypowiedź do danego tematu, wydobywając przy tym odpowiednie przedmioty, które mają go ilustrować. Wspomniany nadmiar obiektów często stoi w sprzeczności z wyestetyzowanymi wystawami muzealnymi, w których samych przedmiotów może być niewiele, a obudowane są tekstami i podpisami, a współcześnie także multimediami. Takich możliwości technicznych nie ma kolekcjoner. Jego atutem jest jednak bezpośredniość i umożliwianie zwiedzającym wzięcia do ręki danej rzeczy i niejednokrotnie sprawdzenia jak działa. Takie angażowanie zwiedzających wyróżnia Muzeum Kurpiowskie Bziukiewcza, ale też było zasadą Ośrodka w Lelisie. Takiej praktyki w zasadzie nie ma w muzeum, a jeśli już to dotyczy pojedynczych obiektów. Do tych różnic należy dodać również udostępnianie, w rozumieniu umożliwienia zwiedzania miejsca i poznawania zbiorów. W przypadku muzeum odbywa się to w określonych godzinach, związanych z działaniem tej instytucji (nawet podczas Nocy Muzeów ów czas jest ograniczony). Z kolei kolekcjoner, nawet jeśli wyznacza godziny dostępności, to zezwala na oglądanie zbiorów również poza nimi, przez to jest bardziej elastyczny, a zatem i konkurencyjny w stosunku do jednostek muzealnych. Zakończenie Wszystkie zarysowane podobieństwa i różnice służyły temu, by pokazać gdzie może dojść do współpracy między muzeum a kolekcjonerem lub co może ją utrudniać. Ułożenie relacji wydaje się ważne i powinno dotyczyć zarówno tego „teraz” jak i „potem”. Owo „teraz” to przede wszystkim współdziałanie. Aleksander Jackowski przekonywał, że „Zbieracz, zwłaszcza poważny, to naturalny sojusznik muzeum, a nawet więcej” Warto dodać, że dzisiaj mogą korzystać z pomocy różnych portali, np. https://myvimu.com, skorzystać z programu udostępnianego na stronie Stowarzyszenia Polskich Muzealników Prywatnych, czy nawet wykupić program komputerowy do archiwizacji zbiorów. 56 Pisała o tym K. Braun (Braun, Braun 2022: 128-129). 55 30 �(Jackowski 1975: 5). Dlatego dużo korzystniejsze jest dostrzeganie w sobie partnerów w działaniach, których zbiory mogą się uzupełniać, a nie stanowić konkurencji. Tym bardziej, że jak stwierdzała Katarzyna Barańska kolekcjonerzy w gromadzeniu obiektów są skuteczniejsi niż muzea (Barańska 2010: 121). Posiadają też wiedzę na ich temat, która nie tyle wynika z poszukiwań naukowych, ile z pochodzenia i funkcjonowania w społeczności, której kulturę chcą zachować. Tak więc, wykorzystanie potencjału kolekcjonerów, w tym wypadku etnografików, mogłoby wzmocnić muzeum regionalne. Z kolei muzealnicy mogliby dzielić się swoimi doświadczeniami w zarządzaniu zbiorami. Inną formą współdziałania mogłoby być stworzenie platformy wymiany informacji o zbiorach regionalnych, w której znalazłyby się i te z jednostek muzealnych, izb regionalnych, czy zbiorów kolekcjonerskich. Platforma ta mogłaby służyć do promocji, ale też być wykorzystywaną przy kwerendach związanych np. z wystawą. Mogłaby też odegrać ważną rolę w sytuacji związanej z „potem”. Jednym z problemów zbiorów kolekcjonerów są ich losy w momentach tzw. zawirowań: od tych organizacyjnych jak problemy z siedzibą do ostatecznych jak śmierć kolekcjonera, szczególnie gdy bliscy nie są zainteresowani kontynuacją jego dzieła57. Nawiązane relacje z muzealnikami, a przez to posiadanie przez nich wiedzy o takich zbiorach umożliwiałaby kontrolę nad tym co się z nimi dzieje, nie mówiąc o ewentualnym ich przejęciu. Historia kurpiowskich zbiorów prywatnych i ich organizatorów pokazuje, że dobry kontakt z pracownikami muzeum procentuje, czego przykładem jest przejęcie zbiorów Henryka Ciszewskiego. Z kolei brak porozumienia sprawia, że zbiory prywatne stają się dla nich niewidoczne, przez co dochodzi do ich rozproszenia, a z czasem zniszczenia. Taki los spotkał choćby zbiory Antoniego Tomali, ale nie tylko. Streszczenie Zbiory etnograficzne nie są domeną tylko muzeów etnograficznych czy regionalnych, ale znajdują się one również w centrum zainteresowania kolekcjonerów. Relacje kolekcjonersko-muzealne nie zawsze są oczywiste, szczególnie kiedy funkcjonują na jednym terenie i gromadzą podobne obiekty. Celem artykułu jest charakterystyka takiej sytuacji z obszaru Kurpiowszczyzny. W pierwszej części zostały przybliżone tutejsze jednostki muzealne, izby regionalne oraz wybrani zbieracze-kolekcjonerzy etnografików. Z kolei w drugiej dominującym wątkiem jest opis ich relacji oraz wskazanie przyczyn, które sprawiają, że ich koegzystencję można ocenić jako niełatwą. Słowa klucze: Kurpiowszczyzna, muzeum, kolekcjoner, izba regionalna, obiekty etnograficzne. 57 Wątek ten został również podjęty w opracowaniu pt. Muzea prywatne/kolekcje lokalne. Raport z badań, 2013: 64-65. 31 �Bibliografia: Barańska, K. (2004). Muzeum etnograficzne. Misje, struktury, strategie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. (2010). „Somewhereover the Rainbow”, czyli rola muzeów regionalnych w teraźniejszości. Wyzwania, zagrożenia oraz nieprzekraczalne granice w pełnionej misji. W: K. Łukawski (red.), Muzea regionalne. Jaka przyszłość? (s. 115−123). Pułtusk: Akademia Humanistyczna imienia Aleksandra Gieysztora. Bergeron, Y. (2020). Kolekcja. W: A. Desvallées, F. Mairesse (red.), D. Folga-Januszewska (red. wyd. pol.), Słownik encyklopedyczny muzeologii (przeł. K. Bartkiewicz, D. Folga-Januszewska) (s. 190−210). Warszawa: Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie. Bis, A., Jóźwiak, G., Kielak, B., Kielak, N., Pędzich E. (br). Atrakcje turystyczne Puszczy Zielonej. Myszyniec: Związek Stowarzyszeń „KURPSIE RAZEM” [pdf]. Braun, K., Braun, K. (2022). Prywatne muzeum Laury i Zdzisława Bziukiewiczów w Wachu jako kurpiowskie swoiste „tribalmuseum”. Dziedzictwo Kulturowe Wsi, 6, 117−132. Braun, M. (2012). Kadzidlańscy proboszczowie Mieczysław Mieszko i Jan Urban wobec kurpiowskiej kultury. W: M. Przytocka (red.). Dzieje parafii i kościoła pod wezwaniem Ducha Świętego w Kadzidle (s. 331−336). Kadzidło: Parafia Rzymsko-Katolicka pw. Świętego Ducha w Kadzidle. Clifford, J. (2000), O kolekcjonowaniu sztuki i kultury (przeł. J. Iracka). W: J. Clifford. Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka (przeł. E. Dżurak, J. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora, M. Sznajderman) (s. 233−271). Warszawa: Wydawnictwo KR. Jackowski, A. (1975). Pochwała zbieractwa. Polska Sztuka Ludowa, 29/1−2, 3−8. Kielak, B. (1982). Informator. Ostrołęka: Muzeum Okręgowe w Ostrołęce. Kielak, B. (1990). Działalność Muzeum Okręgowego w Ostrołęce w ochronie Kurpiowskiej sztuki ludowej. Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego, 4, 130−140. (1996). Tradycje muzealnictwa regionalnego na Mazowszu. W: A. Stawarz (red.), Kultura Ludowa Mazowsza i Podlasia. Studia i materiały (183−192), T. 1. Warszawa: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Warszawie, Warszawski Ośrodek Kultury, Ludowe Towarzystwo Naukowo-Kulturalne. (2012). Tradycja Mazowsza. Powiat makowski. Przewodnik subiektywny. Warszawa: Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, Agencja Wydawnicza „Egros”. Kirshenblatt-Gimblett, B. (2016). Przedmioty etnografii. ZWAM, 3, 29−46. Mianowania. (1894). „Kurier Poranny”, R. 18, nr 333, 3. Kurpiowskie Muzeum na Wolnym Powietrzu w Nowogrodzie Łomżyńskim. Informator muzealny. (1969). Łomża−Nowogród: Wydział Kultury Prezydium Rady Narodowej i Muzeum Regionalnego w Łomży. Midura, F. (2001). Muzea regionalno-krajoznawcze. Muzealnictwo, 43, 113−121. Moszyński, K. (1928). Etnografja w muzeach regionalnych. W: Muzea regjonalne. Ich cele i zadania. Książka zbiorowa 32 �(s. 98−170). Warszawa: Wydawnictwo Sekcji Powszechnych Uniwersytetów Regjonalnych Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Muzea prywatne/kolekcje lokalne. Raport z badań. (2013). Bydgoszcz-Warszawa [pdf]. Ogniewska, A. (2012). Bijemy rytmem serca Kurpiowszczyzny. Wieści Gminne. Biuletyn Gminy Lelis, 2(41), 6−7. Ośrodek Etnograficzny w Lelisie. (2005). Wieści Gminne. Biuletyn Gminy Lelis, 2, 9. Parzych, C. (1991). Ostrołęcki regionalista. Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego, 5, 188−191. Pokropek, M. (1980). Przewodnik po izbach regionalnych w Polsce. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Pomian, K. (2012). Zbieracze i osobliwości. Paryż–Wenecja XVI–XVIII wiek (przeł. A. Pieńkos), pierwsze wydanie 1987, Gdańsk: Słowo/Obraz/Terytoria. Ptaśnik, M. (1964). Muzeum okręgowe – instytutem wiedzy o regionie. Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego, 2, 57−68. Waszczyńska, K. (2009). Warszawscy etnolodzy w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa kulturowego Kurpiów w Lelisie. Rocznik Mazowiecki, XXI, 297−300. (2010). Kurp w intenecie i w realu − Zdzisław Bziukiewicz. W: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.). Antropolog wobec współczesności. Tom w darze profesor Annie Zadrożyńskiej (s. 163−178). Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. (2014). „Muzeum” w stodole. Zbiory etnograficzne Zdzisława i Laury Bziukiewiczów i ich rola w narracji o Kurpiowszczyźnie. W: A. W. Brzezińska, J. Schmidt (red.), Regiony i regionalizmy w Europie. Badania− Kreacje−Popularyzacje (s. 341−361). Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Wrocławki. (2018). Zachowane… Izby pamięci w Kadzidle i Myszyńcu. W: K.Waszczyńska (red.), Orbis interior kurpiensis mieszkańców Gminy Kadzidło i okolic. Eseje etnograficzne (243−256). Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe Katedra. Wieczorkiewicz, A. (2001). Mowa słów i mowa rzeczy. W: B. Owczarek, Z. Mitosek, W. Grajewski (red.), Praktyki opowiadania (s. 239–255). Kraków: UNIVERSITAS. Znamierowska-Prüfferowa, M. (1932). Ochrona Kultury Ludowej. Wilno: Nakładem Oddziału Wileńskiego Towarzystwa Krajoznawczego, Skład Główny w Księgarni Józefa Zawadzkiego w Wilnie. Netografia: Dzień Kolekcjonera za nami: https://muzeum.ostroleka.pl/?p=681; dostęp: 19.12.2023 r. Historia Muzeum: http://skansenkurpiowski.pl/wiadomosc/historia-muzeum; dostęp: 17.12.2023 r. Muzeum brata Zeno w Czarni: https://to.com.pl/muzeum-brata-zeno-w-czarni/ga/6217914/zd/9679916; dostęp: 17.12.2023 r. Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce: https://muzeum.ostroleka.pl/?page_id=208; dostęp: 16.12.2023 r. Oferta kulturalna myszynieckiej dzwonnicy i Bazyliki mniejszej: https://rckkmyszyniec.pl/index.php/informacja-turystyczna/dzwonnica-myszyniecka; data dostępu: 17.12.2023 r. Ostrołęka, Muzeum Puszczańskie (1913): http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=2295; dostęp: 16.12.2023 r. Podpalenie było przyczyną pożaru w skansenie kurpiowskim w Kadzidle: https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/podpalenie-bylo-przyczyna-pozaru-w-skansenie-kurpiowskim-w-kadzidle; dostęp: 16.12.2023. Stary Szelków, Muzeum Rolnicze (1897): http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=2662; dostęp: 15.12.2023 r. Wykaz muzeów: https://bip.mkidn.gov.pl/pages/rejestry-ewidencje-archiwa-wykazy/wykaz-muzeow.php; dostęp: 20.12.2023 r. Zagroda Kurpiowska w Kadzidle (Oddział MKK): https://muzeum.ostroleka.pl/?page_id=1304; dostęp: 16.12.2023 r. 33 �Dokument: Uchwała nr XIX/138/2020 Rady Lelis z dnia 29 września 2020 r. (2020). Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego. Poz. 10128. Warszawa: 8 października 2020. Inne: Rozmowa K. Waszczyńskiej ze Zdzisławem Bziukiewiczem, 29.03.2010, Wach (nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). Rozmowa P. Strojnowskiego z Z. Bziukiewiczem, .07. 2011, Wach ( transkrypcja w archiwum autorki). Rozmowa K. Waszczyńskiej z Henrykiem Kuleszą, 5.07.2009 r., Lelis (nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). Rozmowa K. Waszczyńskiej z Antonim Tomalą, 3.07.2012 r., Kadzidło (nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). 34 �Elżbieta Jodłowska1 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Krakowie MUZEUM WYOBRAŹNI GUMERCINDO GARCIA ALVARON JAKO ANDYJSKA KOSMOWIZJA Antropolog powinien wychodzić od tego, co widział, a czego może nikt już nigdy nie ujrzy Victor Turner Historia opisana w tym artykule wydarzyła się w listopadzie roku 2019, w czasie trzymiesięcznego pobytu badawczego w Peru (prowincja Ancash, okolice miasta Huaráz, miejscowość Marían położona powyżej 3400 m. n.p.m. w Białych Kordylierach). Owego deszczowego dnia – gdyż właśnie zaczęła się pora deszczowa2, byłam umówiona z miejscową informatorką, aby pojechać do wysokogórskiej wsi i poszukać huanki – kamiennego monolitu, w wielu miejscach zachowanych do dziś, ustawionych in illo tempore na granicach własności ayllu (wspólnot rodowych), wśród pól lub w innych miejscach wyróżnionych przez mieszkańców ayllus. Huancas, to – uogólniając, skamieniali przodkowie, najczęściej herosi, założyciele rodu lub ayllu. Wcześniej, w czasie poprzednich pobytów badawczych zebrałam dostateczną ilość informacji teoretycznych, pozostawało znaleźć ową huankę na miejscu, w terenie. „Przypadkowe” spotkanie3 Jak na złość padało – rdzenna przewodniczka milczała jak zaklęta – wysiadłyśmy z malutkiego busa na ostatnim przystanku w miejscowości Marían. Na błotnistej drodze nie było nikogo. Domy w pewnej odległości. Miałam nadzieję, że informatorka zaczepi paru ludzi i rozmowa się potoczy… a tu nikogo. Moja informatorka stała niezdecydowanie na skraju drogi. W pewnej odległości pojawił się jakiś człowiek, który zamykał na cztery spusty swoje dziwne domostwo, odróżniające się od skromnych okolicznych gospodarstw. Kontakt: ela@ejm.pl. Pora deszczowa, w tym miejscu Peru, czyli na tej szerokości geograficznej i w tym specyficznym mikroklimacie rożni się od reszty obszarów tej części Peru. Koordynaty geograficzne Cordillera Blanca to około 9°40’S szerokości geograficznej i 77°30’W długości geograficznej. Jest to obszar o spektakularnej górskiej scenerii, pełnej lodowcowych szczytów i turkusowych jezior. Przyciąga zarówno turystów, jak i miłośników wspinaczki górskiej z całego świata. W tekstach kultury poświęconych temu regionowi, dominują opisy zawierające słowa: „szczodra i żyzna ziemia”, „obfitość” czy też „hojność ziemi”. To najwyższe pasmo górskie w strefie tropikalnej. Tropikalna roślinność jest obecna w pejzażu, nawet tym wysokogórskim. Region ten od czasów kolonialnych był bardzo urodzajny. Wśród upraw dominują m.in.: w strefie górskiej tradycyjnie uprawia się rośliny bulwiaste oraz quinoa, a w dolinach kukurydzę oraz pszenicę i owies, wśród nowszych upraw: avocado. Wysokogórskie ziemie jak i te w dolinach są nawadniane przez lodowce. System tradycyjnych kanałów nawadniających doprowadzających wodę z lodowców, jest bardzo wydajny i działa nieprzerwanie od czasów przedinkaskich, woda jest doprowadzana do pól w czasie pory suchej. W czasie deszczowej zimy, ożywcze deszcze padające popołudniami, nawadniają część tych ziem, które nie mają szans na nawodnienie systemem kanałów. Przyroda regeneruje się i odnawia a plony można zbierać dwa, trzy razy w ciągu roku (w zależności od gatunku rośliny oraz „piętra” czyli wysokości, na której rośnie). 3 O znaczeniu „przypadkowych spotkań” z informatorami pisze obszernie Aleksander Posern Zieliński w swoim artykule pt: Szczęśliwy traf i tubylczy partner w badaniach terenowych. Z doświadczeń antropologa w USA i Ameryce Południowej, (2021). 1 2 35 �Nie namyślając się długo podeszłam do owego człowieka, pytając o lokalną kamienną huankę. Człowiek zdawał się nie rozumieć o czym mówię, ale aż podskoczył z uciechy, że ma rozmówcę, i zaczął mozolnie otwierać swój budynek, który tak skwapliwie jakiś czas już zamykał (fot.1). Było mi bardzo trudno zrozumieć jego wywód, gdyż posługiwał się mieszanką hiszpańskiego i miejscowego quechua, z tym, że słowa hiszpańskie pełne był „peruwianizmów” co pogarszało jeszcze sytuację. Ale od słowa do słowa pojęłam, że jest właścicielem muzeum i doskonale zrozumiał o czym mówię, jednakże jego oblicze pozostało nieprzeniknione4. Gospodarz terenu rozgadał się i podkreślił nawet, że ma na swoim terenie prawdziwą hunkę. Zdziwiona weszłam do środka (niemniej zdziwiona była moja milcząca przewodniczka). Fot. 1. Dom Gumercindo zamyka swoje muzeum. Na szczycie bramy umieścił dioramę swojego pomysłu – „Białe andyjskie szczyty” Owego dnia tej szukanej huanki nie znalazłam, ale muzeum: Campestre Villa Garcia Marían – Huaráz czyli „Wiejska Willa Garcia z Marían – Huaráz” i jego właściciela. Człowiekiem tym okazał się być Gumercindo Garcia Alvarón, prawnuk słynnego przywódcy buntu chłopskiego z 1885 roku – Pedro Pabla Atusparii5. Jego sławny pradziadek, czyli Pedro Pablo Atusparia jest do dzisiaj niezwykle rozpoznawalną postacią Rdzenna ludność oraz Metysi opisywani są w tekstach jako powściągliwi, o nieprzeniknionym obliczu. Bierze się to z rezerwy wobec białych, obawy przed niezrozumieniem i lekceważeniem, jest to spuścizna wieloletniego marginalizowania tej grupy społecznej i jej wielowiekowej opresji. Jednakże, jeżeli autochton widzi, że badacz jest autentycznie zainteresowany miejscowa kulturą i nawet wie coś niecoś o tym miejscu świata – sytuacja się zmienia. Najczęściej kieruje go do odpowiedniej osoby, chociażby miejscowego gawędziarza a mnie zdarzyło się często, że zostałam szczęśliwie skierowana do regionalisty czy pasjonata miejscowej etnografii. 5 A. Posern-Zieliński, Ruchy społeczne…, s. 131–132; F. Escárzaga, La sublevación de Ancash. Proyecto nacional y guerra de razas, „Política y Cultura” 1999, nr 12, s. 151–175; J.A. Salazar Mejía, Identidad…, s. 52–53, 90–92; J. Klaiber, La actitud y sensibilidad del clero en la revolución de Pedro Pablo Atusparia 1885, [w:] Diócesis de Huaráz…, s. 277–287. es 4 36 �dla całego regionu – to przywódca powstania chłopskiego z roku 1885, postać emblematyczna i niezwykle nośna. Symbol niezłomnego oporu miejscowej ludności chłopskiej przeciwko bezustannej opresji, od czasów kolonialnych poprzez okrucieństwa „wojny o saletrę”, czyli Wojny o Pacyfik, kończąc na zawsze niekorzystnych dla chłopów reformach agrarnych. Atusparia, będąc wówczas alcalde (sołtysem) swojej rodzinnej wsi Marían, podniósł bunt chłopski który rozlał się na całą prowincję Ancash i został krwawo stłumiony przez wojska rządowe. Pedro Pablo Atusparia, którego opór wobec władz przyjął również postać rewolucji moralnej, wystąpił w obronie tradycyjnej własności ziemskiej oraz stworzeniu nowego ładu społecznego. Atusparia wpisał się w mityczną strukturę herosa kulturowego (fot. 2). Więc znalazłam herosa – tylko nie kamiennego. Kontekst historycznych wydarzeń, którego pierwszoplanowa postacią był Pedro Pablo Atusparia, opisuje w swojej pracy, polska badaczka Joanna Pietraszczyk-Sękowska, Tradycje oporu w Andach: (…) Rok po wybuchu buntu w Comas, na terenie doliny Callejón de Huaylas (dep. Ancash) doszło do wieloetnicznej i wieloklasowej rebelii o zbliżonym charakterze. Bezpośrednią przyczyną zrywu był spór między kontrolującą te obszary administracją generała Miguela Iglesiasa a ludnością tubylczą, odmawiającą płacenia przywróconej przez prefekta kontrybucji tubylczej. Aresztowanie indiańskich autorytetów domagających się zniesienia nowych obciążeń finansowych, doprowadziło do udanego ataku zbuntowanych chłopów na więzienie w stolicy departamentu, Huaráz oraz eskalacji rebelii na obszar całej doliny. Na czele buntowników stanął wówczas uwolniony z aresztu indiański alkad, Pedro Pablo Atusparia, którego opór wobec władz przyjął postać rewolucji moralnej, służącej obronie tradycyjnej (…) własności ziemskiej oraz stworzeniu nowego ładu społecznego. Co istotne, w działaniach antyrządowych uczestniczyło nie tylko metysko-indiańskie chłopstwo, ale również drobni handlarze i rzemieślnicy oraz rywalizujący z M. Iglesiasem lokalni ziemianie. Podobnie, jak w przypadku oporu mieszkańców Comas, bunt na terenie Callejón de Huaylas uderzał jednak w elitarny charakter republiki, przez co po kilku miesiącach został zdławiony przez połączone siły dwóch zwalczających się generałów, A. Cáceresa i M. Iglesiasa, których propaganda przedstawiła wydarzenia w Ancash jako godzący w procesy konsolidacji narodowej przejaw rasizmu Indian. Zdaniem historyków, rebelia w Callejón de Huaylas nie miała jednak rasistowskiego charakteru. Mark Thurner nie zgadza się również z dość powszechną tezą, iż bunt ten był przykładem walki z obciążeniami, uważając, że przedmiotem oporu mieszkańców Ancash były przede wszystkim pozbawione legitymizacji prawnej decyzje lokalnych władz, które pobierały kontrybucję, mimo iż formalnie miała obowiązywać jedynie w okresie konfliktu z Chile (…) (Pietraszyk-Sękowska 2015: 130–031). Fot. 2. Portret autorki z Don Gumercindem oraz jego sławny pradziadek na pomniku ustytuowanym na jednym z głównych placów miasta Huaraz. U dołu: portret Pablo Pedro Atusparii, zestawiony z portretem Don Gumercinda 37 �W trakcie wizyty w muzeum, kiedy Don Gumercindo wpisał mi do zeszytu kompletne imię i nazwisko, (Peruwiańczycy podobnie jako Hiszpanie mają często dwa lub więcej imion, oraz dwa nazwiska po obojgu rodzicach) wydawało mi się dziwnie znajome. Jakież było moje zdumienie, kiedy przypomniałam sobie, że był jednym z ważnych informatorów dla badaczki regionu Ancash – Barbary Bode. To amerykańska antropolożka, autorka pracy z regionu Ancash: Las campanas del silencio. Destrucción y creación en los Andes. Współbadaczka była cennym źródłem przy pisaniu mojej pracy doktorskiej. Powoływałam się na B. Bode wielokrotnie, przy czym Don Gumercindo był ważnym ekspertem od miejscowych obiektów kultu i synkretycznej religijności. W tym kontekście „przypadkowość” spotkania była tym bardziej zaskakująca. Muzeum składa się z dwóch części, z jednej zlokalizowanej w budynku i drugiej części na wolnym powietrzu. Budynek muzeum stanowi jedna, duża sala, w której usytuowane są „mesy” – stoły (fot. 3). Właściciel oprowadza po ciasno zastawionym meblami pomieszczeniu i przedstawia się tutaj jako szaman6, słowo to nie jest odpowiednie dla andyjskiego świata, to bardziej kapłan andyjski, depozytariusz wiedzy o przyrodzie i przedstawiciel wspólnoty do rozmów z Apus. Peruwiańczycy w większości są katolikami, czynności religijne są synkretyczną kompilacją rytów rodzimych i katolickich suplikacji. W większości są to pago (ofiara) dla bóstw Apu, opiekuńczych gór. Ryty dziękczynne i inne czynności religijne obfitują w ofiary z roślin i produktów spożywczych. Mój rozmówca przedstawia się więc jako znawca skomplikowanych rytuałów ofiarnych oraz „znawca ludzi”, specjalista od ludowej medycyny– curandero. Fot. 3. „Mesy” czyli stoły, w głównym budynku muzeum Don Gumercinada Na ścianach dominują fotosy, plakaty, stare zdjęcia, foldery, banery, wycinki z gazet, dewocjonalia, większość oprawiona w różnorakie ramki oraz przedmioty zabytkowe z regionu, takie jakie najczęściej można spotkać w regionalnych izbach pamięci (narzędzie rolnicze, ceramika). Co najciekawsze fotografie i artefakty niekoniecznie wiążą się bezpośrednio z regionem, ale są ważne dla osoby właściciela, być może muzeum pełni rolę edukacyjną. Na plakatach macha ręką wynalazca telefonu komórkowego, pierwszy Peruwiańczyk w kosmosie, miejscowe miss piękności, politycy odwiedzający muzeum, turyści (fot. 4). Zdjęcia rodzinne, jest też dyskretna, nienachalna obecność sławnego pradziadka. W oczy rzuca się też zasłużona postać pierwszego europejskiego podróżnika i geografa Antoniego Raimondiego [2006], który opisał andyjski świat minerałów i roślin z punktu widzenia Europejczyka (a szczególnie ten region) oraz odznaczenie państwowe – medal dla Don Gumercinda za edukacyjne zasługi dla Peruwiańskiej kultury. Z. J. Ryn, Medycyna indiańska. Kraków 2007. Wyd. Literackie. Książka ta jest najobszerniejszym opracowaniem tematu w polskiej literaturze naukowej. Zob. też: G. Cock, Sacerdotes o chamanes en el mundo andino, Historia y Cultura. Revista del Museo Nacional de Historia” 1983, nr 16, s. 138–139. 6 38 �Fot. 4. Don Gumercindo prezentuje swoje zbiory. U dołu czarno-białe zdjęcie Antoniego Raymondiego, wybitnego geografa i naukowca urodzonego we Włoszech. Raimondi jest imiennikiem wielu peruwiańskich instytucji kulturalnych, w tym szkół, teatrów, muzeów i instytutów szkolnictwa wyższego. Jego imieniem nazwano również prowincję Antonio Raymondi w regionie Ancash w Peru Pomieszczenie dość ciasno wypełniają stoły – „mesy” (Elías Minaya 2012: 75–78). Na centralnym stole-mesie właściciel usytuował trójkątną konstrukcję z przymocowanymi sztucznymi owocami oraz sztucznym pieczywem (wykonanymi z plastiku) – to tsampi (fot. 5), symboliczna góra-opiekun, dostarczyciel dóbr. To stoły-ołtarze (Elías Minaya 2012: 78), w tym przypadku „mikrokosmosy pamięci”. Don Gumercinda umieścił na nich przedmioty wykorzystywane w różnorakich ceremoniach, artefakty mocy, przedmioty służące wróżbiarstwu, lub wykorzystywane w rytuałach ofiarnych, dziękczynnych. Bywają nieodzowne w suplikacjach do gór Apus, czy też w prośbach o uzdrowienie. Na mesach nie może też zabraknąć figur miejscowych świętych, większość z praktykujących szamanów to katolicy. Są to najważniejsze przedmioty mocy funkcjonujące w regionie i posiadające właśnie tutaj ogromne znaczenie dla kultury popularnej. Figury świętych, krucyfiksy, dewocjonalia związane z centrami pielgrzymkowymi.; ulotki, wyblakłe, niektóre prawie nieczytelne plakaty z regionalnych fiest, fotografie. Zestawiając te przedmioty być może kierował się nieznaną mi hierarchią czy innym porządkiem, ale na pewno były dla właściciela ważne w muzeum swej własnej wyobraźni. W przypadku mesy nazwanej przez Don Gumercindo huaracina (czyli odpowiadającej geograficznie obszarowi Callejón de Huaylas, teraz prowincji Ancash) najważniejszymi obiektami są: „katolickie świętości” i ich wizerunki, nasiona i rośliny, zdjęcia artefaktów muzealnych: „przedmioty mocy” z szeroko pojmowanego zasobu kultur przedhiszpańskich. Opisze tylko najważniejsze przedmioty (fot. 6). Miniaturowy krucyfiks Señor de Mayo – ze swoim żeńskim odpowiednikiem Virgen de Huata (w świecie andyjskim występuje bardzo charakterystyczne zjawisko zwane „dualizmem andyjskim”, wszystko tutaj występuje w parach, ma swoje męskie i żeńskie odpowiedniki, uzupełniają się lub występują w opozycjach), i patron, lokalny święty San Miguel Arcangel. (Archanioł Michał) 39 �Fot. 5. Tsampi: symboliczna „Góra – dostarczyciel dóbr” Fot. 6. Stół z Huaraz (mesa huaracina) 40 �Wiązka suchej quinoa – nazywana potocznie „złotem Inków”, czy „zbożem Inków”, komosa ryżowa (Chenopodium quinoa), właściwie nie jest zbożem. Kiedyś była podstawową rośliną uprawianą przez kultury rolnicze w czasach przedinkaskich. Region Callejón de Huaylas (to historyczno-geograficzna nazwa regionu, funkcjonująca przed nowożytnym podziałem administracyjnym) opiewany jest w tekstach kultury jako ziemia niezwykle szczodra, żyzna. Bogata w aluwialne gleby, nawadniana przez wody spływające z lodowców. Po pojawieniu się hiszpańskich osadników quinoa została wyparta przez pszenicę. Jest uprawiana w wysokogórskich wsiach.; jest obecna w mitach i legendach. W kulturze tradycyjnej posiada wysoką pozycję. Wśród pamiątkowych obrazków okalających „świętości” – wyróżnia się fotografia przedstawiająca dziwny przedmiot: łapa pumy, niezwykle cenny artefakt muzealny, obiekt mocy bogato reprezentowany w ikonografii kultury Moche i kultur przedhiszpańskich. Nasiona huayruro, (Ormosia coccinea) (fot. 7), inaczej „jagoda szczęścia”. Nasiona mają czerwono-czarny kolor, symbolizują równowagę. W Peru są używane powszechnie do różnorakich praktyk i rytuałów. Przynoszą szczęście i obfitość, ale także działają ochronnie przeciw „złemu oku”7. Wykorzystywane w medycynie Indiańskiej jako lek na choroby oczu. Medycyna zachodnia koncentruje się na jej toksycznym działaniu. Nasiona huayruro są powszechnie noszone przez szamanów jako ozdoby podkreślające ich status społeczny. Nawet i w tym przypadku nasiona te są rozróżniane jako żeńskie i męskie. Nasionka męskie posiadają czerwona kropkę, nasiona żeńskie jej nie posiadają, są jednorodnie czerwone. Kolorystyka mes: wydawałaby się być przypadkowa, ale nie. Zawsze zastanawiam się czy to nie jest z mojej strony nadinterpretacja… Dominuje głęboki różowy, magenta, zwany też kolorem fuksji. To kolejny topos regionalny. Magenta dominuje w przestrzeni publicznej, w tekstyliach, regionalnych, tych tradycyjnych, jak i zupełnie współczesnych. To kolor tej prowincji. Kolejny kolor to zestawienie czerwono-białe barwy narodowe Peru. Peruwiańczycy silnie utożsamiają się z symbolami narodowymi i lubią je eksponować, podobnie jak eksponowanie kolorów lokalnych odnoszących się do tożsamości regionalnej. Niebieski – zakodowany jest w nazwie tej górzystej prowincji Ancasch, słowo ancash – „głęboki niebieski” (w quechua ankaskim) – taki błękit jaki towarzyszy białym, ośnieżonym szczytom. Fot. 7. Huayruro – Ormosia coccinea Muzeum na wolnym powietrzu Na posiadanym terenie, przyległym do budynku, znajdują się narzutowe głazy, dość liczne, więc wydaje się, iż właściciel zaplanował centralną alejkę wraz z poprzecznymi ścieżkami tak, aby stanowiły rodzaj harmonijnej całości. Na tym terenie wybudował zestaw malutkich domków czy przybudówek (fot. 8), nawiązujących wyglądem do krainy hobbitów, całość spowita w miejscowej roślinności, wśród których przeważa aliso (Alnus acuminata czyli wierzba andyjska) i kantuta. Wierzba andyjska aliso jak i kantuta są rdzennymi roślinami wykorzystywanymi w medycynie i silnie zakorzenionymi w kulturze. Wyjątkowość tej rośliny, przedstawił w krótkim, etnologicznym opisie, polski badacz, Kacper Świerk w czasopiśmie „Indigena. Przeszłość i Współczesność Tubylczych Kultur Amerykańskich” (2013, Nr. 3), Perspektywizm, miłość i cykady. Uczucia, transformacje i etos w opowieści Jerinti z folkloru Indian Matsigenka, s. 27. 7 41 �Fot. 8. Domki z „krainy hobbitów” w części ogrodowej muzeum na wolnym powietrzu Kantuta – Cantua buxifolia (fot. 9) Jest to silnie rozgałęziony, efektownie wyglądający wieloletni krzew dorastający do 2–3 m wysokości. Uważana za kwiat narodowy Peru. Od czasów prekolumbijskich uprawiana jako roślina ozdobna. Istnieje też w innych odmianach kolorystycznych: czerwony i żółty. Kwiaty te uważane były przez Inków za święte i często były przedstawiane na ceramice. Stosowali je w ceremoniach religijnych i politycznych, w rytuałach mających na celu ułagodzenie Boga Trzęsień Ziemi – Pachacamaqa. (Ten zwyczaj nadal istnieje wśród rdzennej ludności Cusco w procesjach Señor de los Temblores) Przedstawienia kwiatu kantuty jak i drzewa aliso często pojawiają się na kubkach queros. Kubki quero stanowią ważną i intrygującą grupę artefaktów archeologicznych, charakterystyczną dla rozległych obszarów inkaskiego imperium Tawantinsuyu i kilku wcześniejszych kultur. Ich geneza niknie w czasach prehistorycznych; dzierżyli je w dłoniach mityczni bogowie z Huarochiri (Szemiński 1985: 26). pojawiały się już we wczesnych okresach ceramiki i występowały aż do epoki kolonialnej. Wykonywano je z gliny lub drewna. Quero (lub w uproszczeniu kero) w języku quechua pochodzi od q’iru (drewno). Znane są nieliczne kubki quero z metalu (również złote i srebrne). W zapiskach kronikarzy, złotymi kubkami wznosili toasty władcy inkascy „przepijając” ze słońcem. W centralnej części umieścił oczko wodne i otwarty pawilon, będący przedłużeniem budynku muzeum. Oprowadzając po strefie z domkami – podkreślał, że ma tutaj miejscowe „Andy w miniaturze”, można sobie wynająć domek w dowolnej strefie klimatycznej i zaręczał, że mieszkając w danym domku, można doświadczyć tego klimatu, że właśnie tak będzie. Nie wiem tutaj czy żartował, w tym przypadku jego oblicze pozostawało nieprzeniknione, być może przemawiała tutaj jego „szamańska natura”. W opowieści opierał się na geograficznym podziale Andów wg. skali Manuela Pulgara-Vidala. Uczony ten z lat 30., zbadał i opisał niezwykle zróżnicowane andyjskie strefy klimatyczne. Co prawda Don Gumercindo nie wymienił nazwiska tego uczonego Peruwiańczyka, ale wymieniał nazwy tych stref, podawał ich charakterystykę oraz ich funkcjonowanie w niektórych kontekstach kulturowych. 42 �Fot. 9. Kantuta – Cantua buxifolia, rosnąca obficie w muzeum na wolnym powietrzu, w rzemiośle artystycznym (kolczyki) oraz na ulicznym muralu w mieści Huaraz W następnej kolejności gospodarz zaprowadził mnie pod jeden z domków tonących w zaroślach kantuty. Wejście do domku zagospodarował w sposób nawiązujący do zabytków architektury inkaskiej (fot. 10) Przed domkiem wyrzeźbił, czy też uformował z cementu „trony inki”. To popularna nazwa, pod którą kryje się kamienny artefakt, bywa, że sporych rozmiarów. Badacze, archeolodzy nie do końca są zgodni co do funkcji tych kamiennych form, ale na pewno nie były to trony czy siedziska. Służyły pomiarom astronomicznym, były instrumentami pomiarowymi dla promieni słońca lub księżyca. W kulturze popularnej istnieją również pod tą samą nazwą inne kamienne konstrukcje zwane uschnu. To kamienne jedno lub dwustopniowe podesty ceremonialne, które prawdopodobnie służyły jako centralne miejsce składania ofiar lub wykonywania innych ważnych czynności w czasie świąt i uroczystości. Fot. 10. „Trony Inki” uformowane przed jednym z domków w muzeum W strefie głazów dominował spory, najwyższy głaz ze sztucznie uformowanym wierzchołkiem, wyraźnie zaznaczoną białą farbą strefą wiecznych śniegów (fot. 11). To główny opiekun-duch góry, góra-protektor, osobny ontologiczny byt obdarzony osobowością. Zaraz po sąsiedzku znajdował się kolejny głaz 43 �z namalowaną tęczą. Gospodarz wskazując go, podkreślał, że to dzieła utworzone przez naturę, tak jak i poprzedni – ten z białym wierzchołkiem, na potwierdzenie swych słów pokazał rewers głazu, gdzie rzekomo są widoczne naturalne przebarwienia skały (w kolorze ochry). Konotacje tęczy są bardzo szerokie, pojemne, jest ważna i bogato reprezentowana w wierzeniach oraz symbolice kultur andyjskich. To twór ambiwalentny. Może sprowadzać choroby na patrzącego oraz spowodować ciążę u niezamężnej kobiety… trzeba uważać. Fot. 11. Don Gumercindo prezentuje „prawdziwą Górę – opiekuna” W centralnej części ogrodowej, jak wspomniałam, gospodarz umieścił obszerny pawilon-wiatę. W pawilonie tym oprócz, wydawałoby się, ciasnoty i dość przypadkowo zgromadzonych eksponatów, dominują banery zatytułowane: „7 Cudów Świata” oraz sporych rozmiarów drewniane obiekty-rzeźby, oraz kamienie-dzieła przyrody (fot. 12). W czasie badań terenowych, zauważyłam już wiele lat temu, niebywałą skłonność miejscowych do pareidolii. Właściwie każdy informator opowiadał o miejscowym głazie, drzewie, górze, dopatrując się w nim znanych kształtów, odczytując jego kształt jako postać ludzką czy zwierzęcą. W muzeum Don Gumercinda nie mogło zabraknąć więc kamieni – dzieł przyrody, odpowiadających temu zamiłowaniu. Wśród wolno stojących obiektów, Don Gumercindo umieścił meble własnej roboty, wyplatane z plastikowego sznurka na metalowej konstrukcji. Opowiadając o tych przedmiotach, wszystkim tym zbiorom poświęcił tyle samo uwagi; niezwykle powykręcane konary w formie kondora czy fotel wyplatany ze sznurka stanowiły w jego opowieści taki sam walor, zachęcał do zakupienia mebli oraz wynajęcia malutkiego domku na wolnym powietrzu. Etnografowie prawie od samego początku, narodzin metody badań terenowych zapisują elementy niejasnej jeszcze wiedzy, pojawiającej się podczas pracy w najróżniejszy sposób – na papierze, na dyktafonie, w fotografiach i filmach czy w pamięci. Dopiero później, na postawie skomplikowanych historii tworzą pierwsze zapiski, które następnie analizują w zaciszu gabinetu, by w końcu zbudować interpretację innego, cudzego życia. (Rakowski 2012: 18). 44 �Fot. 12. Drewniane i kamienne „dzieła przyrody” Podobnie i ja, szkicując plan muzeum, już w zaciszu pracowni, zastanawiałam się czy moje przemyślenia to nie nadinterpretacja? Przemyślenia te dotyczyły graficznego podobieństwa mojego pośpiesznego szkicu sytuacyjnego muzeum, do wizji świata według Juana de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua, na pierwszy rzut oka uderzała zbieżność ze sławnym rysunkiem (fot. 13). Fot. 13. Zastanawiająca zbieżność szkicu muzeum (wykonana prez autorkę) z rysunkiem Juana de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua żyjący na przełomie XVI i XVII, pochodził z arystokracji inkaskiej; autor dzieła Relación de antigüedades deste Reyno del Perú (wyd. 1873), poświęconego historii Peru ze szczególnym uwzględnieniem dziejów władców inkaskich do panowania Huáscara (zm. 1532). Kronika ta jest jednym z fundamentalnych źródeł do dziejów Inków. Relacion de antiguedades deste reyno del Peru, powstała w latach 1550–1600, jest jednym z trzech etnohistorycznych i etnolingwistycznych zabytków kultury andyjskiej, wraz z kroniką Guamana Poma de Ayala i relacją jezuickiego księdza Francisco de Avila (zapisaną w quechua) Bogowie i ludzie z Huarochirí. Te trzy prace zawierają wyjątkowo głębokie 45 �i cenne informacje i świadectwa o kolonialnej przeszłości państwa Inków, kosmowizji, mitów, wierzeń, zwyczajów i organizacji społecznej. Dzieło Salqa Maywy zostało po raz pierwszy opublikowane w roku 1873. Chociaż zawiera różnorakie opisy i informacje, chociażby drobiazgowo opisana historia wojny Inków z wojowniczym ludem Chanków, to jednak ów rysunek rozbudził niezwykle ożywioną dysputę wśród badaczy8. Liczni badacze rozszyfrowujący ten rysunek, interpretowali go z różnych perspektyw. Począwszy od wyobrażenia barokowego ołtarza, będącego schrystianizowaną wizją indiańskiego świata - do wykresu linii ceques – wyimaginowanych linii podziału całego królestwa Tawantinsuyu. Linie ceques, które promieniście wychodzą z pępka świata, czyli Cuzco biegnąc w cztery strony świata, do czterech prowincji, jednocześnie wyznaczają główne punkty usytuowania świętych miejsc zwanych huancas (przy czym mogą to być twory natury skały głazy monolity czy źródła jak i świątynie czy rodowe dobra, a także budynki, zyskujące status obiektu „świętego”). Szczególnie popularną interpretacją rysunku jest ta, opierająca się na wizji świata posadowionego na katolickim, barokowym ołtarzu, czyli interpretacja będąca odniesieniem się osoby opisującej andyjski świat do sacrum; Salqa Maywa, partycypujący w kulturze kolonialnej elity i niejako „przemycający” w tej wizji rdzenne elementy tradycyjnego porządku quechua, wydają się wizją neofity chcącego pogodzić te dwa porządki w jednej całości. Jednakże wszystkie te interpretacje, różnych badaczy, zawsze zawierają szereg podziałów na określone strefy i elementy odpowiadających sobie w parach bocznych, tych przeciwległych jak i w rzędach pionowych. Każda para zamieszczonych na rysunku elementów występuje albo jako kontekst opozycji binarnych, albo ujawnia niezwykle pojemne konteksty kulturowe związane z każdym z nich. Konteksty te są silnie zamocowane w języku quechua. Elementy graficzne rysunku podpisane są przez autora w języku hiszpańskim (kolonialnym) przeplatanym z kolonialnym quechua9. Słowa-klucze w języku quechua odnoszą się do botaniki, zoologii, rolnictwa czy tradycyjnej medycyny i ich mityczno-magicznych powiązań. Jako całość, rysunek jest streszczeniem lub kompendium relacji zachodzących w naturze i miejscu człowieka w owej kosmowizji. Przykładowo słowo Pacha lub Patsa, to niezwykle pojemne semantycznie słowo, zawierające konteksty mieszczące się zarówno w kategoriach przestrzennych (ziemia, podłoże, świat, nasz świat, ten świat) jak i w kategoriach czasowych (czas, ten moment, to co teraz), oznaczałby tutaj, w kontekście omawianego rysunku „wszechświat uporządkowany w kategoriach czasoprzestrzennych”. Don Gumercindo w swym małym, prywatnym muzeum dokonał rekonstrukcji tradycyjnego andyjskiego światopoglądu. Pozostaje pytanie: Czy Don Gumercindo znał rysunek Salqa Mywy? Czy też nie znając tego rysunku posiadał utrwaloną w tradycji wizję andyjskiego świata zwaną „andyjską kosmowizją”? Andyjska kosmowizja porównywana jest przez badaczy do Eliadowskiej „religii kosmicznej”. W Andach jest trwała i żywa, istnieje w kulturze popularnej, która tutaj wydaje się mieć bezpośrednią egzemplifikację. Świat odtworzony Rysunkowi Juana de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua poświęcono wiele opracowań, niezwykle krótkie streszczenie czy skrót rozważań badaczy, który zamieszczam w niniejszej pracy, oparłam na opracowaniach: Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua, Relación de Antiguedades desde reyno del Perú, [w:] Tres Relaciones de Antiguedades peruanas, Madrid 1879. Jan Szemiński Don Joan de Santa Cruz Pacha Cuti Yamqui Salca Maygua y su „Relación de antiguedades deste Reyno del Piru” (2019), Rita Fink, La cosmología en el dibujo del altar del Quri Kancha según don Joan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salca Maygua. (2001), A. Yaranga Valderrama, Koncepcja świata, czyli wizja kosmosu w cywilizacji andyjskiej, [w:] Czas w kulturze, przeł. Andrzej Krzanowski (1988), Państwowy Instytut Wydawniczy, s. 66. 9 Język quechua, zwany runa simi (język ludzi) używany przez ludy andyjskie od czasów przedinkaskich do współczesności. Obecnie szacuje się, że aktywnie używa go od 8 do 11 milionów ludzi. Posiada wiele odmian czy wariantów. Spośród 47 zarejestrowanych odmian tego języka 17 wariantów należy do grupy językowej quechua ancashino, czyli występują one na badanym przeze mnie obszarze. Quechua posiada łaciński zapis słów, lecz pisownia bywa różna i słowa w quechua pisane po hiszpańsku mogą być zapisywane na różne sposoby. Mimo iż w roku 1975 powstał ujednolicony zapis bazowy dla tego języka, poruszanie się na tym „grząskim temacie” wymaga od badacza szczególnej uwagi, aby nie zabrnąć w pułapki językowe. Jako przykład podam moje zmagania ze słowem Apu: Pan, Władca-góra, władca-opiekun, duch góry, góra-protektor, góra opiekuńcza dla danego terytorium, czy Apus (w liczbie mnogiej). Słowo to niejako podstawowe w badaniach andyjskich, w tej chwili przeszło do tekstów naukowych czy tekstów folkloru jako słowo panandyjskie, i z powodzeniem stosowane jest przez badaczy międzynarodowych a odnoszące się różnych regionów andyjskich. Jednakże, gdy studiowałam teksty z regionu Callejón de Huaylas, szczególnie te najstarsze, pełne słów quechua sprzed reformy językowej, nie występowało ono zupełnie. Czyżby oznaczało to, że region ten miał gór-protektorów? Wydawało się to absurdem, oczywiście że miał, tylko słowo: Pan, władca, opiekun, protektor, duch góry itp. występuje regionalnie pod zupełnie inną nazwą (Jircas, Auquis), i co ciekawe, aktualnie, współcześni badacze stosują słowo panandyjskie Apu, zubażając kontekst językowy tego zakątka Andów. 8 46 �przez Don Gumercindo w swoim prywatnym „muzeum wyobraźni” jawi się jako organizm realny, żywy i święty zarazem. Streszczenie Tekst prezentuje niezwykłe prywatne muzeum położne wysoko w górach w małej andyjskiej wiosce, we wsi Marían położonej w Białych Kordylierach w Prowincji Ancash, w Peru. Jest ono stworzone przez potomka Pablo Atusparii powstańca chłopskiego i nosi tajemniczą nazwę: Campestre Villa Garcia Marían – Huaráz, CLUB Campestre VILLA Garcia. Pablo Atusparia jest niezwykle rozpoznawalną postacią dla całego regionu – to przywódca powstanie chłopskiego z roku 1885. Symbol niezłomnego oporu miejscowej ludności chłopskiej przeciwko bezustannej opresji, od czasów kolonialnych poprzez okrucieństwa „wojny o saletrę”, czyli Wojny o Pacyfik, kończąc na zawsze niekorzystnych dla chłopów reformach agrarnych Atusparia wpisał się w mityczną strukturę herosa kulturowego. Potomek Atusparii, Gumercindo, mieszkaniec Limy, stworzył we wsi Maraín muzeum Atusparii, zdumiewającą budowlę, która jest „muzeum jego pamięci”. Niezwykłe budowle i eksponaty – ilustrują stosunek do świata przyrody i jego miejsce w kosmowizji andyjskiej. Artykuł ten, jest próbą wstępnego odkodowania zawartości tego muzeum, znaczenia przedmiotów będących eksponatami – lub nie będących eksponatami. Co jest eksponatem, co przejściowym nietrwałym wyposażeniem? Ich funkcje się mieszają, są w bezustannym ruchu, nic tu nie jest trwałe, jednocześnie cały czas jest ujęte w ramy „andyjskiego świata”. Słowa klucze: Andy, muzeum na wolnym powietrzu, Atusparia, andyjska kosmowizja, Apus 47 �Bibliografia: Bode, B. (2015). Las campanas del silencio. Destrucción y creación en los Andes, traducción de Leoncio Robles, Lima: Fondo Editorial del Congreso del Perú. Bogowie i ludzie z Huarochiri (1985). przeł., wstępem i objaśnieniami opatrzył J. Szemiński, Kraków. Cock, G. (1983). Sacerdotes o chamanes en el mundo andino, „Historia y Cultura. Revista del Museo Nacional de Historia” nr 16, s. 135–146. Escárzaga, F. (1999). La sublevación de Ancash. Proyecto nacional y guerra de razas, „Política y Cultura”, nr 12, s. 151–175 (Universidad Autónoma Metropolitana Unidad Xochimilc Distrito Federal, México). Elías Minaya, José, F. (2012). El sentido de la fe en el curanderismo, [w:] „Pueblo Continente” Volumen 23, N° 1, Enero – Junio: 75–78 Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua (1879). Relación de Antigue dades desde reyno del Perú, [w:] Tres Relaciones de Antiguedades peruanas: Madrid. Klaiber, J. (1999). La actitud y sensibilidad del clero en la revolucion de Pedro Pablo Atusparia 1885, [w:] Diócesis de Huaraz. Cien años de vida diocesana, 15 de mayo 1899–1999, Lima: b.w., s. 277–287. Fink, R. (2001). La cosmología en el dibujo del altar del Quri Kancha según don Joan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salca Maygua, Histórica, Vol.25, Num.1. s. 9–75 Relación de las costumbres antiguas de los naturales del Perú [Manuscrito] entre 1550 y 1600. Pietraszczyk-Sękowska, J. (2015). Tradycje oporu w Andach. Mobilizacje indiańskochłopskie w Peru od XVI do XX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego: Łódź. Posern-Zieliński, A. (1974). Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej (XVI–XX w.), Zakład Narodowy im. Ossolińskich: Wrocław. Posern-Zieliński, A. (2021). Szczęśliwy traf i tubylczy partner w badaniach terenowych. Z doświadczeń antropologa w USA i Ameryce Południowej Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia, 7: 183–214. Raimondi, A. (2006). El departamento de Ancachs y sus riquesas minerales (1873). Mapa del departamento de Ancachs con la nueva provincia de Dos de Mayo del departamento de Huánuco (1873). Incluye la presentación de dibujos inéditos de sus libertas de viajes y de la oficina de redacción de la obra El Perú. Compilación y estudio introductorio de L.F. Villscorta Ostolaza, Lima: Fondo Editorial Universidad Mayor de San Marcos. Rakowski, T. (2018). Etnografia przedtekstowa. Fenomenologiczne korzenie interpretacji antropologicznej. „Teksty drugie” nr 1, s. 16–39. Salazar Mejía, J. A. (2006). Identidad. Diversificación curricular para Ancash. Bases para el Proyecto Educativo Regional, Huaraz: Instituto Repúblico y Libertador „José Faustino Sánchez Carrión”. 48 �Szemiński, J. (2019). Don Joan de Santa Cruz Pacha Cuti Yamqui Salca Maygua y su „Relación de antiguedades deste Reyno del Piru”. Editorial: El Lector: Peru-Arequipa. Szemiński, J. Inkaska filosofía, http://ptta.pl/index.php?id=owydawnictwie&lang=pl Dostęp: 29.04.2022 Świerk, K. (2013). Perspektywizm, miłość i cykady. Uczucia, transformacje i etos w opowieści Jerinti z folkloru Indian Matsigenka. „Indigena. Przeszłość i Współczesność Tubylczych Kultur Amerykańskich”, Numer 3, s. 26–51. Yaranga Valderrama, A. (1988). Koncepcja świata, czyli wizja kosmosu w cywilizacji andyjskiej, [w:] Czas w kulturze, przełożył z hiszpańskiego Andrzej Krzanowski, Państwowy Instytut Wydawniczy: Warszawa. 49 ��Agnieszka Grabowska Małgorzata Kunecka1 Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie CZY POTRZEBNE SĄ KATALOGI ZBIORÓW? KWERENDOWANIE TEMATYCZNE – NOWY SPOSÓB OPRACOWYWANIA KOLEKCJI MUZEALNYCH NA PODSTAWIE DOŚWIADCZEŃ Z OPRACOWYWANIA KATALOGU ZBIORÓW „DZIECIŃSTWO” W PAŃSTWOWYM MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W WARSZAWIE Czy to jeszcze ma sens? Czy w dobie coraz bardziej rozpowszechnionych cyfrowych repozytoriów potrzebne są katalogi zbiorów muzealnych? Czy tradycyjna książka może konkurować z interaktywną bazą danych, a jeśli tak to na jakim polu? Aby spróbować odpowiedzieć na tak postawione pytania trzeba przyjrzeć się klasycznym katalogom zbiorów wydawanym przez muzea, które zwykle stanowią odzwierciedlenie podziału muzealiów konkretnej placówki muzealnej na poszczególne kolekcje. Te zaś są wydzielane wg kryterium materiałowego lub funkcjonalno-rzeczowego. Mamy zatem w naszych muzeach kolekcje ceramiki, tkanin, rzeźby drewnianej albo kolekcje narzędzi rolniczych, biżuterii, instrumentów muzycznych czy zabawek. Opracowania, które my, muzealnicy, tworzymy są zatem zazwyczaj powieleniem pewnego szablonu, w który wcześniej sami włożyliśmy muzealne zbiory i przez który zwykliśmy na nie spoglądać2. O ambiwalencji muzealnych podziałów Żadna klasyfikacja nie jest doskonała, za to każda nosi w sobie znamiona sztuczności. Dwie dekady temu, rozpoczynając pracę w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie jako coś naturalnego potraktowałyśmy zastany porządek podziału zbiorów z terenu Polski na cztery kolekcje: Gospodarki Podstawowej i Rzemiosła, Strojów i Tkanin, Sztuki Ludowej i Nieprofesjonalnej oraz Folkloru. Podział ten dla młodych i niedoświadczonych pracowników stanowił coś w rodzaju dogmatu i nie był poddawany krytyce. W tych grupach muzealia od dekad są inwentaryzowane i przechowywane, tymi grupami opiekują się też poszczególni specjaliści. Co oczywiste, to od ich zainteresowań badawczych i koncepcji kolekcjonerskich zależy w dużej mierze kształt każdej z kolekcji. Ta zależność losu przedmiotu od zainteresowań zbieracza jest szczególnie widoczna w momencie gdy staje się on muzealnym obiektem. I tak na przykład gliniany gwizdek może okazać się na tym etapie zabawką lub reprezentantem warsztatu rzemieślniczego, a szklany medalik dewocjonalium lub elementem biżuterii – zawieszką do korali. Wieloznaczeniowość przedmiotów i możliwość spojrzenia na nie z różnych perspektyw zaowocowały sytuacją, w której takie same lub bardzo podobne przedmioty wchodzą w poczet różnych kolekcji. W muzeum, instytucji długiego trwania, zmieniają się trendy i ludzie, co ma swoje odzwierciedlenie w zbiorach, często w postaci niekonsekwencji podziałów. 1 2 Kontakt: agnieszka.grabowska@ethnomuseum.pl, malgorzata.kunecka@ethnomuseum.pl. Podkreślamy, że mamy tu na myśli katalogi zbiorów, nie zaś katalogi wystaw. 51 �Ale czy możliwy jest konsekwentny i klarowny podział zbiorów tak różnorodnych i zaskakujących niekiedy jak zbiory etnograficzne? Czy można pozamykać życie w szufladach nie mając wątpliwości, co do której włożyć i co do czego pasuje? Te dylematy zaowocowały pomysłem stworzenia katalogu zbiorów innego od dotychczasowych, skupionego na kategorii tematycznej, który połączy wszystkie kolekcje zgromadzone w Muzeum. Przekopać zbiory w poprzek Pomysł stworzenia katalogu, który zaprezentuje zbiory muzealne w inny od standardowego sposób powstał w wyniku wieloletniego doświadczenia pracy w Centralnym Magazynie Zbiorów i prowadzenia kwerend. To wtedy stało się dla nas jasne, że muzealia można pogrupować wg dowolnych zasad i że katalogi zbiorów, podobnie jak wystawy i towarzyszące im publikacje, mogą być narracyjne. Wybór obiektów do takiego katalogu wiąże się jednak z przyjrzeniem się wszystkim zbiorom na nowo i ułożeniem ich niejako w poprzek ustalonych podziałów. Taka kwerenda przypomina więc kwerendy poprzedzające przygotowanie wystaw, jest jednak o wiele bardziej wymagająca bo katalog z definicji musi zawierać wszystkie zbiory obejmujące wybrane zagadnienie. Nasz katalog został podzielony na cztery części tematyczne. Czytelnik nie znajdzie tu jednak rozdziałów poświęconych czterem kolekcjom Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, o których wspominamy na początku tego artykułu. Muzealia i archiwalia zostały podzielone na rozdziały i podrozdziały, których zakres wiąże się z punktem widzenia dziecka. To rola jaką przyjmuje dziecko w odniesieniu do danego artefaktu była dla nas kluczowa przy dzieleniu materiału. I tak: rozdział pt. „Utensylia. Zapis codzienności dzieciństwa” podzieliłyśmy na części: „Kołysanie, czyli pierwsze chwile”, „Troska, czyli różne sposoby opieki”, „Obecność, czyli dzieci, których wszędzie pełno” oraz „Bliskość, czyli poczucie bezpieczeństwa”. Rozdział „Rekwizyty, czyli świadectwa świątecznego czasu” składa się z części: „Bohater, czyli dziecko w centrum”, „Aktor, czyli dziecko aktywne”, „Widz, czyli dziecko obserwator” i „Kostium, czyli wyjątkowa oprawa”. Na rozdział „Akcesoria. Świadectwa dziecięcej pracy, nauki i zabawy” składają się podrozdziały: „Powinność, czyli obowiązki małe i duże”, „Przysposobienie, czyli droga ku dorosłości”, „Frajda, czyli czysta przyjemność” oraz „Skarb, czyli to co ukochane”. Ostatni rozdział publikacji poświęcony został wizerunkom dziecka i dzieciństwa utrwalonym w dziełach sztuki, zabytkach ikonograficznych oraz na dawnej fotografii. Dobierając materiał do tej części na wstępie przyjęłyśmy założenie, że z różnych względów pozostawimy na marginesie naszych zainteresowań wizerunki Najważniejszego Dziecka w polskiej sztuce ludowej czyli Dzieciątka Jezus, a także wizerunki innych świętych dzieci. Skupiając się na dziecku jako małym człowieku, stanowiącym część rodziny i społeczeństwa, pogrupowałyśmy wizerunki w następujące kategorie: „Pociecha, czyli dziecko w rodzinie”, „Osóbka, czyli portrety dzieci”, „Ogniwo, czyli dziecko jako część społeczności” i „Model, czyli stylizacje i kreacje”. Stworzone na potrzeby książki kategorie służą podmiotowemu potraktowaniu dziecka. Kilka słów o wyzwaniach Katalog „Dzieciństwo” został opracowany i wydany dzięki dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Wspieranie Działań Muzealnych. Był to projekt roczny, co sprawiło, że prace nad książką były prowadzone równolegle z aktualizacją wniosku. Szybko okazało się, że mimo wstępnych kwerend przeprowadzonych na etapie przygotowania wniosku liczba obiektów, które chcemy zawrzeć w publikacji znacznie przerasta nasze odważne, jak się wydawało, wyliczenia. Podejście narracyjne przyniosło wiele niespodzianek, których byłoby zapewne znaczniej mniej w przypadku zbioru wyznaczonego na podstawie twardych kryteriów takich jak funkcja, materiał, technika wykonania czy region etnograficzny, z którego prezentowane przedmioty pochodzą. Praca nad katalogiem pokazała, że w przypadku szerokiej kategorii tematycznej o nieostrych granicach, w zasadzie nie da się oszacować dokładnie ilości zbiorów przed rozpoczęciem projektu. Katalog „Dzieciństwo” zgodnie z założeniem jakie przyjęłyśmy obejmuje wszystkie zbiory Państwowego Muzeum Etnograficznego związane z wybraną tematyką, a więc zarówno muzealia jak i archiwalia. Obydwa zbiory generowały wiele pytań i wątpliwości, na które często nie było jednoznacznej odpowiedzi. 52 �Oczywiście pewne obiekty i grupy nie budziły zastrzeżeń, jak choćby zabawki, kołyski, dziecięce ubranka czy przybory szkolne. Znacznie trudniej sprawa przedstawiała się w przypadku tych przedmiotów których co prawda dzieci używały, ale nie były to rzeczy wykonane z myślą o dzieciach i specjalnie dla nich przeznaczone, jak narzędzia, naczynia lub meble. Konieczne było więc znalezienie klucza i podjęcie decyzji co zostanie włączone do zbioru określonego mianem „dzieciństwo” a co pozostawione poza nim. Wybór przedmiotów oparty na kryterium czy były one wykonane z myślą o dzieciach lub używane z całą pewnością przez dzieci był wyborem autorskim, zatem subiektywnym. Podobnie przedstawiała się sytuacja z doborem archiwaliów i wszelkiej ikonografii. Ważne stało się ustalenie momentu kiedy człowiek przestaje być dzieckiem co okazało się istotne w przypadku pojawiającej się na fotografiach młodzieży, ale też w wielu przypadkach niezwykle trudne. W tym kontekście konieczne stało się opracowanie komentarza w formie tekstów wprowadzających do każdej części, a także do całego katalogu. Stanowią one wartość dodaną całej publikacji, która stała się dzięki temu nie tylko katalogiem zbiorów, ale również swego rodzaju opracowaniem pozwalającym spojrzeć na zagadnienie dzieciństwa z różnych perspektyw. Znane – nieznane Analiza zbiorów pod kątem wybranego tematu przyniosła więcej niespodzianek niż początkowo zakładałyśmy. Przede wszystkim pozwoliła poznać luki w zbiorach. I choć odkrycia braków akurat się spodziewałyśmy to już kategorie niektórych z nich stanowiły dla nas zaskoczenie. Stosunkowo najbardziej przewidywalny okazał się brak przedmiotów wykonanych poza społecznościami wiejskimi, choć konsekwentne pilnowanie wiejskiego rodowodu muzealiów doprowadziło do sytuacji, w której w kolekcji zabawek nie znalazłyśmy np. klasyku w postaci pluszowego misia. Ponadto okazało się, że tylko niewielka część kolekcji zabawek była rzeczywiście używana przez dzieci, ponieważ zabawki te najczęściej nie zachowały się, a przez sobie współczesnych etnografów nie były uznawane za godne włączenia do zbiorów muzeum. Natomiast zabawki z ośrodków rzemieślniczych, których dzieci nie trzymały w ręku, zbierano jako przykład rzemiosła wiejskiego. Luki w zbiorach były więc spowodowane w dużej mierze podejściem poprzednich pokoleń do etnografii, ale też (a może przede wszystkim?) do dziecka. Brak atencji dla przedmiotów wykonanych i używanych przez dzieci uświadomił nam brak podmiotowego podejścia do dziecka, a sposób w jaki zatytułowane zostały niektóre fotografie wręcz przedmiotowy stosunek badaczy do tej grupy W ramach podsumowania Narracyjne opracowania zbiorów muzealnych dają możliwość innego, nieszablonowego spojrzenia na istniejące kolekcje. Dzięki nim, nawet pracując przez lata z tymi samymi obiektami możemy odkrywać je niejako na nowo przy okazji podejmowania kolejnych tematów. Nie tylko stanowią gotową bazę do tworzenia scenariuszy, wystaw, lekcji muzealnych, wydarzeń czy paneli dyskusyjnych, ale są również impulsem do uzupełniania kolekcji i integrującym doświadczeniem dla zespołu. Mamy świadomość, że klasyfikacja zbiorów stworzona na potrzeby katalogu zbiorów „Dzieciństwo” podobnie jak każda inna ma swoje słabe strony. Jednocześnie wiemy, że jej stworzenie pomogło nam w spojrzeniu na muzealia i archiwalia z dziecięcej perspektywy i tym samym na podmiotowe podejście do dziecka – bohatera naszej opowieści. Odrzucenie podejścia funkcjonalnego i kategoryzacji przedmiotów według typowych, znanych reguł jak np. wyodrębnienie zabawek czy odzieży dziecięcej jako całych zbiorów muzealiów pomogło nam zbliżyć się do optyki dziecięcej i uczynienia z dziecka podmiotu. Próba zmiany perspektywy spojrzenia na przedmioty czy ikonografię była pomocna w kolejnych latach podczas prac nad wystawą „Dzieciństwo”. Streszczenie Artykuł porusza pytanie o zasadność tworzenia tradycyjnych katalogów muzealnych w erze cyfrowych repozytoriów oraz o tym, czy książka może konkurować z interaktywną bazą danych. Autorki analizują klasyczne podziały muzealnych zbiorów, wskazując na ich umowność i wieloznaczność przedmiotów, które 53 �często mogą być przypisane do różnych kolekcji w zależności od kontekstu. Na bazie doświadczeń w pracy w magazynie zbiorów powstała koncepcja alternatywnego katalogu tematycznego „Dzieciństwo”, prezentującego zbiory z perspektywy dziecka. Projekt okazał się wyzwaniem, m.in. z powodu trudności w określeniu liczby odpowiednich obiektów i granic kategorii. Przy okazji odkryto luki w zbiorach, szczególnie w kontekście przedmiotów miejskich czy faktycznie używanych przez dzieci zabawek. Pokazało to ograniczenia wcześniejszego podejścia do etnografii i marginalizację dziecka jako pełnoprawnego podmiotu badań. Katalog stał się nie tylko opracowaniem zbiorów, ale także refleksją nad spojrzeniem na dzieciństwo w muzealnej praktyce. Słowa kluczowe: katalog muzealny, podziały muzealne, kolekcje tematyczne, dziecko w muzeum, dzieciństwo 54 �Bibliografia: Broda, A., Grabowska, A., Kunecka, M. [red.] (2021). Dzieciństwo. Katalog zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Deredas, A., Sosnowska, J. (2022). Dzieciństwo w rodzinie robotniczej międzywojenne Łodzi. Perspektywa etnograficzno-pedagogiczna. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Jakubiak, K., Nawrot-Borowska, M. (2021). Dziecko i dzieciństwo na ziemiach polskich w źródłach narracyjnych i ikonograficznych z drugiej połowy XIX i początku XX wieku. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek Kuciel-Frydryszak, J. (2023) Chłopki. Opowieść o naszych babkach. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy Landau-Czajka, A. (2002). Co Alicja odkrywa po własnej stronie lustra. Życie codzienne, społeczeństwo, władza w podręcznikach dla dzieci najmłodszych 1785–2000. Warszawa: Wydawnictwo NERITON Instytut Historii PAN Lewińska, T. (2001). Polskie Ludowe Instrumenty Muzyczne. Katalog zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Mędrzecki, W. (2002). Młodzież wiejska na ziemiach Polski centralnej 1864–1939. Procesy socjalizacji. Warszawa: Wydawnictwo DiG. 55 ��Piotr Mańkowski1 Katedra Nauki o Drewnie i Ochrony Drewna Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wojciech Połeć2 Katedra Socjologii Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego NARZĘDZIA DO OBRÓBKI DREWNA. SPOSOBY POKAZANIA ROZWOJU TECHNOLOGII OBRÓBKI DREWNA NA WYSTAWIE W MUZEUM Wprowadzenie Celem niniejszego opracowania jest refleksja nad sposobami prezentacji narzędzi związanych z obróbką drewna w ramach ekspozycji muzealnych, przede wszystkim w ramach muzeów na wolnym powietrzu, czyli w skansenach, ale zawarte w tym opracowaniu refleksje mogą mieć zastosowanie także w przypadku innych muzeów, począwszy od muzeów etnograficznych, poprzez muzea lokalne a na muzeach przemysłu skończywszy. Skupiamy się na sposobach przedstawiania narzędzi w kontekście obecnych wystaw muzealnych i staramy się przedstawić sugestie dotyczące tego, w jaki sposób można w przyszłości rozwijać czy też zmieniać sposoby ekspozycji narzędzi w ramach wystaw kontekstowych w skansenach, ale również w ramach samodzielnych wystaw poświęconych prezentacji zmian i rozwoju technologii związanych z obróbką drewna. Ważną częścią naszych rozważań jest zauważalna w wystawach muzealnych (a czasami również w zbiorach muzealnych) luka w pokazywaniu rozwoju narzędzi, która dotyczy przede wszystkim okresu drugiej połowy XX wiek, kiedy to zaczęto wprowadzać do użycia narzędzia produkowane fabrycznie i z zastosowaniem napędu elektrycznego. Wskazujemy na to, że brak w zbiorach i ekspozycjach muzealnych tego typu zmieniających się narzędzi może być w przyszłości znaczącym problemem w ukazywaniu rozwoju narzędzi do obróbki drewna, gdyż narzędzia te bezpowrotnie znikają nie tylko z rynku, ale również z przestrzeni społecznej, co jest związane z ich wychodzeniem z użycia i zastępowaniem ich nowymi. Luka dokumentacyjna przekłada się również na lukę w edukacyjnej roli muzeów, które pokazują wybrany, nie tak odległy fragment historii związany z ludowością, ale nie pokazują ciągłości między tradycyjnymi narzędziami, a narzędziami wytwarzanymi i wykorzystywanymi współcześnie. Narzędzia do obróbki drewna w kontekście historycznym Nie trzeba przypominać, że drewno towarzyszy człowiekowi od samego początku istnienia naszego gatunku: jako opał, materiał budowlany, materiał do budowy broni, ale także materiał do budowy narzędzi. Przykłady drewna obrobionego odnajdywane są w czasie wykopalisk archeologicznych (Ruszczyk 2007), obrazy ilustrujące obróbkę drewna znane są już ze starożytności. Ekspozycje narzędzi do obróbki drewna spotkać więc można w muzeach archeologicznych czy też muzeach historycznych, które pokazują rozwój poszczególnych miast, regionów czy też różnorodnych społeczności. Narzędzia te rzadko jednak bywają głównym tematem wystaw, najczęściej są ich fragmentem, stanowią część tła dla narracji obrazu1 2 Kontakt: piotr_mankowski@sggw.edu.pl. Kontakt: wojciech_polec@sggw.edu.pl. 57 �jących przemiany życia ludzi w różnych miejscach i epokach historycznych. Szczególne miejsce zajmują narzędzia drewniane i do obróbki drewna w ekspozycjach skansenów. Usprawnienia obróbki drewna wymagało stworzenia narzędzi do jego obróbki. Pierwsze prymitywne narzędzia kamienne (także z wykorzystaniem drewna) prezentowane są na wystawach dotyczących już życia ludów pierwotnych. W kontekście kolejnych epok przedstawia się kolejne narzędzia takie jak siekiery, pobijaki. Pojawia się często na ekspozycjach drewniana broń: dzidy, włócznie, łuki, siekiery. Ekspozycje skansenów ukazują najczęściej rekonstrukcje warunków życia i pracy, jakie spotkać można było w okresie XIX i I poł XX wieku (Czajkowski, 1979). Próbują one zachowywać i prezentować kulturę ludową w jej kształcie, który nie uległ jeszcze przemianom modernizacyjnym, ale nie zawsze oznacza to, że przedstawiają one „odwieczny” obraz życia na polskiej wsi. Józef Burszta, powołując się zresztą na Oskara Kolberga, zwraca uwagę na przemiany na polskiej wsi, które związane były z uwłaszczeniem chłopów. Kolberg podkreślał, że większa zamożność chłopów wielkopolskich wiązana może być z wcześniejszym uwłaszczeniem, a i w innych regionach, jak pokazuje Burszta okres po uwłaszczeniu jest okresem znaczących zmian zarówno w budownictwie ludowym i wyposażeniem wnętrza mieszkań, jak i w innych sferach życia (Burszta 1974: 66). Duża więc część ekspozycji skansenowskich nie tyle oddaje „odwieczny” sposób budowania i wytwarzania przedmiotów użytkowych, co pewien etap rozwoju kultury materialnej wsi polskiej. Początki tworzenia tego typu ekspozycji związane były z rozbudzeniem zainteresowania życiem na wsi i pracą chłopa na roli, odzyskiwaniem przez Polskę niepodległości, szukaniem polskiego stylu narodowego w wiejskim budownictwie drewnianym, co do którego domniemywano, że przetrwał on w niezmienionej formie nieskażonej „obcymi wpływami” (Chętnik 1915; Pokropek 2019; Sas Zubrzycki 1916). Obok zbiorów muzealnych ważnym źródłem do poznania narzędzi do obróbki drewna są dokumentacje badań terenowych i wykonane rysunki i zdjęcia (Pokropek 2019; Moszyński 1929). Ciekawy etnograficznie opis narzędzi służących do wykonywania drewnianych instrumentów muzycznych przedstawiony jest w opracowaniu Chętnika „Instrumenty muzyczne na Kurpiach i Mazurach” (Chętnik 1983). Jest to przedwojenny opis ludowych narzędzi wykonany przez etnografa, Kurpia, lutnika i wiejskiego muzykanta w jednej osobie, co sprawia, że mamy do czynienia z cennym źródłem, gdyż opracowany przez etnografa, który wyrósł z tego regionu i znał z własnego muzycznego doświadczenia tradycje wytwarzania instrumentów ludowych. Mamy więc potencjalnie do dyspozycji zarówno same narzędzia jak i dokumentację dotyczącą sposobów ich użytkowania w przeszłości. Dokumentację taką i rozszerzanie zbiorów można rozszerzać na kolejne okresy historyczne doprowadzając do współczesności, która, co oczywiste, z czasem stanie się również przeszłością. Dobrym przykładem tego typu procesu mogą być ekspozycje skansenowskie. Narzędzia do obróbki drewna w kontekście ekspozycji skansenowskich Praca na wsi wiązała się z koniecznością wytworzenia sobie narzędzi do obróbki roli. Początkowo każdy wytwarzał sobie prymitywne narzędzia, a gospodarstwo musiało być w pełni samowystarczalne lub ograniczać się do wymiany w obrębie społeczności wiejskiej (Burszta 1974: 87). Z czasem powstają zakłady rzemieślnicze, coraz bardziej wyspecjalizowane, produkujące sprzęty potrzebne w gospodarstwie. Zaczęły się również pojawiać narzędzia produkowane poza społecznościami lokalnymi. Nie tylko takie, które produkowane były w pobliskiej przestrzeni miejskiej, ale również narzędzia sprowadzane z dalszych obszarów, w tym zza granicy. Ekspozycje skansenowskie przedstawiające pracę na wsi pokazują sprzęty wykorzystywane w gospodarstwie i czasami narzędzia służące do ich wytwarzania/naprawy. Narzędzia do obróbki drewna w skansenie znaleźć można na ekspozycji prezentującej: ciesielstwo, stolarstwo, bednarstwo, kołodziejstwo, młynarstwo, wytwarzanie zabawek drewnianych, wyrób wióra/gontu, łyżek/naczyń, wyrób ludowych instrumentów muzycznych np. ligawek. To oczywiście nie pełna lista, narzędzia można spotkać także gdzie indziej. Dla niektórych może to być zaskoczeniem, że młynarz czy właściciel wiatraka mieli w miejscu pracy stół stolarski i podstawowe narzędzia służące do bieżących napraw. Jeżeli uważnie zwiedzać wystawy, to okazuje się, że narzędzi do obróbki drewna jest niemało, ale stopień rozproszenia utrudnia odbiór. Zazwyczaj pokazywane są pojedyncze egzemplarze, narzędzia ukazujące jego stan z przełomu XIX/XX w. do II wojny światowej. Od wiertarki sznurkowej do kobry drewnianej, czasem pojawia się korba stalowa. A czy nowsze narzędzia są gorsze? 58 �Już Jan Stanisław Bystroń pisał we „Wstępie do ludoznawstwa polskiego”, że: „Trzecim działem kultury, obok kultury umysłowej i społecznej, jest kultura techniczna. Obejmuje ona przedmioty i czynności, służące do zaspokojenia potrzeb fizycznych i materialnych, a więc do zdobycia i przygotowania żywności, mieszkania, odzieży, sprzętów i t. d. Obok rzeczy starych, jak np. niektóre narzędzia gospodarskie i niektóre techniki przetworów, mamy tu bardzo silne wpływy późniejsze, często i obce; wieś przejmuje powszechnie rzeczy nowe, jedynie tempo ich przejmowania jest uwarunkowane prymitywizmem stosunków, stopniowo się zmniejszającym” (Bystroń 1926: 168). Ten aspekt zmian jest bardzo rzadko pokazywany i uwydatniany w ekspozycjach muzealnych, w tym przede wszystkim skansenowskich. Po zniszczeniach I, a zwłaszcza II wojny światowej (w czasie uprzemysłowienia, rozwoju PGR-ów i coraz silniejszej urbanizacji) nasiliły się badania etnograficzne polskiej wsi. Był to ostatni moment na uchwycenie zanikających ówcześnie zjawisk. Ten etap zaowocował powstaniem większości ekspozycji skansenowskiej w Polsce, przedstawiającej wieś przełomu wieków. Ekspozycja skansenowska ukazuje głównie życie na wsi, w ostatnich latach pojawiają się drewniane sektory małomiasteczkowe. Ekspozycja skansenowska „dochodzi” do czasów powojennych i tu zdecydowanie się kończy. Jest to etap wielkich zmian (PGR-y, Kółka Rolnicze, mechanizacja rolnictwa, chłoporobotnicy i odkułaczanie) odciskają silne piętno na życiu wsi. Dalsze przemiany polskiej wsi nie są eksponowane w skansenach. W latach 80. XX wieku o tego typu przemianach polskiej wsi pisał Ignacy Tłoczek: Formy architektury jako przejaw duchowego życia narodu nie są niezmienne, stałe są tylko prawa tektoniki. Byłoby więc niedorzecznością nawoływanie do naśladownictwa form skostniałych i do niewolniczego ich przeszczepiania. Wprawdzie nie wszystko, cośmy odziedziczyli, zestarzało się do tego stopnia, aby było nieużyteczne, ale też nie wszystko, co nowe, niesie z sobą wartości godne współczesnego pokolenia. Na widok tandety i pstrokacizny wciskającej się w krajobraz polskiej wsi, budzą się w nas odruchy protestu przeciwko uznawaniu tego zjawiska za wyraz nowej formacji kulturowej. Nasi sąsiedzi unowocześniając zabudowę swoich wsi respektowali jej narodowy charakter, nam natomiast zabrakło poczucia dumy z kulturalnego dziedzictwa i skromności w dziele tworzenia” (Tłoczek 1985: 10). Zauważmy, że z jednej strony jest on świadom zmienności, z drugiej jednak jest mu trudno zaakceptować kierunek tych zmian. Być może tego typu postawa, często powiązana również z estetyzacją przestrzeni skansenu, sprawiła, że nie widzimy w nich zmian, jakie zachodziły na polskiej wsi w drugiej połowie XX wieku. W tym okresie w życiu wsi zachodzą zaś bardzo poważne i szybkie zmiany, które również warto udokumentować. Zmienia się budownictwo (pustak, cegła, beton zastępują tradycyjne drewno), blok PGR-u zastępuje drewnianą chatę, eternit zastępuje strzechę. Ściany i pokrycie dachów wykonuje się z nowych materiałów, ale sama konstrukcja dachów nadal pozostaje drewniana. Cieśla nie jest zawodem, który zaniknął. Ignacy Tłoczek podkreślał: „Drewniany budulec dominował w Polsce od zarania rozwoju kultury materialnej naszego narodu do połowy ubiegłego stulecia w miasteczkach i na wsiach, wypierany najpierw przez cegłę i kamień ze ścian, a następnie przez stal i żelbet z konstrukcji dachowych i stropowych. Nawet w znaczniejszych miastach nie należały do rzadkości drewniane budowle fabryczne i magazynowe. Najdłużej jednak przetrwała technika drzewna w budownictwie wiejskim, jak to wynika z danych statystycznych, obrazujących stan z 1925 i z 1957 r., wedle których w województwach wschodnich udział budynków drewnianych w zabudowie wsi wahał się w granicach od 75 do 95% ogólnych zasobów” (Tłoczek 1980: 7). Skanseny dobrze dokumentują stan sprzed tych zmian, ale samą zmianę dokumentują dużo rzadziej. Weźmy tutaj za przykład zmiany widoczne w narzędziach do prac polowych: drewniane brony i pługi zastępuje stal, drewniane koło wyparte zostało przez stalowy odpowiednik, wóz drabiniasty zastępuje jego stalowy odpowiednik. Pojawiają się spalinowe ciągniki, które kilka dziesięcioleci temu były nowością, dziś zaś stają się kolekcjonerskim rarytasem w przypadku dobrze zachowanych egzemplarzy. Kiedyś były one codziennością, później pozbywano się ich, gdy wychodziły z użycia i jeśli nie pozyskano ich na tym etapie do zbiorów muzealnych, dziś stają się trudnym i kosztownym do pozyskania eksponatem. Także narzędzia do obróbki drewna ulegają zmianie i podlegają podobnej dynamice. Specjalizacja warsztatów, elektryfikacja i przemysłowa produkcja narzędzi odciska silne piętno na obróbce drewna (Górecki 1961). Stopniowo zmniejsza się zapotrzebowanie na drewniane sprzęty. Z czasem wymierają rzemiosła i rzemieślnicy: kołodziej, bednarz, łyżkarz. Nawet jeśli nadal produkowany jest dany przedmiot, jest on produkowany zupełnie innymi, przemysłowymi metodami, albo sprowadzany z zagranicy. 59 �Silnik elektryczny zastępuje pracę ręczną. Krajzega za stodołą zastępuje rzaskę, z czasem pojawi się pilarka stołowa, strugarka elektryczna zastępuje strug ręczny. Zmiany są nieubłagane. Stare narzędzia znikają, zastępowane są nowszymi wersjami, albo zupełnie nowymi, odmiennymi urządzeniami. Pojawiają się kolejne generacje narzędzi, coraz wygodniejszych w pracy. Wypierają one starsze, mniej ergonomiczne, bardziej energochłonne nowymi (Bieniek i Duchnowski 1995; Prażmo; Prządka i Szczuka 1997). Te stare lądują na śmietniku, złomie lub składzie elektrośmieci. Do dziś grzebiąc w kątach warsztatów (szałerkch, spichlorkach, strychach) można natrafić na stare, nieużywane (i nie do końca rozpoznawalne) ślady historii rzemiosła (obróbki drewna). Rzadko spotyka się w skansenach te późniejsze narzędzia. A szkoda. Za chwilę może być już za późno. Już dziś coraz trudniej jest spotkać narzędzia „сделано в СССР” lub „made in DDR” kupowane w latach 90. na „barachołce”. Takie narzędzia pojawiają się na aukcjach internetowych i osiągają coraz wyższe ceny. Oczywiście nie są kupowane do pracy. To sentyment powoduje, że jest na nie popyt. Powstają kolekcje ukazujące dawne narzędzia: przy szkołach, w zakładach, w GOK-ach. Kolekcje gromadzone przez amatorów są coraz większe i coraz ciekawsze. Pojawiają się w miejscach nieoczywistych, czasem trzeba długo szukać, aby znaleźć i zobaczyć ciekawą kolekcję (Wrede 2021). Przykłady takich kolekcji znaleźć można w zamieszczonej poniżej Netografii. Propozycja ekspozycji muzealnych Być może warto stworzyć w skansenie ekspozycję pokazującą rozwój narzędzi (zaczynając od istniejących starych drewnianych, by pokazać ich rozwój dochodzący do współczesnej „chińszczynzny”)? Może to być istotne zwłaszcza ze względu na to, że możemy mówić współcześnie o rozwijaniu się kolejnego etapu użytkowania ręcznych narzędzi w obrębie kultury konsumpcyjnej. Tom Dant zwraca uwagę, że: czynności typu bricolage stały się cechą charakterystyczną zachodniej kultury konsumpcyjnej późnej nowoczesności. Hasło „zrób to sam” zaowocowało przemysłem kultury zorientowanej bardziej na to, co niedrogie i praktyczne, niż na luksus i splendor. (…) Materiały produkowane mechanicznie, w pierwszej fazie produkcji przemysłowej przygotowywane już są do następnej, łatwo dają się mierzyć, ciąć, i kształtować amatorom, zwłaszcza używającym narzędzi elektrycznych” (Dant 2007: 91). W ramach tego typu „konsumpcyjnego” bricolage’u mamy do czynienia z jakościowo nowym zjawiskiem. Nie chodzi już tylko o zapełnianie braków rynkowych, ale o udział w kulturze konsumpcyjnej, w ramach której zarówno narzędzia jak i prefabrykaty są wcześniej przygotowane, by umożliwić realizację pewnego stylu życia, osobistych preferencji. Jeżeli chusty rezerwistów, dekoracje z opon, zdobienie domów potłuczonymi talerzami czy transparenty ze strajku kobiet stają się obiektami zainteresowań etnografów, to może warto zastanowić się nad zbieraniem świadków materialnej kultury w postaci narzędzi do obróbki drewna. One nie zanikają jak chusty rezerwistów, ale za chwilę (krótszą lub dłuższą) okaże się, że narzędzia z lat 50/60. to pełnoprawny, ale coraz trudniej dostępny, eksponat na wystawie etnograficznej dotyczącej obróbki drewna w gospodarstwie wiejskim. Do niedawna osoby, szczególnie starsze, odwiedzając ekspozycje muzealne, skansenowskie mogły odnaleźć przedmioty znane z młodości czy też dzieciństwa. Mieliśmy do czynienia z pewną ciągłością wiedzy, praktyk i wytworów materialnych. Obecnie wycieczki szkolne traktują skansen jako zupełną egzotykę niepowiązaną z ich własnym doświadczeniem. Rozszerzenie ekspozycji o „nowsze” eksponaty mogłoby tę powstającą lukę wypełnić. Mamy tutaj do czynienia ze zjawiskiem podobnym do „dryfującej luki” w pamięci zbiorowej opisaną przez Jana Assmanna. „Dryfującą luką” jest ten okres w historii danej grupy, który nie jest już dostępny w doświadczeniu i nie jest już przekazywany bezpośrednio w ramach pamięci komunikatywnej, a nie stał się (jeszcze) częścią pamięci kulturowej. W jej obrębie mieszczą się też wszystkie wydarzenia, fakty, które nie mają szansy stać się częścią kanonu danej kultury (Assmann 2008). Na przykładzie wiertarki można byłoby przedstawić rozwój narzędzi do wykonywania otworów od łuku ogniowego (służącego do rozniecania ognia, a także wiercenia otworów w drewnie/kości/kamieniu/ cegle), poprzez wiertarkę sznurkową/bezwładnościową, drewnianą korbę ręczną, świdry i dalej (co dziś rzadko można oglądać w skansenie) metalową korbę ręczną, metalową wiertarkę ręczną, aż do wiertarki elektrycznej/wiertarki pneumatycznej, na wiertarce CNC (nowoczesna obrabiarka sterowana numerycznie) skończywszy. Na wystawie można przedstawić wiertarki małe i wielkie, napędzane siłą mięśni (ręczne) lub elektryczne, z silnikiem wbudowanym lub napędzane poprzez pas transmisyjny, jednofazowe/trójfazowe/akumu60 �latorowe, stacjonarne i przenośne. Możliwości stworzenia ekspozycji jest wiele. Opracowanie scenariusza takiej wystawy zdecydowanie wykracza poza ramy niniejszej publikacji. Pierwszą przymiarką do takiej ekspozycji mogą być pokazane na Fotografii nr 1 różne rodzaje wiertarek ze zbiorów własnych autorów. Fotografia nr 1. Różnorodne rodzaje wiertarek. Fot. Piotr Mańkowski, Wojciech Połeć Opracowanie scenariusza takiej wystawy, wybór eksponatów na niej przedstawianych, opis (tekst, zdjęcia, film) i oczywiście oprawa plastyczna (dopasowana do eksponatów i trafiająca do współczesnego zwiedzającego/odbiorcy) to niełatwa praca do wykonania (Domańska 2022). Ustalenie właściwej proporcji pomiędzy opisem a eksponatami, aby wystawa nie była „do czytania”, a jednocześnie żeby nie była hermetyczna i niezrozumiała to kwestia wyczucia. Do tego warto byłoby się zastanowić nad dostępnością narzędzi do prób ich zastosowania przez zwiedzających. Osobnym pytaniem jest jak pogodzić współczesne narzędzia z drewnianym budynkiem skansenowskim? Lub odwrotnie jak przedstawiać stare narzędzia we współczesnej sali wystawienniczej? Odpowiedź na niniejsze pytania wymaga dyskusji praktyków stolarzy, etnografów i muzealników. Zanim zorganizuje się wystawę należałoby odpowiedzieć sobie na pytania o zainteresowanie tematem zwiedzających: Czy to jest temat któremu warto poświęcić więcej zaangażowania? Czy zainteresuje to zwiedzających? Czy zostanie to przez nich docenione? 61 �Podsumowanie Narzędzia do obróbki drewna na ekspozycji skansenowskiej zazwyczaj rozrzucone są pomiędzy ekspozycjami przedstawiającymi rzemiosła wiejskie. Przedstawiane narzędzia ukazują rozwój technik obróbki drewna do lat 50. XX wieku. Dalszy rozwój narzędzi rzadko bywa przedstawiany na wystawach w skansenie. Być może warto byłoby przedstawić dalszy rozwój narzędzi do obróbki drewna (elektryfikacja, specjalizacja, nowe wersje starych narzędzi). Pomysł przedstawienia rozwoju narzędzi do obróbki drewna odbiega od typowego układu ekspozycji skansenowskiej. Rodzi to wiele pytań, które na razie pozostają bez odpowiedzi. Wraz z upływem czasu niepostrzeżenie zmienia się kontekst funkcjonowania skansenów. Ich ważne zadanie, jakim jest zachowanie dziedzictwa dawnej kultury ludowej wraz z jej drewnianym budownictwem i wykonywanymi z drewna narzędziami, sprawia, że dokumentowanie przemian polskiej wsi, która z każdym rokiem czy też z każdym dziesięcioleciem coraz bardziej oddala się od stanu i obrazu, jaki możemy zobaczyć w skansenie nie jest przedstawiane na ekspozycji. Nie jest to już w miarę płynne uchwycenie odchodzącej w przeszłość wsi, ale zachowania coraz bardziej „zamkniętego” rozdziału historii. Coraz rzadziej zdarzać się będą sytuacje, gdy wieś poza murem skansenu podobna jest do tego, co możemy w skansenie zobaczyć, jak to było jeszcze niedawno. Brak w ekspozycjach skansenowskich dokumentacji późniejszych przemian powoduje, że dotychczasowa, względna ciągłość zostaje zerwana. Opracowanie powstało w ramach realizacji projektu Ministra Edukacji i Nauki „Nauka dla Społeczeństwa” pt. (Nie) ginące zawody, umiejętności i obyczaje w społecznościach wiejskich Mazowsze i Polska Wschodnia (NdS/536514/2021/2021). Streszczenie Celem niniejszego opracowania jest refleksja nad sposobami prezentacji narzędzi związanych z obróbką drewna w ramach ekspozycji muzealnych. Skupiamy się na sposobach przedstawiania narzędzi w kontekście obecnych wystaw muzealnych i staramy się przedstawić sugestie dotyczące tego, w jaki sposób można w przyszłości rozwijać czy też zmieniać sposoby ekspozycji narzędzi. Ważną częścią naszych rozważań jest zauważalna w wystawach muzealnych luka w pokazywaniu rozwoju narzędzi, która dotyczy przede wszystkim okresu drugiej połowy XX wieku. Próbujemy pokazać, że wraz z upływem czasu niepostrzeżenie zmienia się kontekst funkcjonowania skansenów. Ich ważne zadanie, jakim jest zachowanie dziedzictwa dawnej kultury ludowej, sprawia, że dokumentowanie przemian polskiej wsi, która z każdym rokiem czy też z każdym dziesięcioleciem coraz bardziej oddala się od stanu i obrazu, jaki możemy zobaczyć w skansenie nie jest przedstawiane na ekspozycji. Słowa kluczowe: obróbka drewna, ekspozycje skansenowska, narzędzia do obróbki drewna 62 �Bibliografia: Assmann, J. (2008). Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w państwach starożytnych. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Bieniek, S. i Duchnowski, K. (1995). Obrabiarki i urządzenia w stolarstwie. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne. Burszta, J. (1974). Kultura ludowa - kultura narodowa: szkice i rozprawy. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Bystroń, J. S. (1926). Wstęp do ludoznawstwa polskiego. Lwów: K. S. Jakubowski. Chętnik, A. (1915). Chata Kurpiowska. Warszawa: Księgarnia Gebethnera. Chętnik, A. (1983). Instrumenty muzyczne na Kurpiach i Mazurach. Olsztyn: Wydawnictwo „Pojezierze”. Czajkowski, J. (1979). Formy i metody ekspozycji w muzeach skansenowskich. W J. Czajkowski, M. Czajnik i F. Midura, Muzea skansenowskie w Polsce (strony 60–78). Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne – oddział w Poznaniu. Czarnowski, S. (1958). Kultura. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Dant, T. (2007). Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Domańska, A. (2022). Przemiany koncepcji wystawienniczych (na przykładzie Oddziału Etnografii Muzeum Narodowego w Gdańsku. Zbiór wiadomości do antropologii muzealnej(9), strony 77–98. doi:10.12775/ZWAM.2022.9.06 Górecki, S. (1961). Stolarstwo CZ. I. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Szkolnictwa Zawodowego. Moszyński, K. (1929). Kultura ludowa Słowian. Część I. Kultura materialna. Kraków: Polska Akademja Umiejętności. Pokropek, M. (2019). Etnografia. Materialna kultura ludowa Polski na tle porównawczym. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA. Połeć, W., Murawska, D. (2022). The Social Constraints on the Preservation and Sustainable Development of Traditional Crafts in a Developed Society. Sustainability (14(1), 120). doi:https://doi.org/10.3390/su14010120. Prażmo, J. (brak daty). Stolarstwo cz 1. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Prządka, W. i Szczuka, J. (1997). Stolarstwo cz 2. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Ruszczyk, G. (2007). Drewno i architektura. Dzieje budownictwa drewnianego w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”. Sas Zubrzycki, J. (1916). Polskie budownictwo drewniane. nakładem autora. Stomma, L. (1986). Atropologia kultury wsi polskiej XIX w. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax. 63 �Świecimski, J. (1996). Muzea i wystawy muzealne. Wydawnictwo Naukowe DWN. Tłoczek, I. (1980). Polskie budownictwo drewniane. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Zakład Narodowy imienia Ossolinskich Wydawnictwo. Tłoczek, I. (1985). Dom mieszkalny na polskiej wsi . Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Wrede, M. (2021). Tradycyjne narzędzia stolarskie. Kolekcja historyka. Muzealnictwo(62), strony 41–52. doi:10.5604/ 01.3001.0014.8755 Netografia: www.kobax.pl/wystawa-dawnych-narzedzi (dostęp 11.05.23) www.drewno.pl/artykuly/2818,wystawa-starych-narzedzi-stolarskich.html (dostęp 11.05.23) www.oristo.pl/news/nowoczesne-rzemioslo/ (dostęp 11.05.23) www.muzeumrolnictwa.pl/muzeum/wystawy-stale/spichlerz-z-klepacz (dostęp 11.05.23) hme.zhp.pl/zbiory/ (dostęp 11.05.23) portalnarzedzi.pl/artykul/festool-roadshow-w-elblaskiej-firmie-punta/ (dostęp 11.05.23) 64 �CZĘŚĆ II. PROJEKTY, INICJATYWY, DZIAŁANIA, ZADANIA I PLANY ��Wojciech Mielewczyk1 Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie DOKUMENTOWANIE KULTURY TRADYCYJNEJ I JEJ PRZEMIAN W MUZEUM NARODOWYM ROLNICTWA I PRZEMYSŁU ROLNO-SPOŻYWCZEGO W SZRENIAWIE Geneza projektu Jednym z zadań Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie jest m.in. gromadzenie, katalogowanie i naukowe opracowanie dokumentacji odnoszącej się do dziedzictwa kulturowego wsi polskiej. Od początku swojej działalności Muzeum gromadzi także dokumentację niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w postaci fotografii, nagrań dźwiękowych i filmów. Dokumentacja ta napływała jednak sporadycznie podczas penetracji terenowych realizowanych przez pracowników Muzeum oraz przekazywana była w formie darów od różnych instytucji i osób prywatnych (zob.: Mielewczyk 2013: 299). Do systematycznych badań niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi Muzeum przystąpiło w 2012 r. W roku 2011, po ogłoszeniu przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego „Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki” przygotowany został projekt badań dziedzictwa kulturowego wsi. Projekt zatytułowany „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” zgłoszony został w ramach modułu 1.1 obejmującego Wspieranie długofalowych prac dokumentacyjnych, edytorskich i badawczych o fundamentalnym znaczeniu dla dziedzictwa i kultury narodowej (kultury w Polsce). Przygotowany w tym projekcie zakres problematyki badawczej był bardzo szeroki; nie uwzględniał jedynie badań językowych, głównie ze względu na zaawansowany stan wiedzy w tym zakresie2. Po podpisaniu w listopadzie 2011 r. umowy z Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego3 przystąpiono do jego realizacji. Prace badawcze i dokumentacyjne wykonano w latach 2012–2015. Zostały one całości sfinansowane przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (Mielewczyk 2017: 117–122). Kierownikiem tego projektu był dr Wojciech Mielewczyk. W naszym zainteresowaniu znalazła się północna część województwa wielkopolskiego. Jednak pełny zakres prac przeprowadzono w siedmiu powiatach części środkowej województwa: czarnkowsko-trzcianeckim, gnieźnieńskim, międzychodzkim, nowotomyskim, obornickim, szamotulskim i wągrowieckim. W kolejnych ośmiu powiatach (pilskim, chodzieskim, złotowskim, grodziskim, wolsztyńskim, średzkim, wrzesińskim i słupeckim) przeprowadzone zostały tylko badania pilotażowe w wybranych gminach. W celu koordynowania prac w Dziale Badań Dziedzictwa Kulturowego Wsi i Rolnictwa szreniawskiej placówki utworzona została Pracownia Badań Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Wsi kierowana przez dr. Wojciecha Mielewczyka. Nad całością prowadzonych prac czuwała Rada Naukowa złożona ze specjalistów różnych dziedzin nauki (etnologii, socjologii i historii), która służyła pomocą przy ukierunkowaniu badań terenowych i podczas przygotowania do druku wyników tego pionierskiego w skali kraju przedsięwzięcia (Mielewczyk 2013: 301). Kontakt: w.mielewczyk@muzeum-szreniawa.pl. Drukiem wydanych zostało m.in. 11 tomów Atlasu języka i kultury Wielkopolski. 3 Umowa nr 0145/FNiTP/H11/80/2011 z dnia 1 marca 2912 r. 1 2 67 �Fot. 1. Okładka tomu 1 serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej Fot. 2. Okładka tomu 11 serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej Założenia badań Celem tego projektu było udokumentowanie tych niematerialnych elementów kultury, które przetrwały w miejscowej tradycji wiejskiej i którym w dobie szybko następujących przemian społeczno-kulturowych groziło zapomnienie. Dotyczyło to zwłaszcza tradycyjnych zajęć i zawodów wiejskich, jak również zanikających tradycyjnych zwyczajów i obrzędów niegdyś powszechnych w życiu mieszkańców wsi. W wyniku migracji ludności wiejskiej do miast oraz zajmowaniem terenów wiejskich przez budownictwo indywidualne przybyszów z miast, na bezpośrednią utratę narażone są również wszelkiego rodzaju nazwy miejscowe, którymi ludność wiejska określała poszczególne areały ziemi uprawnej, ukształtowanie terenu, a także funkcjonujące w miejscowej tradycji wspomnienia o mniej lub bardziej istotnych zdarzeniach, a nawet lokalne podania i legendy. W zapomnienie odchodzą też zwyczaje, obyczaje i obrzędy świąteczne, doroczne i rodzinne, a ponadto umiejętności związane z przygotowywaniem tradycyjnych potraw i wykonywanym rękodziełem. Z tego też względu prowadzone działania miały w dużym stopniu charakter badań ratunkowych (Mielewczyk 2016: 44). Przedmiotem badań prowadzonych w ramach projektu „Atlas…” były następujące zagadnienia: I Toponomastyka – 1) Nazwy miejscowości (urzędowe, historyczne, zwyczajowe), 2) Nazwy lokalne (przysiółków, części wsi, pojedynczych gospodarstw, dróg wiejskich), 3) Nazwy topograficzne (pól, łąk, pastwisk, cieków wodnych, stawów, wzniesień, obszarów leśnych, uroczysk), 4) Nazwy pojedynczych obiektów przyrody żywej i nieożywionej (pojedynczych drzew, głazów narzutowych), 5) Nazwy etnonimiczne poszczególnych grup mieszkańców wsi (egzo- i endonimy). II Folklor dawny i współczesne zjawiska kulturowe, 1) Podania o wydarzeniach lokalnych oraz legendy. 2) Tradycyjne obrzędy doroczne (także te o charakterze religijnym). 3) Tradycyjne obrzędy rodzinne i okolicznościowe (narodziny, chrzty, śluby, wesela, pogrzeby). 68 �4) Tradycje kulinarne (w tym produkty regionalne i lokalne, potrawy świąteczne, przepisy kulinarne). 5) Zespoły folklorystyczne, śpiewacze, muzyczne, w tym przeglądy i festiwale oraz twórcy słowa. 6) Widowiska obrzędowe. III Tradycyjne umiejętności rękodzielnicze – wytwórczość rzemieślników i artystów nieprofesjonalnych. IV Przejawy religijności tradycyjnej – lokalne miejsca kultu religijnego i związane z nimi zwyczaje, sanktuaria, odpusty i pielgrzymki. V Miejscowe uroczystości i obchody świeckie – dożynki, dni gminy, lokalne festyny (Brzezińska, Jełowicki, Mielewczyk 2015: 58–59). Dla właściwego i efektywnego przeprowadzenia badań terenowych opracowane zostały narzędzia badawcze w postaci ośmiu kwestionariuszy obejmujących następujące zagadnienia: 1. Podania i legendy. 2. Tradycyjna obrzędowość. 3. Tradycje kulinarne. 4. Wytwórczość rzemieślnicza i sztuka ludowa. 5. Przejawy religijności tradycyjnej. 6. Zespoły folklorystyczne. 7. Uroczystości lokalne i obchody świeckie. 8. Zwyczaje okolicznościowe. Każdy z kwestionariuszy odnosił się do jednej tematyki badawczej obejmującej konkretne zjawiska kulturowe możliwe do udokumentowania podczas badań w terenie. Większość problemów zawartych w kwestionariuszach zostało sformułowanych jako pytania otwarte, a każde pytanie zaopatrzono w komentarze objaśniające. Przed przystąpieniem do prac terenowych wiosną 2012 r. na terenie wsi Gościejewo w gminie Rogoźno (powiat obornicki) poprowadzono badania pilotażowe. W ich wyniku uzyskano nie tylko konkretne informacje odnoszące się do niematerialnego dziedzictwa kulturowego tej miejscowości, ale przede wszystkim zweryfikowano przyjętą metodykę oraz skonstruowane dla niej narzędzia badawcze. Nabyte doświadczenia pozwoliły także na opracowanie wzorcowego modelu gromadzenia dokumentacji (Mielewczyk 2014: 241). Przebieg badań terenowych Podstawową formą badań były wywiady prowadzone wśród miejscowej ludności. Miały one na celu uzyskanie jak najszerszych reprezentatywnych wiadomości na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego w danej miejscowości. Wśród osób indagowanych byli głównie sołtysi, przewodniczące i członkinie kół gospodyń wiejskich, lokalni animatorzy kultury, członkowie zespołów artystycznych, pracownicy ośrodków kultury, bibliotek i szkół, rękodzielnicy oraz inni mieszkańcy wsi, zwłaszcza zamieszkujący w danym miejscu od pokoleń. Przystępując do realizacji projektu zakładano, że wywiady będą przeprowadzane we wszystkich miejscowościach. W praktyce okazało się to jednak trudne do realizacji i nie wszystkie miejscowości zostały objęte badaniami. Dotyczyło to zwłaszcza małych wsi i przysiółków, gdzie trudno było pozyskać odpowiedniego informatora. Z założenia wywiady były nagrywane na dyktafon, chyba że rozmówca wyraźnie tego sobie nie życzył, co miało miejsce zupełnie wyjątkowo. Zawarte w nagraniu informacje zostały transkrybowane do odpowiednich rubryk w przygotowanych kwestionariuszach. Znalazły się tam również podstawowe dane osobowe informatora, chociaż zdarzały się nieliczne odmowy podania nazwiska, a nawet imienia. Każda osoba otrzymała swój indywidualny kod. Na podstawie wywiadów z jednej miejscowości zostały dodatkowo opracowane karty zbiorcze ujmujące w sposób syntetyczny zebrane informacje. Natomiast zebrane w trakcie badań toponimy naniesiono na robocze mapy topograficzne w skali 1:10 000. Kolejny etap badań niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej miał miejsce w latach 2018–2019. W ramach zadania „Dokumentacja niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi północnych powiatów województwa wielkopolskiego” pracami objęto teren trzech powiatów: chodzieskiego, pilskiego i złotowskiego (zob.: Mielewczyk 2020: 135–137). Działania te zostały dofinansowane przez Minister- 69 �stwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Kultura Ludowa i Tradycyjna 2018”4 oraz przez Samorząd Województwa Wielkopolskiego5. Kierownikiem tego projektu był także dr Wojciech Mielewczyk. Badania terenowe prowadzone były w taki sam sposób i przy użyciu tych samych narzędzi, jak w przypadku poprzedniego projektu. Ogółem w trakcie realizacji obu projektów na terenie tych dziesięciu powiatów przeprowadzono ponad dwa tysiące wywiadów w 920 miejscowościach. Wyniki badań Nasze badania unaoczniły, że współczesne niematerialne dziedzictwo kulturowe Wielkopolski stanowi zbiór pewnych elementów tradycji, które przetrwały wojny i zmiany przynależności państwowej tego terenu oraz fale migracji ludności. Tradycja opisywana jeszcze przez dziewiętnastowiecznych etnografów uległa znaczącej transformacji. Dało się zauważyć, że wiele zwyczajów z zakresu obrzędowości dorocznej, rodzinnej, folkloru muzycznego oraz kulinariów nie tylko uległo przekształceniom, lecz wręcz zanikło z przyczyn zarówno społeczno-kulturowych, jak i pozakulturowych. Niematerialne dziedzictwo wsi stanowi dzisiaj swoistą mieszankę treści ludowych i popkulturowych, wzbogacaną o zwyczaje o charakterze ogólnopolskim czy nawet międzynarodowym. Obok kultywowania dawnych zwyczajów w zmodyfikowanej formie przez poszczególne rodziny wiejskie, daje się zaobserwować postępującą aktywizację działań animacyjnych ze strony lokalnych stowarzyszeń, a także ośrodków kultury czy władz gminnych. Zaczyna wyróżnić się grupa zwyczajów zinstytucjonalizowanych, nad którymi kuratelę sprawują władze samorządowe, lokalne stowazyszenia bądź szkoły. Należy do nich przede wszystkim topienie Marzanny oraz dożynki gminne. Archiwizacja zebranych materiałów Materiały zebrane podczas badań terenowych w ramach obu wspomnianych projektów stały się podstawą utworzenia archiwum dziedzictwa kulturowego wsi, funkcjonującego w Dziale Badań Dziedzictwa Kulturowego Wsi i Rolnictwa szreniawskiego muzeum. Zgromadzoną dokumentację ułożono według przyjętego układu alfabetyczno-terytorialnego. Korzystanie z kartoteki ułatwiają opracowane spisy miejscowości, w których przeprowadzone zostały wywiady, oraz zestawy kodów informatorów. Archiwum to obejmuje teczki z wydrukowanymi transkrypcjami wywiadów. Równolegle funkcjonuje też archiwum w wersji elektronicznej na nośnikach cyfrowych. Zawiera ono nagrania przeprowadzonych wywiadów, pliki z transkrypcjami oraz dokumentację fotograficzną (Mielewczyk 2022a: 141). Taka forma archiwizowania materiałów powoduje jednak, że dostępność do zawartych w nich informacji jest ograniczona, a wiedza o tym zasobie, zwłaszcza wśród lokalnych społeczności, bywa niewielka. Z tego też powodu część materiałów zgromadzonych w archiwum została udostępniona w formie cyfrowej na stronie internetowej etnowielkopolska.pl, w osobnej zakładce. Wykonanie zadania „Cyfrowe archiwum naszego dziedzictwa w Wielkopolsce” była możliwa dzięki dofinansowaniu otrzymanemu z Narodowego Centrum Kultury w ramach programu „EtnoPolska”6. Jego realizacja trwała przez cały 2021 rok. Celem projektu, kierowanego także przez dr. Wojciecha Mielewczyka, była digitalizacja i udostepnienie części wywiadów terenowych z lat 2012–2015. Do tego przedsięwzięcia wytypowano 300 wywiadów z powiatu międzychodzkiego, obornickiego oraz z pięciu gmin powiatu czarnkowsko-trzcianeckiego. Przygotowując kwestionariusze do umieszczenia na stronie internetowej dokonano anonimizacji respondentów, usuwając zwłaszcza takie informacje jak imię i nazwisko oraz adres zamieszkania. Zachowano jednak informacje dotyczące ich płci i wieku (ten został podany na czas przeprowadzenia wywiadu – lata 2012–2013). Jednak w przypadku osób pełniących funkcje publicznie, a także miejscowych artystów oraz osób nieżyjących, pozostawiono ich imiona i nazwiska. Podano również określenia stanowisk publicznych lub funkcji społecznych, jeśli takie respondenci pełnili (np. sołtys, wójt, radny gminy, dyrektor domu kultury, przewodnicząca KGW). Zachowano kody nadane respondentom w trakcie badań terenowych. Anonimizacji poddano również dane osób przeprowadzających wywiady, zamieszczając jedynie ich inicjały. Umowa nr 02564/18//FPK/DIK z dnia 21 września 2018 r. Umowa nr 91/DK/IK/2018 z dnia 1 sierpnia 2018 r. 6 Umowa nr 199/2021/NCK/EP z dnia 28 czerwca 2021 r. 4 5 70 �Fot. 3. Widok strony www Cyfrowe Archiwum – zakładki powiatów i gmin Fot. 4. Widok strony www Cyfrowe Archiwum – zakładki z wywiadami Kolejnym zabiegiem przeprowadzonym w kwestionariuszach była ich redakcja techniczna i stylistyczna. Przede wszystkim opracowano nowy formularz wywiadu, już bez rubryk z danymi osobowymi i komentarzami metodycznymi. Przed umieszczeniem w nim informacji uzyskanych w trakcie badań, ujednolicono formę językową tekstów. Tak przygotowane wywiady w nowych formularzach przekonwertowano do postaci plików pdf. Każdy plik otrzymał nazwę odpowiadającą nazwie miejscowości z liczbą informującą o kolejności wywiadu przeprowadzonego w danej miejscowości. Pliki pogrupowano według kryteriów administracyjno-geograficznych (powiat → gmina → miejscowość). Domyślna forma publikacji pozwala na pobranie każdego wywiadu na własny komputer i przeglądanie go off-line. Przykładowy adres internetowy pliku z transkrypcją wywiadu wygląda następująco: http://etnowielkopolsk.pl/cyfrowe-archiwum/wywiady/powiat-obornicki/gmina-Rogoźno/Budziszewko_1 71 �Na dużą dowolność w korzystaniu z materiałów Archiwum Cyfrowego pozwala forma prawna – Creative Commons 4.0. W przypadku cytowania fragmentów wywiadów powinno się zastosować zapis bibliograficzny. Ponieważ Cyfrowe Archiwum jest repozytorium, nie jest konieczne podawanie daty dostępu do strony www. W przypadku powielenia całego wywiadu, oprócz podania zapisu bibliograficznego, można dodać zapis licencyjny. Dla ułatwienia korzystania z przygotowanych wywiadów opracowane zostały opisy dla strony www. Cyfrowe Archiwum, w których zawarte zostały zasady jego funkcjonowania. Przedstawiono tam również warunki korzystania ze zgromadzonych materiałów zgodnie z licencją Creative Commons 4 (Mielewczyk 2022b). Publikacje Zgromadzone w trakcie badań terenowych materiały stały się podstawą do opracowania tekstów i map do dziesięciu tomów wydawanej przez Muzeum Narodowe Rolnictwa w Szreniawie serii „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej”, osobnych dla każdego przebadanego powiatu. Efektem końcowym realizacji pierwszego projektu było siedem publikacji omawiających niematerialne dziedzictwo kulturowe w powiatach czarnkowsko-trzcianeckim, gnieźnieńskim, międzychodzkim, nowotomyskim, obornickim, szamotulskim i wągrowieckim (tomy 2–8) (Smykowski 2015; Paprot 2015; Czerniejewska 2015; Stanisz 2015; Machowska 2015; Palacz 2015; Echaust 2015) oraz tom 1 (wstępny) zawierający omówienie przyjętych założeń, celów i metodyki (Brzezińska, Jełowicki, Mielewczyk 2015). Wydanie kolejnych tomów prezentujących wyniki prac w powiatach chodzieskim, pilskim i złotowskim (tomy 9–11) (Stanisz 2022; Echaust, Gensler 2022, Janiszewska 2022) było możliwe dzięki uzyskaniu kolejnej dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego7 oraz Samorządu Województwa Wielkopolskiego8 w ramach projektu „Opracowanie i publikacja 3 tomów serii »Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej«”, którego kierownikiem był także dr Wojciech Mielewczyk. Przy opracowywaniu tekstów do poszczególnych tomów, oprócz wyników badań terenowych, wykorzystane zostały także wszelkie opracowania z zakresu etnografii, historii i toponomastyki, a w miarę możliwości również pamiętniki i wspomnienia mieszkańców oraz wydawnictwa regionalne i lokalna prasa. Układ treści wszystkich tomów prezentujących niematerialne dziedzictwo poszczególnych powiatów jest jednakowy. Zawarte zostały w nich następujące zagadnienia: 1) Ogólny obraz środowiska geograficznego i dziejów danego powiatu oraz charakterystyka kultury ludowej; 2) Podstawowe źródła i stan wiedzy o dawnym niematerialnym dziedzictwie kulturowym wsi w powiecie; 3) Założenia i realizacja badań nad niematerialnym dziedzictwem kulturowym; 4) Współczesny stan niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w powiecie (podzielony na dziewięć zagadnień: toponomastyka i nazwy etnonimiczne, podania i opowieści o wydarzeniach lokalnych, tradycyjne obrzędy doroczne, tradycyjne obrzędy rodzinne i okolicznościowe, zespoły i tradycje folklorystyczne, tradycje kulinarne, tradycyjne umiejętności rękodzielnicze, przejawy religijności tradycyjnej, lokalne uroczystości i obchody świeckie); 5) Znaczenie niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w danym powiecie. Prócz tego każdy tom zawiera bibliografię i wykaz źródeł dotyczących omawianych zagadnień, spisy instytucji kultury, liderów lokalnej społeczności, a także wykaz miejscowości objętych badaniami. Obszerne streszczenia przetłumaczone zostały na język angielski i niemiecki. W skład każdego tomu wchodzi część atlasowa zawierająca dwie mapy topograficzne danego powiatu w skali 1:50 000, podzielone na arkusze formatu publikacji (A4). Naniesiono na nie wszystkie zebrane w trakcie badań informacje o przejawach niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi. Na jednej znalazły się nazwy topograficzne i etnonimiczne (endo- i egzonimy) zebrane w trakcie badań. Umieszczono tam jednak tylko te nazwy terenowe, które nie widniały na drukowanych mapach podkładowych. Nazwy wyróżnione zostały odpowiednimi kolorami: kolorem czerwonym oznaczono lokalne nazwy wsi, ich części i przysiółków, dróg i placów, kolorem zielonym – nazwy terenowe (pola, łąki, wzgórza, laski), a niebieskim – nazwy stawów, cieków wodnych i mokradeł. Natomiast etnonimy odnoszące się do mieszkańców danej miejscowości zaznaczono kolorem pomarańczowym. Na drugiej mapie umieszczone zostały piktogramy obrazujące elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego odnotowane w trakcie badań. Analogiczne 7 8 Umowa nr 04156/20/FPK/DIK z dnia 6 maja 2020 r. Umowa nr 45/DK/IK/2020 z dnia 15 lipca 2020 r. 72 �arkusze obu map, przedstawiające ten sam wycinek terenu, znalazły się na sąsiadujących ze sobą stronach, co ułatwia korzystanie z publikacji. Opublikowane tomy mają wartość dokumentacyjną, ukazując w oparciu o badania naukowe współczesną kulturę wsi, zmieniającą się z upływem czasu, a także te jej elementy, które zostały wniesione przez ludność napływającą na opisane tereny po 1945 r. Oprócz waloru naukowego publikacje te spełniają jednocześnie zadania popularyzatorskie i edukacyjne. napisane zostały bowiem przystępnym językiem z niezbędnym tylko aparatem naukowym. Ich przeznaczeniem jest służenie zarówno naukowcom, jako źródło i punkt wyjścia do dalszych badań na dziedzictwem kulturowym wsi, jak też szkołom jako pomoc dydaktyczna, urzędom i instytucjom lokalnym w kultywowaniu i rozwoju miejscowej tradycji, regionalistom oraz każdemu, kto jest zainteresowany przeszłością i kulturą swojej małej ojczyzny. Streszczenie Artykuł omawia badanie i dokumentowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej w ramach realizowanych w latach 2012–2022 przez Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie projektów badawczych. Celem tych projektów było udokumentowanie tych niematerialnych elementów kultury wiejskiej, które przetrwały w miejscowej tradycji i którym grozi zapomnienie. Przedmiotem badań były wydarzenia utrwalone w lokalnej tradycji, zwyczaje, obyczaje, obrzędy świąteczne oraz umiejętności związane z wykonywaniem tradycyjnego rzemiosła, a także lokalne nazwy miejscowe. Efektem końcowym prac prowadzonych w projektach jest 10 tomów z serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, osobnych dla każdego powiatu. W każdym tomie znajduje się syntetyczne omówienie współczesnego stanu niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w powiecie. Integralną częścią każdego tomów są mapy zawierające nazwy topograficzne i etnonimiczne zebrane w trakcie badań oraz piktogramy obrazujące zbadane przejawy niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wprowadzeniem do serii jest tom 1 zawierający omówienie założeń, celów i metodyki badań terenowych. Słowa kluczowe: Wielkopolska, region kulturowy, niematerialne dziedzictwo kulturowe, metoda atlasowa, atlas etnograficzny 73 �Bibliografia: Brzezińska, A.W., Jełowicki, A., Mielewczyk, W. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 1: Założenia, metodyka, cele, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Czerniejewska, I. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 4: Powiat międzychodzki, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Echaust, K. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 8: Powiat wągrowiecki, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Echaust, K. Gensler, M. (2022). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 10: Powiat pilski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Janiszewska, J. (2022). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 11: Powiat złotowski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Machowska, M. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 6: Powiat obornicki, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Mielewczyk, W. (2013). Projekt „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” realizowany w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie, [w:] J. Adamowskiego i K. Smyk (red.) Niematerialne dziedzictwo kulturowe: źródła – wartości – ochrona, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, s. 299–305. (2014). Założenia i realizacja projektu „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” w Muzeum Narodowym Rolnictwa w Szreniawie, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie” t. 30, s. 241–245. (2016). Badania niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w ramach projektu „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” realizowanego w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie w latach 2012–2015, „Museion Poloniae Maioris. Rocznik Naukowy Fundacji Muzeów Wielkopolskich” t. III, s. 43–51. (2017). „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” – pionierski projekt realizowany w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie w latach 2012–2015, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” t. 1, s. 117–122. (2020). Badania niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej (lata 2018–2019), „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” t. 4, s. 135–137. (2022a). Badania niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej realizowane w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie w latach 2018–2022, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie” t. 37, s. 139–142. (2022b) „Cyfrowe archiwum naszego dziedzictwa w Wielkopolsce” – nowe repozytorium niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” t. 6, s. 149–153. Palacz, T. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 7: Powiat szamotulski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. 74 �Paprot, A. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 3: Powiat gnieźnieński, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Smykowski, M. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 2: Powiat czarnkowsko-trzcianecki, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Stanisz, A. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 5: Powiat nowotomyski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. (2022). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 9: Powiat chodzieski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Spis fotografii: Fot. 1. Okładka tomu 1 serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej. Fot. 2. Okładka tomu 11 serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej Fot. 3. Widok strony www Cyfrowe Archiwum – zakładki powiatów i gmin. Fot. 4. Widok strony www Cyfrowe Archiwum – zakładki z wywiadami. 75 ��Izabela Okręglicka1 Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa Muzeum Krakowa ORCID: 0000-0002-6462-4977 ROLA ETNOGRAFII W OCHRONIE NIEMATERIALNEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO. PRZYPADEK MUZEUM KRAKOWA Przepis na muzeum2 Misja muzeum miejskiego nie jest tożsama z zadaniami, jakie stoją przed muzeami etnograficznymi. Te drugie mają przede wszystkim pokazywać poprzez swe kolekcje różnorodność kultur obecnych w świecie3, zaś w przypadku Muzeum Historycznego Miasta Krakowa skupiamy się, co oczywiste, na gromadzeniu i badaniu kultury, historii, zabytków, tradycji i zwyczajów mieszkańców jednego tylko miasta. Muzeum Historyczne miało również gromadzić materiały dotyczące okupacji niemieckiej Krakowa podczas II wojny światowej (Archiwum Zakładowe MHK 1945). Dzisiejsze Muzeum Krakowa, mające 13 oddziałów i sześć filii, podejmuje działania służące budowie więzi z lokalną społecznością w dzielnicach Krakowa, przyjmuje wyzwanie bycia przyjaznym miejscem spotkań i dyskusji różnych środowisk. Wiele wydarzeń i wystaw powstaje we współpracy z mieszkańcami, stowarzyszeniami czy z Radami Dzielnic. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa (obecnie używające nazwy Muzeum Krakowa, w skrócie MK) w 2023 roku świętuje 124 lata swego powstania. Początkowo istniało jako oddział Archiwum Akt Dawnych Miasta Krakowa, a 18 grudnia 1945 roku formalnie oddzieliło się od Archiwum i zaczęło swój byt niezależny. Ogromną rolę w budowaniu Muzeum, konstruowaniu jego wizji i gromadzeniu artefaktów miał pierwszy jego Dyrektor – dr Jerzy Dobrzycki (1900–1972), który został powołany na tę funkcję w czerwcu 1946 roku. Przed II wojną światową Dobrzycki pełnił funkcję kierownika Biura Propagandowo-Artystycznego i zastępcy naczelnika Wydziału Oświaty i Kultury w Zarządzie Miejskim, był członkiem Rady Artystycznej Miasta Krakowa i członkiem honorowym Towarzystwa Miłośników i Historii Zabytków Krakowa. Ten z wykształcenia historyk sztuki, przewodnik i wielki popularyzator wiedzy o Krakowie już wtedy mocno angażował się w ochronę tradycji krakowskich. Zorganizował m.in. unikatowe na skalę Polski Dni Krakowa, podkreślające historyczne i kulturalne walory miasta, które miały stać się filarami promocji (czy jak wtedy mówiono propagandy) Krakowa. Pierwsze święto miasta zaplanowano na rok 1935, ale z uwagi na śmierć Józefa Piłsudskiego, festiwal zainaugurowano rok później. Termin Dni Krakowa uzależniono od świąt Bożego Ciała ze względu na jego podniosłość i ogromną malowniczość obchodów z wielką procesją, w której szły bractwa Kontakt: i.okreglicka@muzeumkrakowa.pl. Parafraza tytułu wystawy „Przepis na Kraków Jerzego Dobrzyckiego” w MHK z 2014 r. Kuratorka: Katarzyna Winiarczyk. 3 Słowo „różnorodność” pojawia się m.in. w misjach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie (PME) i Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie (MEK): PME: „Naszą misją jest kolekcjonowanie różnorodności [podkr. autorki] i bogactwa kultur całego świata oraz prezentowanie ich wartości jako dobra ogólnonarodowego, tym samym przyczyniając się do rozwoju społeczeństwa otwartego”, https://ethnomuseum.pl/o-nas/. MEK: „Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, mając świadomość wyjątkowości powierzonej mu najstarszej zgromadzonej kolekcji etnograficznej w Polsce, z szacunkiem pochyla się nad tym, co polecili nam przechować nasi przodkowie, opracowując, upowszechniając i promując swoje zbiory oraz krzewiąc wiedzę o dziejach i różnorodności [podkr. autorki] kultur ludzkich”, https://etnomuzeum.eu/jak-myslimy-o-muzeum. 1 2 77 �i różne organizacje religijne. Krakowski festiwal w latach 1936–1939 trwał każdorazowo niemal trzy tygodnie i obejmował również pochód Lajkonika, intronizacje króla kurkowego czy świętojańskie wianki nad Wisłą. Dla nas jednak niebagatelne znaczenie miała jeszcze inna idea, której mocno poświęcił się Dobrzycki. Związana jest z unikatowym lokalnym dziedzictwem, jakie stanowi szopkarstwo krakowskie. Szopkarstwo, które rozwijało się w XIX wieku, po I wojnie światowej zaczęło podupadać. Nie cieszyło się już taką popularnością wystawienie jasełek z dużymi szopkami, coraz mniej pojawiało się na rynku małych szopek, a ich poziom artystyczny nie był już tak wysoki jak kiedyś. Stąd też szansą na zachowanie tradycji szopkarstwa krakowskiego stała się organizacja Konkursu na najpiękniejszą szopkę krakowską, który z inicjatywy Dobrzyckiego wprowadzono w życie 21 grudnia 1937 roku. O tym, jak cenna jest szopka krakowska tak poetycko pisał późniejszy organizator Konkursu: Jako tradycja na wskróś rodzima, nieznana w tej formie nigdzie gdzieindziej w świecie, pełna niezwykłych wartości estetycznych, zasługuje w całej pełni szopka krakowska na zachowanie jej w pamięci społeczeństwa. Miejmy nadzieję, iż pamięć jej i ukochanie nie ulegnie nigdy zatracie, i że zawsze w przyszłości będzie ona jak ongiś przez laty długie szeregi, przedziwnym i zawsze młodym i świeżym czarem swym, płynącym z niezgłębionej krynicy duchowej twórczości ludu polskiego – pieścić, zachwycać i wzruszać (Dobrzycki 1929: 2). Fot. 1. 80. Konkurs Szopek Krakowskich w dniu 1 grudnia 2022 r. Na pierwszym planie, na pomniku Mickiewicza widoczna szopka Marka Markowskiego jr., która zdobyła I miejsce w kategorii szopek średnich oraz Nagrodę imienia Dyrektora MHK Jerzego Dobrzyckiego. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Marcin Gulis 78 �Zaraz po tym, jak Dobrzycki został wybrany dyrektorem Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, to ta instytucja zajęła się formalnie organizacją Konkursu Szopek Krakowskich i od roku 1946 aż po dziś dzień sprawuje opiekę nad szopkarstwem krakowskim. W przeprowadzeniu Konkursu nie przeszkodziła nawet pandemia koronawirusa – zespół muzealników tak skoordynował pracę, aby można było w bezpieczny sposób zaprezentować szopki w trudnych latach 2020–2021 (Okręglicka 2023). W 1947 roku Muzeum przejęło również organizację dorocznego pochodu Lajkonika, który odbywa się w oktawie Bożego Ciała. Zgodnie z wolą Dyrektora Muzeum, do opieki nad ożywianymi i ponownie wprowadzanymi do krakowskiego kalendarza tradycjami powołano specjalny dział Muzeum Historycznego4. I tak w 1960 r. powstał Dział Tradycji i Obrzędów Krakowskich, przemianowany w 1975 r. na Dział Folkloru Miejskiego i Tradycji Krakowa, a w 1995 r. na Dział Folkloru i Tradycji Krakowa. Kierownikami działu byli kolejno: Tadeusz Wroński, Tamara Petryk, dr Anna Szałapak, Łukasz Olszewski, Małgorzata Niechaj i dr Andrzej Iwo Szoka. Działowi Folkloru powierzona została piecza nad kolekcjami z działu Varia (nr X – 185 obiektów) oraz działu Folklor (nr Xa – 425 obiektów) m.in. z bogatą kolekcją szopek krakowskich, dziś liczącą 277 obiektów5 oraz strojem Lajkonika zaprojektowanym w 1904 roku przez Stanisława Wyspiańskiego (Lichończak-Nurek 2005: 137–140). Fot. 2. Pochód Lajkonika w dniu 16 czerwca 2022 r. Ostatni rok Zbigniewa Glonka w roli „Konika Zwierzynieckiego”. Na drugim planie, w zielonej czapce i okularach, Mariusz Glonek – syn Zbigniewa, nowy Lajkonik od 2023 roku. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Bogdan Krężel 4 5 Archiwum Zakładowe MHK, Sprawa Muzeum Historycznego m. Krakowa 1945 r., sygn.. 63/11. Stan kolekcji na 30 maja 2023 r. 79 �Muzeum jako mecenas, animator i opiekun tradycji krakowskich Po uchwaleniu Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w 2003 roku i jej ratyfikowaniu przez Polskę, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa kontynuuje i rozwija działania na rzecz ochrony lokalnego dziedzictwa. Ukoronowaniem wielu lat pracy krakowskich muzealników stało się umieszczenie na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego już w pierwszym roku funkcjonowania listy dwóch zjawisk z tego miasta: szopkarstwa krakowskiego i pochodu Lajkonika. Jeszcze większym sukcesem, do którego przyczyniło się zaangażowanie się m.in. pracowników Działu Folkloru i Tradycji Krakowa: dr Magdaleny Kwiecińskiej, Małgorzaty Niechaj, dr Andrzeja Iwo Szoki, jako współczłonków zespołu przygotowujących wniosek, był wpis szopkarstwa krakowskiego na Listę reprezentatywną niemate-rialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO w 2018 roku6. W 2016 roku Muzeum Historyczne Miasta Krakowa zorganizowało międzynarodową interdyscyplinarną konferencję „Niematerialne dziedzictwo miasta. Muzealizacja, ochrona, edukacja”. Uczestniczyli w niej muzealnicy, muzeolodzy i interpretatorzy dziedzictwa z Polski i z zagranicy. Pokłosiem tej konferencji jest publikacja pod redakcją naukową dr Kwiecińskiej (Kwiecińska 2016a). W październiku 2020 roku Dział zmienił nazwę na Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa (CDN), a jego siedziba – Dom pod Krzyżem przekształca się w miejsce spotkań i pogłębionej refleksji na temat różnorodnych obrzędów, tradycji i zwyczajów Krakowa. Od 13 kwietnia 2023 roku Centrum zostało Oddziałem Muzeum Krakowa a kieruje nim dr Andrzej Iwo Szoka. Czym konkretnie zajmuje się ta jednostka? Na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa widnieją trzy tradycje z Krakowa: szopkarstwo krakowskie, pochód Lajkonika wpisane w 2014 roku i od 2016 roku krakowska koronka klockowa. Miłośnicy tych tradycji spotykają się między innymi w Domu pod Krzyżem. W przyjaznych przestrzeniach dawnego szpitala dla scholarów odbywają się wykłady, warsztaty i działania edukacyjne, które służą propagowaniu lokalnego dziedzictwa oraz wzmacnianiu wzajemnych relacji. Centrum opiekuje się również depozytariuszami. Zgodnie z zapisami strategii, którą można znaleźć na oficjalnej stronie MK: Muzeum uznaje niematerialne dziedzictwo za fundament tożsamości mieszkańców Krakowa. Dziedzictwo to ma dobroczynny wpływ na zrównoważony rozwój całej społeczności. Służy budowaniu więzi społecznych i wzajemnego szacunku. Nadaje dodatkową wartość i sens przestrzeni i artefaktom materialnym, które są z nim powiązane. Pierwszym dużym wyzwaniem nowego Centrum było zorganizowanie konferencji pt. „Niematerialne dziedzictwo kulturowe w teorii i praktyce”, która odbyła się w trudnej sytuacji pandemicznej hybrydowo: w Pałacu Krzysztofory oraz online w dniach 8–9 listopada 2021 r. W ciągu ostatniej dekady zmieniło się bardzo wiele w definiowaniu, interpretowaniu i – co za tym idzie – ochronie zjawisk zaliczanych do obszaru dziedzictwa niematerialnego. Zmiany te dotyczą nie tylko rozumienia pojęcia niematerialnego dziedzictwa, lecz również relacji pomiędzy jego praktykowaniem i przeżywaniem a teoretycznym namysłem nad dziedzictwem jako skomplikowanym kulturowym i społecznym fenomenem. Pragnąc zrozumieć te relacje oraz ich dynamikę Muzeum Krakowa wraz z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego zaprosili ekspertów (teoretyków) oraz depozytariuszy (praktyków) do udziału w dyskursie. Wynikiem tej konferencji jest publikacja, w której prezentujemy siedem artykułów nawiązujących do tematu konferencji oraz zapis fragmentów debaty, która odbyła się w pierwszym dniu obrad (Niedźwiedź, Okręglicka 2021). Tom stanowi próbę namysłu nad szerszymi teoretycznymi kontekstami niematerialnego dziedzictwa, równocześnie przywołując konkretne przykłady i studia przypadków osadzone we współczesnej rzeczywistości kulturowej w Polsce. Pracownicy CDN współpracują też obecnie z Urzędem Miasta Krakowa w formowaniu interdyscyplinarnego Zespołu ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego Krakowa, którego zadaniem będzie wypracowanie narzędzi i metod ewidencjonowania tradycji znajdujących się w posiadaniu społeczności depozytariuszy z terenu Krakowa. Celem działań Zespołu ma być m.in. rozpoznawanie elementów niematerialnego dziedzictwa Krakowa, kształtowanie miejskiej polityki względem lokalnego niematerialnego dziedzictwa, stworzenie Krakowskiej listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego jak też formułowanie wniosków W składzie zespołu z MHK był również jego dyrektor dr Michał Niezabitowski oraz Mirosław Kołodziej (montaż filmu). Współautorką i główną koordynatorką merytoryczną prac nad wnioskiem o wpisanie szopkarstwa krakowskiego była dr hab. Hanna Schreiber z Instytutu Stosunków Międzynarodowych na Wydziale Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. 6 80 �o wpisanie elementów krakowskiego niematerialnego dziedzictwa na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa (jak i na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO). Zgodnie z zapisami nowego regulaminu organizacyjnego Muzeum Krakowa, CDN ma m.in. gromadzić, opracowywać, katalogować i ewidencjonować zbiory związane z problematyką niematerialnego dziedzictwa kulturowego Krakowa, folkloru i tradycji krakowskich od czasów najdawniejszych do okresu współczesnego; organizować doroczne uroczystości pochodu Lajkonika i kolejne edycje Konkursu Szopek Krakowskich. CDN nie jest jedynym oddziałem Muzeum Krakowa, któremu bliskie są tradycje i zwyczaje krakowskie. Od lat w Oddziale Celestat zajmujemy się zwyczajami związanymi z historią krakowskiego Bractwa Kurkowego. Celestat opiekuje się kolekcją pamiątek oraz współpracuje również z Towarzystwem Strzeleckim „Bractwo Kurkowe” w Krakowie przy organizacji intronizacji Króla Kurkowego; w Rydlówce opowiadamy o nietuzinkowych postaciach związanych z Bronowicami i dramatem „Wesele” a także o życiu na dawnej podkrakowskiej wsi. Tam też odbywa się coroczne „Osadzanie Chochoła” czyli obrzęd okrywania krzaka róży słomą. Osadzanie Chochoła to już półwieczna tradycja sięgająca otwarcia Muzeum w Rydlówce, nawiązująca do ślubu i wesela Lucjana Rydla i Jadwigi Mikołajczykówny, który to stał się inspiracją dla Wyspiańskiego do napisania słynnego dramatu. Zaś w Domu Zwierzynieckim – innym Oddziale Muzeum Krakowa – w 2023 roku odbyła się już IX edycja Konkursu na Najpiękniejsze Drzewko Emausowe. Konkurs związany jest z wielowiekową tradycją odpustu Emaus organizowanego w Poniedziałek Wielkanocny na krakowskim Zwierzyńcu w pobliżu klasztoru sióstr Norbertanek i kościoła Najświętszego Salwatora. Kiermasz, który towarzyszy temu odpustowi zyskał sławę w całej Polsce, między innymi za sprawą niezwykłych zabawek: glinianych dzwonków, drewnianych toporków, konnych bryczek i figurek na sprężynkach. Wśród nich najbardziej charakterystycznymi były postaci Żydów w tradycyjnych strojach chasydzkich trzymających księgi lub instrumenty muzyczne, ale kupić można było również kiwające się ptaszki, postacie handlarzy, żołnierzy, diabłów, par krakowskich na huśtawkach, figurek z legend krakowskich (takich jak np. Pan Twardowski). Jedną z niezwykłych zabawek było drzewko życia wykonywane z kijków, z wetkniętymi drewnianymi „listkami” i drewnianym ptaszkiem na czubku. Drzewku przypisywano wyjątkową symbolikę – miało nawiązywać do przedchrześcijańskich obrzędów zadusznych i wiary w to, że w czasie wielkanocnym dusze zmarłych pod postacią ptaków pojawiają się w koronach drzew (por. Seweryn 1960, 1961 i Duda 1979: 93)7. Drzewko życia symbolizowało też budzenie się całej przyrody po długiej zimie. W Muzeum Krakowa kilka lat temu powrócono do pomysłu z 1976 roku dotyczącego konkursu na tradycyjną zabawkę emausową8 i w 2014 roku po raz pierwszy zorganizowano pierwszą edycję Konkursu na Najpiękniejsze Drzewko Emausowe. Miał to być powrót do tworzenia zapomnianych już niemal drzewek życia, które najbardziej odpowiadają symbolice świąt wielkanocnych i wiosennym odpustom krakowskim. W związku z rozrastaniem się tej idei i powstawaniem niezwykłych prac konkursowych, CDN postanowiło udokumentować te dzieła i pozyskiwać wybór najlepszych prac do swojej kolekcji. Mimo, że Konkurs został zainicjowany przez Muzeum, odzew publiczności – a więc jak się okazało – i potrzeba tworzenia drzewek emausowych jest bardzo silna u współczesnych mieszkańców Krakowa, którzy coraz liczniej przystępują do kolejnych edycji tego Konkursu. Mając w zasobie bogactwo tradycji, z których Kraków słynie od stuleci, co jakiś czas pojawia się pokusa, aby wskrzeszać lub „poprawiać” dawne zwyczaje, próbować je odtwarzać w nowej formie. Muzeum musi być bardzo ostrożne w podejmowaniu takich akcji. Możemy rozpoznawać, dokumentować różnorakie zjawiska, ale zadaniem etnologa czy historyka nie jest tworzenie performatywnych sytuacji artystycznych. Do muzealników należy badanie, opracowywanie, edukacja, promocja i interpretacja dziedzictwa a nie jego tworzenie. Istnieją w Krakowie miłośnicy miejskiego folkloru, którzy przychodzą do Muzeum po wsparcie w organizacji wydarzeń pokazujących lokalne dziedzictwo. Tak było z flisakami, którzy krzewią kulturę dawnych włóczków pływając na drewnianych łodziach czy galarach i blisko współpracują z Muzeum Krakowa przy organizacji różnych wodniackich imprez związanych z Wisłą. Tak też było w 2022 roku z inicjatywą Joanny Łucji Cichoń i jej projektem „Krakoskie Dziady” sfinansowanym z programu Stypendiów Twórczych Miasta Krakowa, który miał na celu wprowadzenie tematu śmierci oraz pamięci o przodkach do przestrzeni publicznej, a także ożywienie i przetransformowanie tradycji związanych ze Świętem Zmarłych. Wydarzenie, które poprzedziły warsztaty w budynku CDN polegało 7 8 Drzewka życia sprzedawano również dna drugim wielkanocnym odpuście – na Rękawce w Podgórzu. Pismo Dyrektora Muzeum do Prezydenta Miasta Krakowa z dn. 1 lutego 1977 r. 81 �na stworzeniu współczesnej Ceremonii Dziadowskiej opartej na doświadczeniach uczestników warsztatów, tradycyjnych rytuałach związanych z pamięcią o zmarłych oraz obrzędach odprawianych wokół zmarłego. W listopadowe popołudnie o zachodzie słońca uczestnicy zasiedli na placu św. Ducha przy zastawionym stole zapraszając też przechodniów na wspólną ucztę. Przy użyciu ruchu, śpiewu i rozmów odbyła się celebracja wspomnienia bliskich zmarłych. Fot. 3. Ceremonia „Krakoskich Dziadów” w dn. 6 listopada 2022 r. na Placu św. Ducha obok budynku Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa. Fot. Izabela Okręglicka 82 �Joanna Cichoń i Katarzyna Chodoń wraz ze swoimi grupami w lutym tego roku były też animatorkami wskrzeszenia krakowskiego Babskiego Combra. W dawnym Krakowie w Tłusty Czwartek przekupki krakowskie – często pod wpływem alkoholu, tańczyły na krakowskim rynku próbując wciągnąć do zabawy przechodniów. Utrzymywano, że dla tych kobiet był to dzień radości i wolności od doczesnych trosk i wielu zakazów (Grabowski 2008: 40). Babski Comber Anno Domini 2023 był świętowaniem współczesnej kobiecości, a jego obchody rozpoczęły się na kultowym targowisku na Starym Kleparzu od wspólnego śpiewania i tańca z przekupkami „na znak połączenia się z kontinuum tradycji”. Podczas happeningu uczestnicy śpiewali pieśni combrowe przy akompaniamencie heligonki. Wesoły, otwarty dla wszystkich pochód, przemaszerował na Rynek Główny zaglądając m.in. do okolicznych restauracji, porwał to tańca krakowian i turystów na środku Rynku Głównego i w Sukiennicach, po czym zakończył harce zabawą w hallu Pałacu Krzysztofory z gośćmi Muzeum Krakowa. Fot. 4. Babski Comber w dn. 18 lutego 2023 r. na krakowskim Rynku Głównym. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Marcin Gulis Czy owe przedsięwzięcia młodych ludzi to jedynie moda na folkloryzm? Jeśli przyjąć definicję folkloryzmu Józefa Burszty (1974: 311)9, być może tak. Świadczy o tym na pewno wydobycie tych najbardziej „atrakcyjnych” artystycznie i widowiskowo zasobów kultury ludowej i powiązanie ich z głęboko emocjonalnymi treściami (vide: warsztaty dotyczące pamięci o własnych przodkach). A może inicjatorzy wskrzeszania dawnych zwyczajów po prostu urodzili się za późno? Czyż odtwarzając dawne rytuały nie wyrażają swojej potrzeby ekspresji i interakcji w procesie interpretacji dawnych zwyczajów? (Robotycki 2009b: 9). Sięgając do swych korzeni, inspirując się tradycyjną obrzędowością prawdopodobnie poszukują swojej tożsamości. W tych właśnie poszukiwaniach pomaga Muzeum – przyjazna instytucja kultury, która chętnie współpracuje z różnymi środowiskami i rozwija kolekcje związane z folklorem Krakowa. Jak zauważa Hubert Czachowski (2016: 182), „na wznoszącej się fali działań ruchów regionalnych wielu ich uczestników właśnie w muzeach widzi szansę na reaktywację własnego dziedzictwa”. Według J. Burszty „folkloryzm polega na celowym stosowaniu w poszczególnych sytuacjach bieżącego życia wybranych treści i form folkloru, branych bądź jeszcze wprost z terenu i przenoszonych w sytuacje odmienne od naturalnych, bądź też czerpanych z folklorystycznej dokumentacji, a odtwarzanych w sytuacjach celowo zaaranżowanych. Ta druga sytuacja staje się i będzie się chyba stawać coraz częstsza w konsekwencji zanikania autentycznego i żywego folkloru klasycznego”. 9 83 �O ważnej roli Muzeum tak napisał we wstępie do książki M. Niezabitowskiego prof. Jacek Majchrowski – Prezydent Miasta Krakowa: Nie do przecenienia jest również działalność Muzeum Krakowa jako opiekuna i animatora lokalnych tradycji. Lajkonik, szopki, chochoł – to symbole tak mocno wpisane w krakowski pejzaż, że wydają się nam oczywiste. Tymczasem wymagają troski, opieki, życzliwości, umiejętności organizacyjnych. Muzeum o to wszystko dba. Jako instytucja miejska poszukuje też nieustannie odpowiedzi na niezwykle istotne pytania: kim są dzisiejsi krakowianie? Skąd pochodzą? Dokąd zmierzają? Jakie wartości są dla nich najważniejsze? W jakim stopniu utożsamiają się ze swoim miastem? (Niezabitowski 2021: 9). Podsumowanie W Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa przyglądamy się uważnie współczesnym zjawiskom pojawiającym się na krakowskim horyzoncie kultury. Tym samym bliskie jest nam rozumienie dziedzictwa o jakim pisał jeden z pionierów heritologii, Amerykanin Freeman Tilden (1883–1980), który stwierdził, że aby opowiadać o dziedzictwie trzeba je najpierw samemu odkryć, poznać i zrozumieć. Ten amerykański pasjonat parków narodowych podpowiada nam, abyśmy śmiało interpretowali własne dziedzictwo, bo to powoduje, że możemy odnaleźć sensy przeszłości. Teoria Tildena zakłada również, że interpretacja nie tylko ma pobudzać do myślenia, ale także ujawnia znaczenia ukryte pod podawaną informacją. Dzięki otwartości i odpowiedzialności w badaniach nad przeszłością możemy zrozumieć współczesność (Tilden 2019). Idąc za tymi radami, w Centrum staramy zgłębiać istotę tradycji krakowskich, aby tłumaczyć fenomen magicznego miasta10. Ważne jest, aby zachować przy tym kolejność, która wybrzmiała w rozprawie habilitacyjnej Czesława Robotyckiego: „najpierw fakty, potem interpretacje” (1992: 9). W najbliższym czasie w CDN mamy przed sobą zadanie zorganizowania wystawy czasowej o świętowaniu po krakowsku, która poprzedzona została projektem badawczym zrealizowanym we współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego11. W 2022 roku badacze mieli przeprowadzić wywiady z mieszkańcami oraz zarejestrować pejzaże dźwiękowe wybranych zjawisk metodą audioantropologii, przy zastosowaniu cyfrowych technologii audio związanych z nagrywaniem, edycją, aranżacją, odsłuchem i publikacją oraz wykonać fotografie w czasie najważniejszych świąt obchodzonych w Krakowie. Te badania przyczyniły się do pozyskania materiałów do późniejszych pogłębionych analiz, jak i do zilustrowania współczesnego wymiaru świętowania. Dzięki projektowi zacieśniła się współpraca między akademikami i muzealnikami, co daje też szersze spojrzenie na badane zjawiska. To ma sprawić również, że wystawa nie stanie się li tylko historyzującym obrazem dawnych praktyk a uda się pokazać pewną dynamikę, której poddawane jest wciąż niematerialne dziedzictwo Krakowa. Inne zadanie, przed jakim stoi Centrum, to także ciągłe powiększanie kolekcji o dzieła sztuki i zabytki kultury materialnej związane z krakowskimi tradycjami i obrzędami. Zamierzamy kontynuować zakupy najlepszych krakowskich szopek konkursowych oraz poszerzać kolekcję związaną z pochodem Konika Zwierzynieckiego o pamiątki „nieoczywiste” – Lajkonik bowiem stał się powszechnie używanym wizerunkiem. Do tego dołożyć należy wspomniane drzewka emausowe a także inne współczesne wytwory rękodzielnicze jak koronki klockowe krakowskich koronczarek, tradycyjne ozdoby bożonarodzeniowe, takie jak światy z opłatków, pająki z bibułek i słomy czy fajerki – krakowskie wycinanki z papieru, które wyniosła na poziom mistrzowski pani Agata Seweryn. Ponad tym stoją jak zwykle organizacje pochodów Lajkonika i kolejnych edycji Konkursu Szopek Krakowskich wiążące się z energią bezpośrednich kontaktów z depozytariuszami tych flagowych dla Muzeum Krakowa zjawisk. W dwa czwartki roku: czerwcowy, w oktawę Bożego Ciała, kiedy tańczy Lajkonik i pierwszy czwartek grudnia (dzień Konkursu Szopek Krakowskich) mieszkańcy, uczestnicy wydarzeń i muzealnicy integrują się, świętują, przeżywają i odkrywają na nowo te dwa barwne zwyczaje krakowskie. Jak pisał Cz. Robotycki dzisiejsze „muzeum to nie jest już rekonstrukcja odwiecznej prawdy, ale perswazyjne symulakrum, przestrzeń estetycznego przeżycia, bez podziałów na sztukę wysoką, niską, popularną, użytkową itd.” (2009a: 11). Tym samym cytat ten może stanowić podsumowanie całego powyższego wywodu. Jaka jest zatem odpowiedź na postawione przez autorkę pytanie o roli, jaką pełni współcześnie etnologia 10 11 „Magiczny Kraków” to nazwa oficjalnego portalu internetowego miasta. Wystawa czasowa „Od wielkiego dzwonu. Świętowanie w Krakowie” (XI 2024 – IX 2025 r.) 84 �w muzeum miejskim? Okazuje się, że w nowoczesnej instytucji kultury, jaką jest Muzeum Krakowa ta dziedzina nauki z jej jakościowym podejściem do badań, stawiająca na bezpośrednie kontakty z badanymi społecznościami i holistycznym podejściem do kultury jest niezbędna do rozważań nad praktykami, wyobrażeniami, przekazami, wiedzą i umiejętnościami będącymi składowymi niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Streszczenie Muzeum Historyczne Miasta Krakowa (teraz Muzeum Krakowa) już w chwili swego powstania wpisało dokumentowanie i otoczenie opieką tradycji i zwyczajów krakowskich oraz organizację dorocznych konkursów szopek, obchodów Lajkonika, etc. Przez długie lata na rzecz popularyzacji krakowskich zjawisk działał powołany do tego celu Dział Folkloru i Tradycji Krakowa. Działowi Folkloru powierzona została również piecza nad bogatą kolekcją szopek krakowskich. Po uchwaleniu Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego i jej ratyfikowaniu przez Polskę oraz po wpisie szopkarstwa krakowskiego na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO w 2018 roku Muzeum Historyczne Miasta Krakowa w dalszym ciągu mocno angażuje się w ochronę lokalnego dziedzictwa. Dział niedawno zmienił nazwę na Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa, a jego siedziba – Dom pod Krzyżem staje się miejscem spotkań i pogłębionej refleksji na temat różnorodnych obrzędów, tradycji niematerialnych i zwyczajów Krakowa. Jaką rolę zatem pełni współcześnie etnografia w muzeum miejskim? Czy jest jeszcze dla niej miejsce w nowoczesnej instytucji kultury dużego miasta? Słowa klucze: Muzeum Krakowa, Jerzy Dobrzycki, niematerialne dziedzictwo kulturowe, krakowskie tradycje, interpretacja dziedzictwa 85 �Bibliografia: Burszta, J. (1974). Kultura ludowa – kultura narodowa. Szkice i rozprawy. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 308-314. Czachowski, H. (2016). O zapętleniu. Relacja muzeum-dziedzictwo kulturowe. Rocznik Antropologii Historii, rok VI, (9), 171–185. Dobrzycki, J. (1929). Szopka krakowska, jej powstanie i znaczenie, Czas, nr 296, 25 XII 1929 Duda, E. (1979). Krakowskie odpusty wielkanocne. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 6, 88–94. Grabowski, A. (2008). Dawne zwyczaje krakowskie. Kraków: Wydawnictwo Jagiellonia SA. Klimek, Ł. (red.) (2014). Świat Lajkonika. Konik na świecie. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Kwiecińska, M. (2012). Krakowskie tradycje. Emaus na Zwierzyńcu. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. (2016). Miasto i muzeum. Dobre praktyki Muzeum Historycznego Miasta Krakowa w dziedzinie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 34, 343–354 (2016a) (red.) Niematerialne dziedzictwo miasta. Muzealizacja, ochrona, edukacja. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Lichończak-Nurek, G. (2005). Początki Muzeum Historycznego Miara Krakowa. Rocznik Krakowski, t.71, 125–138 Niedźwiedź, A., Okręglicka I. (red.). (2021). Niematerialne dziedzictwo kulturowe w teorii i praktyce. Kraków: Wydawnictwo Muzeum Krakowa, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka. doi:10.12797/9788381383493. Pozyskano z: https://books.akademicka.pl/publishing/catalog/book/327. Niezabitowski, M. (2021). Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. 1899–1996–2019. Kraków: Wydawnictwo Muzeum Krakowa i Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. Okręglicka, I. (2023). Szopkarstwo krakowskie – ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego z perspektywy muzealnej i antropologicznej. Perspektywy Kultury, 1(40), 59–76. doi: 10.35765/pk.2023.4001.06. Oleszkiewicz, M. (2009). Krakowskie wiosenne odpusty jako miejsca zabawa ludowych. W: J.M. Małecki (red.) Kraków ludyczny. Materiały sesji naukowej odbytej 19 kwietnia 2008 roku, 31–45. Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. Oleszkiewicz M., Pyla G. (2007). Czar zabawek krakowskich. Kraków: Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Olszewski, Ł. (2010). Zwierzynieckie tradycje ludowe. W: F. Szczurek (red.). Oblicza Zwierzyńca 1910–2010. Katalog wystawy. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 36–40. 86 �Robotycki, Cz. (1992). Etnografia wobec kultury współczesnej. Rozprawy Habilitacyjne. Uniwersytet Jagielloński, nr 232, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytet Jagielloński. (2009a). Czy można współcześnie tworzyć muzea etnograficzne? Etnografia Nowa, nr 1, Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, 7–12. (2009b). Ludyczność dawnego Krakowa a jego ludowość. W: J.M. Małecki (red.) Kraków ludyczny. Materiały sesji naukowej odbytej 19 kwietnia 2008 roku, 7–16. Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. Schreiber, H. (2018). Szopkarstwo krakowskie – pierwszy polski wpis na liście dziedzictwa niematerialnego UNESCO. Twórczość Ludowa, R. XXXIII (85), nr 3–4, 58 Seweryn, T. (1960). Polskie zabawki ludowe. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. (1961). Tradycje i zwyczaje krakowskie. Kraków: Wydawnictwo Artystyczne Graficzne. Szałapak A. (2012). Szopka krakowska jako zjawisko folkloru krakowskiego na tle szopki europejskiej: studium historyczno-etnograficzne. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Szoka, A. (2016). Lajkonik jako obiekt muzealny. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 34, 355–370. (2023). Znaczenie niematerialnego dziedzictwa kulturowego dla jego depozytariuszy na przykładzie społeczności współpracujących z Muzeum Krakowa. Perspektywy Kultury, 1(40), 9–727. doi: 10.35765/pk.2023. 4001.03. Tilden, F. (2019). Interpretacja dziedzictwa. Poznań: Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT. Winiarczyk, K. (2014). Przepis na Kraków Jerzego Dobrzyckiego. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Archiwum Zakładowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa: Wniosek na kolegium Naczelników Wydziałów Zarządu Miejskiego. Zarząd Miejski kolegialny, Komisję Kultury i Sztuki Miejskiej Rady Narodowej i Miejską Radę Narodową zatwierdzony przez Prezydenta Miasta Krakowa w dniu 14 XI 1945 r. AZMHK, M.H.Org., 1/258, s. 45–46. Sprawa Muzeum Historycznego m. Krakowa 1945 r., Archiwum Zakładowe MHK, sygn. 63/11. Pismo Dyrektora Muzeum do Prezydenta Miasta Krakowa z dn. 1 lutego 1977 r., Archiwum Zakładowe MHK, sygn. FT-6410/1/77. Regulamin Organizacyjny Muzeum Historycznego Miasta Krakowa obowiązujący od dnia 13.04.2023 r. W: Załącznik do zarządzenia Dyrektora Muzeum nr 35/2023. Netografia: Źródło: Strona internetowa Muzeum Krakowa, Misja i strategia, https://muzeumkrakowa.pl/misja-i-strategia [dostęp 26.05.2023 r.]. Źródło: Strona internetowa Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie, Jak myślimy o muzeum etnograficznym?, https://ethnomuseum.pl/o-nas/ [dostęp 26.05.2023 r.]. Źródło: Strona internetowa Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, O nas. Cały świat w jednym miejscu, https://ethnomuseum.pl/o-nas/ [dostęp 26.05.2023 r.]. Babski Comber: https://muzykatradycyjna.pl/kalendarz/babski-comber-cykl-warsztatow-w-kregu-kobiet/ https://www.facebook.com/events/858808355379827/858808368713159/?active_tab=about Krakoskie Dziady: http://karnet.krakowculture.pl/45798-krakow-krakoskie-dziady Agata Seweryn: http://szlakrzemiosla.pl/Agata-Seweryn.html [dostęp 26.05.2023 r.]. Źródło: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, http://etnomuzeum.eu/zbiory/drzewko-z-odpustu-emaus [dostęp 26.05.2023 r.]. 87 �Fotografie do tekstu: (Fot. 1). 80. Konkurs Szopek Krakowskich w dniu 1 grudnia 2022 r. Na pierwszym planie, na pomniku Mickiewicza widoczna szopka Marka Markowskiego jr., która zdobyła I miejsce w kategorii szopek średnich oraz Nagrodę imienia Dyrektora MHK Jerzego Dobrzyckiego. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Marcin Gulis. (Fot. 2). Pochód Lajkonika w dniu 16 czerwca 2022 r. Ostatni rok Zbigniewa Glonka w roli „Konika Zwierzynieckiego”. Na drugim planie, w zielonej czapce i okularach, Mariusz Glonek – syn Zbigniewa, nowy Lajkonik od 2023 roku. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Bogdan Krężel. (Fot. 3). Ceremonia „Krakoskich Dziadów” w dn. 6 listopada 2022 r. na Placu św. Ducha obok budynku Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa. Fot. Izabela Okręglicka. (Fot. 4). Babski Comber w dn. 18 lutego 2023 r na krakowskim Rynku Głównym. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Marcin Gulis. 88 �Piotr Czepas1 Michał Świercz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi Anna Smolińska2 Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie MIĘDZY TRADYCJĄ A NOWOCZESNOŚCIĄ – BADANIA ETNOGRAFICZNE WE WSI ŁĘKA 60 LAT PÓŹNIEJ Badania etnograficzne są ważną częścią działalności placówki muzealnej. Ich realizacja pozwala dokumentować wybrane, niezwykle różnorodne zjawiska kulturowe. Będące ich wynikiem materiały stanowią punkt wyjścia do opracowań o charakterze naukowym czy popularyzatorskim. Obszar Polski środkowej dość późno stał się terenem systematycznych etnograficznych badań terenowych. Z uwagi na postępujące po II wojnie światowej przemiany cywilizacyjno-kulturowe i będący ich efektem szybki zanik elementów kultury typu ludowego realizacja badań terenowych stała się koniecznością. Program długofalowych, systematycznych prac na obszarze ówczesnego województwa łódzkiego sformułowała prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Zakładał on wytypowanie w danym regionie wsi uznanej za reprezentatywną i realizację stacjonarnych badań terenowych w zakresie wybranych tematów na jej terenie. Na przestrzeni lat 50. i 60. XX wieku zbadano zatem wsie, z przysiółkami, na obszarze Sieradzkiego (Klonowa), Rawskiego (Jasień) czy Brzezińskiego (Łaznów). Ich wyniki systematycznie publikowano w ramach kolejnych numerów wydawnictwa pt. „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna”, które rozpoczęto wydawać w 1957 roku. W myśl przyjętych założeń latach 1961–1963 przez Zespół Etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi zostały przeprowadzone stacjonarne badania terenowe w Łęce. Ich przedmiotem było budownictwo, zajęcia rolnicze i gospodarcze, handel, zwyczaje i obrzędy, w tym weselne, oraz zagadnienia społeczne. Wyniki prowadzonych prac zostały opublikowane w ramach ósmego numeru Serii Etnograficznej wydawnictwa pt. „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi” w 1964 roku (zob. Dekowski 1964a; Nowosz 1964; Paszkowska-Wróblewska 1964; Dudkiewicz 1964; Drozdowska 1964a; 1964b). W ramach publikacji znalazły się również opracowania poświęcone kulturze regionu łęczyckiego oraz zbiorom MAiE w Łodzi pochodzącym z omawianego terenu (zob. Dekowski 1964b; 1964c; 1964d; Lech 1964; Lechowa 1964). W 2022 roku w Łęce zostały zrealizowane ponowne badania terenowe przez pracowników i współpracowników Zespołu Działów Etnograficznych MAiE w Łodzi w osobach: dr Piotra Czepasa, mgr Anny Smolińskiej, mgr Michała Świercza i dr Barbary Chlebowskiej. Po zakończeniu badań w 2022 roku został również sporządzony wniosek do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na realizację planowanych dalszych prac badawczych i ich popularyzacji. W tym miejscu należy powiedzieć, że ponowne badania etnograficzne zostały dotychczas zrealizowane przez Zespół Działów Etnograficznych oraz jego współpracowników we wsi Klonowa w latach 1994–1995 oraz we wsi Jasień w latach 1996–1997 i ogłoszone drukiem w 30 i 31 numerze „Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Serii Etnograficznej” w 2001 i 2003 roku. 1 2 Kontakt: piotr.czepas@maie.lodz.pl; michal.swiercz@maie.lodz.pl. Kontakt: etnografia@skansenkurpiowski.pl. 89 �Celem niniejszego artykułu jest prezentacja wstępnych wyników badań przeprowadzonych w 2022 roku w Łęce oraz okolicy, jeśli tematyka prac wymagała szerszego ujęcia3. Tematem badań realizowanych przez dra Piotra Czepasa było budownictwo, mgr Anna Smolińska podjęła problematykę małej architektury sakralnej, a mgr Michał Świercz rozpoczął badania nad papieroplastyką. Dr Barbara Chlebowska zajęła się natomiast problematyką obrzędowości weselnej. Wywiady prowadzone w terenie miały charakter rozmów swobodnych. Zgromadzone materiały z badań zostały zdeponowane w Archiwum Etnograficznym MAiE w Łodzi. Łęka jest miejscowością położoną w regionie łęczyckim, oddaloną około dziesięć kilometrów na zachód od miasta Łęczyca. Pod względem administracyjnym wieś jest zlokalizowana na obszarze gminy Łęczyca w powiecie łęczyckim, województwie łódzkim (Fot. 1). Fot. 1. Łęka – widok miejscowości. Autor fotografii: Piotr Czepas Budownictwo w Łęce – studium wybranego przypadku Wśród podjętych tematów badawczych znalazło się budownictwo w Łęce. Wieś w dużej mierze nadal jest zabudowana tylko po jednej, południowej stronie przebiegającej przez nią drogi z zachodu na wschód. Nowe inwestycje budowalne, w tym takie, które znajdowały się w fazie realizacji badań terenowych podjętych w 2022 roku, zaburzają jednak ten układ, są bowiem lokalizowane również po stronie północnej. Uwagę w trakcie badań w pierwszej kolejności skoncentrowano na najstarszych obiektach reprezentujących budownictwo mieszkalne i gospodarcze wzniesionych w okresie międzywojennym oraz na elementach małej architektury tj. ogrodzeniach i studniach. Dawne domy mieszkalne pochodzące sprzed II wojny światowej są obiektami już bardzo nielicznymi w Łęce. Te, które zachowały się do dnia dzisiejszego zostały znacznie zmodernizowane. W ramach niniejszego opracowania zaprezentowany zostanie jeden z dawnych tradycyjnych domów chłopskich. Niniejszy tekst jest rozszerzoną wersją koreferatu wygłoszonego przez Piotra Czepasa, Annę Smolińską i Michała Świercza w dniu 21 kwietnia 2023 roku na konferencji pt. „Etnografia w muzeum. Idee, drogi, tropy” w Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. Z uwagi na udział w badaniach terenowych w Łęce Barbary Chlebowskiej do niniejszego opracowania dołączono aneks jej autorstwa. 3 90 �Historia prezentowanego obiektu sięga pierwszej połowy XX wieku. W trakcie badań opowiadała o niej jego aktualna właścicielka mieszkająca na stałe w Łęce, pani Róża Jabłońska (urodzona w 1930 roku). Jego wygląd dokumentują zachowane zdjęcia archiwalne znajdujące się w jej posiadaniu. Wynika z nich, że był to dom zbudowany w konstrukcji zrębowej, zwieńczony naczółkowym dachem pokrytym słomą. Był to początkowo dom o dwóch izbach mieszkalnych, przedzielonych znajdującą się pomiędzy nimi nieprzelotową sienią i kuchnią. Dom był przeznaczony dla jednej, dwupokoleniowej rodziny. Jego modernizacja nastąpiła po 1967 roku. W tym roku Pani Róża Jabłońska wyszła za mąż. Wydarzenie to związane było ze zmianą jej miejsca zamieszkania. Opuściła ona bowiem swój rodzinny dom i wprowadziła się do budynku mieszkalnego znajdującego się w posiadaniu męża. Datę ślubu poświadczają zachowane przez informatorkę dokumenty. Zatem modernizacja domu nastąpić musiała w pierwszej połowie lat 70. XX wieku. W świetle ustalonych faktów możemy stwierdzić, że obecny dom zbudowany został na planie starego założenia. W trakcie modernizacji zmieniono w nim budulec ścian, którymi obecnie są pustaki cementowe, kształt dachu na dwuspadowy wymieniając jego pokrycie na blachę. Zachowano natomiast układ pomieszczeń, w pewnej mierze urządzenia paleniskowo-dymne oraz stolarkę okienną i drzwiową. Zachowanymi elementami początkowego założenia są: piec z szarych kafli kwadratelowych, komin słupowy do poziomu sufitu, płycinowe drzwi wejściowe do domu znajdujące się od strony podwórza, okna od strony podwórza oraz przewód kominowy łączący piec kaflowy z ustawionym podkalenicowo kominem słupowym (Fot. 2). Fot. 2. Dom mieszkalny we wsi Łęka. U góry: stan przed 1967 rokiem. Fotografia archiwalna w posiadaniu Róży Jabłońskiej. U dołu: stan w 2022 roku po dokonanej modernizacji. Autor fotografii: Piotr Czepas 91 �Historia omawianego domu pokazuje nie tylko jego przemiany techniczne, lecz również zjawisko funkcjonowania we wsiach domów o starszej metryce, pochodzących jeszcze sprzed II wojny światowej. Ich obecność we wsiach, także w Łęce, wiąże się czasem z zamieszkiwaniem ich przez osoby starszego pokolenia. Zwykle po zakończeniu ich użytkowania są one niestety rozbierane. Dawne chłopskie domy czasem wykorzystywane są w Polsce środkowej ponadto jako sezonowo funkcjonujące obiekty rekreacyjne, w pewnym stopniu trafiły także do muzeów na wolnym powietrzu tj. do Łowickiego Parku Etnograficznego w Maurzycach, Ośrodka Plenerowego Budownictwa Ludowego przy gmachu Muzeum w Łowiczu czy Sieradzkiego Parku Etnograficznego w Sieradzu. Ich rekonstrukcje możemy obejrzeć także w Łęczyckiej Zagrodzie Chłopskiej stanowiącej część Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Jeszcze w początku lat 60. XX wieku tradycyjne domy chłopskie występowały w Łęce w całym bogactwie ówczesnych form (zob. Paszkowska-Wróblewska 1964, 49–57, ryc. 1-2, 4–11. Zob. także: Lech 1979; Miszczyńska 2007, 39–59). W trakcie badań zrealizowanych w 2022 roku zachowane były zaledwie cztery domy, łącznie z opisanym wyżej, w tym jeden murowany z czerwonej cegły zbudowany w 1937 roku. Pozostałe domy zostały rozebrane we wsi po 1963 roku. O powodach rezygnacji z zamieszkiwania starych, przedwojennych wzniesionych z drewna, tradycyjnych lub murowanych domów i ich zaniku w okresie po II wojnie światowej świadczą wypowiedzi mieszkańca Łęki i jednocześnie jej sołtysa Ryszarda Kaźmierczaka, który mówiąc na ten temat stwierdzał: „czas pochłonął to wszystko”, „każdy ucieka do nowoczesności”, „samo życie zmusza do tego”. Małe formy architektury sakralnej we wsi Łęka „Łęka w opinii sąsiadów uchodzi za wieś postępową, uspołecznioną, dość zamożną, w której jednak dotąd jeszcze zachowało się wiele z dawnej tradycyjnej kultury ludowej” (Dekowski, 1964a: 26), tak podsumował badania etnograficzne w ogólnej charakterystyce Łęki, Jan Piotr Dekowski biorący udział w ekspedycji naukowej MAiE w Łodzi na początku lat 60. XX w. W bardzo podobny sposób mogłabym zwerbalizować swoje pierwsze wrażenia będąc tam latem 2022 roku i rozpoczynając badania terenowe po sześćdziesięciu latach od ostatniego zapisanego słowa w sprawozdaniu merytorycznym poprzedniej ekipy etnograficznej z łódzkiego Muzeum. We wspomnianych latach grupa etnografów muzealników podejmowała różne tematy badawcze na terenie wsi Łęka, jednocześnie poświęcając mniej uwagi małym formom sakralnym, takim jak kapliczki i krzyże przydrożne. Rezultaty tego zainteresowania zawarto w jednym tylko akapicie „Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Serii Etnograficznej” nr 8, wydanej w 1964 roku, czyli publikacji podsumowującej te badania. Rzecz jednakże traktuje nie o poświęconej małej architekturze w samej Łęce, lecz w oddalonej o 13 km miejscowości Grodzisko. Dowiadujemy się stamtąd przy okazji o podaniach i wierzeniach tamtejszych terenów nadrzecznych i wodnych. Dla ochrony przed demonami, oraz na pamiątkę różnych nieszczęśliwych wypadków i zdarzeń stawiano na błotach krzyże i kapliczki. „Spośród tych świątków na baczniejszą uwagę zasługiwała nieistniejąca już dzisiaj (czyli w 1961 roku – przyp. A.S.) modrzewiowa kapliczka, która stała na terenie Grodziska w pobliżu kościoła. W jej wnętrzu znajdowała się lipowa figura św. Benona. Z jakich czasów pochodziła ta figura i kto ją fundował dokładnie powiedzieć nie możemy. Tradycja miejscowa utrzymuje, że święty ten chronił od morowego powietrza” (Dekowski, 1964b: 75–76). Nie spotykamy tu, jak widać, żadnych informacji dotyczących sakralizacji przestrzeni w interesującej nas wsi Łęka. Podczas badań terenowych w 2022 roku postanowiłam więc podjąć ten temat, zrobić dokumentację fotograficzną zachowanej jeszcze architektury sakralnej oraz przeprowadzić wywiady z mieszkańcami miejscowości na temat możliwej wiedzy o historii powstania kapliczek i krzyży oraz ewentualnej współczesnej obrzędowości z taką architekturą związanej. Najwięcej informacji uzyskałam od sołtysa wsi, Ryszarda Kazimierczaka, którego rodzina mieszka na tym terenie, jak sam mówi „od pokoleń”. Według topografii miejscowości widzianej jego oczami, początek miejscowości wyznacza krzyż przydrożny. Warto bowiem zaznaczyć, że tradycyjna zabudowa wsi jest tylko po jednej stronie drogi, biegnącej od zachodu na wschód. Po drugiej stronie drogi są pola, łąki, pastwiska (Paszkowska-Wróblewska, 1964: 45), i jak mówi sam sołtys, „nowe się tam budują”. Interesujący nas krzyż także znajduje się po tej drugiej stronie drogi – „od niedawna” – w lipcu 2022 roku, kiedy prowadziłam badania, było to od dwóch tygodni. Pan Kazimierczak, autorytetem sołtysa potwierdza: 92 �„Krzyż dwa tygodnie temu wymieniany był, bo wcześniejszy przerdzewiał. I ten jest nowy. Krzyż jest mało widoczny po prostu, bo cała wieś jest po tej stronie, tam się te nowe wybudowały, a dalej, jak już droga odchodzi w stronę innej miejscowości, przez łąki, to po lewej jest ten krzyż i tam są zabudowania. I on stał kiedyś po tej stronie, ale był już stary, zniszczony, no i ludzie chcieli już bardzo nowy krzyż zrobić. No i czasy komunistyczne, to nie wolno… No bo w pasie, bo za blisko drogi, bo to, bo same utrudnienia… No i ludzie na siłę po prostu poszli i pobudowali. I po drugiej stronie. Po drugiej stronie, no bo tutej nikt się nie chciał zgodzić, (…) no i po drugiej stronie postawili ten krzyż. No i ten krzyż stał no…. prawie 50 lat. Ja pamiętam z opowieści – ojciec opowiadał, że te trudności mieli z tym krzyżem, a ja wtedy byłem we wojsku. A byłem w ’72 roku, a w ’74 wyszedłem. 2 lata. (…) No i w tym roku właśnie chcieli go odnowić (2022 rok – przyp. A.S.), obłożyć kostką brukową wokół tak. Jak droga powstała, to ten krzyż… ten beton wyschnął, to trzeba było tak schodzić tam nisko, no i taki uskok tam był. To podnieść trzeba było wyżej i kostką brukową obłożyć żeby był porządek. No i ogrodzić nowym ogrodzeniem, bo tam to już zardzewiałe wszystko się robiło. No i w tym roku właśnie trochę tam żeśmy się skrzykli, jak to się mówi, kwesta przez wieś na remont, no i ludzie zawsze co mogli, zawsze coś dali. No i ten krzyż w tym roku, niedawno, jakieś 2 tygodnie temu był wyświęcony.” Warto dodać, że niegdyś, pierwszy, drewniany, postawiony w Łęce krzyż, znajdował się po tej samej stronie, co tradycyjna zabudowa wsi. Jak mówi ponad 90-letnia mieszkanka miejscowości, pani Róża Jabłońska: „W moim gospodarstwie, co mieszkałam kiedyś, jak jeszcze byłam panną, rosły dwa dęby, bardzo duże drzewa. No zniszczyli Niemce kiedyś te drzewa. No i mama mówi, że dali jedno to drzewo na krzyż”. Ten drewniany krzyż był we wsi do wczesnych lat 70. XX wieku do momentu zmiany wspominanej przez sołtysa. W płaszczyźnie symbolicznej krzyż zawsze pełnił funkcję sakralizacji przestrzeni, oddzielał orbis interior od orbis exterior, akcentował wyraźnie granicę wsi. Świadczył także o pobożności mieszkańców oraz z oddali wskazywał początek miejscowości (Jackowski, 2007: 38). Obecnie, na skutek zasygnalizowanych przez pana Ryszarda utrudnień, krzyż znajduje się po drugiej stronie zabudowań mieszkalnych. Nie jest już drewniany, tak jak ten pierwotny, lecz jest metalowy, tak jak następny, który został postawiony w latach 70. XX wieku. Współcześnie, jak mówi sołtys „ramiona tego krzyża są z ceownika”, pomalowany jest na czarny kolor, tak, jak zresztą metalowe ogrodzenie wokół. Widoczne są w powstałym w ten sposób „ogródku” wokół krzyża dwie duże donice ozdobione bukietami sztucznych kwiatów. Całe ogrodzenie udekorowane jest ponadto bukiecikami sztucznych różyczek w narożnikach oraz kokardami zrobionymi z białych plastikowych wstążek. W miejscu przecięcia się belek pionowej i poziomej przytwierdzony jest nieduży, metalowy krzyżyk srebrnego koloru ze srebrną, zawieszoną na nim, niewielką figurą Ukrzyżowanego. Nad tą „Bożą Męką” nie widnieje żaden przytwierdzony daszek. Oprócz krzyża, który znajduje się na początku wsi, istnieje, tworząc jakby nawias, w którego zawartości znajduje się Łęka, kapliczka będąca sakralizacją drugiej granicy, zamykająca miejscowość. Dowiedziałam się o niej także od sołtysa: kapliczka, przedwojenna można powiedzieć, starodawna, ona tam pod koniec wsi jest. No i ona była już bardzo podniszczona, pasowałoby ją odnowić w jakiś sposób. Ona tam była murowana, później tam była malowana na różne te kolory. I też żeśmy ze 3/4 lata temu (badania prowadzone były w 2022 roku – przyp. A.S.) odnowili ją. Bo ona tam była zwykła, murowana, troszkę tam zaciągnięta tynkiem. I malowali ją i trzeba było odnawiać i żeśmy ją odnowili. Krzyż ten co był na niej, zabytkowy, co to kowal zrobił go ręcznie…I on właśnie zrobił ten krzyż. Na tej kapliczce no to wiadomo, że stał ten sam, odmalowany. No a kapliczkę to żeśmy obłożyli tą co jest dookoła, płytą taką nagrobną co to się robi z tego granitu, tak? Takie cięższe płytki i ładnie ozdobione. W miejscu zamurowanej obecnie niegdysiejszej niszy powieszony jest prostokątny obraz, wykonany techniką grawerowania na czarnym granicie. Grawer jest konturowy i w jego miejscu widoczne jest nałożenie złotej farby. Przedstawia wizerunek Matki Boskiej, a właściwie tylko jej górną część – popiersie, w typie przypominającym Matkę Bożą Miłosierdzia bez korony, jedynie z aureolą w formie wieńca. Jest to murowana, „maryjna” kapliczka, czyli ta, przy której niegdyś odprawiane były nabożeństwa majowe. Znajduje się przy końcu Łęki, po tej samej stronie, co obecnie krzyż. Niegdyś, bo współcześnie niestety nabożeństwa te już nie są odprawiane. Sołtys, mówi o tym wprost: „Młodzi nie chcą śpiewać, a starsi poodchodzili. Były przedtem majowe, były. No to było, że 4–5 pań się zbierało i tam śpiewali te pieśni właśnie maryjne takie majowe, a teraz ta tradycja znikła zupełnie. Już na wsi nie ma tego”. Przy dalszej rozmowie dodaje: „Raz tylko w roku, w maju właśnie, na początku, przyjedzie ksiądz i mszę odprawi tu na miejscu. Przy kapliczce. W tym roku tylko nie było, bo krzyż był wyświęcany, to przy krzyżu było. I pojedzie i to wszystko”. Nabożeństwo majowe 93 �zatem już nie jednoczy społeczności Łęki, ale na samą tę kapliczkę współcześnie odnowioną można patrzeć jak na znak pamięci, niepisaną kronikę lokalnej społeczności, jak na ślad „historii” widzianej z perspektywy wioski (Jackowski, 2007: 30). Fot. 3. Kapliczka szafkowa we wsi Łęka. Autor fotografii: Michał Świercz Krzyże i kapliczki chroniły przed wszechobecnym złem, które czaiło się wszędzie, zwłaszcza w godzinach wieczornych, a ludzka wyobraźnia doszukiwała się go w najlżejszym niepokojącym cieniu i szmerze. Pamiętajmy, że świat kultury ludowej zasiedlały strzygi, topielce, duchy, ogniki (Jackowski, 2007: 38), a na ziemi łęczyckiej mamiący wszystkich po „piskorzowych” błotach i torfowiskach diabeł Boruta kryjący się pod wieloma nieoczywistymi postaciami. Miejsca uświęcone architekturą sakralną w myśleniu religijno-magicznym chroniły przed takim niebezpieczeństwem. Ponadto kapliczki, zwłaszcza tę największą w Łęce, stawiano w miejscach realnego zagrożenia, jak np. ledwo widoczne, zarośnięte krzakami i drzewami zakręty drogi. Ta w Łęce stoi właśnie przed takim zakrętem i być może dlatego jest erygowana po drugiej, niezamieszkanej stronie drogi. Jej zadaniem mogła być m.in. ochrona przejeżdżających gospodarzy z naładowanymi wozami przed niebezpiecznym zakrętem. Zwłaszcza, że jej dawny rodowód potwierdza sam sołtys „No, była ona już przed wojną…. Przed wojną była pobudowana”. Pani Róża dodaje: „Po wojnie tutaj stała. Wiem, że była stara, taka niebieskawa.” W 2022 roku, podczas badań respondenci potwierdzili, ze kapliczka była odnowiona 4 lata temu, przed pandemią. Wcześniej bowiem, jak mówi sołtys: „same zarysy były”. Wcześniej, przed remontem, Pani Róża wspomina, że miała: „okienko, w które się wkładało figurkę”, niszę w której: „był taki obrazek, jak to się wieszało w domu, ale to wszystko zaginęło gdzieś, spadło, wyleciało, różnie to było tam”. Na terenie wsi, znajduje się także jedna kapliczka/krzyż zbudowana ze szczątkowego, dawnego ogrodzenia, w obrębie zabudowania mieszkalno-gospodarczego, po tej samej stronie, co tradycyjna zabudowa Łęki. Niegdyś, w 2013 roku etnografowie z MAiE w Łodzi próbowali ją nawet pozyskać do powstałego w tamtym czasie skansenu Łęczycka Zagroda Chłopska w Kwiatkówku, będącego oddziałem łódzkiego Muzeum. Kapliczka ta stoi na opuszczonej posesji, co wydawałoby się ułatwi sprawę, ale nieuregulowane sprawy majątkowe uniemożliwiły sfinalizowanie tego pomysłu. Kapliczka utworzona jest z betonowego słupa, który 94 �zwieńczony jest krzyżem z takiego samego surowca. Pomiędzy zaś słupem, a krzyżem znajduje się trójkątna nisza, do złudzenia przypominająca Oko Opatrzności. Nie wiadomo jednakże, czy takie było założenie fundatora, czy skojarzenie jest przypadkowe. Całość zrobiona jest z jednego surowca i ma około 160 cm wysokości ponad gruntem. W środku trójkątnej niszy znajduje się metalowy ryngraf z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej mającej pod sobą orła w koronie. Całość niszy udekorowana jest ponadto wieńcem z drutu kolczastego, mającego przypominać tą symboliczną koroną cierniową o Golgocie Chrystusa. Sołtys mówi, że: „tam Amerykan miał siostrzenicę i postawił kapliczkę na tym słupku i oni tam, rodzina odnawiała, ale później… ci już nie żyją, a tamci wyprowadzili się do innej miejscowości, ziemię kupił sąsiad i tam jest pustostan”. Obecnie kapliczka jest więc zaniedbana, trochę zarośnięta przez chwasty, ale pamięć o niej w społeczności Łęki cały czas jest obecna. Kolejną formą sakralną, którą udało mi się udokumentować, jest niewielka kapliczka na drewnianym ociosanym balu wbitym w ziemię. Słup ten ma kolor brązowy i na jego zwieńczeniu zamocowana jest biała, otwarta, szafkowa kapliczka z dwuspadowym daszkiem (Seweryn, 1958: 9–13; Janicka-Krzywda, 1991: 44–51). W jej środku znajduje się gipsowa figurka Matki Bożej z Lourdes, którą od przestrzeni zewnętrznej oddziela tylko niziutki, zamocowany również w przestrzeni skrzyneczki, drewniany biały płotek. Umiejscowiona na tle pola, gdzie rośnie zboże, wprowadza akcent pionowy, kierując wzrok i myśli ku niebu, wznosząc się jak strzelisty akt modlitwy do Najświętszej Panienki (Jackowski, 2007: 29–37). W samej wsi znajdują się zatem trzy kapliczki jako odrębne formy architektoniczne oraz jedna, zarejestrowana przeze mnie kapliczka umieszczona na ścianie frontowej budynku znajdującego się przy drodze. Znajduje się ona na specjalnie wmurowanym „parapecie” z cegieł, u szczytu tej ściany, na wysokości poddasza, nad balkonem. Jest to oszklona kapliczka szafkowa w miejscu wnękowej (Janicka-Krzywda, 1991: 44–51) z brązowym dwuspadowym daszkiem, w środku której znajduje się niewielka figurka Matki Boskiej w wizerunku „Serce Maryi”. Pani Róża jednakże wspomina, że niegdyś w Łęce było kapliczek więcej: „Tak! Kiedyś było ich dużo więcej! Tu zaraz w trzecim gospodarstwie była. W podwórku po tej stronie. I była później ta, ta druga. I jeszcze była trzecia tam dalej we wsi. Bo taki człowiek był w Ameryce. I on jak był w tej Ameryce, to jak się dorobił, to wrócił do Polski i to te kapliczki popostawiał. On wszystko postawił. Tam, gdzie mieszkał postawił, tam, gdzie jego rodzina mieszkała. Tak, że później były ze trzy, cztery te kapliczki (nie licząc tych zarejestrowanych przeze mnie – przyp. A.S.). Nazywał się Jabłoński, ale zawsze na niego mówili Amerykan, jak z Ameryki wrócił. Ja to myślałam, że on się Amerykan nazywa, bo tak wszyscy mówili”. Pan sołtys dodał, że może jako podziękowanie te kapliczki postawił: „w ramach tęsknoty, może miał jakąś wenę”. Niestety żadna z tych jeszcze zachowanych i postawionych przez niego, nie posiada tabliczki fundacyjnej, czy chociażby napisu z rokiem powstania. Dlatego uważam za Aleksandrem Jackowskim, że pamięć zastraszająco szybko ginie. Znaki zaś takie jak kapliczki i krzyże przydrożne stanowiły dla tej pamięci niegdyś punkty oparcia – pomagały w przekazie pokoleniowym historii widzianej z perspektywy lokalnej (Jackowski, 2007: 32). W przekazie, który na skutek odchodzenia ludzi starszych, jak i załamania się ich autorytetu, nie utrwaleniu ich wiedzy i pamięci, uległ całkowitemu rozbiciu. Naszym więc zadaniem jako etnografów, etnografów-muzealników jest podjąć to wyzwanie i uratować w terenie szczątki tej pamięci. Niech to będzie jeden z tropów współczesnego muzealnictwa etnograficznego – ratować pozostałą jeszcze w terenie wiedzę, szukać depozytariuszy, umieć ich słuchać i nauczyć się zadawać właściwe pytania. Katarzyna Orczykowska – wycinankarka ze wsi Błonie Wchodząc w skład grupy z MAiE w Łodzi prowadzącej badania etnograficzne we wsi Łęka i sąsiedniej Błonie z racji powierzonego Działu Plastyki Ludowej, zwracałem uwagę na przejawy twórczości samorodnej w terenie. Niestety w chwili obecnej w wymienionych wsiach nie ma czynnych artystów nieprofesjonalnych. Sięgnąłem więc po „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna” nr 8/1964, które powstały jako wynik prowadzonych badań etnograficznych przez naszych zacnych poprzedników, pracowników merytorycznych Zespołu Działów Etnograficznych MAiE w Łodzi na początku lat 60. XX wieku. Dosłownie w dwóch zdaniach zawarta jest w nich informacja o zakupie podczas kwerend 25 wycinanek kołowych autorstwa Katarzyny Orczykowskiej ze wsi Błonie. 95 �Postanowiłem zgłębić ten temat. Podczas kolejnego wyjazdu do wsi Łęka starałem się porozmawiać z najstarszymi mieszkańcami, którzy mogliby pamiętać wycinankarkę. Jedynie Pani Róża Jabłońska kojarzyła Panią Katarzynę z dzieciństwa, nie potrafiła jednak nic więcej powiedzieć na jej temat, jak sama twierdzi była za mała. Zacząłem poszukiwać w badanych wsiach zachowanych prac artystki. Ten trop okazał się zgubny. Myślę, że jest to wynikiem nietrwałości papieroplastyki. Prace Jej autorstwa nie przetrwały próby czasu. W dalsze działania wręcz „detektywistyczne” zaangażował się sołtys wsi Łęka Ryszard Kazimierczak, który jedynie słyszał o Pani Katarzynie z przekazów rodzinnych. Uruchomił jednak swoje kontakty, co zaowocowało zdobyciem numeru telefonu do spadkobierczyni wycinankarki Pani Marzeny Grzyb, która wskazała mi miejsce pochówku twórczyni na cmentarzu we wsi Błonie oraz zaczęła poszukiwania w archiwum rodzinnym Jej zdjęcia. W celu poszerzenia swojej wiedzy, zadzwoniłem do Pani etnograf Anny Dłużewskiej-Sobczak z Muzeum w Łęczycy. Po pierwszej rozmowie dowiedziałem się, że w zbiorach muzealnych znajduje się 80 sztuk wycinanek kołowych i pasowych autorstwa Katarzyny Orczykowskiej. Kilka dni później Pani Anna nawiązała ze mną ponownie kontakt przypominając sobie ciekawą historię. Otóż w 1992 roku do Muzeum w Łęczycy zgłosił się Pan Władysław Orczykowski, nauczyciel, który przekazał do zbiorów placówki muzealnej zdjęcie swoich dziadków. Dla Pani etnograf było ono niezwykle intersujące ze względu na chustę kamelową, w którą odziana jest kobieta na zdjęciu. Po wielu latach w 2008 roku fotografia została zeskanowana i umieszczona we wspólnej publikacji Anny Dłużewskiej-Sobczak i Alicji Woźniak pt. „Łęczyckie chusty kamelowe”. Gdy Pani kustosz po moim telefonie odnalazła to zdjęcie okazało się, że kobieta na fotografii to Katarzyna Orczykowska z domu Stankowska, urodzona w 1879 roku, zmarła zaś 12 stycznia 1962 roku. Ten zbieg okoliczności zainspirował mnie do dalszej pracy „detektywistycznej”, znalezienia w terenie osób, artefaktów, które pozwolą mi w artykule poświęconym Łęce na ukazanie postaci nieco zapomnianej wycinankarki, której twórczość znajduje się w Muzeach w Łęczycy i Łodzi. Z pomocą przybyła ponownie Pani Anna Dłużewska-Sobczak, której udało się zdobyć numer telefonu do Pana Jacka Orczykowskiego, prawnuka „zagadkowej” wycinankarki, mieszkającego obecnie w Bełchatowie. Zadzwoniłem, umówiliśmy się na spotkanie w MAiE w Łodzi. Pan Jacek przywiózł zeszyt z rękopisami autorstwa swojego ojca. Dosłownie znalazłem w nim dwa zdania, które poświęcił swojej babce. Reasumując zebrany materiał wiem, że Katarzyna Orczykowska z domu Stankowska urodziła się w 1879 roku. Wyszła za mąż za Mateusza Orczykowskiego, z którym miała dwóch synów: Wojciecha i Stefana. W dosyć zaawansowanym wieku, pod koniec życia, zapewne za namową polonistki i regionalistki Jadwigi Grodzkiej zaczęła wykonywać wycinanki. Pani Grodzka, która doprowadziła do powstania Muzeum w Łęczycy, pełniąc w nim rolę kierownika, jeździła po regionie aktywizując mieszkańców wsi do twórczości, zauważając talenty plastyczne. Organizowała dla nich liczne konkursy. Katarzyna Orczykowska wzięła udział w zaledwie jednym z nich, zapewne miało to związek z wiekiem artystki. Kunszt wykonywanych wycinanek docenili jednak muzealnicy z Muzeum w Łęczycy oraz MAiE w Łodzi, którzy pozyskali je do zbiorów. W Dziale Plastyki Ludowej łódzkiej placówki muzealnej do księgi inwentarzowej wpisano 25 wycinanek kołowych. Należy wspomnieć, że początek tej formy twórczości z papieru jako ozdoby służącej do dekoracji izb wiejskich datowana jest na drugą połowę XIX wieku. Nie było to zjawisko wyłącznie polskie i ludowe. Swego czasu Aleksander Błachowski podjął się w książce pt. „Polska wycinanka ludowa” przedstawienia tła zjawiska, z którego jasno wynika, że wycinanka rozwinęła się na podstawie form zdobnictwa występujących w kulturze szlacheckiej, mieszczańskiej i żydowskiej. Nie było bowiem między kulturą różnych warstw społecznych tak szczelnej izolacji, by wieś nie mogła mieć kontaktu z formami funkcjonującymi poza jej opłotkami (Błachowski 1986: 15). Poprzednikami wycinanki były chociażby papierowe podkłady pod pieczęcie opłatkowe, wykonywane jak ludowe „gwiazdy” rawskie, czy „kwadraty” opoczyńskie i sieradzkie. Na koła i gwiazdy kurpiowskie miała zapewne wpływ wycinanka żydowska, rajzelech, rozeta przypinana do szyb w okresie święta Pesach. Inny zaś typ żydowskiej wycinanki, nazywany szawuoslech, w której pojawiają się sylwetki ptaków i zwierząt mógł być inspiracją dla kurpiowskich twórczyń, które zaczęły wykonywać wyklejane ptaki (pawie, koguty). Takich przykładów można podać znacznie więcej. Niewątpliwie wycinanka rozwinęła się bardzo szybko, przybierając różnorodne formy, w nieodległych od siebie regionach. Przyczyniła się do tego chęć, wręcz ambicja pokazania odrębności swojego regionu, która widoczna była również w strojach. Wycinanka polska jest płaska, linearna, tworząca rytmiczną kompozycję. Jej ornament budowano poziomo, nawet wówczas gdy umieszczano go na konstrukcji pionowej. Przeważnie wybierano kolory: czerwony, ciemny i jasny zielony, czarny, 96 �żółty, rzadziej granatowy, czy złoty. W wycinankach podejmowano tematykę odwzorowania świata, przyrody, wsi, na Kurpiach pojawiają się jeźdźcy, myśliwi, karety, sanie, łowicka kodra opowiada o weselach, ślubach, prezentuje karety z weselnymi gośćmi, czy w późniejszej twórczości z okresu PRL, często ilustrują prace polowe. Wycinanki cięto nożycami do strzyżenia owiec, bez wcześniejszego rysowania wzoru. Fot. 4. Wycinanka kołowa autorstwa Katarzyny Orczykowskiej, pochodząca ze zbiorów Działu Plastyki Ludowej Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Autor fotografii: Michał Świercz Tą swoistą formą sztuki nieprofesjonalnej trudniły się przeważnie kobiety, które często osiągały własny niepowtarzalny styl. Inne zaś naśladowały twórczynie, które uznawały za wzór, powielając ich prace. Współczesne wycinanki często oprawiane są w ramkach za szkłem. Stały się obrazkami, zatracając swój pierwotny charakter elementu kompozycji ściany (Jackowski 2007: 153). Wycinanki znano przede wszystkim w tak zwanej Kongresówce i ziemiach wschodniej Galicji. Wykorzystywano je poza ich funkcją zasadniczą, czyli zdobieniem ścian także do dekoracji gwiazd kolędniczych i szopek. Najważniejsze regiony wycinankarstwa to: kurpiowska Puszcza Zielona, Łowickie, Gąbińskie, Rawskie, Opoczyńskie, a także Sieradzkie, Kieleckie, rejon Puszczy Kozienickiej, Kolbielskie, Lubelskie, Powiśle Garwolińskie (Jackowski 2007: 155). Wycinanki występujące na opisywanej ziemi łęczyckiej to małe, przede wszystkim koliste, ażurowe formy, oscylujące wokół 8–12 cm średnicy z ząbkowanym brzegiem. Przeważały motywy geometryczne, roślinne lub fantazyjne. Wykonywano je z jednego kawałka papieru, z tym że składano go wzdłuż średnicy i parokrotnie wzdłuż promieni, czterech, ośmiu, rzadziej szesnastu, następnie wycinano różne motywy, a po rozłożeniu uzyskiwano koło z ornamentem ażurowym promienistym. Na podobnej zasadzie powstawały wielobarwne wycinanki koliste-pełne (Paszkowska-Wróblewska 1989: 210). W Łęczyckiem na wycinanki mówiło się: krążek, kółko lub gwiozdka. Przyklejano je na pobielanych wapnem ścianach i belkach sufitowych używając kleju, zrobionego z mąki i wody. Zwyczaj zdobienia wnętrz mieszkalnych wycinankami utrzymał się do okresu I wojny światowej. Stopniowo zaczął zanikać w okresie międzywojennym. Wpłynęły na to zmiany społeczno-ekonomiczne, jakie wytworzyły się na wsi po I wojnie światowej. Zjawisko to dotyczyło wielu innych przejawów kultury tradycyjnej, której upadek rozpoczął się wraz z wkroczeniem na wieś wzorów miejskich. Zmienia się budownictwo, modne staje się malowanie ścian we wzory, co przyczynia się do usunięcia ze ścian izby wycinanek. (Paszkowska-Wróblewska 1989: 223–224). W tym kontekście widzimy jak ważną rolę odegrała Jadwiga Grodzka, która aktywizowała zdolnych mieszkańców Łęczycy i okolicznych miast i wsi 97 �do zajęcia się zanikającymi już formami sztuki ludowej. Jedną z takich osób była Katarzyna Orczykowska, którą udało mi się odkryć ponownie po wielu latach. Mam ogromną nadzieję, że prowadząc dalsze badania na tym terenie napotkam na inne przejawy twórczości zarówno tej przeszłej jak i może obecnej. Resumée. W ramach niniejszego opracowania zaprezentowane zostały wstępne wyniki badań terenowych w łęczyckiej wsi Łęka. Zostały one przeprowadzone po sześćdziesięciu latach od poprzednich działań. Możliwość realizacji tak różnorodnej tematyki, tj. w zakresie budownictwa, małej architektury sakralnej w postaci krzyży i kapliczek, wreszcie zagadnień związanych z papieroplastyką i jej twórczynią pokazuje ogromne bogactwo kulturowe badanego terenu i wydaje się być dobrym prognostykiem w kontekście przyszłych, planowanych działań. Podjęte tematy nie wyczerpują bowiem palety możliwych do realizacji zagadnień. Planuje się zatem kontynuowanie badań terenowych w Łęce i dalszą publikację ich rezultatów. Streszczenie W ramach niniejszego artykułu zostały zaprezentowane wstępne wyniki badań etnograficznych podjętych w 2022 roku przez pracowników i współpracowników Zespołu Działów Etnograficznych z ramienia Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Prace terenowe zostały zrealizowane po upływie sześćdziesięciu lat od wcześniej zrealizowanych badań. Terenem badań była w przeważającej mierze wieś Łęka znajdująca się na terenie Łęczyckiego oraz sąsiadująca z nią miejscowość Błonie. Ich przedmiotem było budownictwo, mała architektura sakralna oraz zagadnienia związane z papieroplastyką i jej twórczynią Katarzyną Orczykowską. Do artykułu dołączono aneks prezentujący tematykę obrzędowości związanej z weselem. Słowa klucze: badania etnograficzne, Łęka, region łęczycki, tradycja, współczesność, krzyż, kapliczka, fundator, wywiad, sakralizacja wycinanka, Łęczyca, Katarzyna Orczykowska, Łęka, Błonie 98 �Bibliografia: Błachowski, A. (1986). Polska wycinanka ludowa. Toruń: Wydawnictwo MET. Dekowski, J. P. (1964a). Ogólna charakterystyka Łęki. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 19–27. (1964b). Znaczenie terenów nadrzecznych i wodnych w życiu wsi łęczyckiej. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 71–110. (1964c). Z badań nad pożywieniem ludu łęczyckiego. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 185–197. (1964d). Ważniejsze zwyczaje i obrzędy weselne Łęczyckiego. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 199–226. Drozdowska, W. (1964a). Komornicy i służba wiejska w Łęce. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 169–183. (1964b). Kurek we wsi Łęka. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 227–234. Dudkiewicz, J. (1964). Handel wiejski w Łęce. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 157–168. Jackowski, A. (2007). Polska sztuka ludowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Janicka-Krzywda, U. (1991). Kapliczki i krzyże przydrożne polskiego podkarpacia, Warszawa: S. Krynicki: Towarzystwo Karpackie. Lech, J. (1964). Ludowa technika eksploatacji torfu w Łęczyckiem. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 111–156. Lech, J. (1979). Tradycyjny dom chłopski i jego użytkowanie na obszarze środkowej Polski. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 20, 5–170. Lechowa, I. (1964). Zabytki kultury ludowej z powiatu łęczyckiego w zbiorach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 235–249. Miszczyńska, E. (2007). Pod wspólnym dachem. Tradycyjne budownictwo wiejskie. W: B. Kopczyńska-Jaworska, A. Nadolska-Styczyńska, A. Twardowska (red.) Na styku regionów. Dziedzictwo kultury ludowej województwa łódzkiego (s. 39–59). Pułtusk: Akademia Humanistyczna imienia Aleksandra Gieysztora. Nowosz, W. (1964), Polowa uprawa roślin w Łęce. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 29–44. Paszkowska-Wróblewska, B. (1964). Tradycyjne budownictwo w Łęce. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 45–69. 99 �(1989). Elementy zdobnicze izby wiejskiej na terenie Polski środkowej. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 25, 195–224. Seweryn, T. (1958). Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX. Wywiad I: Respondent – sołtys wsi Łęka Ryszard Kazimierczak (ur. ok. 1955 roku), rozmowa przeprowadzona 19.07.2022 roku. Wywiad II: Respondentka – mieszkanka wsi Łęka Róża Jabłońska (ur. 1930 rok), rozmowa przeprowadzona 19.07.2022 roku. Spis fotografii: Fot. 1. Łęka – widok miejscowości. Autor fotografii: Piotr Czepas. Fot. 2. Dom mieszkalny we wsi Łęka. U góry: stan przed 1967 rokiem. Fotografia archiwalna w posiadaniu Róży Jabłońskiej. U dołu: stan w 2022 roku po dokonanej modernizacji. Autor fotografii: Piotr Czepas. Fot. 3. Kapliczka szafkowa we wsi Łęka. Autor fotografii: Michał Świercz. Fot. 4. Wycinanka kołowa autorstwa Katarzyny Orczykowskiej, pochodząca ze zbiorów Działu Plastyki Ludowej Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Autor fotografii: Michał Świercz. 100 �Barbara Chlebowska1 Ozorków ZARYS CZĘŚCI PROJEKTU BADAWCZEGO „ŁĘKA” POŚWIĘCONEJ OBRZĘDOWOŚCI ŚLUBNEJ I WESELNEJ W ósmym tomie „Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna”, który prezentuje wyniki badań zespołu etnograficznego Muzeum w Łęczyckiem, głównie we wsi Łęka, nie ma opracowań poświęconych wszystkim obrzędom cyklu życia jednostki. Zawiera on jednak tekst Jana Piotra Dekowskiego poświęcony ważniejszym obrzędom i zwyczajom weselnym w tym regionie. Autor na podstawie własnych badań i materiałów z II połowy XIX wieku oraz z przełomu XIX i XX wieku (szczególnie zgromadzonych przez Oskara Kolberga) opisuje tradycyjny przebieg najistotniejszych obrzędów i zwyczajów weselnych oraz stan ich zachowania w czasie prowadzonych przez siebie prac, czyli na początku lat 60. XX wieku (Dekowski 1964: 199–217). W swoich badaniach, które będą częścią większego projektu badawczego planowanego przez pracowników Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi w Łęczyckiem, również postanowiłam ograniczyć się do obrzędów i zwyczajów związanych ze ślubem i weselem w Łęce. Gdybym zajęła się wszystkimi obrzędami cyklu życia jednostki, skala badań byłaby zbyt duża. O dokonanym wyborze przesądził fakt, iż obrzędowość weselna jest szczególnie bogata. Nie bez znaczenia była także możliwość zestawienia uzyskanego materiału z wcześniejszymi ustaleniami (szczególnie Jana Piotra Dekowskiego z lat 60. XX wieku). Postawiłam sobie za cel przygotowanie opracowania dotyczącego najistotniejszych, najbardziej znaczących, etapów ślubu i wesela (z uwzględnieniem przygotowań do nich). Pierwszy z nich to zaręczyny i poprzedzająca je decyzja o zawarciu małżeństwa. Kolejnym etapem, który postanowiłam uwzględnić jest ceremonia ślubna w kościele, ewentualnie Urzędzie Stanu Cywilnego (ze szczególnym uwzględnieniem zwyczajów związanych z dotarciem do kościoła przed ślubem, a następnie dojazdem do domu weselnego po ceremonii). Następnie zatrzymam się nad obrzędami i zwyczajami związanymi z samym weselem (z uwzględnieniem uroczystego powitania młodej pary na początku przyjęcia weselnego i odbywającymi się w jego trakcie oczepinami). Ostatnim etapem ślubu i wesela, który obejmę badaniami są poprawiny. Przyjęłam założenie, iż prześledzę zmiany, jakim podlegały wspomniane obrzędy i zwyczaje na przestrzeni kilkudziesięciu ostatnich lat. Podstawą źródłową dla opracowania dotyczącego zwyczajów ślubnych i weselnych w Łęczyckiem będą badania terenowe, które planuję przeprowadzić we wsi Łęka. Weźmie w nich udział ok. 20 –25 osób w różnym wieku (od 16 lat, bez ograniczeń jeżeli chodzi o górną granicę wieku). Będą to zarówno osoby stanu wolnego (szczególnie młodzi rozmówcy), jak i ludzie pozostający wiele lat w związku małżeńskim. Dzięki temu mam możliwość pozyskania informacji zarówno na temat ślubów i wesel z początkowego wycinka okresu, będącego przedmiotem moich zainteresowań, a także deklaracji dotyczących oczekiwań i planów młodych ludzi odnośnie tej sfery życia. Dodatkowo badania obejmą też kilku okolicznych przedsiębiorców związanych ze ślubnym biznesem, których potencjalnymi klientami są moi rozmówcy. Chciałabym także przeprowadzić rozmowę z księdzem z parafii w Błoniach, do której należy Łęka, ponieważ udzielając sakramentu w specyficzny sposób uczestniczy w obrzędach ślubnych. Rozmowy chciałabym przeprowadzić metodą wywiadu swobodnego, według luźnych wytycznych. Planuję zastosować ten rodzaj wywiadu, ponieważ w swojej wcześniejszej praktyce badawczej przekonałam się o jego zaletach. Wytyczne wyznaczają temat rozmowy, jednocześnie jest to metoda jakościowa, pozwalająca zebrać materiał na opracowanie, które ujmuje 1 Kontakt: bch1@op.pl. 101 �problem badawczy w wielu kontekstach. Uczestnik badań ma możliwość swobodnej wypowiedzi, dzięki temu istnieje szansa, iż poruszy aspekty nieprzewidziane przez badacza. Zaletą wywiadu swobodnego jest także fakt, że rozmówca do pewnego stopnia sam kształtuje swoją wypowiedź i może zawrzeć w niej rzeczy, które uważa za istotne. Pozwala to budować zainteresowanie rozmową oraz daje poczucie wagi przekazywanych informacji i doświadczeń, co sprzyja większemu zaangażowaniu (Chlebowska 2018: 12–13). Planując przystąpienie do badań terenowych, na podstawie lektur oraz dokonywanych w życiu codziennym obserwacji, pozwoliłam sobie na refleksje odnośnie kierunku przemian, jakie zaszły i jakie zachodzą obecnie w dziedzinie obrzędów i zwyczajów weselnych w naszym kraju. Stawiam sobie za cel potwierdzenie w toku badań wysnutych przez siebie hipotez. Zakładam również ustalenie skali i tempa zmian, których dotyczą niniejsze hipotezy. Dzięki temu będę mogła ocenić, jak silne są wyznaczone przeze mnie tendencje na interesującym mnie terenie. Zmiany, jakie dokonały się w dziedzinie, będącej przedmiotem mojej analizy, można podzielić na dwie grupy. Pierwsza z nich to praktyki, które przyjęły się kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt lat temu. Są one dobrze utrwalone i opisane w literaturze. Druga grupa to zmiany zachodzące aktualnie. Konstytutywną cechą wielu przemian, które zaliczają się do pierwszej grupy jest fakt, iż uczestnicy obrzędów zatracili świadomość ich głębokiego, symbolicznego sensu. Najlepszym przykładem tego zjawiska będą oczepiny – mają one obecnie charakter zabawy, w której uczestniczą państwo młodzi i wszyscy weselnicy. Należy zauważyć również, iż w wyniku utraty symbolicznego sensu dawnych obrzędów i związanego z tym ich uproszczenia oraz zmiany ich charakteru nie wyznacza się osób, które pełniłyby ważne niegdyś funkcje – swata, swaszki, druhen i drużbów. Cała grupa istotnych, wzajemnie powiązanych ze sobą przemian zwyczajów i obrzędów spowodowana była przyjmowaniem obcych, zazwyczaj miejskich wzorów. Miało ono miejsce na przykład na gruncie mody weselnej. Uczestnicy wesela zarzucili tradycyjny strój i przyjęli modę miejską. Jej zmianom podlegają zarówno państwo młodzi, których ubiór ma charakter stroju obrzędowego, jak i goście. Oprócz mody miejskim wpływom ulegały weselne menu i miejsce wesela (nie dom panny młodej, ale wynajęta sala, np. remiza strażacka). Należy podkreślić, że istotną motywacją dla przyjmowania tych zmian była chęć zademonstrowania zamożności i pozycji społecznej przez rodziny nowożeńców (Królikowska 2001: 173–192; Kwaśniewicz 1981: 109–124). „Nowe” zmiany, które zachodzą aktualnie lub zaszły stosunkowo niedawno są głębokie, ponieważ wiążą się z istotnymi przemianami w rodzimej kulturze. Obecnie młodzi ludzie mają pełną dowolność co do wyboru kandydata na męża czy żonę. Nie ma przeszkód by kierowali się w tej kwestii uczuciem. W kulturze tradycyjnej wsi, gdy obowiązywał zwyczaj swatania młodych ludzi, podstawowym kryterium, jakim kierowali się rodzice wybierając współmałżonka dla córki była pozycja materialna i społeczna jego oraz jego rodziny. Podobnie o zainteresowaniu dziewczyną ze strony kawalera i jego krewnych decydowała w znacznej mierze wysokość posagu panny. Ewentualne uczucie między młodymi mogło być brane pod uwagę tylko, gdy za zawarciem związku przemawiały również argumenty natury finansowej i społecznej (Królikowska 2001: 173–192; Kwaśniewicz 1981: 109–119). Obecnie, nawet jeżeli ciężar organizacji wesela spoczywa w znacznym stopniu na rodzicach państwa młodych, aranżowane małżeństwa należą do przeszłości, w takiej sytuacji zmienia się charakter zaręczyn. Choć zazwyczaj zachowały się tradycyjne praktyki zaręczynowe, w trakcie których kandydat na męża prosi o rękę kobiety jej ojca, mają one jedynie formalny charakter (por. Dekowski 1964: 199–203; por. Królikowska 2021: 174–175). Podobnie formalny charakter ma często dziś praktykowany, choć pierwotnie obcy naszej rodzimej obrzędowości weselnej, zwyczaj prowadzenia panny młodej do ołtarza przez ojca, gdzie przekazuje ją pod opiekę a także władzę, przyszłego męża. Ta patriarchalna praktyka jest jednak powszechnie interpretowana jako wyraz miłości ojca do córki oraz córki do ojca i uważana za bardzo wzruszającą. Tradycyjnie zawarcie związku małżeńskiego wyznaczało moment osiągnięcia dorosłości i samodzielności. W realiach dawnej wsi zazwyczaj był to także moment przejęcia przez państwa młodych obowiązków gospodyni czy gospodarza, wtedy również powstawała nowa rodzina. Dziś powszechne stało się rozpoczynanie wspólnego życia z partnerem (czy partnerką) i posiadanie dzieci bez zawarcia związku małżeńskiego. Decyzję o ślubie, który sankcjonuje istniejący stan rzeczy, pary żyjące w nieformalnych związkach podejmują niekiedy po wielu latach. Odbywające się wówczas obrzędy i zwyczaje weselne trudno uznać za tradycyjnie rozumiany ceremoniał przejścia. Mamy bowiem do czynienia, nie ze zmianą w przebiegu konkretnego obrzędu czy zwyczaju, ale ze znacznym przesunięciem w czasie zespołu obrzędów i zwyczajów związanych ze ślubem i weselem. Sytuacja taka prowadzi do podważenia ich tradycyjnego znaczenia. 102 �Nastąpiło również zjawisko profesjonalizacji organizacji ślubu i wesela – organizację większości elementów ceremonii i przyjęcia oraz ich oprawy powierza się osobom, które zajmują się tym zawodowo. Obecnie działają coraz liczniejsze lokale specjalizujące się w kompleksowej organizacji przyjęć weselnych, oferują one zarówno wszystkie posiłki jak i dekoracje sali. Dziś rzadko młode pary wynajmują salę weselną np. remizę strażacką i niezależnie kucharza czy kucharkę i sami przygotowują dekoracje (por. Królikowska 2001: 186). Profesjonalizacja organizacji ślubu i wesela jest wyrazem wzrostu zamożności mieszkańców wsi i chęci podkreślenia pozycji społecznej państwa młodych i ich rodzin. Jak sygnalizowałam powyżej należy mieć świadomość, że zmiany, na które wskazuję w moich hipotezach są wpisane w głębokie przemiany, jakie nastąpiły w naszej rodzimej kulturze. Mam na myśli głównie zmiany stosunków w rodzinie, prowadzące do słabszej władzy rodziców nad ich dziećmi. Kolejnym aspektem przywołanych przemian jest osłabienie funkcji kontrolnej społeczności, w której funkcjonuje jednostka. W takich okolicznościach jednostki zyskują autonomię, a co za tym idzie możliwość podejmowania niezależnych decyzji życiowych, także w sferze związanej z zawarciem związku małżeńskiego. Streszczenie W ramach badań terenowych, które we wsi Łęka planuje przeprowadzić zespół etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, zajmę się obrzędowością weselną. Jest ona szczególnie bogata, co przesądziło o wyborze tematyki. Nie bez znaczenia była także możliwość zestawienia uzyskanego materiału z wcześniejszymi ustaleniami, bowiem w latach 1961 – 63 również przez łódzkie Muzeum został przeprowadzony projekt, częścią którego była obrzędowość weselna. Problematyka, którą podjęłam wymaga objęcia badanami szerokiej grupy rozmówców. Postawiłam sobie za cel przygotowanie opracowania dotyczącego najbardziej znaczących, etapów ślubu i wesela – od zaręczyn będących oficjalnym wyrazem chęci zawarcia związku małżeńskiego przez młodą parę, poprzez ślub, przyjęcie weselne i oczepiny, po poprawiny. Przyjęłam założenie, iż prześledzę zmiany, jakim podlegały wspomniane obrzędy i zwyczaje na przestrzeni kilkudziesięciu ostatnich lat. Słowa kluczowe: obrzędowość weselna, ślub, oczepiny, badania terenowe, wywiad swobodny 103 �Bibliografia: Chlebowska, B. (2018). W Grabowie Wielkanoc trwa trze dni. Historia i dzień dzisiejszy Święta Palanta. Łódź: Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Dekowski, J. P. (1964). Ważniejsze zwyczaje i obrzędy weselne Łęczyckiego, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 199–225. Jełowicki A. (red.) (2017). Pulteram – żywa tradycja w Wielkopolsce, szreniawa: Muzeum narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Królikowska, E. (2001). Obrzędy rodzinne w Klonowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 31, 173–202. Kwaśniewicz, K. (1981). Zwyczaje i obrzędy rodzinne. W: (red.) M. Biernacka, & M. Frankowska, & W. Paprocka, Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, 2, 89–124. Wrocław: Ossolineum. Majkowska-Szajer, D., Zych, M. (red.) (2015). Wesela 21, Kraków: Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli. 104 �Stanisław Remiszewski1 Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu STAROOBRZĘDOWCY W POLSCE – POMIĘDZY RETROSPEKCJĄ A ANTROPOLOGIĄ ZASTANĄ. OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA I JEJ ZNACZENIE W UTRWALENIU KODU KULTUROWEGO W niniejszym artykule została poruszona dosyć bliska nam kwestia, jako że depozytariusze interesującej mnie kultury stanowią część naszej społeczności, a jednocześnie daleką, gdyż kultura badanego etnosu dla większości z nas wciąż jest mało poznaną sferą, jako dziedzictwo obce, a w większości przypadków wcale nam nie znane. Budowane tezy powstały w oparciu o moje obserwacje staroobrzędowców na Podlasiu, z dużym naciskiem na ośrodki Gabowe Grądy i Bór. Staroobrzędowcy stanowią grupę wychodźców z carskiej Rosji, którzy nie przyjęli zmian w cerkwi prawosławnej, wprowadzonych (narzuconych) w II połowie XVII wieku przez ówczesnego Patriarchę Nikona i cara Aleksego I Michajłowicza Romanowa. W 1653 r. patriarcha Nikon zadecydował powrót do liturgii greckiej, weryfikację i ujednolicenie ksiąg liturgicznych na jej wzór, oraz nakazał odnosić się w sprawach cerkiewnych do posłuchu greckich patriarchów. Wierzył, że tradycja grecka „odrodzi (…) Wieczną Cerkiew, oczyści z umysłowego lenistwa, uwolni od pijaństwa i pogańskich zwyczajów” (Szczepański, Górny, 1999: 8). Prześladowani przez władzę Cerkiewną i świecką, przeciwnicy greckich wzorców traktowali reformy i szybkie zmiany obyczajowe w Rosji, jako znak nadejścia Antychrysta. Sprzymierzeńcy rodzimej wiary zaczęli uciekać w różne strony Rosji i za granicę, jak również tworzyli we własnym kraju tajne gminy wyznaniowe. Ostateczny rozłam dokonał się nie tylko w samej cerkwi i wśród jej duchowieństwa, ale także wśród społeczeństwa Rosji. Władze duchowne i świeckie wszelkimi sposobami dążyły do likwidacji podziału Cerkwi. Po surowym rozprawieniu się władz duchownych ze zwolennikami cerkiewnej spuścizny na soborach w latach 60. XVII wieku (1666–1667) zastosowane zostały wobec nich okrutne represje. W celu uniknięcia kar, a raczej możliwości kontynuowania tradycji, zapoczątkowanej w 998 roku, po przyjęciu chrześcijaństwa na ziemiach Rusi Kijowskiej przez księcia Włodzimierza I Wielkiego, sprzymierzeńcy staroprawosławnej cerkwi zaczęli szukać schronienia w różnych miejscach świata. W omawianych przeze mnie Gabowych Grądach (okolice Augustowa) staroobrzędowcy pojawili się w latach 60. XIX w., zakładając tę wieś od samego początku (Dębiński 1910: 18–21). W dobie wszechogarniającego konsumpcjonizmu /mcdonaldyzacji społeczeństwa stoimy przed wyzwaniem zabezpieczenia wszelkich przejawów naszego bogactwa symbolicznego, poprzez rejestrowanie uniwersalnego kodu kulturowego. Nieunikniona hybrydyzacja staroobrzędowców, pod wpływem innych kultur, a jednocześnie swoim zamknięciu na współczesną kulturę rosyjską (w odróżnieniu od np. staroobrzędowców litewskich bądź łotewskich), stworzyła unikalną strukturę miejscowej gwary. Ciemiężeni przez okrutny carat, przezwyciężyli oni ateizację rządów komunistycznych, przekazując swoją kulturę kolejnym pokoleniom. Przetrwanie tej społeczności, jako odrębnej grupy etnograficznej i wyspy gwarowej mówi o ich determinacji i ogromnej religijności, opartej na prymarnym rdzeniu matczynej kultury. Moje badania terenowe mają charakter obserwacji uczestniczącej i jawnej, którą uważam za najbardziej praktyczną, gdyż taki sposób studiowania tradycji pozwala poznać strukturę obserwowanej grupy od wewnątrz. Dodatkowym i bardzo ważnym czynnikiem ułatwiającym nam poznanie odrębnych kultur jest, oczywiście, znajomość języka danej społeczności, gdyż staje się on nosicielem zaufania i zbliżenia pomiędzy 1 stas.remiszewski@wp.pl. 105 �rozmówcami. Wśród podlaskich staroobrzędowców występuje bilingwizm, a stopień zaawansowania miejscowej gwary różni się w zależności od wieku, gdyż starsze pokolenie (urodzonych przed rokiem 40.) bądź pokolenie X władają gwarą w stopniu zaawansowanym i z łatwością przełączają się na język polski. Gwara staroobrzędowców jest osadzona w języku rosyjskim, o podłożu archaicznym, z hybrydą języka polskiego i pozostałościami zasymilowanego języka białoruskiego/ukraińskiego. Wędrówka starowierców odbywała się nie tylko z ziem nowogrodzko-pskowskich, ale przybierała zarówno kierunki ze Starodubia, Białej Krynicy – w obwodzie rówieńskim, a także z Łatgalii i Finlandii2. Wielostronne ścieżki migracji niosły ze sobą zróżnicowania lingwistyczne, co do tej pory słychać w mowie podlaskich starowierców i tworzy unikalne zjawisko językowo-autonomiczne. Ze względu na zmieniające się pokolenie, także język podlega transformacji w kierunku znacznego spolszczenia. Obecnie mamy ostatnie chwile na uchwycenie, a mianowicie utrwalenie kodu lingwistycznego najstarszego pokolenia staroobrzędowców. Proces transformacji miejscowej gwary i mniejsze czy większe zacieranie się śladów prymarności jest procesem nieświadomym, gdyż dominującym językiem, wykorzystywanym w codziennych relacjach, stał się polski. Gdy wsłuchamy się w gwarę, to słychać właśnie kumulacje wyrazów zapożyczonych, przekształcone polskie słownictwo, jak również archaiczny język przednikoniański i dyglosję. Ciekawym przykładem jest wyraz barkan, charakterystyczny dla miejscowej gwary. Nad pochodzeniem tego wyrazu zastanawia się wielu badaczy z uniwersytetów, lecz do tej pory, osobiście, nie natknąłem się w artykułach na etymologię danego słowa. Prawdopodobnie, źródłosłów tego słowa nie stanowi wyjaśniającej komplikacji, gdyż odpowiednikiem słowa barkan → marchew w języku fińskim jest porkkana, prawdopodobne zapożyczenie z języka fińskiego z transformacją pod wpływem przekazu ustnego tego wyrazu podczas wymian handlowych pomiędzy Finlandią a Rosją, co upowszechniło się w nazwie pieczywa z nadzieniem marchewkowo-jajecznym barkannik. Warto zauważyć, że w innych krajach bałtyckich pisownia i wymowa wyrazu marchew jest zbliżona do staroobrzędowego barkan lub fińskiego odpowiednika: łot. burkāni, est. porgand. Wspaniałym przykładem, ukazującym rejestrowanie miejscowego języka są wiersze Wiery Jewdokimow, poetki pochodzącej z Gabowych Grądów (okolice Augustowa) z rodziny staroobrzędowców. Wiera Jewdokimow pisze w języku miejscowej gwary, odwołując się do życia codziennego, przyrody i religii. Jest to jedyna osoba w Polsce, wykorzystująca gwarę starowierców w wierszach. Ta antropologia poetyckości charakteryzuje się użyciem prymarności, hybrydyzacji języka i innych zabiegów lingwistycznych. Osobliwa kulturotwórczość autorki osadzona jest w antropologii codzienności, jak również nostalgii za minionym czasem w rodzinnym miejscu Gabowe Grądy. Wiersze są bezpośrednim nośnikiem danej kultury, stanowią kod kulturowy wsi i jej mieszkańców. Charakteryzują się kolorystyką, często barwną dekoracją. Warto zauważyć, że poszczególne kolory zostały użyte nie tylko po to, żeby wzbogacić kolorystykę utworów, ale przede wszystkim stanowią sens odzwierciedlający filozoficzny przekaz danego słowa. Charakterystyczna i osobliwa dekoracja każdego z utworów jest wyróżnikiem Pani Wiery – nadaje utworowi tonacje wzniosłej radości. Wiersze zawierają również obrzędy, opisy przedmiotów kultu, onomastykę i inne wartościowe cechy. Właśnie zrozumienie gwary pozwala na analizę danej kultury, co jest niezmiernie ważne w badaniu tej grupy lub podczas poznawania/opisywania innych grup etnograficznych. Wiersze W. Jewdokimow można podzielić również na poszczególne grupy, ze względu na: pory roku, przyrodę, młodość, dorosłość, starość, religię, tradycyjną kuchnię czy inne. Przykładowo w utworze Poranny dzwon (Utrienij zwon), autorka odwołuje się do religijności i elementów kultu, jak również przy naszej rozmowie potwierdza, że wiersz jest powrotem do młodości, kiedy to poranny, niedzielny dzwon w molennie oznajmiał i oznajmia okolicy o istnieniu staroobrzędowej wsi, zapowiadając nabożeństwo. Autorka zwraca uwagę na cykliczne dzwony jako znak ugruntowanej i nieskazitelnej kultury, pod wpływem której ożywa przyroda, przesiąknięta sakrum starej wiary. Molenna stanowi centrum zakonserwowanej kultury, a rezonans dzwonów jest głosem przodków, którzy przypominają mieszkańcom o istocie ich wiary, jako sensie istnienia. Wiersz jest napisany gwarą, posiada archaiczne wtrącenia, wybrane zdania bądź wyrazy zaznaczone poszczególnym kolorem, również w celu ukazania zachowanej hierarchii słowotwórczej. W wierszu Brzoza (Bierioza) autorka pisze o ważności tego drzewa dla starowierców, jako że wyłącznie gałązki z brzozy są wykorzystywane w tradycyjnej bajni do biczowania ciała. Kultura czystości odgrywa ko2 Kierunki oznaczonego przemieszczania się potwierdzają depozytariusze staroobrzędowej kultury z Augustowszczyzny. 106 �lejną i bardzo ważną rolę wśród badanej społeczności. Do molenny (świątyni starowierców) można wstąpić wyłącznie po kąpieli w bajni, gdyż nagromadzona niechciana energia profanum oczyszcza się przy kąpieli parowej i chłostaniu ciała, jako pierwszym etapie, a końcowe oczyszczenie następuje już w świątyni. Tradycyjnie, po przyjęciu kąpieli wierzący piją sukowicę – sok brzozowy, co również zostało podkreślone w wierszu, jako tradycyjny napój starowierców. W Gabowych Grądach i Borze niektórzy przygotowują zapasy sukowicy w dębowych beczkach, według wielowiekowej tradycji. Dzielenie się tym życiodajnym napojem następuje również podczas wspólnych uroczystości, które odbywają się przy świetlicy w Borze, kiedy to brzozowy sok ma wzmocnić całą społeczność starowierców i nadać im sił witalnych do nieustannego trwania w tradycji przodków. Przyjazd rodziny z miast (dzieci, wnuków) jest również witany słynnym sokiem brzozowym, do tego podawane są bliny rystwarianyj i herbata, która niegdyś była zakazanym napojem wśród starowierców3. Fot. 1. Przykładowe wiersze Pani Wiery Jewdokimow. Źródło: wiersze ze zbiorów autorki Chęć zachowania swojej odrębności widać na co dzień w Gabowych Grądach i Borze, nawet przez cyklicznie organizowany piknik staroobrzędowców przy świetlicy we wsi Bór. Mieszkańcy podejmują różne, ciekawe inicjatywy podczas wspólnych spotkań, od konkursu na najlepszy ogródek u staroobrzędowców, poprzez spotkania kulinarne – czyli konkurs na przyrządzenie tradycyjnych potraw, najstarsze zachowane receptury i nazwy dań. Tradycyjna, wielowiekowa kuchnia odgrywa kolejną, istotną rolę wśród miejscowych, jako że na co dzień spożywają większość dań, opartych na starej recepturze. Na podstawie niektórych potraw można stwierdzić, skąd przyszła większość starowierców na dzisiejsze Podlasie. Na przykład barkan/ barkanik, skancy (skańcy), bulbyszniki bądź kriopka/nakriopok były rozpowszechnione jako tradycyjne potrawy/pieczywa w Pskowie, Wielkim Nowgorodzie, jak również w Karelii, co potwierdza kierunek wędrówki starowierców na Podlasie. Według słów mieszkańców Gabowych Grądów herbata była zakazanych napojem wśród staroobrzędowców-bezpopowców. Zakaz ten tłumaczą historią osadzoną od dawna w ich kulturze: Gdy ukrzyżowano Jezusa, przyroda była pogrążona w bólu, wszystkie kwiaty, trawa i drzewa zwiędły, jedynie herbata wciąż pięknie kwitła i radowała się z męki i śmierci Zbawiciela. Pomimo wciąż przekazywanej opowieści o herbacie, dzisiaj stała się ona popularnym napojem. 3 107 �Na cyklicznym pikniku, w jednym miejscu i czasie, spotykają się wszystkie grupy wiekowe starowierców, co daje możliwość na rozmowy ze społecznością i obserwację kilku pokoleń na raz. Przy świetlicy działa jedyny w Polsce zespół śpiewaczy staroobrzędowców Riabina, który promuje swoje pieśni i kulturę wśród szerokiego grona odbiorców. Młodzież nie ukrywa swego pochodzenia wśród katolickich rówieśników, wręcz są z tego dumni. Słuchając rozmów i biorąc bezpośredni udział w dyskusjach wszyscy zgormadzeni podkreślają, że religia i gwara stanowią filar ich wartości, na którym opierają się pozostałe elementy kultury. Niestety, rozmówcy ubolewają nad powolnym zacieraniem się języka, głównie z powodu mieszanych małżeństw z katolikami, jako że nastąpił moment, kiedy polscy starowiercy już nie mogą prowadzić endogamii, ze względu na ich małą liczbę. Istnieje potrzeba wprowadzania innych genów. W tym przypadku język polski staje się językiem prymarnym. Natomiast więź z matczyną religią nie słabnie, a młodzież tradycyjnie uczęszcza do molenny, gdzie odbywają się chrzty i śluby. Dosyć często się zdarza, że starowiercy mieszkający w Stanach Zjednoczonych, wywodzący się z Gabowych Grądów, przyjeżdżają specjalnie do swojej świątyni w celu ochrzczenia dzieci albo dokonania pochówku na miejscowym cmentarzu osoby zmarłej za oceanem. Fot. 2. Molenny staroobrzędowców-bezpopowców. Źródło: zdjęcia ze zbiorów prywatnych S. Remiszewskiego Miejscem kultu staroobrzędowców jest molenna, cechująca się skromnością w wyposażeniu i orientacją w kierunku wschodu. W Polsce znajdują się 4 czynne świątynie – w Wojnowie, z klasztorem; Suwałkach; Wodziłkach i Gabowych Grądach, przy czym w ostatniej miejscowości kilka lat temu została utworzona dodatkowa, nowa świątynia. Dzisiejszy kościół rzymskokatolicki w Gibach, przed 1982 rokiem pełnił również funkcję molenny w Pogorzelcu. Ze względu na małą liczbę wiernych świątynia została przekształcona na kościół po translokacji, nad czym ubolewa obecne pokolenie staroprawosławnych. Największą parafią, prężnie działającą jest właśnie ta w Gabowych Grądach, z molenną z 1948 roku, do którego również przynależą wierni z Augustowa. Jako że nurt staroobrzędowców nie uznawał duchownych wyświęconych po przeprowadzonej schizmie w kościele prawosławnym, a na początku XVIII wieku wyświęconych według starego obrzędu praktycznie nie zostało, więc z braku starowyświęconych, starowiercy zaczęli wybierać z własnego grona przewodnika, tak zwanego nastawnika – najstarszą, najbardziej oczytaną osobę. W związku z tym, molenna u bezpopowców nie jest, w przeciwieństwie do cerkwi, miejscem sprawowania eucharystii, którą może odprawiać wyłącznie wyświęcony kapłan. Molenny muszą być ujednolicone i różnić się od cerkwi skromnością, brakiem ikonostasu, a ołtarz tworzy szereg ustawionych na półeczkach ikon – opartych o ścianę. Zabrania się przybijać, zawieszać na gwoździach bądź przytwierdzać ikony na drutach, gdyż oznacza to ponowne ukrzyżowanie Jezusa, umartwienie świętych osób. W odróżnieniu od cerkwi, wewnątrz 108 �molenny znajdują się miejsca siedzące z podrucznikami (dywanikami). Oczywiście najbardziej charakterystyczną cechą nurtu starocerkiewnosłowiańskiego jest pierwotny styl bizantyjski, ośmiokończasty krzyż i czynienie znaku krzyża dwoma palcami – jako symbol Boga i człowieka, a nie trzema, według nowych reform prawosławnych. Ikony czczone są wyłącznie te, które zostały napisane przed schizmą lub też kopie z nich. Zabrania się również kategorycznie poprawiania ich. Ikona jest pisana, nie malowana, gdyż traktowana jest jako Pismo Święte (Remiszewski 2021: 44). Przywożone po długich tułaczkach w wieku XVIII ikony pochodziły głownie z Moskwy, warsztatów utworzonych nad rzeką Wyg w Karelii, Wietki w dzisiejszym obwodzie homelskim, a w późniejszym etapie wychodziły z pracowni w Wojnowie i Rygi. Rozpowszechnioną praktyką wśród starowierców było noszenie poliptyków. Składane, małe ikony służyły często jako „podróżne”. O ikonach „podróżnych” historyk D. Lichaczow pisze: „Obrazki podróżne starowierców prowadzą bezpiecznie podróżników drogą pełną grzesznych niebezpieczeństw” (Górny 2001: 23). O wykonywaniu tych ikon w monasterze wygowskim w następujący sposób pisze na początku XIX w. A. Suspałow: „W dwóch piecach odlewano miedziane święte obrazy lub składane czteroczęściowe, trzy- oraz dwuczęściowe ikony podróżne. W drugim pomieszczeniu wyroby pieczołowicie polerowano i część z nich przekazywano emalierom, którzy wypalali na nich wielobarwną emalię” (Górny 2001: 95). Takie ikony zazwyczaj były bogato zdobione, również motywami roślinnymi. Posiadały one zawieszki, służące za medalik, ale także zawieszano je na krzyżach cmentarnych. W posiadaniu podlaskich staroobrzędowców znajdują się podróżne ikony o precyzyjnym zdobieniu, osadzone w mosiężnych i srebrnych koszulkach, obrazujących roślinną ornamentykę. Podczas deportacji starowierców na początku XX w. w głąb Rosji (Saratów, wieś Sinieńkije) i podczas II Wojny Światowej do Królewca, wierni wieźli ze sobą schowane, małe ikony, które, według słów depozytariuszy, uratowały im życie. Takie ikony stanowiły najdroższy element kultury na obczyźnie, towarzyszący i hartujący ciężki los zesłańców. Fot. 3. Wnętrza molenn. Źródło: zdjęcia ze zbiorów prywatnych S. Remiszewskiego Nabożeństwa odprawia się według ksiąg (Psałterza) wydanych przed reformą (I połowa XVII wieku), jako całkowicie poprawnych i natchnionych przez Ducha świętego, zabrania się używania czy nawet wnoszenie do molenny nikoniańskich ksiąg, jako wielkiego grzechu. W molennie używa się Czasosłowów – czyli najbardziej rozpowszechnionej i najczęściej używanej bogosłużebnej księgi, zawierającej teksty niezmiennych modlitw czasu dobowego. Czasosłow, a w głównej mierze jego skrócona wersja – Czasownik – były używane na Rusi i są nadal używane, aby uczyć dzieci czytania i pisania w języku starocerkiewnosłowiańskim. Duża liczba starowierców, nawet chłopów, umiała czytać, gdyż uczyli się tej sztuki na podstawie modlitw (co odróżniało ich od chłopów wyznania prawosławnego czy rzymskokatolickiego). Staroobrzędowcy osiadający na terenie dzisiejszej północno-wschodniej Polski korzystali zarówno z ksiąg przywiezionych ze sobą, jak również zamawianych w zabłudowskiej czy supraskiej drukarni (Mironowicz 2018: 140–141), a później, powstałej w wieku XIX drukarni w Piszu, jak również bezpośrednio z drukarni przy cmentarzu Przemienienia Pańskiego w Moskwie. Drukowano tam księgi oparte na starym kanonie, czyli jedynie słusznym i prawdziwym w świecie Cerkwi Prawosławnej. 109 �Wręcz nieodłącznym elementem życia starowierców jest lestowka, czyli rodzaj różańca, Nazwa pochodzi od wyrazu lestnica – drabina i symbolizuje wznoszenie się do nieba. Lestowkę trzyma się w lewej ręce, przesuwając jej schodki od ziemi do nieba podczas odmawianych modlitw. Największe zastosowanie posiadała lestowka przy wykonywaniu pokutnych pokłonów oraz w okresie Wielkiego Postu, kiedy to każdy wierny powinien był omodlić około 10 lestowek (złożyć 952 ziemne pokłony na dywanik zwany podrucznikiem), co do tej pory praktykuje się w niektórych staroobrzędowych ośrodkach. Niegdyś różaniec był noszony przez wiernego codziennie, obchodzono się z nim podobnie jak z ikoną podróżną. Brało się go w drogę, co miało chronić przed nieszczęściem. Symbolizowało również ciągłe przebywanie z Bogiem, oczyszczano nim nabyte na rynku pokarmy (wraz z określoną ilością pokłonów), jako pochodzące od niewiernych. Lestowka, podobnie jak natielny krzyż, ma towarzyszyć wiernemu od narodzin do ostatniego dnia życia. Fot. 4. Przedmioty kultu religijnego staroobrzędowców-bezpopowców: lestowka, krzyż o ośmiu zakończeniach, podrucznik. Źródło: zdjęcia ze zbiorów prywatnych S. Remiszewskiego Warto nadmienić, że śpiewy w molennach mają charakter monofoniczny (zachowana jednogłosowość), w odróżnieniu od prawosławnego śpiewu polifonicznego. Śpiewy monofoniczne u staroobrzędowców nazywane są śpiewami kriukowymi, od ich sposobu zapisywania w kształcie haczyków. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (2018–2021) liczba staroobrzędowców w Polsce wynosi około 1452 osoby. Zamieszkują oni przede wszystkim duże ośrodki, jak Suwałki, Augustów, Białystok, a także mniejsze: Gabowe Grądy, Wodziłki, Wojnowo i inne miejscowości na Podlasiu. Nie duża ich liczba osiadła w Warszawie, stanowiąc w większości wychodźców z ośrodków podlaskich. Prowadzenie badań w zachowanej społeczności, a w szczególności wewnątrz grupy, jest jedyną i najbardziej praktyczną metodą, pozwalającą w większym stopniu utrwalić zastaną etniczność. Z drugiej strony, obojętność wobec tej społeczności będzie prowadzić do zatracenia nici, łączącej cały przekaz ich kulturowości, a ostatecznie do luki etnograficznej i braku możliwości rekonstrukcji pamięci. Niezmiernie ważne jest rejestrowanie kodu kulturowego najstarszych depozytariuszy kultury, nosicieli prymarnych śladów norm wewnątrzkulturowych, a jednocześnie zmian wpływających na spostrzeżenie własnej sukcesji wśród młodszych pokoleń. Uchwycenie przez badacza permanentności tradycji jest mostem pomiędzy przeszłością a teraźniejszością, pozwalającym danej kulturze trwać, nie zważając na niepochamowane transformacje społeczne. Grupa etnograficzna staroobrzędowców-bezpopowców, jako jedna z najmniejszych grup religijnych w Polsce, jest unikalną kulturą, której ślady wielowiekowej tradycji wciąż są obecne w antropologii zastanej. Podejmowanie obserwacji uczestniczącej i rejestrowania kodu tej społeczności pozwala zachować wszelkie przejawy etnosu, zabezpieczając elementy tego dziedzictwa, jako część naszej osobliwej wielokulturowości. 110 �Streszczenie Mieszkający w Polsce staroobrzędowcy są potomkami wychodźców z carskiej Rosji, którzy nie przyjęli XVII-wiecznych zmian w cerkwi prawosławnej i zmuszeni byli opuścić własny kraj, ratując się przed prześladowaniami reformatorów. Pomimo tego, że starowiercy zachowali swoją odrębność, zauważa się zachodzące zmiany w ich kulturze, które z roku na rok prowadzą do zacierania się autentyczności dziedzictwa. W celu zachowania świadectw unikalnej mniejszości, należy podejmować starania w rejestrowaniu wszelkich zjawisk danej kultury. Jedynym sposobem na udokumentowanie szeroko pojętej etnografii staroobrzędowców jest obserwacja uczestnicząca i aktywne działanie na rzecz promocji i popularyzacji omawianego etnosu. W referacie została poruszona kwestia kultury, jej transformacji i znaczenie w prowadzeniu badań terenowych w celu uratowania zastanego kodu kulturowego. Autor odwołuje się do metody porównawczej pomiędzy przeszłością a teraźniejszością i przeobrażeń pod wpływem innych kultur. Słowa klucze: staroobrzędowcy, dziedzictwo, Gabowe Grądy, molenna, Jewdokimow, Riabina 111 �Bibliografia: Dębiński, K. (1910). Raskoł i Sekty w Prawosławnej Cerkwi Rosyjskiej, Warszawa: Armoryka. Górny, W. (2001). Ikona i jej desakralizacja. Niektóre aspekty detalizacji i komercjalizacji sztuki cerkiewnej, [w:] Cerkiew – Wielka Tajemnica. Sztuka cerkiewna od XI wieku do 1917 roku ze zbiorów polskich. Katalog wystawy zorganizowanej przez Muzeum Zamek Górków w Szamotułach i Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, Kwiecień–sierpień 2001, Gniezno 2001. Remiszewski, S. (2021). Staroobrzędowcy na Podlasiu – permanentny fenomen wsi Gabowe Grądy, [w:] Ciechanowiecki Rocznik Muzealny, Tom XVII, Ciechanowiec 2021, s. 36. Mironowicz, A. (2018). Działalność protopopa zabłudowskiego Nestora Kuźmicza na tle epoki. Pismo Historyczne, Warszawa, Saeculum Christianum, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Szczepański, M., Górny, W. (1999). Strażnicy Kanonu. Nieznane oblicza rosyjskiej sztuki sakralnej XVIII i XIX wieku ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach, Kraków, Galeria Słowiańska „Orthdruk”. 112 �CZĘŚĆ III. PROBLEMY I MOŻLIWOŚCI ��Wojciech Połeć1 Instytut Socjologii Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Piotr Mańkowski2 Katedra Nauki o Drewnie i Ochrony Drewna Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego PAMIĘĆ MIMETYCZNA, NOWE TECHNOLOGIE I NOWE MOŻLIWOŚCI DLA MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO Wstęp3 Uznany autorytet w zakresie badań nad pamięcią kulturową Jan Assmann (2008) wyróżnia trzy rodzaje pamięci, które stają się częścią pamięci kulturowej danego narodu. Są to pamięć mimetyczna związana z uczeniem się danych czynności poprzez bezpośredni kontakt, poprzez powtarzanie zaobserwowanych czynności, pamięć rzeczy odnosząca się do tego, co przypominają nam, z czym kojarzą się nam dane przedmioty czy też miejsca oraz pamięć komunikatywna związana z bezpośrednim, narracyjnym przekazem treści. Zauważyć można, że działania mające na celu utrzymanie tradycji, narodowego dziedzictwa skupiają się przede wszystkim na zachowaniu tych ich części, które są wyrażone i możliwe do przekazu w ramach pamięci komunikatywnej oraz pamięci rzeczy. W tym ostatnim przypadku mamy do czynienia przede wszystkim z gromadzeniem i eksponowaniem (najczęściej w muzeach) różnorodnych artefaktów. Już jednak polski klasyk badań nad kulturą Stefan Czarnowski (1958) w studium „Wędrówka narzędzia” zwracał uwagę na to, że dany przedmiot, dane narzędzie staje się częścią konkretnej kultury dopiero wtedy, gdy jest używane i wpisuje się w dany kontekst społeczny i kulturowy. Więcej nawet, to samo narzędzie może mieć diametralnie odmienne funkcje, odmienne znaczenie w dwóch różnych kulturach, które się nim posługują. Nie ma przy tym znaczenia to, czy dane narzędzie zostało w interesującej nas kulturze wynalezione czy też jest elementem zapożyczonym z innej kultury. Jego znaczenie jest swoiste i wyjątkowe ze względu na, powtórzmy, społeczny i kulturowy kontekst jego użytkowania. Czarnowski prowadził swoje rozważania z perspektywy rozwoju technologicznego, jego głównym pytaniem w tym zakresie jest, dlaczego pewne rozwiązania nie są przyjmowane, nawet jeśli są bardziej efektywne i oszczędzające pracę robotnika. Wnoszą one jednakże duży wkład w zrozumienie interesującego nas tutaj problemu zachowania i zrównoważonego rozwoju tradycyjnych umiejętności i rzemiosł. Problematyka zmiany, przyjmowania nowych technologii jest innym aspektem, „drugą stroną monety” zachowania tradycyjnych rzemiosł i form produkcji. Tym, co zmienia się najbardziej jest wartościowanie odchodzenia od technik i metod tradycyjnych na rzecz nowych, najczęściej pochodzących z innej kultury (Połeć, Murawska: 2022). Czarnowski zwraca uwagę na to, że „O zapożyczeniu technicznym mówić można dopiero wówczas, gdy zostaje przyjęty nie tylko przedmiot, ale także sposób jego użycia” (Czarnowski 1958: 115). W takich przypadkach, gdy przyswojony zostaje jedynie dany przedmiot, zatraca on całkowicie swoje wartości użytkowe stając się najczęściej jedynie dekoracją. Kontakt: wojciech_polec@sggw.edu.pl. Kontakt: piotr_mankowski@sggw.edu.pl. 3 Opracowanie powstało w ramach realizacji projektu Ministra Edukacji i Nauki „Nauka dla Społeczeństwa” pt. (Nie)ginące zawody, umiejętności i obyczaje w społecznościach wiejskich Mazowsze i Polska Wschodnia (NdS/536514/2021/2021). 1 2 115 �Taką formą zachowania dawnych przedmiotów jest potraktowanie ich jako eksponatów muzealnych. W tym przypadku nie mamy do czynienia z przetworzeniem danego przedmiotu, ale z całkowitą zmianą sposobów ich wykorzystywania. Nadrzędną sprawą jest zachowanie przedmiotu, a nie jego użytkowanie. W niektórych przypadkach zabezpieczenie przedmiotu dla celów ekspozycyjnych wymaga jednak pozbawienia ich funkcjonalności. Często dzieje się tak w muzeach etnograficznych, skansenach czy też muzeach przemysłu, w których bezpieczeństwo zwiedzających i troska o zachowanie eksponatów powoduje, że obiekt muzealny jest pozbawiony funkcji użytkowych. Oczywiście nie jest tak zawsze. Jak wskazywał na przykład Andrzej Gólski, już w pierwszym skansenie w Sztokholmie wprowadzano ludzi, którzy mieli skansen ożywić. Pisze on: „Wiele z rzemiosł, np. dawną sztukę przędzenia, demonstrują od czasu do czasu dla publiczności przeszkoleni w tym zakresie rzemieślnicy. W odpowiednio urządzonych pomieszczeniach na oczach zwiedzających odbywa się tu również wykonywanie artystycznych wyrobów szklanych itp.” (Gólski, 1972: 19). Nie zawsze jednak, szczególnie współcześnie taki rodzaj bezpośredniej prezentacji, nie mówiąc już o całościowym przekazie rzemiosła, jest możliwy. Podobną sytuacją jest zachowanie przedmiotów w niezmienionej formie, ale traktowanie ich jedynie jako dekoracji niemających innych funkcji niż funkcja estetyczna z ewentualnym dodatkowym przywołaniem stylu, klimatu bądź czasów, z których pochodzi dany przedmiot na przykład wykorzystanie dawnych narzędzi, naczyń czy też przedmiotów codziennego użytku dla osiągnięcia efektu rustykalności czy też wykorzystanie posążków Buddy, by osiągnąć efekt orientalizujący daną przestrzeń. Takie zastosowanie przedmiotów pozbawione dawnego kontekstu, a przede wszystkim dawnych funkcji nie może być uznane za odpowiednio zachowanie tradycji czy też przyjęcie nowego elementu kulturowego. Podsumowując można stwierdzić, że w przypadku zachowywania tradycyjnych umiejętności i rzemiosł zachowanie samych artefaktów jest stanem niewystarczającym, konieczne jest zachowanie i przekazywanie całości umiejętności związanych z wytwarzaniem i użytkowaniem przedmiotów, a także zachowanie obrzędowości i kulturowo uwarunkowanych sposobów używania tradycyjnych przedmiotów będących częścią nie tylko materialnego dziedzictwa narodowego, ale również dziedzictwa niematerialnego zawartego w samych technikach, umiejętnościach i obrzędowości. Powyższe rozważania wydają się zbieżne z perspektywą prezentowaną przez Joannę Dziadowiec-Greganić w ramach nowej teorii dziedzictwa rzemieślniczego rękodzielniczego (Dziadowiec-Greganić: 2021), choć przyjmowany za UNESCO podział na materialne i niematerialne dziedzictwo kulturowe przebiega wzdłuż innych linii niż podział na poszczególne rodzaje pamięci proponowane przez Assmanna. Pamięć mimetyczna a niematerialne dziedzictwo kulturowe Niedoreprezentowanie tej części dziedzictwa kulturowego, która wchodzi w ramy pamięci mimetycznej ma swoje źródła przede wszystkim w trudnościach jego nabycia poza bezpośrednim (i często długotrwałym) kontaktem twarzą w twarz. Nie oznacza to jednak, że wysiłków takich nie podejmowano. Katarzyna Waszczyńska w słowie wstępnym do dzieła Mariana Pokropka pisze tak o jego wysiłkach dokumentacyjnych: „Wiele z tej dokumentacji ma już walor historyczny, wśród zarejestrowanych wytworów można znaleźć takie, które wypadły z użytkowania, ale też takie, które powoli zaczynają podzielać ten los. Warto też dodać, że ich opis nie ogranicza się do rejestracji, lecz także uwzględnia sposoby ich użytkowania. Tak jakby Autor przewidział, że w przyszłości trzeba będzie wiele z nich <<poznawać na nowo>>, wyjaśniać zasady ich działania oraz możliwości wykorzystywania” (Waszczyńska 2019: 3). Widzimy tutaj próbę opisania i uchronienia tej części niematerialnego dziedzictwa, które w języku Assmanna opisać możemy jako pamięć mimetyczną. Tekst, opis nie zawsze jest jednak wystarczający do zachowania, a następnie odtworzenia sposobów użycia narzędzia, szczególnie jeśli chodzi o szczegóły techniczne, takie jak sposób trzymania narzędzia przez rzemieślnika, sposoby przyłożenia narzędzia do obrabianego materiału czy też ruchy, jakie należy wykonywać, by narzędzie działało „prawidłowo”, to znaczy, by wykonywało pracę, do której zostało stworzone. Nie zmienia to jednak faktu, iż dużą rolę w tego typu utrwaleniu i przekazie sposobów użycia narzędzi, sposobów wykonywania i użytkowania danego przedmiotu ma słowo pisane, któremu często towarzyszą ilustracje mające zobrazować sposób wykonywania danej czynności. Tego typu zapisy tworzone były nie tylko przez badaczy zajmujących się daną problematyką, ale również przez specjalistów w danej dziedzinie, często w postaci podręczników, samouczków mających umożliwić zainteresowanej osobie poznanie tajników danej umiejętności. Nie bez znaczenia są tutaj również, używane także współcześnie druki ulotne w po116 �staci instrukcji obsługi, które towarzyszą często narzędziom czy też przedmiotom wytwarzanym profesjonalnie, przemysłowo. Problematyka tego typu tekstów, nie zawsze łatwych do zrozumienia przez „laika”, którym towarzyszą często schematy czy też instrukcje piktograficzne, jest ciekawym przedmiotem badań samym w sobie, ale musimy zaznaczyć, że wykracza ona poza ramy niniejszego opracowania. W przypadku umiejętności tradycyjnych nie mamy najczęściej do czynienia z tego typu opracowaniami. Nie były one potrzebne, skoro dana umiejętność była przekazywana w doświadczeniu bezpośrednim. Zewnętrzne zaś opisy, w tym przede wszystkim opisy etnograficzne, tworzone były poza zwykłym kontekstem użytkowania i przekazywania wiedzy na temat ich użytkowania. W tym zakresie znaczącą zmianą było wynalezienie technik zapisu dźwięku i obrazu, które szybko zaczęły być wykorzystywane przez najlepszych badaczy. Dzięki wysiłkowi i wykorzystaniu ówczesnych najnowocześniejszych metod zapisu dźwięku przez Bronisława Piłsudskiego ludzkość dysponuje współcześnie unikalnymi nagraniami dokumentującymi kulturę Ainów. Jego dokonania wyprzedzają nie tylko prace Bronisława Malinowskiego, który w swych badaniach wykorzystywał dokumentację fotograficzną (por. np. Malinowski: 2005), ale również dokonania amerykańskich antropologów, którzy również szybko odkryli zalety dokumentacji filmowej. Szczegółowo historię wykorzystania fotografii w badaniach antropologicznych i socjologicznych relacjonuje Piotr Sztompka (Sztompka: 2005). Dokumentacja filmowa jest stosowana w badaniach etnograficznych od dawna, co nie zawsze przekładało się na możliwości dostępu do tej dokumentacji nie tylko przez profesjonalistów, ale także przez zainteresowane osoby spoza akademii. Znaczącą zmianą było w tym zakresie upowszechnienie się dostępu do internetu, a przede wszystkim stworzenie platform takich jak Youtube, która pozwala na dzielenie się ze społecznością internetową własnymi nagraniami filmowymi oraz nagraniami innych osób i instytucji. Platformy takie, choć najczęściej utożsamiane z odtwarzaniem muzyki, stają się zagłębiem informacji wizualnej w każdym właściwie zakresie, w tym przedstawiania sposobów radzenia sobie w sytuacjach życia codziennego (tzw. lifehack), przedstawienia sylwetek różnorodnych twórców, w tym twórców ludowych, czy też sposobów wytwarzania i posługiwania się różnorodnymi przedmiotami i urządzeniami. W ramach zasobów sieciowych możemy również spotkać się z upublicznionymi filmami archiwalnymi, które pokazują jak pracowano i posługiwano się różnorodnymi przedmiotami w przeszłości. Najliczniejsze archiwalne materiały filmowe prezentuje w internecie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie (link w netografii). Wizualną dokumentację rzemieślniczej obróbki drewna szerzej opisujemy w naszym opracowaniu (Połeć, Mańkowski: 2024). Współcześnie wszystkie rodzaje takich treści pojawiają się również w mediach społecznościowych, które umożliwiają „dzielenie się” materiałami wizualnymi. Możemy w tym zakresie mówić o jakościowej zmianie w zakresie dostępności do tego rodzaju materiałów i wiedzy, którą one zawierają. Rozwiązując dowolny problem o naturze technicznej, bądź to starając się o pogłębienie swoich umiejętności, sięgnąć możemy po zasoby internetowe. Nie zawsze jednak materiały takie są dostępne i spełniają nasze oczekiwania. Po pierwsze, możemy spotkać się z filmami tworzonymi przez pasjonatów danej umiejętności, rzemiosła, którzy tworzą omówienia czy też instrukcje budowy, obsługi danego sprzętu. Często są to najbardziej wartościowe materiały, gdyż tworzone są z myślą o użytkowniku, który ma z nich skorzystać w praktyce. Problemem jest tutaj stopień znajomości rzeczy przez twórcę filmu, sposób prezentacji, czy wreszcie tematyka materiałów. Częściej spotkać można poradniki dotyczące bieżącego sposobu wykorzystywania danej umiejętności, niż filmy dokumentujące tradycyjne i umiejscowione kulturowo umiejętności. Po drugie, spotkać można materiały, które przygotowywane są przez w miarę profesjonalne ekipy filmowe czy też osoby „z zewnątrz”, które stawiają sobie za cel przedstawienie danego rzemieślnika, twórcy, ale skupiają się raczej na walorach estetycznych prezentacji oraz na warstwie mówionej. Są to często zapisy wywiadów, bądź to filmy w konwencji wywiadów, w których oko kamery nakierowane jest (zgodnie ze sztuką filmową) na twarz wytwórcy, a nie na jego czynności. Widzimy więc na przykład rzeźbiarza przy pracy, ale nie możemy zobaczyć jakie wykonuje on ruchy dłońmi, narzędziami. W tego typu filmach mamy również bardzo częste przeskoki czy też pominięcia poszczególnych etapów pracy, co powoduje, że kluczowe nieraz z technicznego punktu widzenia elementy wytwórczości czy obsługi są pomijane. Filmy takie, tworzone w innym celu niż przekaz danej umiejętności, często nie są przydatne osobom chcącym odtworzyć daną umiejętność, a ich wartość dokumentacyjna bywa niewielka, choć mają oczywiście inne walory, w tym walory edukacyjne i mogą stać się bodźcem do dalszych, własnych poszukiwań. 117 �Po trzecie, mamy pewien zasób filmów archiwalnych, których podstawowym walorem jest to, że utrwaliły one obrazy umiejętności, zawodów czy też zachowań, których obecnie nie możemy już spotkać lub spotkać możemy bardzo rzadko. To tego typu filmy towarzyszą często ekspozycjom muzealnym. Ich wartość dokumentacyjna nie przekłada się jednak często na użyteczność w ramach zachowania niematerialnego dziedzictwa kulturowego z powodów wymienionych powyżej, a dodatkowo wiele z nich jest mało atrakcyjna wizualnie ze względu na dawne ograniczenia w technice filmowej. Nowe możliwości dokumentacji i rozpowszechniania niematerialnego dziedzictwa kulturowego Dzisiejszy stan technik filmowych (dużo większa dostępność, wyższa jakość, rozwój technologii VR, filmów 360) pozwala na postawienie kolejnego kroku milowego w zakresie dokumentacji i rozpowszechniania dziedzictwa związanego z użytkowaniem przedmiotów. Nie musimy poprzestawać na werbalnych opisach, statycznych przedstawieniach fotograficznych czy też rejestracji filmowej, która nie pozwala na uchwycenie tych szczegółów, perspektyw patrzenia, które są najistotniejsze z punktu widzenia przekazu umiejętności. Mamy możliwość takiego opracowania sposobów zapisu i ich prezentacji, by mogły być one wykorzystywane w przyszłości i by mogły stać się częścią tego, co znany brytyjski socjolog Anthony Giddens nazywa doświadczeniem zapośredniczonym. Zwraca on uwagę na to, że współcześnie coraz większa część naszego doświadczenia jest zdobywana w sposób zapośredniczony przez różnego rodzaju środki przekazu (Giddens: 2001). Możemy tutaj dodać, że jedną ze sfer, która najbardziej traci na tego typu przekazie jest właśnie sfera związana z pamięcią mimetyczną, która nie kończy się jedynie na przekazie umiejętności niezbędnych w naszej pracy zawodowej (choć i w tym zakresie spotykamy się coraz częściej z różnego rodzaju symulatorami), ale dotyczy całości naszego życia nie tylko życia codziennego, również tej jego części, która jest ściśle związana z naszą tożsamością społeczną, kulturową i narodową czy też stosunkiem do innych narodów (Siellawa-Kolbowska, Połeć: 2014). Ze względu na zmianę stylu życia zwłaszcza młodego pokolenia, zanikają lokalne obyczaje i tradycje, których różnorodność stanowi bogate dziedzictwo kulturowe będące przeciwwagą dla procesów globalnej uniformizacji. Starsze pokolenie nie zawsze ma komu przekazywać swoją rzemieślniczą wiedzę, w rezultacie czego zanikają tradycyjne umiejętności, czy zawody. W celu ich zachowania zaplanować można działania dokumentujące i edukacyjne z wykorzystaniem techniki filmów sferycznych, rozszerzonej rzeczywistości a więc techniki VR pozwalające dotrzeć, dzięki zastosowaniu nowoczesnej technologii multimedialnej, zwłaszcza do odbiorców najmłodszych oraz zainteresować ich sposobem tradycyjnego wytwarzania przedmiotów codziennego użytkowania. Specyfika filmów sferycznych i filmów stosujących rozszerzoną rzeczywistość pozwalających na wirtualne poruszanie się widza w przestrzeni akcji filmu, obracanie się w dowolnym kierunku, zmianę planu przez co tego typu film jest dużo bardziej atrakcyjny dla odbiorcy. Pozwala też na lepsze zapoznanie się ze szczegółami pracy, ruchów twórcy, ale również ze szczegółami miejsca, w którym film jest wytwarzany. W przypadku filmów ukazujących tradycyjne umiejętności ogromną rolę mogą odegrać skanseny. Mamy w nich do dyspozycji właściwie gotowe scenografie dla takich filmów. Przestrzeń domów, warsztatów może zostać wykorzystana do zarejestrowania pracy rzemieślnika w kontekście, który zbliżony jest do kontekstu tradycyjnego, a w dzisiejszych czasach praktycznie już zaginął. Pomimo tego, że rzemieślnik wytwarza tradycyjne wyroby, zmienił się znacznie proces wytwarzania i narzędzia konieczne do wykonania wyrobów rzemieślniczych. Współczesne rzemiosło posługuje się elektronarzędziami, produktami przemysłowymi, które odbiegają od narzędzi wykorzystywanych przez rzemieślników na początku XX wieku. Współczesny warsztat podporządkowany jest ergonomii pracy, jest tworzony we współczesnych budynkach murowanych, przestrzennych, dobrze oświetlonych i ogrzewanych. Zwrotnie, przygotowane filmy wykorzystujące nowoczesne techniki zapisu wykorzystywane mogą być nie tylko poza przestrzenią muzeów, skansenów, ale mogą niekiedy stać się częścią ich ekspozycji szczególnie tam, gdzie warunki techniczne, przepisy dotyczące bezpieczeństwa czy też konieczność zachowania w niezmienionym stanie zabytkowych przedmiotów nie pozwalają na bezpośredni kontakt zwiedzających z tradycyjnymi narzędziami i przedmiotami. Może to być rozszerzenie możliwości działań muzeów wykraczające poza przygotowywanie kopii, replik przedmiotów, które w muzeach przygotowywane są w celu umożliwienia bezpośredniego kontaktu zwiedzającego z artefaktami z epoki. 118 �Wśród nowych technik filmowych można wyróżnić kilka ich rodzajów, które mogą być przydatne w działalności muzealnej, choć nie wszystkie w równym stopniu mogą nadawać się do prezentacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego i prezentacji sposobów wykonywania danych przedmiotów czy też posługiwania się różnorodnymi narzędziami. Po pierwsze, możemy mówić o produkcjach wykorzystujących obraz 360 stopni typu street view – pozwalają one pokazać przestrzeń statyczną, w której przemieszcza się widz mogąc decydować o tym, w którą stronę patrzy i jakie chce mieć przybliżenie. Jest to przeniesienie technologii umożliwiającej oglądanie przestrzeni „na zewnątrz” do wewnątrz dowolnego budynku w tym do muzeum czy galerii. Przykładem tego typu produkcji opierających się bardziej na szeregu zdjęć niż na filmie jako takim może być projekt „Museum Views — Google Arts & Culture”, w ramach którego możemy zobaczyć na przykład Salę Ludową w Muzeum Polskim w Rapperswilu (Sala Ludowa, Rapperswil, Szwajcaria — Google Arts & Culture). Tego typu projekty pozwalają przenieść się wirtualnie do miejsc, do których nie możemy dotrzeć bezpośrednio, ale nadają się raczej do tego, by pokazać miejsca, zbiory niż osoby w ruchu. Mogą one być przydatne do tego, by na przykład pokazać magazyny muzealne zwykle bardzo ciekawe, ale niedostępne dla zwiedzających czy też te miejsca na wystawie, do których widz nie może dotrzeć, choć wymaga to pewnych dodatkowych zabiegów i przygotowań. Zauważyć można, że we wspomnianej Sali Ludowej na czas zdjęć nie zdjęto na przykład barierek oddzielających przestrzeń poruszania się zwiedzających od ekspozycji. Pokazuje to realny obraz muzeum, ale nie wyczerpuje potencjału, jaki za tego typu produkcjami stoją. Po drugie, możemy mówić o filmach 360 będących zapisem wykonywania danej czynności umożliwiający zmianę widzianego obrazu za pomocą ruchu komputerową myszką lub poprzez poruszanie telefonem. Przykładem może być film ukazujący lot helikopterem nad Warszawą (link w netografii), w którym możemy zaobserwować zarówno widok na Warszawę w szerokiej perspektywie, ale również, po poruszeniu myszką, ruchy wykonywane przez pilota helikoptera lub też ruchy pasażerki wykonującej zdjęcia standardowym aparatem fotograficznym. Poprzez odpowiednie „poruszanie się” w ramach filmu możemy na przykład zobaczyć osobę wykonującą zdjęcie oraz obraz, który fotografuje. Tego typu filmy mają dużo większy potencjał w pokazywaniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w dokumentacji pracy rzemieślników. Dzięki ich wykorzystaniu możemy „podejrzeć” rzemieślnika z różnych stron, z różnych perspektyw. Po trzecie, możemy mówić o filmach sferycznych pokazujących również obraz 360 stopni, ale przeznaczonych przede wszystkim do oglądania w goglach VR (choć można je oglądać również na komputerze czy innym standardowym urządzeniu). To przede wszystkim tego typu filmy mają potencjał rozszerzania wystaw muzealnych „na miejscu”, a nie zastępowania wizyty w muzeum. Filmy z użyciem techniki VR dostosowane do oglądania w specjalnych okularach – goglach dają wrażenie zanurzenia w rzeczywistość przedstawianą przy czym, raz stworzone, nie wymagają poza goglami wiele więcej niż fragment pustej przestrzeni. Możliwości takich filmów przedstawiają reklamy firm, które zajmują się ich nagrywaniem, np. (https://www. youtube.com/@EpicVR). Filmy takie pozwalają również (przy użyciu specjalnych manipulatorów) przedstawić symulację wykonywania danej czynności w rzeczywistości wirtualnej. Wielką zaletą tego typu filmów jest poziom zanurzenia się w rzeczywistość przedstawianą po założeniu gogli a zarazem „łatwość” przenoszenia wirtualnej ekspozycji z miejsca na miejsce. Wiele z tego typu filmów, szczególnie promocyjnych, stawia na siłę doznań emocjonalnych, na ułudę doświadczanie zdarzeń, z którymi rzadko spotykamy się, na przykład skoku ze spadochronu (3D FREE PARACHUTE JUMP VR Videos 3D SBS Google Cardboard VR Virtual Reality VR Box - YouTube), ale mają one również duży potencjał edukacyjny, w którym siła doznań może być raczej zaletą niż wadą. Potencjał ten może się wyrażać w pokazywaniu wykonywania danej czynności „oczami wykonawcy”, rzemieślnika lub innej osoby. Może to więc być remedium nie tylko na sytuacje, gdy nie mamy możliwości pokazania w muzeum realnego rzemieślnika przy pracy, ale również w sytuacjach, gdy dostęp do wykonywania danej czynności nie jest możliwy na przykład z powodów bezpieczeństwa, gdy nie mamy możliwości udostępnienia narzędzi zwiedzającym. Przykładem filmów, które mogą zostać wykorzystane w przestrzeni muzealnej do prezentacji rzemieślników i ich pracy, mogą być filmy VR przygotowane w ramach projektu „(Nie)ginące zawody, umiejętności i obyczaje w społecznościach wiejskich – Mazowsze i Polska Wschodnia” (link w netografii).Tego typu filmy mogą być wykorzystywane jako swoiste symulatory podobnie jak to ma miejsce w szkoleniu, na przykład kierowców czy też studentów medycyny. 119 �Cele tworzenia filmów Ta ostatnia kwestia, różnorodne szkolenia zawodowe, przenosi nas do jednego jeszcze zagadnienia, jakim jest cel tworzenia różnorodnych materiałów edukacyjnych, w tym takich, na których skupiamy się powyżej. W przypadku różnorodnych projektów mających na celu zachowywanie tradycyjnych technologii przyjmuje się, że technologie takie mają potencjalnie stać się zawodem wykonywanym przez osobę, która się nimi zainteresuje, a więc mają stać się one podstawowym źródłem utrzymania, do którego dana osoba ma się przygotować w ramach formalnej edukacji w wyspecjalizowanej szkole branżowej. Bliższe przyjrzenie się analizie szans zachowania i zrównoważonego rozwoju tradycyjnych umiejętność jasno wskazuje, dlaczego takie działania mają najczęściej niezbyt pomyślne rezultaty, jeśli chodzi o uzyskiwane produkty finalne, efektywność ekonomiczną i skalę popytu na dobra tradycyjne. Skutkiem ich jest konieczność pozarynkowego wspomagania wytwórczości produktów tradycyjnych, bądź też skazywania ich jedynie na niszowe zastosowania, a wreszcie na przegrywanie nierównej konkurencji z towarami produkowanymi masowo, w których realne koszty produkcji i negatywne konsekwencje środowiskowe ukryte są poprzez rozłożenie ich na dużą liczbę wytwarzanych w powtarzalny i standardowy sposób egzemplarzy. Kluczem do rozwiązania problemu wydaje się tutaj stworzenie warunków do kultywowania tradycyjnych rzemiosł i umiejętności, nie tylko jako pracy zawodowej, ale też jako zajęcia „dodatkowego” wspomagającego inne formy zarobkowania i przenoszącego tradycyjne umiejętności ze sfery pracy czysto zawodowej do sfery czasu wolnego czy hobby. Nie rzadko również samorealizacji osób dokonujących świadomych wyborów życiowych, niekoniecznie w młodym wieku, również tam, gdzie w grę wchodzi rynkowa sprzedaż wytworzonych dóbr, ale także produkcja na własne potrzeby oraz pozaekonomiczne motywacje podejmowania danych aktywności. Współcześnie zauważyć możemy zmiany, które powodują, że obszary wiejskie przestają być jedynie dostarczycielami produktów rolnych, ale stają się również obszarami, na których spędza się wolny czas, odpoczywa się (co wiąże się z rozwojem agroturystyki), ale również stają się miejscem docelowym migracji z terenów miejskich zarówno osób, które dzięki rozwojowi technologii telekomunikacyjnych mogą wykonywać swoje obowiązki zawodowe zdalnie, jak i osób, które pragną zmiany stylu życia i zaczynają interesować się tradycyjnymi technologiami z pobudek autotelicznych, kulturowych i/lub pobudek związanych ze zdrowym trybem życia i ekologią. To do tego typu osób można kierować działania mające na celu zachowanie i upowszechnienie tradycyjnych umiejętności i zawodów, to takie osoby mogą stać się żywymi nosicielami tradycji, a przynajmniej jej aktywnymi odbiorcami w teraźniejszości, ale potencjalnie również w przyszłości. Przygotowywanie materiałów filmowych pomyślanych jako instruktaż, pokazanie w miarę możliwości całościowo sposobów wytwarzania, użytkowania różnorodnych przedmiotów tradycyjnych, które korzystałyby z tego, że współcześnie mamy możliwość bezpośredniego kontaktu z twórcami ludowymi, z rzemieślnikami wykonującymi tradycyjne przedmioty tradycyjnymi metodami, może przynieść swoje owoce nie tylko w teraźniejszości, ale również w przyszłości, gdy o taki bezpośredni kontakt będzie znacząco trudniej, albo będzie on zupełnie niemożliwy. Podsumowanie Pamięć mimetyczna, sposoby posługiwania się ciałem, niematerialne dziedzictwo kulturowe, umiejętności tradycyjne, sposoby wytwarzania i użytkowania narzędzi i sprzętów codziennego użytku to terminy, które próbują opisać tę część naszego doświadczenia, którą trudno jest zamknąć w słownych opisach, do wykonywania której nie jest wystraczający jedynie słowny instruktaż czy posiadanie odpowiednich narzędzi. Rzeźbiarz ludowy potrafi za pomocą noża i siekiery „wyczarować” kształty, których większość z nas nie spodziewałaby się po tych prostych narzędziach. Z drugiej strony, niektóre sprzęty, narzędzia na wystawach muzealnych czy też strychach naszych domów kryją przed wieloma z nas swoje dawne przeznaczenie pod pozorami niezrozumiałego, skomplikowanego działania. Prosta wiertarka sznurkowa, prawdopodobnie wykorzystywana od wieków przez przedstawicieli kultur tradycyjnych na całej właściwie planecie, bez odpowiedniego instruktażu staje się skomplikowanym, ciężkim do obsługi narzędziem. Pokazanie sposobów użytkowania narzędzia jest równie ważne jak pokazanie samego narzędzia. Wszak współczesna definicja muzeum zakłada, że jest ono instytucją, która zajmuje się między innymi prezentacją materialnego i niematerialnego dziedzictwa. 120 �Nieco paradoksalnie, najnowsze technologie, nowe technologie cyfrowe i filmowe mogą stać się znaczącą pomocą w zachowaniu tych umiejętności, od których kiedyś zaczęliśmy i bez których, poprzez długie szeregi wynalazków i innowacji, nie byłoby narzędzi i sprzętów, którymi się dziś posługujemy. Jeśli zakładamy, że warto jest zachowywać dla przyszłych pokoleń efekty działań naszych przodków, czego wyrazem są zbiory różnorodnych muzeów, to czy przez to samo równie ważne nie jest dokumentowani i zachowywanie sposobów ich wytwarzania? Z drugiej strony, jeśli chcemy, by dziedzictwem tym zainteresowały się „młode pokolenia”, to czy nie jest najlepszym sposobem na pokazanie im drogi do nich w języku technologii, który jest dla nich równie intuicyjny jak kiedyś intuicyjne były umiejętności, jakie chcemy przekazać? Jeden z twórców ludowych, który pokazywał nam, jak się robi prosty gwizdek z gałązki opowiadał jednocześnie, że „kiedyś” ambicją każdego chłopca była umiejętność samodzielnego wykonania takiego gwizdka. Przekaz umiejętności nie był tutaj przekazem „z pokolenia na pokolenie” w dosłownym, czy też najczęściej używanym znaczeniu, ale był przekazem stałym wśród prawie równolatków, którzy wspólnie paśli bydło. Być może dziś przekaz taki jest również możliwy, jeśli uda nam się trafić do przestrzeni, w której spotykają się młodzi ludzie, którzy już nie muszą paść stad swoich rodziców. Streszczenie W niniejszym opracowaniu skupiamy się na problematyce zachowania pamięci mimetycznej związanej z uczeniem się danych czynności poprzez bezpośredni kontakt, poprzez powtarzanie zaobserwowanych czynności, dzięki wykorzystaniu dostępnych współcześnie i rozwijających się nowych technologii filmowych. Niedoreprezentowanie tej części dziedzictwa kulturowego, która wchodzi w ramy pamięci mimetycznej ma swoje źródła przede wszystkim w trudnościach jego nabycia poza bezpośrednim (i często długotrwałym) kontaktem twarzą w twarz. W tym zakresie znaczącą zmianą było wynalezienie technik zapisu dźwięku i obrazu, które szybko zaczęły być wykorzystywane przez najlepszych badaczy. Próbujemy przekazać, że dzisiejszy stan technik filmowych pozwala na postawienie kolejnego kroku milowego w zakresie dokumentacji i rozpowszechniania dziedzictwa związanego z użytkowaniem przedmiotów w ramach ekspozycji muzealnych. Słowa klucze: pamięć mimetyczna, niematerialne dziedzictwo kulturowe, nowe technologie, skansen 121 �Bibliografia: Assmann, J. (2008). Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w państwach starożytnych. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Czarnowski, S. (1958). Kultura. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Dziadowiec-Greganić, J. (2021). Ku nowej teorii dziedzictwa rzemieślniczego rękodzielniczego – pomiędzy materialnością i niematerialnością w tworzeniu. Łódzkie Studia Etnograficzne, 60, 329–348. doi:https://doi.org/10.12775/LSE.2021. 60.19 Giddens, A. (2001). Nowoczesność i tożsamość. Ja i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Gólski, A. (1972). Zarys historyczny powstania muzeów skansenowych w Europie i ich klasyfikacja. W Meuzea skansenowskie w Polsce (strony 7–44). Poznań: Biblioteka Muzeum Rolnictwa w Szreniawie. Kroeber, T. (1978). Ishi. Człowiek dwóch światów. Warszawa: Wydawnictwo Literackie. Malinowski, B. (2005). Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Połeć, W., Mańkowski, P. (2024). Drewno nieograniczone możliwości. Raport z badań jakościowych z osobami kontynuującymi i odtwarzającymi tradycyjne formy wytwórczości oraz z osobami kontynuującymi lokalne tradycje i obyczaje. Warszawa: Wydawnictwo SGGW. Połeć, W., Murawska, D. (2022). The Social Constraints on the Preservation and Sustainable Development of Traditional Crafts in a Developed Society. Sustainability (14(1), 120). doi:https://doi.org/10.3390/su14010120. Siellawa-Kolbowska, E., Połeć, W. (2014). O obawach Polaków wobec Rosji. Pamięć przeszłości jako motyw postaw wobec teraźniejszości. Kultura i Społeczeństwo(3), strony 91–111. Sztompka, P. (2005). Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Waszczyńska, K. (2019). Kultura ludowa Słowian – na XXI wiek. Kilka słów o książce Profesora Mariana Pokropka. W M. Pokropek, Etnologia. Materialna kultura ludowa Polski na tle porównawczym (strony 1–6). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA. Netografia: 3D FREE PARACHUTE JUMP VR Videos 3D SBS Google Cardboard VR Virtual Reality VR Box - YouTube https://www.youtube.com/watch?v=QC_pOHytzrg EpicVR – VR AR Expert – YouTube https://www.youtube.com/@EpicVR Film 360 z wysokości 2500 metrów nad Warszawą | POLAND ON AIR | Maciej Margas & Aleksandra Łogusz – YouTube https://www.youtube.com/watch?v=c4t4wBRSt1U 122 �Museum Views — Google Arts & Culture https://artsandculture.google.com/search/streetview?project=streetviews „(Nie)ginące zawody, umiejętności i obyczaje w społecznościach wiejskich – Mazowsze i Polska Wschodnia” https://nieginacezawody.pl/filmy-sferyczne/ Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie https://www.youtube.com/@ethnomuseuminwarsaw Sala Ludowa, Rapperswil, Szwajcaria — Google Arts & Culture https://artsandculture.google.com/streetview/ sala-ludowa/KwEDWOCKnAgVog?sv_lng=8.815755115464981&sv_lat=47.227433057922696&sv_h=25.73962863354455&sv_p=-7.494063675616999&sv_pid=pAgI9RNX6ssAAAQINTGGPw&sv_z=1 123 ��Magdalena Fołta1 Janusz Radwański Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej CZY WYRAŻA PANI ZGODĘ? ETNOGRAF-MUZEALNIK W TERENIE PO RODO I PANDEMII Wprowadzenie Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej zajmuje się przede wszystkim kulturą wsi lasowiackiej i rzeszowskiej. Jego obszar zainteresowania to teren, na którym powojenne wysiedlenia w niewielkim stopniu i na nieznacznym obszarze naruszyły ciągłość osadniczą, a procesy modernizacyjne w drugiej połowie XX wieku nadwątliły, ale nigdy nie zerwały całkowicie transmisji kulturowej. Oznacza to, że zadaniem MKL jest dokumentowanie kultury żywej, która podlega ciągłym przemianom. Wywiązywanie się z tego zadania wymaga od muzealników stałej obecności w terenie i czyni prowadzenie na bieżąco terenowych badań etnograficznych niezbędnym dla wykonywania statutowych celów muzeum. Dlatego też pracownicy MKL gromadzili dane z wywiadów terenowych praktycznie od samego początku istnienia placówki (1974 roku), zbierając między innymi cenne wiadomości z zakresu obrzędowości dorocznej i rodzinnej, kultury materialnej, magii i demonologii ludowej, folkloru słownego i muzycznego, etnobotaniki i innych. Badania terenowe w praktyce Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej Od 2008 roku MKL prowadzi badania terenowe w ramach projektów finansowanych ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Biorą w nich udział zarówno pracownicy MKL, jak i zaprzyjaźnionych ośrodków muzealnych i akademickich. Badacze prowadzą wywiady terenowe i wykonują dokumentację fotograficzną. W ramach każdego z projektów wykonywane są także filmy dokumentujące wybrane zjawiska. Nagrania wywiadów, ich opracowania, zdjęcia, transkrypcje dialektologiczne i etnomuzykologiczne są deponowane w Archiwum Naukowym MKL i udostępniane wszystkim zainteresowanym. Każdy z projektów podsumowywany jest obszernym wydawnictwem zawierającym teksty prezentujące wyniki analizy zebranych materiałów, pisane przez naukowców reprezentujących różne gałęzie nauki: historyków, etnografów, etnomuzykologów, językoznawców, kulturoznawców2. Pierwszym z realizowanych w ten sposób projektów były Źródła kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej, przeprowadzone w latach 2008–2014. W jego ramach prowadzono kierowane wywiady terenowe na temat jak najszerszego spektrum przejawów kultury ludowej na terenie dawnej Puszczy Sandomierskiej zamieszkiwanym przez Lasowiaków. W latach 2014–2016 MKL realizowano badania w ramach projektu Folklor Rzeszowiaków – obraz przemian. Podobnie jak w wypadku Źródeł kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej, również i w tym wypadku celem było zarejestrowanie jak największej ilości wszelkich przejawów i form folkloru (tradycyjnych i współczesnych), jakie obecnie funkcjonują u Rzeszowiaków – grupy etnograficznej, której terytorium skupione jest wokół trzech ośrodków miejskich: Rzeszowa, Łańcuta i Przeworska. Kontakt: etnografia@muzeumkolbuszowa.pl. Źródła kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej (2014), Puszcza Sandomierska od kuchni. Między tradycją a współczesnością (2017), Folklor Rzeszowiaków – obraz przemian (2018), Kolędowanie na Rzeszowszczyźnie (2019), Las w życiu i kulturze mieszkańców Rzeszowszczyzny (2023). 1 2 125 �Fot. 1. Wywiad przeprowadzany na progu domu, Kuryłówka, 2008, fot. A. Mazur Od 2016 do 2017 roku badacze w trakcie czterech sezonów (wiosna, lato, jesień, zima) prowadzili wywiady w ramach projektu Puszcza Sandomierska od kuchni. Tym razem byli zaopatrzeni w kwestionariusze dotyczące różnych zagadnień związanych z pożywieniem codziennym i odświętnym w poszczególnych porach roku. Od 2018 do 2019 roku w ramach projektu Kolędowanie na Rzeszowszczyźnie badacze zbierali informacje dotyczące kolędowania, kolęd, a także wszelkich informacji o obrzędowości Godnich Świąt związanej z tradycjami kolędniczymi i ich współczesnymi przemianami, jakie można do dziś zaobserwować na terenach Lasowiaków i Rzeszowiaków. Od 2021 do 2023 roku trwał projekt Las w życiu i kulturze mieszkańców Rzeszowszczyzny. Tym razem celem badaczy w czasie czterech sezonów badawczych było zebranie informacji dotyczących lasu, jego roli i funkcji w znaczeniu utylitarnym, jak również obrzędowo symbolicznym dla mieszkańców Rzeszowszczyzny, rozumianej jako obszar zajmowany przez Lasowiaków i Rzeszowiaków3. Poza projektami badawczymi finansowanymi z zewnątrz Muzeum prowadzi badania w ramach bieżącej działalności. Przede wszystkim są to wywiady terenowe związane z wyposażaniem wnętrz obiektów przenoszonych do Parku Etnograficznego MKL lub wyposażanych na nowo. W ostatnich latach były to między innymi: dwór z Brzezin, karczma, sklep i mieszkanie rodziny żydowskiej z Hadli Kańczuckich, leśniczówka Za ten projekt Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej otrzymało nagrodę Grand Prix w 44. Konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku Sybilla 2023. 3 126 �z Biedaczowa-Zerwanki, zagroda kolonistów niemieckich z Bożej Woli, plebania z Ostrów Tuszowskich, chałupa Antoniego Szylara Zielorza z Markowej, zagroda rodziny Lejów z Brzezin i zagroda tkacza z Woli Zarczyckiej. Od 2023 roku pracownicy Działu Etnograficznego prowadzą także badania na temat dawnego pogranicza polsko-rusińskiego na obszarze zainteresowania Muzeum. W latach 2017 i 2018 MKL organizowało dwa studenckie obozy terenowe. Pierwszy był poświęcony współczesnym ogrodzeniom i podwórkom w okolicach Kolbuszowej. Wzięli w nim udział studenci etnologii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach Filii w Cieszynie. W ramach drugiego obozu studenci filologii polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego prowadzili w gminach Dzikowiec i Kolbuszowa wywiady na temat dzieci i dzieciństwa na wsi. W 2024 roku MKL w Kolbuszowej we współpracy ze Stowarzyszeniem Muzeów na Wolnym Powietrzu zorganizowało Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny. Wzięli w nim udział studenci etnologii i antropologii kulturowej z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Łódzkiego. Uczestnicy obozu prowadzili badania terenowe na temat przestrzeni przydomowej współczesnej wsi lasowiackiej w miejscowościach w okolicy Kolbuszowej. Ponadto regularnie prowadzone są wywiady związane z wnioskami o wpisanie poszczególnych potraw i produktów na Listę produktów tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa (każdy wniosek wymaga przeprowadzenia trzech wywiadów terenowych). Całość uzupełniają wywiady robione na bieżąco, w związku z aktualną pracą Muzeum, najczęściej towarzyszące zakupowi lub przekazywaniu w darowiźnie eksponatów lub materiałów archiwalnych. Wszystkie wywiady prowadzone są w formie nagrań audio, a następnie pracownicy MKL przygotowują opracowania z elementami transkrypcji. Całość uzupełnia dokumentacja zdjęciowa prowadzona w trakcie wywiadu lub w miejscach związanych z jego tematyką. Tak przygotowane materiały przekazywane są do Archiwum Naukowego Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej, gdzie dostępne są dla wszystkich zainteresowanych. Obecnie Archiwum Etnograficzne Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej liczy 965 jednostek4. Wieloletnia i na tyle intensywna, na ile tylko pozwala muzealna praca, obecność w terenie pozwoliła pracownikom MKL śledzić na bieżąco przemiany kultury Lasowiaków i Rzeszowiaków. W parze ze zmianami dotyczącymi kultury mieszkańców wsi dawnej Puszczy Sandomierskiej szły także zmiany realiów pracy w terenie. Niniejszy tekst poświęcony będzie temu, jak w ostatnich latach zmieniła się sytuacja badacza terenowego na obszarze zainteresowania MKL. Badania terenowe w okresie powojennym Na realia pracy w terenie w okresie, w którym powstawało Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej sporo światła rzucają publikacje i korespondencja Franciszka Kotuli (1900–1983), wybitnego badacza Lasowiaków, Rzeszowiaków i Pogórzan. Osobnego omówienia wymagałaby techniczno-organizacyjna strona prowadzenia badań, w niniejszym tekście skupimy się jedynie na relacjach między badaczem a informatorem. Poznawanie terenu i informatorów oczami Franciszka Kotuli jest o tyle łatwiejsze, że, używając specyficznego, gawędziarskiego stylu, nie stroni on od ujawniania własnych odczuć, emocji, ocen i przeżyć. Sam F. Kotula pozwala towarzyszyć swojemu czytelnikowi przy nawiązywaniu kontaktu z informatorem. Takiego dziadka spotkałem pewnego sierpniowego popołudnia. Siedział na skarpie polnej dróżki w pełnym blasku słońca, które zdawało się z lubością grzać stare kości wąsatego pastucha. (…) Dlaczego nie śpiewam? – zwrócił się do mnie z przekornie przechyloną głową, mrużąc oczy w półuśmiechu. (…) – Widzicie, moje krowy nie są muzykalne, szkoda mi dla nich głosu. (…) Ale dalej już potoczyła się przyjacielska rozmowa, jakbyśmy obydwaj byli bardzo starymi znajomymi (Kotula 1979: 106). Taki opis przypadkowego spotkania, które owocuje wywiadem terenowym, wydaje się dobrze charakteryzować zarówno jeden ze sposobów pracy w terenie F, Kotuli, ale również nastawienie jego informatorów. Niewątpliwie badaczom Rzeszowszczyzny współczesnym Kotuli pomagało to, że poruszali się po wsi, na której żywe były jeszcze wywiedzione z tradycyjnej kultury ludowej normy grzeczności, zgodnie z którymi nawiązanie rozmowy czy choćby pozdrowienie napotkanego mieszkańca wsi było gestem nie tylko mile widzianym przez wiejską wspólnotę, ale nawet przez nią wymaganym (Grochola-Szczepanek 2014: 185). Stan na koniec grudnia 2024 roku. Archiwum Etnograficzne stanowi część Archiwum Naukowego Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. 4 127 �Oczywiście należy pamiętać, że mimo wszystko kontakt z badaczem był kontaktem z kimś obcym, spoza wiejskiej społeczności. Informatorzy byli też świadomi tego, że wywiad jest specyficznym rodzajem interakcji. Co więcej, nie wszyscy akceptowali bez zastrzeżeń wpisaną w niego asymetrię kompetencji kulturowych i pozycji społecznej. Stary tekst jest przedmiotem handlu (…). Ten pogląd, często dziś spotykany, dobitnie wyrażony został przez jednego z informatorów: „Jak pan postawi pół litra i coś do pół litra, to pomyślimy! A co? Wy tam zarabiacie grube tysiące, a my, chłopi, mamy wam śpiewać za darmo? Ja co piątek słyszę, jak z rzeszowskiego radia grają i śpiewają. Panie, głupich już nie ma! Zapłaci pan, będę śpiewał, nie, to pyska nie otworzę!”(Hernas 1976: 8). W późniejszych latach sytuacja badacza terenowego w omawianym regionie zmieniła się. Jak wspominają pracownicy Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej prowadzący badania w latach 80. i 90. XX wieku, badacze nadal witani byli z radością i chętnie przyjmowani w domach. Witającymi byli już jednak bardzo często informatorzy, którzy w dorosłe życie weszli po drugiej wojnie światowej, uczyli się lub pracowali w mieście, a kontakt z miejską kultura i ogólnopolską kulturą masową wpłynął na ich ocenę kultury wsi. Po latach odcinania się mieszkańców Rzeszowszczyzny od wiejskiej kultury, wstydzenia się jej i kojarzenia z biedą, informatorzy różnili się od tych, którzy przyjmowali F. Kotulę. Widziałam to sama: ludzie usiłowali na wszelkie możliwe sposoby sprawić wrażenie, że ludzie tutaj mieszkający z kosmosu przyszli. Tu nie było żadnych tradycji – i tyle. I to też miało znaczący wpływ na jakość wywiadów i ich rodzaj. Gdy się szło w teren, trzeba było mieć cały czas z tyłu głowy tę informację, że oni bardzo chcą rozmawiać, bardzo chcą coś powiedzieć, ale przez lata odcięcia się od swoich własnych tradycji i starania się, by nic o nich nie wiedzieć, konfabulowali. Opowiadali to, co wydawało im się, że ktoś chciałby usłyszeć. Musieliśmy pamiętać o tej konfabulacji, która była nieodzowna. Ludzie, posłuchawszy programów, obejrzawszy występy Mazowsza i Śląska, do takiej stylizowanej „wspaniałej” kultury chłopskiej chętnie się odwoływali. Wywiady musieliśmy weryfikować. Zawsze trzeba było w danej miejscowości zrobić dwa-trzy wywiady na ten sam temat i uzyskiwaliśmy wtedy mniej więcej jakąś wypadkową, w co można było ewentualnie uwierzyć5 – wspomina lata 80. i 90. dr Jolanta Dragan, pracownik MKL w Kolbuszowej. Taka sytuacja, jeśli chodzi o prowadzenie badań terenowych na interesującym nas obszarze, trwała do lat dwutysięcznych, kiedy wieś zaczęła przechodzić kolejną falę przemian gospodarczych i społecznych. Razem ze społecznością wsi zmieniły się także realia pracy w terenie. Współczesne problemy związane z prowadzeniem etnograficznych badań terenowych –doświadczenia z terenu Najważniejszą kwestią w prowadzeniu badań etnograficznych jest nawiązanie kontaktu z terenem. „Większość teoretyków badań terenowych podkreśla, że częstokroć całe powodzenie badań zależy od tego, czy pierwsze kontakty z badanym środowiskiem ułożą się pomyślnie, czy wytworzy się atmosfera obopólnego zaufania” (Kopczyńska-Jaworska 1971: 180). Zdobycie zaufania i sympatii rozmówcy jest jedną z najbardziej istotnych kwestii. Podczas wywiadu powinien on czuć się swobodnie. Przede wszystkim osoba, z którą przeprowadza się wywiad, musi wyrazić zgodę na odbycie rozmowy i jej nagranie. To jak ważna jest świadoma zgoda od dawna podkreślali już praktycy pracy badawczej (zob. Kopczyńska-Jaworska 1971; Atkinson, Hammerslay 2000). Zgoda ta wyrażana była ustnie. W maju 2018 roku weszło w życie unijne rozporządzenie o ochronie danych osobowych RODO6. Od tego czasu idący w teren badacz zobowiązany jest uzyskać pisemną zgodę rozmówcy na nagranie wypowiedzi, wykorzystanie jej do badań, a także publikację i archiwizację (Majewska-Tworek, Śleziak, Tworek, Zaśko-Zielińska 2020: 79). Dokumenty zawierające te zgody stanowią najczęściej plik kartek A4 zadrukowanych różnymi formułkami napisanymi językiem prawniczym. Jeżeli prowadzony jest wywiad zbiorowy, takie dokumenty powinny zostać podpisane z każdą osobą biorącą udział w wywiadzie. Etnograf w pewien sposób zamienia się w urzędnika z teczką pełną dokumentów. Niestety, jak pokazuje doświadczenie badaczy związanych z MKL z kilku ostatnich lat, działa to odstraszająco na potencjalnych rozmówców. W obecnym świecie, w którym pełno jest doniesień medialnych o różnego rodzaju oszustwach czy wyłudzaniu danych 5 6 Wywiad przeprowadzony na potrzeby niniejszego tekstu. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20180001000/U/D20181000Lj.pdf [dostęp: 27.06.2023]. 128 �osobowych, rozmówcy podejrzliwie patrzą na formularze, w jakich takie właśnie dane muszą podać, i które muszą podpisać. Wpływa to na zwiększenie dystansu społecznego pomiędzy badaczem a rozmówcą. Moment podpisywania dokumentów powoduje także dyskomfort u badacza, który zaczyna czuć się jak urzędnik państwowy. Istotną kwestią jest także język użyty w przygotowanych do podpisania formularzach. Treść powinna być napisana prostym językiem, zrozumiałym dla osoby, która ma te dokumenty podpisać (Majewska-Tworek, Śleziak, Tworek, Zaśko-Zielińska 2020: 79). Rozmówcy, którzy w jakikolwiek sposób związani są z działalnością różnego rodzaju instytucji (pracownicy ośrodków kultury, członkowie Kół Gospodyń Wiejskich, zespołów obrzędowych i tanecznych, itp.), zdają sobie sprawę z obowiązujących przepisów i z reguły nie mają problemu z podpisaniem wymaganych zgód i oświadczeń. Inaczej jest w przypadku osób, które nie są w żaden sposób związane z różnego rodzaju instytucjonalną działalnością, ale są depozytariuszami wiedzy na interesujący badacza temat. Często są to osoby w podeszłym wieku, nieraz urodzone jeszcze przed II wojną światową, bywa że mieszkające samotnie. W takich przypadkach bywają sytuacje badawcze, w których wyciągnięcie wymaganych dokumentów mogłoby przekreślić szanse na przeprowadzenie wywiadu. Nieraz zdarza się, że takie osoby opowiadają, że zostały oszukane lub próbowano oszukać ich tzw. metodą na wnuczka. Bywa także, że mieszkańcy danej miejscowości pytani o to, z kim warto byłoby porozmawiać, wskazują kogoś, zaznaczając przy tym, że niedawno został oszukany i wyłudzono od tej osoby pieniądze i sugerują, że lepiej do takiej osoby nie iść. W sytuacjach, w których badacz uzna, że lepiej nie wyciągać wymaganych dokumentów, w Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej przyjęto zasadę nagrania na dyktafon ustanej zgody na wykorzystanie danych osobowych, w takiej sytuacji nagrana zgoda uważana jest za prawnie wiążącą. Bywa także, że rozmówca wyraża ustną zgodę, ale dokumentów woli nie podpisywać – wtedy też wystarczy nagranie zgody. Spory wpływ na to, czy dana osoba podpisze wymagane dokumenty ma także rodzina rozmówcy. Z reguły zachęcają oni rozmówców, aby nie bali się podpisać, ale zdarzają się sytuacje, kiedy to właśnie członkowie rodziny mocno komplikują sprawę. Jedna z badaczek zetknęła się z sytuacją, kiedy informatorka wyraziła ustną zgodę, która została nagrana, ale następnego dnia do Muzeum zadzwoniła osoba z jej rodziny z oskarżeniami o oszustwo i groźbą zgłoszenia sprawy na policję – domagała się skasowania wywiadu. Inny przykład ingerencji rodziny to wywiad, którego rozmówca udzielił bardzo chętnie, nie miał oporów przed podpisaniem dokumentów, ale w momencie podpisywania formularzy wkroczyła jego żona, zabraniając mu podpisania czegokolwiek. Badacze terenowi stosują dwie „szkoły” podpisywania formularzy. Część z nich dopełnia formalności na samym początku rozmowy, licząc się z możliwością odmowy i zaprzepaszczenia szansy na wywiad, z kolei inni po uzyskaniu ustnej zgody prowadzą wywiad, a dokumenty wyciągają na koniec spotkania – wtedy rozmówca jest już mniej spięty, atmosfera jest luźniejsza i istnieje większa szansa na podpisanie wymaganych dokumentów. Fot. 2. Podpisywanie zgody na wykorzystanie wizerunku na potrzeby filmu, Kolbuszowa Górna, 2014, fot. W. Dragan 129 �Uzyskiwanie zgody w projektach realizowanych przez Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej Jak wspomniano, pierwszy duży projekt badawczy dofinansowany ze źródeł zewnętrznych realizowany przez Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej to Źródła kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej. Podczas realizacji tych badań nie trzeba było podpisywać żadnych oświadczeń, wystarczyła wyrażona przez rozmówcę ustnie zgoda. Dobrą okazją do nawiązaniu kontaktu było zagadnięcie przechodnia, rowerzysty, osoby pracującej w polu. Często zapytanie o drogę czy o kapliczki znajdujące się w danej miejscowości stanowiło dobry pretekst do nawiązania rozmowy. Jeśli rozmówca wyraził chęć, wyciągano dyktafon i prowadzono wywiad. Właściwie można to było zrobić gdziekolwiek, co obrazują dołączone do wywiadów fotografie, na których uchwycono moment rozmowy prowadzonej w polu czy na progu domu. Nie podpisywano żadnych umów ani oświadczeń. Przy kolejnych projektach zalecane było już, w miarę możliwości, podpisywanie zgód lub nagranie zgody, ale w praktyce wyglądało to różnie. W ostatnim etapie badań etnograficznych realizowanych w ramach projektu Folklor Rzeszowiaków – obraz przemian (2014–2016), niektórzy badacze nagrywali na dyktafon wyrażone ustanie zgody. W następnym projekcie badawczym Dziedzictwo kulinarne mieszkańców dawnej Puszczy Sandomierskiej (2016–2017) nagranie wyrażonej przez rozmówcę zgody na wykorzystanie danych osobowych i informacji uzyskanych podczas wywiadu było już obligatoryjne – w opracowaniu wywiadu należało podać czas, w którym rozmówca wyraża zgodę. Przy dwóch ostatnich projektach: Kolędowanie na Rzeszowszczyźnie (2018–2019) oraz Las w życiu i kulturze mieszkańców Rzeszowszczyzny (2021–2023) wymagano podpisania formularzy zgód7. Gdyby z jakiś względów nie było to możliwe, to należało nagrać zgodę na dyktafon i w opracowaniu wywiadu podać czas, w którym zgoda została wyrażona. W związku ze zwiększonym sformalizowaniem badań terenowych widać, że coraz trudniej jest przeprowadzić swobodny, naturalny wywiad z przypadkowo napotkaną osobą. Przy dwóch pierwszych projektach zdarzało się, że badacz szedł w teren i na miejscu szukał informatorów. Organizowano wtedy także obozy badawcze, które trwały kilka dni. W tym czasie badacze starali się nawiązać kontakt z badanym środowiskiem i przeprowadzić jak najwięcej wywiadów. Następne projekty podzielone były na sezony badawcze i badacze już indywidualnie umawiali się na badania w wybranym przez siebie momencie. Fot. 3. Wywiad z członkinią Zespołu Obrzędowego „Lasowiaczki” z Baranowa Sandomierskiego, 2016, fot. J. Radwański W badaniach realizowanych przez Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej wymagane jest podpisanie następujących dokumentów: oświadczenie o wyrażeniu zgody na wykorzystanie wizerunku, oświadczenie woli o przetwarzaniu danych osobowych oraz umowa licencyjna. Pracownicy MKL w Kolbuszowej współpracują także przy projektach badawczych z innymi instytucjami kultury z naszego regionu – każda instytucja ma swoje wzory zgód. 7 130 �„Profesjonalni” informatorzy W związku ze opisanymi wyżej przemianami warunków pracy badawczej, obecnie przed udaniem się w teren badacze kontaktują się zazwyczaj z lokalnym ośrodkiem kultury, sołtysem, Kołem Gospodyń Wiejskich czy księdzem. Celem tego jest dowiedzenie się, z kim w danej miejscowości można by przeprowadzić wywiad, aby potem wystosować prośbę o zaaranżowanie takiego spotkania. Jest to niekwestionowana pomoc – pośrednik, który dobrze zna teren i jest w nim osobą rozpoznawalną, wprowadzając badacza do lokalnego środowiska zapewnia mu niejako kredyt zaufania, dzięki czemu badacz staje się mniej „obcy” dla osoby, z którą ma przeprowadzić wywiad. Należy przy tym pamiętać, że osoby, do których zwraca się badacz w celu uzyskania pomocy w doborze potencjalnych informatorów w pewny sposób mogą mieć wpływ na kształt i przebieg badań (Atkinson, Hammerslay, 2000: 84). Badacze często są odsyłani do „profesjonalnych informatorów”. Z reguły są to osoby bardzo zasłużone dla lokalnej społeczności i kultury, dysponujący dużą wiedzą na różne tematy. Niejednokrotnie takie osoby udzieliły już wielu wywiadów, zarówno etnografom, ale także dziennikarzom, bywają to osoby medialne. Zdarza się, że to oni narzucają temat rozmowy, czasami odnosi się także wrażenie, że mówią to, co uważają, że badacz chciałby usłyszeć. Oczywiście nie należy kwestionować wartości takich wywiadów, ale każdy badacz, który doświadczył terenu wie, że czasami najciekawsze informacje pozyskuje się od osób, których nikt w okolicy nie poleciłby do rozmowy. Korzystając z kontaktów poleconych przez lokalnych pośredników coraz trudniej do takich właśnie osób trafić – a jeśli już uda się trafić, to ze względu na zbiurokratyzowanie badań terenowych trudnym zadaniem bywa przezwyciężenie ich podejrzliwości i niechęci do podpisywania wymaganych dokumentów. Pandemia a prowadzenie badań terenowych W ostatnim czasie na prowadzenie etnograficznych badań terenowych wpływ miała także pandemia. W tym szczególnym okresie, w miarę możliwości, prowadzono w Muzeum Kultury Ludowej badania terenowe, zarówno w ramach projektów, jak i bieżącej pracy muzealnej. W wywiadzie etnograficznym bardzo ważna jest interakcja pomiędzy badaczem a rozmówcą. Istotna jest mimika, gestykulacja, mowa ciała. Pandemia zwiększyła dystans społeczny. Noszenie maseczek podczas wywiadu powodowało, że trudniej było dostrzec reakcję rozmówcy na temat, który był poruszany w rozmowie – na przykład, czy wywołuje uśmiech, zakłopotanie, czy niechęć. W czasie jej trwania niektórzy potencjalni rozmówcy odmawiali spotkania lub przesuwali je na porę letnią, kiedy będzie można przeprowadzić je na świeżym powietrzu. Niektórzy dopytywali o szczepienia. W ogóle sama pandemia była tematem, który powracał w rozmowach, czasami rozmówcy wiele czasu poświęcali na wyrażanie swojej opinii o zaistniałej sytuacji, co oczywiście samo w sobie ma dużą wartość badawczą. W czasie pandemii przeprowadzane były także wywiady w formie online lub telefonicznej. Takie wywiady przedstawiają z reguły niską wartość merytoryczną. W badaniach etnograficznych niezwykle ważna jest interakcja między badaczem a badanym oraz jej kontekst. Bardzo często kanwą dalszej rozmowy są pokazywane przez rozmówcę stare zdjęcia czy różnego rodzaju przedmioty, które mają dla niego wartość sentymentalną. Widząc reakcję rozmówcy na omawiane zagadnienia, podejmuje się decyzje, o czym rozmawiać w dalszej części wywiadu. Należy także pamiętać, że większość rozmówców to osoby starsze, miewające już problemy ze słuchem, które w małym stopniu posługują się współczesnymi technologiami. Przeprowadzenie z takimi osobami wywiadu online, nawet przy pomocy ich rodziny, może być trudne i powodować u rozmówców dyskomfort i niechęć. Starsi rozmówcy przyzwyczajeni są do bezpośrednich kontaktów, wręcz cierpią na ich brak. W wielu wywiadach pojawia się wątek, w którym narzekają na to, że współcześni ludzie nie spędzają ze sobą już tyle czasu, co kiedyś, a każdy zamyka się w swoim domu przed telewizorem: Teraz? Siedzi w domu, telewizor. Na przykład dawniej w żniwa, po robocie się umył, pochlapał. Sąsiad do sąsiada bez drogę, zapaliły, pogadały. Teraz nie widać, żeby sąsiady siedziały razem8. 8 Archiwum Naukowe Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej: MKL-AE 614/2. 131 �Fot. 4. Wywiad przeprowadzany w czasie pandemii z ostatnim we wsi mieszkańcem chałupy pod strzechą, Widełka, 2021, fot. J. Radwański Podsumowanie Prowadzenie badań terenowych to jedna z podstaw działalności muzeów o charakterze etnograficznym. Z badaniami etnograficznymi nierozerwalnie wiążą się kwestie etyki badawczej. Osoba, z którą prowadzony jest wywiad etnograficzny, powinna wyrazić na jego przeprowadzenie świadomą i dobrowolną zgodę9. Świadoma zgoda jest kwestią niepodlegającą dyskusji. Ale już liczba dokumentów, które rozmówca obecnie powinien podpisać, wyrażając zgodę na przeprowadzenie wywiadu, wywołuje w środowisku badawczym kontrowersje. Nadmierna biurokratyzacja i wytwarzanie wielu dokumentów przysparza w terenie licznych problemów – zwiększa dystans między rozmówcą a badaczem, wzbudza nieufność i podejrzliwość, „usztywnia” sytuację badawczą. Niniejszy artykuł pokazuje, jak na przestrzeni lat zmieniało się podejście rozmówców do badaczy i prowadzonych przez nich badań terenowych na obszarze działania Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. Pomimo napotykanych trudności instytucje zajmujące się kulturą ludową powinny prowadzić badania etnograficzne. Jest to kwestia niezwykle ważna, jako że kultura ludowa w Polsce jest żywa i stale się zmienia. Stałe rejestrowanie zjawisk zachodzących w tej dziedzinie jest istotne nie tylko dla zrozumienia zachodzących zjawisk, ale także stanowi cenną pomoc dla przyszłych pokoleń badaczy. Niezależnie od przemian wiejskiej kultury jedną z cech dobrego badacza terenowego jest wyczucie terenu i zamieszkującego go ludzi, zrozumienie i nawiązanie przyjaznej relacji pomimo napotykanych na drodze różnych trudności. Pisał o tym Franciszek Kotula, niestrudzony badacz Rzeszowszczyzny: Jeśli jest jakaś moja zasługa, tak w gromadzeniu materiałów, jak i ich opracowywaniu, to tylko dlatego, że nauczyłem się słuchać głosu terenu, rozumieć jego mowy, wyciągnąć z tego odpowiednie wnioski. A to Właściwe traktowanie uczestników badań wyraża się już w ich prawie do dobrowolnego i świadomego wyrażenia zgody na udział w badaniu, a także w prawie do odstąpienia od wyrażonej zgody na każdym etapie procedury badawczej, czyli także już po zakończonym nagraniu. Dobrowolna zgoda interlokutora obejmuje zarówno udział w rozmowie, jak i przekazanie nagrania do archiwizacji, jego przechowywanie oraz udostępnienia na ustalonych warunkach (Majewska-Tworek, Śleziak, Tworek, Zaśko-Zielińska 2020: 57). 9 132 �wcale nie jest trudne, trzeba tylko podchodzić do ziemi jak do matki, z czułością i miłością. I te słowa nie są wyrazem jakiegoś sztucznego patosu, ale prawdziwego uczucia. Zakończę westchnienie nieco w stylu romantyzmu: z terenem trzeba się powiązać iście wieczystymi ślubami. Ale to nie jest równoznaczne z niewolnictwem. Takie małżeństwo musi być wynikiem wyboru i dobrowolnej decyzji. Ale też… „dopóki śmierć nas nie rozłączy”(Kotula 1973: 299). Streszczenie Tekst poświęcony jest wpływowi przemian wsi i jej kultury na sposób prowadzenia badań na terenie zamieszkiwanym przez Lasowiaków i Rzeszowiaków, na obszarze działania Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. Warunki pracy terenowej zmieniły się w ponad pięćdziesięcioletnim okresie działania Muzeum. W latach 60. i 70. badacze penetrowali wieś, której kultura skłaniała ludzi do otwartości, a nawiązanie dialogu nawet z obcym człowiekiem było jednym z wymogów zasad grzeczności. W latach 90. i 2000. wieś na badanym terenie zmieniła się znacząco. Katalizatorem, który przyspieszył zmiany w ostatnich latach, była pandemia COVID-2019 oraz wprowadzenie ustawy RODO, nakładającej na badaczy obowiązek uzyskiwania zgód na przetwarzanie danych osobowych. Przemiany te utrudniły prowadzenie spontanicznych wywiadów terenowych, co zmieniło rodzaj i charakter przeprowadzanych rozmów. Słowa klucze: Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej, badania terenowe, metodologia badań, pandemia, RODO 133 �Bibliografia: Archiwum Naukowe Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej: MKL-AE 614/2. Atkinson, P., Hammerslay, M., (2000). Metody badań terenowych (przeł. S. Dymczyk). Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo. Grochola-Szczepanek, H. (2014). Grzecznościowe zachowania językowe w środowisku wiejskim na przykładzie gwary spiskiej w Polsce, Jezikoslovni Zapiski, 20 (1), 175–188. Hernas, Cz. (1976). Upadająca kultura. W: F. Kotula, Znaki przeszłości. Odchodzące ślady zatrzymać w pamięci (s. 5–22). Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Kopczyńska-Jaworska, B. (1971). Metodyka etnograficznych badań terenowych. Warszawa-Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Kotula, F. (1973). Z doświadczeń, pracy i przemyśleń regionalisty. Lud, r. LVII, 263–300. (1979). Muzykanty. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Majewska-Tworek, A., Śleziak, M., Tworek, A., Zaśko-Zielińska, M. (2020). Od rozmowy do korpusu, czyli jak zbierać i archiwizować dane mówione. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski. Netografia: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20180001000/U/D20181000Lj.pdf [dostęp: 27.06.2023]. Spis ilustracji: Fot. 1.Wywiad przeprowadzany na progu domu, Kuryłówka, 2008, fot. A. Mazur. Fot. 2. Podpisywanie zgody na wykorzystanie wizerunku na potrzeby filmu, Kolbuszowa Górna, 2014, fot. W. Dragan. Fot. 3. Wywiad z członkinią Zespołu Obrzędowego „Lasowiaczki” z Baranowa Sandomierskiego, 2016, fot. J. Radwański. Fot. 4. Wywiad przeprowadzany w czasie pandemii z ostatnim we wsi mieszkańcem chałupy pod strzechą, Widełka, 2021, fot. J. Radwański. 134 �CZĘŚĆ IV. OPINIE ��Damian Danak Fundacja Entropia EKSPOZYCJE ETNOGRAFICZNE – NOTATKI Z TERENU W poniższym tekście chciałbym zaprezentować Ziemię Lubuską z „etnograficznego lotu ptaka”. Odnosząc się do tytułu zwrócę uwagę na kilka mniej lub bardziej oczywistych ekspozycji etnograficznych, które zostały przygotowane przez Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze-Ochli. Samo określenie ekspozycja ma swój rodowód w języku łacińskim i oznacza pokazanie czegoś, opis, narrację, wyjaśnienie, wytłumaczenie (Korpanty 2001: 267). Ekspozycja jest bardzo zbliżona w znaczeniu do słowa etnografia, które opisuje, przedstawia świat poszczególnych kultur, grup czy zjawisk z perspektywy badacza, przez pryzmat jego zanurzenia w kulturze, wrażliwości, dystansu, wyobraźni. Nazwa Ziemia Lubuska pochodzi od miejscowości Lubusz, w której w XII w. miała powstać siedziba diecezji katolickiej. Z powodu zawirowań politycznych tak się jednak nie stało. Dziś Lubusz (niem. Lebus), od którego wzięła się nazwa regionu i województwa znajduje się na terenie Republiki Federalnej Niemiec. Ziemia Lubuska położona jest na styku kilku większych regionów historycznych: Wielkopolski, Śląska, Dolnych Łużyc i Brandenburgii. Region ten można określić jako kulturowe pogranicze. Już w późnym średniowieczu etnicznie słowiańskie tereny w szybkim tempie zostały zdominowane przez ludność niemieckojęzyczną. Jednak jeszcze pod koniec XIX w. istniały tu enklawy, pojedyncze wioski, w których używano języka słowiańskiego, np. Stary Kisielin pod Zieloną Górą, czy Chyże pod Krosnem Odrzańskim. Po zakończeniu II wojny światowej nastąpiła niemal całkowita wymiana ludności – wysiedlono również słowiańskich Dolnołużyczan, uznając ich za ludność nazbyt zniemczoną i niepolską. Na Ziemię Lubuską przybyli migranci z różnych stron przedwojennej Polski. Bardziej zwarte grupy etnograficzne, które do dziś zachowały swoją odrębność to Górale Bukowińscy zwani także Czadeckimi, Poleszucy, Kresowiacy, Łemkowie czy Romowie. Odrębność etnograficzna najbardziej widoczna jest w kulturze kulinarnej, szczególnie tej związanej z obrzędowością doroczną. Na uwagę zasługuje jedyna grupa autochtoniczna z tzw. Regionu Kozła. To kilka wsi położonych w okolicach Babimostu, które między I a II wojną światową leżały po niemieckiej stronie granicy. Nazwa Region Kozła pochodzi od charakterystycznych instrumentów kozła białego i czarnego, jest to rodzaj dud napędzanych skórzanym miechem, trzymanym pod pachą. Ten mikroregion cechuje bogactwo nadal żywej kultury tradycyjnej. W 2022 roku Stowarzyszenie Akademia Tradycji było inicjatorem przeprowadzenia badań etnograficznych w Regionie Kozła, które prezentowane są na stronie internetowej wregioniekozla.pl. Innym spojrzeniem na etnografię Ziemi Lubuskiej jest poszukanie współczesnych wyróżników charakterystycznych dla tego regionu. Bliskość niemieckiej granicy zdeterminowała kilka czynników kulturowych, o czym w dalszej części tekstu. Jest to najbardziej zalesione województwo w Polsce. Dominują tu uprawy leśne, głównie sosna. Lubuskie jest największym skupiskiem robinii akacjowej, która została sprowadzona tu w XIX w. będąc świetnym materiałem na paliki prowadzące winorośl. Akacja dobrze utrzymuje strome brzegi winnicy. Jest jednak gatunkiem inwazyjnym. Omawiany obszar jest jedynym historycznym rejonem winiarskim w naszym kraju. Od co najmniej dekady obserwowany jest renesans kultury winiarskiej w całym regionie. W Muzeum Etnograficznym w Zielonej Górze-Ochli możemy zobaczyć ekspozycję winiarską prezentowaną w osiemnastowiecznej wieży winiarskiej z Budachowa, z archaicznym typem winnicy palikowej obok. Kilka słów należy zamieścić także na temat lubuskiego fenomenu żużlowego. Jak żadna inna dyscyplina sportowa porywa ona rzesze Lubuszan, tak z północy jak i z południa regionu. Toczy się to wokół „świętej wojny” między dwoma stolicami – wojewódzkim Gorzowem Wielkopolskim i samorządową Zieloną 137 �Górą. Wracając do kwestii granicy niemieckiej to w latach 90. XX w. mocno odcisnęła ona swoje piętno na szmuglowaniu tańszych wyrobów z naszego kraju oraz na złodziejskich wypadach zwanych jumą. Nazwa wzięła się od pociągu, który wyjeżdżał do naszych zachodnich sąsiadów o godzinie dwunastej w południe z Zielonej Góry. Duże zapotrzebowanie na rzeźby ogrodowe z masy solnej i tworzywa sztucznego, uczyniło z lubuskiego zagłębie krasnali ogrodowych. W Nowej Soli z inicjatywy producentów powstał Park Krasnala – rodzaj parku rozrywki z Największym Krasnalem Ogrodowym na świecie. Najważniejszym i najbardziej oczywistym miejscem w regionie, gdzie prezentowane są ekspozycje etnograficzne jest Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze – Ochli. Są tu cztery główne sektory budownictwa tradycyjnego z regionów: Dolne Łużyce, Wielkopolska, Dolny Śląsk oraz zagroda z Bukowiny Rumuńskiej. Ważnym elementem ekspozycyjnym są przejawy kresowej kultury materialnej i niematerialnej. Dominującym typem ekspozycji w muzeum jest etnografia historyczna rozumiana jako „(…) dyscyplina prowadząca studia nad dziejami ludów i kultur przy zastosowaniu konceptualnego podejścia antropologicznego względem źródeł historycznych analizowanych zgodnie z wymaganiami warsztatu historycznego konfrontowanych w toku badań ze źródłami archeologicznymi, etnograficznymi i wszelkimi innymi danymi przydatnymi do rekonstrukcji przeszłości kulturowej” (Posern-Zieliński 1987: 91–92). Zabytki kultury niematerialnej zaaranżowane w formie naśladującej życie codzienne oddają mentalité, czyli nawyki mentalne, powszechnie żywione przekonaniami, stereotypami o świecie, człowieku i życiu (Polasik 2007: 18). Charakterystycznym zabiegiem jest na przykład zdejmowanie z ekspozycji narzędzi w okresie świątecznym. W działalności naukowej i popularyzatorskiej Muzeum Etnograficznego w Zielonej Górze-Ochli etnografia historyczna płynnie przechodzi w klasyczną etnografię. Za przykład podam projekt badawczy realizowany w 2016 roku przez muzeum pt. „Dom i zagroda”, w którym poprzez wywiady etnograficzne oraz materiał historyczny przedstawiono pejzaż kulturowy regionu lubuskiego związany z domem rodzinnym rożnych grup etnograficznych. Innym przykładem badań etnograficznych jest opis wybranych zespołów folklorystycznych z terenu województwa lubuskiego, które zasadniczo można podzielić na dwa typy: pierwszy to te kultywujące odrębność etnograficzną w repertuarze, instrumentarium, stroju i drugie to takie, które tworzą nową, sfolkloryzowaną rzeczywistość. Specyficznym rodzajem ekspozycji w Muzeum Etnograficznym w Zielonej Górze-Ochli jest pewna interpretacja na temat istniejących jeszcze lub nieistniejących już w terenie zabytków. Dochodzi tu do tworzenia pewnej imitacji – symulakrum. Ekspozycja muzealna staje się dekoracją, która ma zabrać widza w świat sielankowego świata dawnej wsi. Tradycyjne wypełnienie konstrukcji szkieletowej w postaci glinianego szachulca czy wypalanej cegły zastępowane jest betonowym bloczkiem, kamienna rzeźba w rekonstrukcji wykonana jest z masy solnej i tworzywa sztucznego. Niesie to za sobą dwa zagrożenia. Jedno to porzucenie przez muzeum misji pozyskiwania i ratowania cennych, istniejących w terenie obiektów. Drugie to robienie z muzeum parku rozrywki. Ekspozycje etnograficzne w działalności muzealnej wydają się być możliwym i bardzo wskazanym kierunkiem. Nie jest to jednak oczywista i akceptowana przez wszystkich droga. Zagrożeniem może być tu komercjalizacja i upolitycznienie muzeów. Warto szukać tropów etnograficznych w miejscach pokrewnych do muzeów, jak galeria sztuki współczesnej i innych, jak witryna internetowa, park tematyczny. Streszczenie Prezentacja Ziemi Lubuskiej z „etnograficznego lotu ptaka”, skupiajaca się na opisie działalności ekspozycyjnej realizowanej w Muzeum Etnograficznym. Słowa klucze: lubuskie, etnografia, ekspozycja, muzeum 138 �Bibliografia: Korpanty, J. (red.) (2001). Mały słownik łacińsko-polski, Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN. Posern-Zieliński, A. (1987). Etnohistoria, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa–Poznań: Wydawnictwo PWN, s. 91–94. Polasik, K. (2007) Antropologiczny rekonesans historyka. Szkice z antropologii historycznej, Bydgoszcz: Oficyna Wydawnicza Epigram. Baudrillard, J. (2005). Symulakry i symulacja, tłum. S. Królak, Warszawa: Sic! Danak, D. (red.) (2016). Dom w lubuskim pejzażu kulturowym, Ochla: Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze z siedzibą w Ochli. Danak, D., Śmigielski, W. (2017). Rozczerwona Kalina – pieśń i poezja na Ziemi Lubuskiej, Zielona Góra: Muzeum Etnograficzne. 139 ��� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia w muzeum : idee, drogi, tropy Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne, kolekcjonerstwo, kolekcje etnograficzne Description An account of the resource Etnografia w muzeum : idee, drogi, tropy / red. nauk. Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz, Ciechanowiec-Wrocław 2025, 139 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja naukowa Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz Publisher An entity responsible for making the resource available Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/13fe8651f1e94a06d60c955426bc4e03.jpg a4286a90268587d081f439968d147996 https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/6e838c7d2f14140bdeac60098711fe8d.jpg b8c85046d4f2aeba921a2f620a4545fd https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/92133ed78d42aca089f7c0011f4d3be6.jpg d171c09c62996d416464eee94107d394 https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/18271cfccc41754283f319d8605bc065.jpg 14682ed7af3eb2f4ce833a1838e4717c https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/03440e6e715039263e9a474ded2cb473.jpg 1f493811c54a11bde86730936bffc05a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025/ Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource badania terenowe ; IEiAK UŁ ; Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ; Etno-Foto-Teren 2025 Description An account of the resource Fot. 1 Badaczki na polanie górskiej, patrzące na Tatry. Badania Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej w Murzasichlu, 1954 r. (ze zbiorów Etnograficznego Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej IEiAK UŁ) Fot. 2 Filmowanie wieczerzy wigilijnej w Żabnicy, pow. Żywiec. Studenckie praktyki terenowe i badania pracowników Katedry Etnografii UŁ,1961 r. (ze zbiorów Etnograficznego Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej IEiAK UŁ) Fot. 3 Studentka Elżbieta Królikowska zbiera materiał w terenie. Studenckie praktyki terenowe i badania pracowników Katedry Etnografii UŁ dotyczące przemiany kultury ludowej pod wpływem industrializacji i urbanizacji, Stawek, gm. Bełchatów, 1963 r., fot. Olga Mulkiewicz (ze zbiorów Etnograficznego Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej IEiAK UŁ) Fot. 4 Badaczki po pracy terenowej. Polsko-bułgarskie badania Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej nad rodziną, Gramada, 1971 r. (ze zbiorów Etnograficznego Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej IEiAK UŁ) Fot. 5 Studentka Maria Grzechnik wśród drzew, studenckie badania terenowe we wsiach Goryń, Chociw, Ruda, Kolonia Zawady, Sieradz, 1985 r. (ze zbiorów Etnograficznego Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej IEiAK UŁ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Etnograficzne Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej IEiAK UŁ Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 9.02.2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource fotografia cyfrowa https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/a6a3542d8563c468008dca9e097d1c41.pdf a384c4d777f93a6704ee97a7aa1455a4 PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAZOWSZE. SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 80/III INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �O S K A R K O L B E R MAZOWSZE SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń 2024 G �WYDANO ZE ŚRODKÓW MINISTRA EDUKACJI I NAUKI Recenzenci prof. dr hab. Bożena Muszkalska prof. dr hab. Teresa Smolińska Opracowanie bibliografii i indeksów EWA ANTYBORZEC IWONA CHMIELEWSKA Copyright by: Instytut im. Oskara Kolberga Poznań 2024 ISBN 978-83-97-1695-0-0 Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Doskonała Nauka II” R A D A N A U K O W A Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący, członkowie: Ewa Antyborzec, Jan Adamowski, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska �BIBLIOGRAFIA WYKAZ LITERATURY CYTOWANEJ I ODNOTOWANEJ PRZEZ KOLBERGA Anonim tzw. Gall Kronika polska, przełożył R. Grodecki, przekład opracował, wstępem i przypisami opatrzył M. Plezia, Wrocław-Kraków 1965, BN I nr 59; Martini Galli Chronicon, wydanie J. W. Bandtkiego, Warszawa 1824; Galla kroniki w: Pomniki dziejowe Polski, wydał A. Bielowski, T. 1, Lwów 1864, s. 379–484. A.O. zob. Osipowicz A. Albertrandi J. Dzieje Królestwa Polskiego krótko lat porządkiem opisane, Lwów 1846, T. 1, s. 270. Aleksiejew P. Cerkovnyj Slovar, Sankt Petersburg 1794. Ambroży Korczbok Rożek zob. Rej M. Anczyc W.L. Obrazy krakowskie (Szopka czyli jasełka i gwiazdka w Krakowie), „Tygodnik Ilustrowany“ 1862, T. V, nr 137. Antoni J. zob. Rolle A.J. Baka J. Uwagi o śmierci niechybnej wszystkim pospolitej wierszem wyrażone, przedruk z przedmową R. Korsaka b. m. 1807; pierwodruk: Wilno 1766. Baliński M. Powieści ludu spisane z podań, Warszawa 1842. Baliński M., Lipiński T. Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, T. 1: Warszawa 1843. Bandtkie J.S. Dzieje narodu polskiego, T. 1, Wrocław 1833. [Bandtkie J.S.] Bezimienny z Wrocławia O dawności Warszawy, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 3 (nr 10), s. 4. J.S.B. Sobudki. Góra Sobótska, „Pamiętnik Warszawski” R. V: 1819, T. 14, s. 374, 376 i 377. Bandtkie-Stężyński J.W. Historia prawa polskiego, Warszawa 1850. �6 Bartoszewicz J. Biskupstwo płockie w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, Warszawa 1860, T. 3, s. 661–666. – Bona Sforcyja, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. IV: 1860, s. 20–29. – Czerniaków, „Księga Świata” 1852, cz. II, s. 7–15. – Falenty, „Księga Świata” 1852, cz. I, s. 144–145. – Kobyłka, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” na rok zwyczajny 1852, s. 19–24. – Kościoły warszawskie rzymsko–katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 5–27. [Bartoszewicz J.] Kościół Radzymiński. Uroczystość poświęcenia. Proboszcze: Nagurczewski i Narbutt, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 502–521. Bartoszewicz J. Łazienki, ,,Księga Świata” 1856, cz. II, s. 147–151. [Bartoszewicz J.] J.B. Mazowieckie Księstwa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 18: Warszawa 1864, s. 220. Bartoszewicz J. Mazowsze – Mazury, czym się od innych krajów i mieszkańców polskich odznaczały, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” na rok 1865 J. Ungra, Warszawa [1864], s. 97. – Radziejowice, ,,Księga Świata” 1859, cz. I, s. 83–94. – Skierniewice, „Księga Świata” 1859, cz. II, s. 45– 52 i s. 111–123. [Bartoszewicz J.] Wiadomości krajowe, „Dziennik Warszawski” R. 5: 1855, nr 184, Bechstein L. Der Sagenschatz und Sagenkreise des Thüringerlandes, Hidburghausen: Kesselring, Bd. 1–4: 1835–1838. Berwiński R.W. Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, T. 1–2, Poznań 1854. Bezimienny z Wrocławia zob. Bandtkie J.S. Bielany, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 129 i 132. Bielowski A. Wstęp krytyczny do dziejów Polski, Lwów 1850. Bielski M. Kronika polska… nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego, wydana, w: Zbiór pisarzów polskich, wyd. A. Gałęzowski, T. 11, Warszawa 1829; toż, wyd. J. Turowskiego, T. 1–2: Sanok 1856; pierwodruk: Kraków 1597. – Satyry, Kraków 1856; przedruk krytyczny W. Wisłockiego Marcina Bielskiego Satyry, Kraków 1889. Bobrowski P. Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, T. 2, Sankt–Petersburg 1863 (nota za: Estreicherem). �7 Bogusławski W. zob. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale Bohomolec F. Kurdesz, toż w: Poezja polskiego Oświecenia. Antologia, opracował J. Kott, Warszawa 1954, s. 55–56. – Pochwała wesołości. Pieśń X. F. Bohomolca „Dziennik Wileński” 1817 T. 5, s. 562– 564. Bokiewicz L. Opis powiatu Radzymińskiego pod względem topograficzno-historycznym, statystycznym, higienicznym i lekarskim, Warszawa 1872. Borderie A. de la Usages de la féodalité en Haute et Basse – Bretagne, „Mèlusine”, T. III: 1886–1887, s. 274–275, 317–319, 347–348 i 368–369. Brodziński K. O tańcach narodowych w: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860 s. 97–119. – Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829 s. 97–98. Budziński A. Poszukiwania archeologiczne w b. guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 1, s. 230–243. Buliński M. Historia kościoła polskiego (epoka piastowska), T. 1, Kraków 1873. Bzowski A. Thaumaturgus Polonus, sen de vita et miraculis S. Hiacynthi, Venetia 1606. Cab. i Br. Ch[lebowski] Łomża w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, T. V: Warszawa 1884, s. 699–714. Cellariusz A. Regni Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniiae, Amsterdam 1659. Chełchowski S. Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza, „Wisła” 1888, T. 2, s. 122–151. Chlebowski B. Przegląd piśmienniczy, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, (seria III), nr 299. – Zadania historii i literatury polskiej wobec warunków i czynników jej dziejowego rozwoju, „Ateneum” (Warszawa), 1885 T. 1, s. 88–111 i 302–332. Chłopi mazowieccy w lesie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 4 (z ryciną). Chłopicki E. Wiosenna wycieczka w Czerskie, ,,Kłosy” 1871, T. 13, nr 329, s. 248–249, nr 330, s. 362–363, nr 333, s. 311–313, nr 335, s. 341–342, nr 338, s. 402–404. �8 Chodakowski Dołęga zob. Czarnocki A. Chromy D. O uprawie i obrabianiu lnu „Kalendarz Astronimiczno-Gospodarskim” na rok zwyczajny 1855 J. Jaworskiego, Warszawa [1854], s. 134. Ciszewski S. Bitka. Lepianka. Ziemianka. Murowana, „Wisła” 1888, T. 2, s. 366–368. Clüver F. (Cluveris) Introductionis in Universam Geographiam tam Veteram quam Novam libri VI, Amsterdam 1729. Connor B. The history of Poland in several letters to persons of quality, giving an account of the antient and present state of kingdom, historical, geographical, physical, political and ecclesiastical, T. 1–2, Londyn 1698. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, wodewil z muzyką J. Stefaniego, libretto W. Bogusławski, premiera: Warszawa 1794; zob. W. Bogusławski Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, Wrocław 1956, BN I 162. Czajewski W. Kurpie, ,,Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny” 1881, T. 1, nr 12, s. 561–567 i T. 2, nr 13, s. 33–44. – Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 295–298. [Czarnocki A.] Dołęga Chodakowski Z. List do Jana Łobojki z 29 stycznia 1822, „Dziennik Wileński” T. 1, s. 540–542. Toż w: Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 339–341. – O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, wyd. A.Z. Helecel, Kraków 1835; pierwodruk: „Ćwiczenia Naukowe” 1818, T. II, nr 5, s. 3–27. Toż w: Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 19–38. Czelakowski F.L. Odgłos pieśni czeskich, przekład A. Szukiewicz, Wrocław 1840; pierwodruk: Slovanské národni pisně, Sv. I–III Praha 1822–1827. Czerniawski K. Charakterystyka tańców, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 293–354. – O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860. Dachnowski J.K. zob. Symfonie anielskie Dalin O. Geschichte des Reiches Schweden, Greifswald 1756. �9 Dama dla uciechy młodzieńcom i pannom, w której się zamykają tańce i padwany rozmaite teraz na nowo wydane, w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku, wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XIX, s. 67–91. Damse J. zob. Gałganuch czyli trójka hultajska Deotyma zob. Łuszczewska J. Deszcz kilkakrotnie wznowiony, „Kurier Warszawski” 1827, nr 167. Dębski W. Sprostowanie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIVI, nr 355. – Źródła rzeki Orzyca, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 347. Długosz J. Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1–5 Kraków 1867–1870, w: tegoż Dzieła wszystkie, wyd. staraniem A. Przezdzieckiego, T. 2–6, przekład K. Mecherzyńskiego. Toż pt. Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, redakcja i wstęp J. Dąbrowski, tekst łaciński ustaliła i przedmową zaopatrzyła W. Semkowicz-Strzelecka, na j. polski przełożył S. Gawęda [i inni], przekład polski przejrzał M. Plezia, T. 1–6 Warszawa 1961 – 1973; pierwodruk: Historia Polonica, Dobromil 1614–1615 (libri I–VI), Lipsk 1711 (całość). Dmochowski T.S. Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa 1860. Dobrovski J. Slawin: Bothschaft aus Böhmen an alle Slawischen Völker, oder Beiträge zur Kenntniß der Slawischen Literatur nach allen Mundarten, Prag 1806; toż Prag 1834. Dołęga Chodakowski zob. Czarnocki A. Dominik M. zob. Magnuszewski D. Dziekoński T. Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy” J. Ungra na rok 1860 [1859], s. 61–67. – Wyjątek z wstępu do historii Instytutu Głuchoniemych w Warszawie, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy” J. Ungra na rok 1861, Warszawa [1860], s. 47. Dzierzkowski J. Król dziadów, w: tegoż Powieści, T. 3, Lwów 1875, s. 5–167; pierwodruk: 1856. Dziewulski E. Jeziora rypińskie. Notatki z wycieczki odbytej w maju 1880 r., „Pamiętnik Fizjograficzny”, Warszawa 1881, T. 1 s. 101–109. Einchhorn K.F. Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte, Th. 2: Göttingen 1835. Erben K.J. Pisně národni v Čechách, T. 1–3, wyd. 1: Praha 1842–1845. �10 Estreicher K. Gwara złoczyńców, Warszawa 1867. – Teatra w Polsce, T. I–III: Kraków 1873–1879. F. Licytacja dziewcząt, „Wisła” 1888, T. II, s. 443; pierwodruk: toż, „Wędrowiec” 1888, nr 9, s. 100–101. F.M.S. zob. Sobieszczański F.M. Fredro A.M. Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, Wrocław 1809, toż: Paryż 1867; pierwodruk: Kraków 1658. Gacki J. Wiadomość historyczna o biskupich niegdyś dobrach, zamku i mieście Iłży, a mianowicie o kościele parafialnym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1854, T. 27, s. 366–408 i 449–497. Gall Anonim zob. Anonim tzw. Gall Gałganduch czyli trójka hultajska. Melodramat w 3 aktach, oryginalny tekst libretta z 1833 roku J. Nestroy Der böse Geist Lumpazivagabundus oder Das liederliche Kleeblatt, tłumaczenie J. Damsego: Śpiewka z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1835 i Dodatek do Śpiewki z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1836; polska prapremiera: Warszawie 1835. Gawarecki W.H. Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827. – Opis kościoła parafialnego w mieście Drobinie, powiatu płockiego, guberni płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 19, s. 324–337. – Opis kościoła parafialnego w mieście Szreńsku w powiecie mławskim, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1849, T. 17, s. 285–304. – Opis kościoła parafialnego w mieście Tarczynie w powiecie warszawskim, guberni warszawskiej położonego, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1852, T. 22, s. 358–378. – Opis kościoła parafialnego we wsi Sarbiewie, w powiecie płockim, guberni płockiej położonego i wspomnienie ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 21, s. 293–324. – Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 1825. – Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej, na teraz w obwodzie i województwie płockim położonej, Warszawa 1823. – Opisanie kościoła z klasztorem Księży Reformatów w mieście Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 285–315. �11 – – – – – – – – – – – – – – – – Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844. Pamiętnik historyczny płocki, T. 1 i T. 2, Warszawa 1828 i 1830. Pisma historyczne, Warszawa 1824. Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom woj. płockiego, Warszawa 1828. Słowiańszczyzna. Opis miasta Czerwińska i wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych i laterneńskich w temże niegdyś istniejących, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. II, s. 33–44. Słowiańszczyzna. Orszymowo. Wspomnienie historyczne, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. VII, s. 153–158. Wiadomość o kościele dużo wiecznym we wsi parafialnej Ruda zwanej, ,,Pamiętnik Religijno–Moralnym” 1854, T. 26, s. 1–44. Wiadomość historyczna o kościele parafialnym w mieście Błoniu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 14, s. 457–471. Wiadomość historyczna o kościele z klasztorem księży dominikanów, w mieście Sochaczewie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 15, s. 111–142. Wiadomość historyczna o mieście Rawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. IV, s. 81–89. Wiadomość historyczna o okopach starodawnych nad Wisła między Wyszogrodem a wsią rządową Drwały, w powiecie i guberni płockiej istniejących, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 3, s. 163–166. Wiadomość o kościele farnym czyli parafialnym pod tytułem ś. Trójcy w mieście Wyszogrodzie oddanym niegdy w zarząd kanonikom regularnym grobu Chrystusa Jeruzalemskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1845, T. 9, s. 1–17. Wiadomość o kościele parafialnym w mieście Mławie wraz z Domem Zgromadzenia ks. Misjonarzy, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 6, s. 289–295. Wiadomość o kościele parafialnym we wsi Koziebrodach w obwodzie mławskim guberni płockiej istniejącym, w: tegoż Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844, s. 211–239. Wiadomość o kościele z klasztorem Reformatów w mieście Żurominie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1847, T. 12, s. 193–209 i s. 297–308. Wiadomość o mieście Płocku, znaczniejsze historyczne zdarzenia tegoż miasta obejmująca, Warszawa 1821. �12 – Wiadomość o starożytnej kolegiacie ś. Michała w Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1840, T. 1, s. 404. – Wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych koretańskich w mieście Czerwińsku niegdyś istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 10, s. 197–223. – Wiadomość topograficzno-historyczna o osadach zwanych Złotoryją, tudzież o kościołach i kaplicach w tychże istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 10, s. 512–525. – Wieś Gozdowo w powiecie płockim guberni płockiej położona, opisana topograficzno-historycznie, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 367–374. – Zamek w mieście Rawie, ,,Przyjacielu Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 39, s. 307–312. Gerson W. zob. Willanów. Album widoków i pamiątek – Wyzwoliny na parobka, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 343, z ryciną autora. Giel… Frycowe przy kosie, „Kłosy” 1866, T. 2, nr 28, z rycinami F. Kostrzewskiego. Giną już po części starodawne zabobonne zwyczaje, „Dziennik Warszawski” 1851, nr 215, w dziale „Wiadomości krajowe”. Gliński A.J. Bajarz polski. Baśnie, powieści i gawędy ludowe, T. 1–2, Wilno 1862. Gloger Z. Dawna ziemia bielska i jej cząstkowa szlachta, Warszawa 1873. – Dawna ziemia łomżyńska, Warszawa 1876. – Dworzec Łukasza Górnickiego w Lipnikach pod Tykocinem, „Biblioteka Warszawska”, 1889, T. 1, s. 435–439. – Kilka słów o podaniach z okolic Tykocina, „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 3, s. 141–150. – Korowaj. Wspomnienie lat dziecinnych, „Kronika Rodzinna” 1875, nr 16. – Kópalnocka (Sobótka), „Tygodnik Ilustrowany, 1868, T. I (seria II), nr 5, s. 59. – Obrzędy rolnicze (z drzeworytami), „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 2, s. 274– 287. [Gloger Z.] Pruski M. Obchody weselne, Kraków 1869. Gloger Z. Podróż Niemnem, „Wisła” 1888, T. 2, z. 1, s. 30–84 i z. 2, s. 247–305. – Rzeka Narew, Wędrowiec” 1881, nr 259 i 260. – Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 1, s. 142–146. �13 Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły i Władysława III, T. 2: Warszawa 1846. – Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831. – Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830. – Opis historyczno–statystyczny miasta stołecznego Warszawy, „Nowy Kalendarzyk Polityczny na rok zwyczajny 1826” [Warszawa 1825], wyd. nakładem J. Netto, s. 481–482. – Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827. – Ubiory w Polszcze od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych, Warszawa 1830. – Warszawa, ,,Przyjaciel Ludu” R. 8: 1841, T. 1, nr 6–8 i 10–11. Gospodarstwa małe (włościańskie) w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, wyd. pod red. J.T. Lubomirskiego [i innych], T. II: Warszawa 1874, s. 1108–1110. Goszcz w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 4: Warszawa 1874, s. 460. Goszczyński S. Sobótka, „Ziewonia” 1834, s. 215. Grabowski A. Pre memoria dla badaczów i zbieraczów dawnych zabytków i pamiątek z czasów przedchrzescijańskich w Polsce, ,,Biblioteka Warszawska” 1849, T. 3, s. 172. Grajnert J. Studia nad podaniami ludu naszego, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 2, s. 465–514 i s. 705–724; T. 3, s. 70–105. – Wycieczka na Podlasie, ,,Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 53–81. Gregorowicz J.K. Obrazki wiejskie, T. 1, Warszawa 1852. Grzegorz Kostrzewa zob. Wieniarski A. Haczewski J. O bursztynie, „Sylwan” 1838 T. 14, s. 191–251 i 358–428. Hahn J.G. Griechische und Albanesische Märchen, Bd. 2, Leipzig 1864. Hartknocha Ch. Respublica Polonica duobus libris illustrata, Frankfurt-Lipsk 1678. Hawpt L. i Smolerj J.A. Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, T. 1 i T. 2, Grymi 1841 i 1843. Haur J.K. Skład abo Skarbiec znakomitych sekretów ekonomiki ziemiańskiej, Kraków 1693. Hej, piasku białego, ,,Kurier Warszawski” 1848, nr 18. [Hoffmanowa z Tańskich K.] Arkadia, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 5. �14 Hoffmanowa z Tańskich K. Kalendarz zdarzeń czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku; bądź religijnych i historycznych, bądź gminnych, w: Dzieła Klementyny z Tańskich Hofmanowej, wydanie nowe pod red. N. Żmichowskiej, T. 3, Warszawa 1876. – Opis piątej w kraju naszym przejażdżki Anielce Ł. Przypisany, „Rozrywki dla dzieci” 1828, T. X, nr 57, s. 149–166. – Wesele Marysi i Jasia. Zabawa wiejska, „Rozrywki dla Dzieci” 1826, T. VI, nr 33, s. 121–149. I jam wianek wiła, „Kurier Codzienny” 1869, nr 135. Innocentego (Gizel) ? Sinopis ili kratkoje opisanie o naczale slawienskago naroda, b.m. 1674. J.J. Obraz historyczno–statystyczny byłego Uniwersytetu Królewsko-Warszawskiego do roku 1830, ,,Przyjaciel Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 41–52 i R. 12: 1845, T. 1, nr 1–4. – Zakłady naukowe przy b. Uniwersytecie Warszawskim, „Przyjaciel Ludu” R. 12: 1845, T. 1, nr 5–9 i 11–14. Jabłonowski J.S. Polityka włoska i polska albo przysłowia włoskie po włosku zebrane i na polski język przetłumaczone, Königstein 1715. Jan z Wychylówki [Jurkowski J. ?] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, odnaleziono wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XVII, Pieśń VI, s. 12–14. Toż w: Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, Wrocław 1985, s. 343–367. Jan ze Śliwna zob. Kirkor A.H. Janicki Kacper, „Kurier Warszawski“ 1823, nr 55, w dziale „Nowości Warszawskie”. Januszowski Z. Bylica Jana Ś., Kraków 1641, zob. Twardowski K. Jarosza zob. Pruszakowa S. Jaroszewicz J. Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Athenaeum” (Wilno) 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186. Jarzębski A. Gościniec abo opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., w: J. U. Niemcewicza Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Warszawa 1822, T. 3, s. 407–448; toż wyd. I. Chrzanowskiego, Warszawa 1909. Jasieński K. Wiadomość o starożytnym kościółku ś. Idziego w mieście Inowłodzu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1849, T. 16, s. 522–532. �15 Jastrzębowski L. Wspomnienia z podróży przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego, po kraju odbytej w miesiącach lipcu i sierpniu 1853, Warszawa 1854. Jechałem z Krakowa, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 1. Jedno z pism cieszy swych czytelników, „Kurier Codzienny” 1869, nr 37. [Jucewicz L.A.] Ludwik z Pokiewia Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów, skreślona przez…, Wilno 1846. Jurkowski J. Tragedia o polskim Scylurusie i trzech synach koronnych ojczyzny polskiej, Kraków 1604; toż: opracował S. Pigoń, Kraków 1949; toż: opracowanie J. Krzyżanowskiego i S. Rosponda, w: J. Jurkowski Dzieła wszystkie, T. 1: Wrocław 1958. Juszczyński H.M. Dykcjonarz poetów polskich, T. 1, Kraków 1820. Jutro przypada święto uroczyste Trzech Królów, „Kurier Warszawski” 1821, nr 5, w dziale „Nowości Warszawskie”. K.Wł. W. zob. Wójcicki K.W. Kajsarow A. Versuch einer Slavischen Mythologie in alphabetischer Ordnung, wyd. niemieckie: Getynga 1804; wyd. rosyjskie: 1807. Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830”, druk: A. Gałęzowski, s. 16–24. Kantyczka czyli zbiór najstarszych i najnowszych pieśni kościelnych na cały rok, Bochnia 1862. Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885. Kantyczki. Podług wydania 1785, Paryż, 1868–71. Kaplica rodziny Łojków (na cmentarzu w Zakroczymiu), „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 370. Karasowski M. Muzyka ludowa, „Kalendarz Ilustrowany na rok zwyczajny 1863” J. Ungra, [Warszawa 1862], s. 91–94. – Rys historyczny opery polskiej, Warszawa 1859. Karłowicz J. Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „Pamiętnik Fizjograficzny” 1882, T. 2, s. 497–516. Karpiński F. Pieśń wieczorna w: Pieśni nabożne, Supraśl 1792, s. 83–84; toż w: tegoż Dzieła, T. 1, Lipsk 1835, s. 231–232. – Szczęście przy Dorydzie, w: Dzieła F. Karpińskiego, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1: Lipsk 1835, s. 157–158 (pieśń XXXI); w: Dzieła F. Karpińskiego wyd. K. Turowskiego, T. 1: Kraków 1862, s. 385 (Pieśń XXX). �16 Keller [Keller] Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871. Kętrzyński W. O Mazurach, Poznań 1872. – O pierwotnym ustroju społecznym w Polsce. Z powodu dzieła pana prof. dr Stanisława Smolki: Mieszko Stary i jego wiek, „Ateneum” (Warszawa) 1881, T. 2, s. 463–477. – Petersburg w roku 1720 według opisu Polaka, „Przewodnik Naukowy i Literacki” (Lwów) R. 5: 1887, s. 520–532 i 603–616. [Kirkor A.H.] Jan ze Śliwna Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, Wilno 1856. Kitowicz J. Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, wyd. z rękopisów E. Raczyńskiego, T. 1–4: Poznań 1840–1841; toż, opracował R. Pollak, Wrocław 1951, BN I, nr 88. – Pamiętniki do panowania Augusta III i Stanisława Augusta, zob. wyd. A. Woykowskiego, cz. 1: Poznań 1840. Klocki popielcowe, „Kurier Warszawski” 1865, nr 48. Klonowic F.S. Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi, Chełmno 1862; toż: opracował S. Hrabiec, Wrocław 1951, BN I 137; pierwodruk: 1595. Knapski G. Thesauri polono-latino-graeci, T. 3, Kraków 1632, s. 887. Kochanowski J. Kto się w opiekę, w: Psałerz Dawidów przekładania…, cz. IV, psalm 91, Kraków 1579; toż J. Kochanowski Dzieła polskie, T. 2, opracował J. Krzyżanowski, Warszawa 1953, s. 205. – Na most warszawski, w: tegoż Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; toż, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163. – Na tenże, w: tegoż Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; toż, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163. – Proporzec albo Hołd pruski, Kraków 1587; wyd. 1: 1569 zaginione. – Pieśń świętojańska o sobótce, w: tegoż Dzieła wszystkie, T. IV: Pieśni, opracowała M.R. Mayenowa i K. Wilczewska, Wrocław 1991, s. 214–247; pierwodruk: Kraków 1586. Kocipiński A. Pisni, dumki i szumki ruśkoho naroda na Podoli, Ukraini i w Małorossyj. Spisani i perełożeny pid muzyku… . Persza sotnia [8 desiatok], w Kijiwi i Kamińci Pod. 1862. Kolberg O. A dokoła drużbaczkowie, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 28, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 331, nr 202. �17 – – – – – – – – – – – – – – Czarna kura gdacze, w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–1845, s. 111 nr 118; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 213, nr 118. Cztery lata temu będzie, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 34, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 339, nr 208. Da, łotrzyk ci ja, łotrzyk w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 1845, s. 117, nr 126; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 223, nr 125. Da, tyś mi miluchna w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 15, nr 18; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 35, nr 18. Da, we świecie ja był, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 1 nr 2, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 301 nr 178. Deszczyk pada, deszczyk rosi, w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 24, nr 27, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 56, nr 27. Dziękuję ci, matko, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 37, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 341, nr 210. Hej, z góry jadą, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, nr 28; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 269, nr 153. Jedzie Jasio z wojenki, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 38; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 343, nr 211. Kieleckie cz. I i II, Kraków 1885–1886; przedruk: DWOK T. 18 i 19, Wrocław-Poznań 1963. Krakowskie cz. I i II, Kraków 1871 i 1873; przedruk: DWOK T. 5 i 6, Wrocław-Poznań 1962 i 1963. Kujawy cz. I, Warszawa 1867; przedruk: DWOK T. 3, Wrocław-Poznań 1962. Lubelskie cz. I, Kraków 1883; przedruk: Wrocław-Poznań 1962. Miała matka łysą krowę w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 45, s. 5, nr 3; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu �18 – – – – – – – – – – – – – fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 10, nr 3. Miłą cieszmy się nadzieją, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, nr 8; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II (DWOK T. 67/II), Wrocław- Poznań 1989, nr 134. Na Bugu, na Wiśle, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 46, s. 368; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, nr 170. Oj, dudni woda, dudni w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 23, nr 26; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 55, nr 26. Ożeniłem się, to chwała Bogu, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T.1, nr 26, s. 208; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, nr 200. Pieśni ludu polskiego, Warszawa 1857; przedruk: DWOK T. 1, Wrocław-Poznań 1961. Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 4, s. 625– 639 i 1848, T. 3, s. 615–632; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 546–614. Pokucie cz. I, Kraków 1882; przedruk: DWOK T. 29, Wrocław-Poznań 1962. Polska korono, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 20; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 259, nr 147. Radomskie cz. I i II, Kraków 1887–1888; przedruk: DWOK T. 20 i 21, Wrocław-Poznań 1964. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877, T. 1, s. 35 (dział III.); przedruk: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), Wrocław-Poznań 1971, s. 342–388. Sandomierskie, Warszawa 1865; przedruk: DWOK T. 2, Wrocław-Poznań 1962. W. Ks. Poznańskie cz. I–V i VII, Kraków 1875–1880 i 1882; przedruk: DWOK T. 9–13 i T. 15, Wrocław-Poznań 1963 i 1962. Wedle Lublina, Lublina w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 1845, s. 16, nr 19; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opra- �19 cowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 37, nr 19. – Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III), s. 86–158; przedruk ze zmianami: O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), Wrocław-Poznań 1969, s. 1–150. – Z tamtej strony Łukowa, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 40, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 345, nr 213. Kolberg W. Ślady dawnych murów otaczających miasto Starą Warszawę odszukane w roku 1868 (z planem). ,,Biblioteka Warszawska” 1870, T. 1, s. 420–427; pierwodruk w: tegoż Kilka badań starożytności warszawskich, Warszawa 1870, s. 1–12. Kolędy, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 51. Kołłątaj H. Rozbiór krytyczny zasad historii, z rękopisu wydał F. Kojsiewicz, T. 3, Kraków 1842. [Komoniecki A.] Dziejopis żywiecki do druku podany, wyd. J. Radwańskiego z rękopisu z roku 1704, Kraków 1866. Konopka J. Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; toż, wydanie fototypiczne pierwodruku z 1840 roku, pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław-Warszawa 1974. Koralewicz A. Additament do Kronik Braci mniejszych św. Franciszka, Warszawa 1722. Korespondencja, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 296. Korespondencja Gazety Codziennej z powiatu ostrołęckiego, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56. Koresp[ondencja]. Koźmin, „Tygodnik Katolicki” T. 2: 1861, s. 237. Korespondencja z okolic Łowicza, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 258. Korespondencja z powiatu rawskiego, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych“ 1858, nr 230. [Korołyński W.] W. K. Węgrów, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 27: 1867, s. 783–785. Kosiński A. Miasta, wsi i zamki polskie. Powieści i obrazki, T. 2, Wilno 1851. Kościoły na Pradze, „Pamiętnik Religijno–Moralny” 1854, T. 26, s. 225–237. Kościół farny w Mławie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 303, z ryciną. Kościół i klasztor PP. Wizytek w Warszawie. (Wyjątek z 2 tomu historyi Warszawy w rękopisie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1856, T. 31, s. 268–291 i 361–381. �20 Kościół panien Sakramentek w Warszawie (Wyciągi z oryginalnej księgi klasztoru p. t. Privilegia Sancti monialium Varsaviensium a continua adoratione SSmi Sacrament in fol.), ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1853, T. 24, s. 1–29. Kościół św. Aleksandra w Warszawie, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 44. Kozłowski F. Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858. Kozłowski K. Czersk. Historycznie i statystycznie opisany, Warszawa 1858; toż w: F. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858, s. 519–579. – Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867– 1868 (wydawane w zeszytach), toż 1869. Krasicki I. Opisanie podróży z Warszawy do Biłgoraja w liście do Jaśnie Oświeconego Książęcia Stanisława Poniatowskiego, Warszawa 1782; toż w: Pisma wybrane, T. 2 (Satyry), Warszawa 1954. – Pieśń… z tejże okazji, „Dziennik Wileński” 1817, T. 5, s. 564–565. Kraszewski J.I. Barani kożuszek. Opowiadanie historyczne z końca XVIII wieku, „Tygodnik Ilustrowany 1881, T. XI (seria III), nr 263–287; toż: T. 1 i 2 z przedmową T. Jeske-Choińskiego, Warszawa 1898. – Budnik. Obrazek przez…, Warszawa 1847; toż, wydanie nowe, przejrzane i poprawione przez autora, Lwów-Warszawa 1874. – Ikonotheka, zbiór notat o sztuce i artystach, Wilno 1858. – Pamiątki historyczne Łowicza wg W. H. Gawareckiego, ,,Athenaeum” (Wilno) 1845, T. 2, s. 38–47. – Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336. Kromer M. Kronika polska… biskupa warmińskiego, ksiąg XXX, dotąd w trzech językach mianowicie w łacińskim, polskim i niemieckim wydana, na język polski z łacińskiego przełożona przez Marcina z Błażowa Błażowskiego, wydanie K.J. Turowskiego: Sanok 1857 (na podstawie wydania: Kraków 1611); pierwodruk: De orgine et rebus gestis Polonorum libri XXX, Basilea 1555. Kronika Bogufała i Godysława Paska, opracował W. A. Maciejowski, w: Monumenta Poloniae Historica (Pomniki dziejowe Polski), wyd. A. Bielowski, T. 2: Lwów 1872, s. 454–598. Królodworski rękopis. Zbiór staroczeskich bohatyrskich i lirycznych śpiewów odnalezionych i wydanych przez Wacława Hankę, z czeskiego na polskie przez L. Siemieńskiego przełożonych, Kraków 1836. �21 Krupiński F. Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547. Krzywicki L. Ballada kurpiowska, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria 3), nr 249. Krzyżanowski W. Katedra płocka i jej biskupi, Płock 1877. Księga ziemi czerskiej 1404–1425, wydał J. T. Lubomirski, Warszawa 1879. Kurek wielkanocny, „Tygodnik Ilustrowany” 1883, T. I (seria IV), nr 12, z ryciną Masłowskiego. Kurier Lubelski pisze, „Czas” 1872, nr 98, w dziale „Kronika miejscowa i zagraniczna”. Kurp w: Słowniku języka polskiego S. Lindego, Warszawa 1808 roku, T. 1, cz. II (G–L), s. 1190. Kurp zob. Zagrzejewski A. Kurpie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 20. Kurpiński K. O pieśniach w ogólności, „Tygodnik Muzyczny” 1820, nr 11. Lach Szyrma K. Anglia i Szkocja. Przypomnienie z podróży roku 1820– 1824, T. 1, Warszawa 1828. Lach z Lachów zob. Zienkowicz L.J. Lekarz Korespondencja Głosu Łomżyńskiego, „Głos. Tygodnik Literacko-Społeczno-Polityczny” R. II: 1887, nr 27 i 29. Lelewel J. Narody na ziemiach sławiańskich przed powstaniem Polski, Poznań 1853. – Rzut oka na dawność litewskich narodów i związki ich z Herulami, Wilno 1808. – Stare pieniądze w roku 1824 w czerwcu blisko Płocka w Trzebuniu, Warszawa 1826. Linde S.B. Słownik języka polskiego, wyd. Ossolineum, T. 1: Lwów 1854, s. 382; pierwodruk: Warszawa 1807. Lipiński J. J. Piosnki ludu wielkopolskiego, Poznań 1842. Lipiński K. Muzyka do pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego, Lwów 1833, zob. [Zaleski W.] Wacław z Oleska. Lipiński T. Miasto Góra Kalwaria. Opis historyczny, „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 548–559. – Ułamki historyczne, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 266. – Wiadomość o Nowej Jerozolimie, miasteczku niegdyś pod Warszawą, ,,Biblioteka Warszawska” 1845, T. 4, s. 403–407. Lipiński T. zob. też Baliński M. i Lipiński T. �22 Liske F.K. Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. Liszt F. F. Chopin, Paris 1852; przekład polski M. Traczewska: F. Liszt, Fryderyk Chopin, Kraków 1960. Lubomirski J.T. Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, obejmujący bulle papierów, przywileje królów polskich i książąt mazowieckich, tudzież nadania tak korporacyj jako i osób prywatnych, Warszawa 1863. [Lubomirski J.T.] L. Trzy rozdziały z historii skarbowości w Polsce (1507–1532) przez… , Kraków 1868, Ludwik z Pokiewia zob. Jucewicz L.A. Łasicki J. Mitologia Jana Łasickiego Polaka O bogach Żmudzinów i innych Sarmatów, przekład polski A. Rogalskiego, „Dziennik Wileński” 1823, T. 1, s. 248–255, 398–406 i T. 3, s. 308–314; pierwodruk: Michalonis Lituani de moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum, Basilea 1615. Łazienki, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 43. Łebiński W. O wojnach i rycerzach polskich. Studium starożytnicze, „Ateneum” (Warszawa) 1885, T. 2, s. 243–271. [Łuszczewska J.] Deotyma Krzyż i wojak, w: tejże Improwizacje i poezje, T. 2, Warszawa 1858. – Potęga jałmużny. Legenda warszawska z XVII wieku, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 328,`s. 9–11. M. Kościół pierwotnie jezuicki, następnie pijarski, a obecnie ewangelicki w Łomży, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 363. M.O. i K.F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie z „Kalendarza Astronimiczno-Gospodarskiego na rok zwyczajny 1854” J. Jaworskiego, Warszawa [1853], s. 104. Maciejowski W.A. Mazurowie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 9, s. 67–69. – Legendy i pieśni ludu polskiego, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 2, s. 434– 447. – Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1, Warszawa 1851. – Polska i Ruś aż do pierwszej połowy XVII wieku, T. 1–2: Petersburg–Warszawa 1842. – Roczniki i kroniki Polski przedlechickiej, Warszawa 1850. �23 – Słówko o dążności i duchu poezji polskiej XVI wieku, „Tygodnik Literacki” 1840, T. 3, nr 30. [Magnuszewski D.] Dominik M. Posiedzenie Bacciarellego malarza. Dokończenie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 50, s. 399. Malczewski A. Maria, Warszawa 1825. Marcin z Urzędowa Herbarz polski, to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i innych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje, Kraków 1595. Martin K. Budownictwo wiejskie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 1, Warszawa 1873, s. 189–256. Masovien w: Zedler J.H. Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften Bd. XIX, Leipzig 1739. Matuszewski W. Sprostowanie opisu dóbr pojezuickich Kobełka z przyległościami, ,,Biblioteka Warszawska” 1853, T. 2, s. 576–577. Mazury, ,Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 18, s. 139. Mazury, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 7, Warszawa 1874, s. 394. Miaskowski K. Mięspoust polski, w: Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, s. 343, zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K. J. Turowski, Kraków 1861, s. 295; pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. – Na schwał Mazurów, w: tegoż, Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, s. 338–339, zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K. J. Turowski, Kraków 1861, s. 290–291; pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. Mickiewicz A. Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem, Paryż 1834; toż: wstęp S. Pigoń, Wrocław 1994. – Panicz i dziewczyna w: tegoż, Dzieła, Wydanie Narodowe T. 1: oprac. W. Borowy i L. Płoszowski, Warszawa 1948, s. 115–118.] – Powrót taty, w: Ballady i romanse, Wilno 1822. Milewski K. Pamiątki historyczne krajowe, Warszawa 1848. Mioduszewski M. M. Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853. – Dodatek do „Śpiewnika kościelnego” z melodyjami, Kraków 1842. – Dodatek II i III do „Śpiewnika kościelnego” z melodyjami, Kraków 1853. �24 – – Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843. Śpiewnik kościelny czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane a dla wygody kościołów parafialnych zebrane, Kraków 1838. Monumenta medii aevi diplomatica ius terrestre polonicum illustrantia, opracował F.K. Piekosiński [i inni], T. 2: Kraków 1874. Moraczewski J. Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej do piętnastego wieku ułożonych, Poznań 1843. [Moraczewski J.] J.M. Kogutek, w: J. Moraczewski [i inni] Starożytności polskie, Poznań 1842, T. 1, s. 444. Mosbach A. Bolesław Chrobry, Poznań 1871. Muczkowski J. Początek biczowania się w Polsce, „Dwutygodnik Literacki“ 1844, nr 12, s. 355. Na łąkach wsi Wilkanowa, „Kurier Codzienny” 1871, nr 129. Na wczorajszej wiankowej przechadzce, „Kurier Warszawski”, 1834, nr 166. Narbutt T. Zwierciadło czarnoksięskie Twardowskiego. ,,Kolumb. Pamiętnik opisom podróży lądowych i morskich, nowszych odkryć jeograficznych, wiadomościom statystycznym oraz z temi w styczności zostającym, poświęcony” R. 1: 1828, T. II, nr 9, s. 43–46. Naruszewicz A. Historia narodu polskiego, T. 2–7 wyd. I: Warszawa 1780– 1796, T. 1 wyd. I pośmiertnie: Warszawa 1824; toż, wyd. K.J. Turowskiego, T. 1–6: Kraków 1859– 1860. Nestroy J. zob. Gałganuch czyli trójka hultajska Nie próżno to, „Kurier Warszawski” 1849, nr 311. Niebieski płaszcz. Ostatni lirnik warszawski. Z rękopismu: „Domowe wspomnienia i powiastki” Romana Zmorskiego, ,,Dziennik Warszawski” 1853, nr 210. Niemcewicz J.U. Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze z rękopismów, tudzież dzieł w różnych językach o Polszcze wydanych, oraz z listami oryginalnymi królów i znakomitych ludzi w kraju naszym, Warszawa 1822; toż, wyd. nowe J.N. Bobrowicza, T. 2: Warszawa 1822. Niesiecki K. Herbarza polski… powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1–10, Lipsk 1839–1845. Nil Na widnokręgu, „Prawda. Tygodnik Polityczny, Społeczny i Literacki” R. IV: 1884, nr 21. �25 Notatki historyczne o starostwach a mianowicie mławskich, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 185–190. Nowalski S. Wigry, „Kalendarz Ludowy Redakcji Zorzy na rok 1871” [Warszawa 1870], s. 55–61. Nowości warszawskie, „Kurier Warszawski” 1822, nr 272. O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1 (luty), s. 249–255. O torturach w Polsce (wyjątek z Pamiętników Kitowicza), ,,Przyjaciel Ludu” R. 6: 1840, T. 2, nr 41, s. 326–328. Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie Borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, „Tygodnik Wileński” 1819, T. VII, nr 150, s. 1–18 i nr 152, s. 81–104. Oczykowski R. Przechadzka po Łowiczu, Łowicz 1883. Od wczoraj woda na Wiśle, „Kurier Codzienny” 1871, nr 94. Odyniec A.E. Panicz i dziewczyna w: tegoż, Poezje, Wilno 1859, T. 2, s. 295–300. Okolski Sz. Orbis Polonus splendoribus coeli, T. 2 Kraków 1643. Olszowski W. Od Myszyńca (Powiat Ostrołęcki). W maju 1870 roku, „Gazeta Rolnicza” R. X: 1870, nr 22, s. 217–219. Onegdaj, w pierwsze święto Wielkiejnocy, „Kurier Warszawski” 1865, nr 87. Onegdajsza maskarada „Korespondent” 1835 roku, nr 32 i 39. Opis gospodarstwa cząstkowego w Małéj wsi (gub. Warszawska, pow. Grójecki, gmina Belsk), własność Stanisława Sitarek, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1103–1105. Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Willanowie (gub. Warszawska, pow. Warszawski, gmina Willanów), własność Stanisława Orzyńskiego, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1105–1107. Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Wołkunach, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1046. Opis gospodarstwa większego we wsi Zawrocie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 963. Oraczewski F. Pieśń, „Pamiętnik Warszawski” 1818, T. 12, nr 4, s. 222–225. Orzelski Ś. Bezkrólewia ksiąg ośmioro czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 do r. 1576 Świętosława z Borzejowic…, �26 przełożył, przypisami i życiorysem uzupełnił W. Spasowicz, T. 3: Petersburg i Mohilew 1856. Orzeszkowa E. Nad Niemnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1887, T. IX (seria IV), nr 209–234 i T. X (seria IV), nr 235–261 (w odcinkach); toż: Warszawa 1888. Osiecki J. Rzut oka na przeszłość Kurpiów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek” R. 9: 1881, nr 103, s. 3. – Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1885, T. 29, s. 121–148. [Osipowicz A.] A. O. Korespondencja. Z guberni augustowskiej, „Gazeta Polska” 1865, nr 65. – Podanie o Warze, „Athenaeum” (Wilno) R. 11: 1851, T. 2, s. 251–268. Osipowicz A. Ruiny zamku w Dowspudzie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 276. – Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250–255. – Z Suwałk do Augustowa, „Tygodnik Ilustrowanym” 1863, T. VII, nr 177–180. Ostrzykowski B. Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej, Pamiętnik Religijno-Moralny” 1856, T. 31, s. 635–648. Ozie K. Droga do Polski i Prus Polskich w r. 1635 w: J. U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze T. 3, Warszawa 1822, s. 186–237. P. Korespondencja z okolic Ciechanowa, „Tygodnika Ilustrowanego” 1881, T. XII, (seria III) nr 299, w dziale „Kronika Tygodniowa”. Palacky F. Dzieje narodu czeskiego w Czechach i na Morawach, wyd. niemieckie (Geschichte von Böhmen): Praga 1836; wyd. czeskie: Praga 1848. Panicz i dziewczyna zob. Mickiewicz A., Odyniec A.E. Panu B. „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria III), nr 237, w dziale „Korespondencja od Redakcji”. Paprocki B. Herby rycerstwa polskiego na pięcioro ksiąg rozdzielone, zebrane i wydane r. p. 1584, wyd. J.K. Turowski, Kraków 1858. Park w Pilicy, ,,Kłosy” 1871,T. XII, nr 306, s. 295–297, z rycinami. Pasek J. Ch. Pamiętniki… z czasów panowania Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, wydane z rękopisu przez E. Raczyńskiego, Poznań 1836. �27 Pauli Ż. Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838; toż: wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie J. Krzyżanowski, Wrocław 1973. Philo vom Walde zob. Reinelt J. Piasecki J. Kościół i klasztor księży Franciszkanów w Wyszogrodzie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 11, s. 428–448. Pieśni i tańce zabawam uczciwym gwoli z 1614 roku, toż w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku wydał T. Wierzbowski, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI– XVIII wieku”, s. 5–32. Piosenka Kurpiów, „Rocznik Leśniczy” R.2: Warszawa 1862, s. 319–320. Plater S. Jeografia wschodniej części Europy przez wielorakie narody słowiańskie zamieszkanych, Wrocław 1825. Pleban S. Cokolwiek o pauperyzmie w kraju naszym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 189–205. Podlasiak (A. P… łowicz) Podlasie ruskie, „Gazeta Warszawska” 1854, nr 242–246, 248–251, 253 i 255. Pol W. Obrazy z życia i natury, seria II, T. 2, Kraków 1871. Polen. Die Osterfeier in Warschau, „Magazin für Literatur des Auslandes” T. 15: 1846, nr 72, s. 289–290. [Połujański A.] Korespondencja Gazety Warszawskiej. Suwałki, 10 czerwca 1856 roku, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 168. Połujański A. Odpowiedź na recenzję dzieła: Wędrówki po guberni augustowskiej w nr 273… zamieszczoną , „Gazeta Codzienna” 1859, nr 281. – Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, Warszawa 1859. Pomnik Zygmunta III w Warszawie, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 39, s. 308–310. Pora tarcia się ryb wiosną, „Kurier Warszawski” 1865, nr 93. Pruski M. zob. Gloger Z. Pruszakowa z Żochowskich S. Dwa dwory, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 70 i 313; toż: Warszawa 1855. [Pruszakowa z Żochowskich S.] Jarosza Kilka słów o poezji mazowieckiego ludu przechowywanej w obrzędach, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 366–381. Pruszakowa z Żochowskich S. Powiśle. Powieść z drugiej połowy XVIII wieku, ,,Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 323–346, dokończenie: s. 409–440; toż: Warszawa 1855. �28 – Szopka, „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok przestępny 1856” [Warszawa 1855], s. 35. Przemysł płócienniczy w Polsce, „Gazeta Polska” 1865, nr 8. Przezdziecki A. O dwóch stacjach krzemiennych w ziemiach polskich, „Rocznik Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1872, T. 43 (ogólnego zbioru), s. 158–160. – Osady przedhistoryczne na gruntach dawnego starostwa gulczewskiego pod Płockiem, w dobrach generała Bontemps, „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 3, s. 102–103, w dziale „Do redakcji Biblioteki Warszawskiej”. Przyborowski J. Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873, T. 1, s. 39–96. – Wycieczki archeologiczne nad Świder, „Wiadomości Archeologiczne” 1874, T. 2, s. 25–53. Przysłowia i przypowieści tyczące się Warszawy, „Gazeta Warszawska” 1860, nr 137. R. zob. Wójcicki K.W. Radoszkowski A.B. Kupalnocka czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią, „Muzeum Domowe” 1836, nr 25, s. 194–196. – Obrządek weselny u Kurpiów czyli Kurpików, „Muzeum Domowe” 1836, nr 8, s. 62–64 i nr 9, s. 67–69. – Zapusty u Kurpiów, „Magazyn Mód. Dziennik przyjemnych wiadomości” 1835, nr 8, s. 47. Rasiński N. Wspomnienia historyczne z czasów Jana Sobieskiego i Augusta II, ,,Przyjaciel Ludu” R. 9: 1843, T. 2, nr 32, 34, 37, 41–44. [Reinelt J.] Philo vom Walde Schlesien in Sage und Brauch, Berlin 1883. [Rej M.] Ambroży Korczbok Rożek Krótka rozprawa między trzema osobami: panem, wójtem i plebanem…, Kraków 1543; zob. toż, opracował K. Górski i W. Taszycki, Dzieła wszystkie, T. 1, Wrocław 1953. Rej M. Świętych słów a spraw Pańskich, które tu sprawował Pan a Zbawiciel nasz na tym świecie jako prawy Bóg, będąc w człowieczeństwie swoim, Kronika albo Postylla, polskim językiem a prostym wykładem też dla prostaków krótce uczyniona, Kraków 1557; zob. toż w: M. Rej Dzieła wszystkie, T. 4, opracował K. Górki i W. Kuraszkiewicz, Wrocław 1965. – Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, w którym jako we zwierciadle snadnie każdy swe sprawy oglądać może, wyd. 1: Kraków 1558; wydanie St. Ptaszyckiego, Petersburg-Warszawa �29 1881–1888; zob. toż w: M. Rej Dzieła wszystkie, oprac. W. Kuraszkiewicz, red, J. Krzyżanowski, T. 7, Wrocław 1971. Rej M. Żywot człowieka poczciwego, Kraków 1567–1568; zob. toż, opracował J. Krzyżanowski, Wrocław 1956, BN I nr 152, s. 84. Rewoliński T. Medale religijne odnoszące się do kościoła katolickiego we wszystkich krajach dawnej Polski, Kraków 1887. Rogawski K. Wiadomość o rozkopaniu mogiły w Siedliszczowicach, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 3, s. 1–43. [Rolle A.J.] Antoni J. Dzieje szlachty okolicznej w owruckim powiecie, „Biblioteka Warszawska” 1881, T. 2, s. 19–39, 183–200 i 352–367. Romanowski J.N. Poszukiwania nad zakonem Dobrzyńców i nad stosunkiem pierwotnym Krzyżaków do Konrada Mazowieckiego, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 3, s. 1–44 i 315–343. – Zakon Dobrzyńców aż do wdania się w układy z Krzyżakami, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 1–31. Rozmaitości „Kurier Warszawski” 1827, nr 104. Rusiecki K.R. Małe tajemnice Warszawy, Warszawa 1844. Rysiński Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum. Centuriae decem et octo, Lubcz 1618. Rzeczniowski L. Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861. – Łomża w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 17, Warszawa 1864, s. 613–622. – Opis kościoła farnego pod wezwaniem świętego Michała w Łomży, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1861, T. 8, s. 255–271. Rzucić kwiatek, „Kurier Codzienny” 1871, nr 138. Sarnicki A. Descriptio veteris et nova Poloniae cum divisione eiusdem veteri et nova, Warszawa 1585. Schultz T. Polska w roku 1793, w: Biblioteka pamiętników i podróży po dawnej Polsce, wyd. J. I. Kraszewski, Drezno 1870, s. 35–74 i 127–333. Seweryn z Wyszkowa Obelisk z herbem Wazów w Wyszkowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 347. Siarczyński F. Obraz wieku za panowania Zygmunta III, cz. II, Lwów 1828. Siarkowski W. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc opublikowanego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1878, T. 2, s. 209–259; 1879, T. 3, s. 3–61; 1880, T. 4, s. 83–184. Siemieński L. Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845. �30 Sikorski J. Jasełka, ,,Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” R. 1: 1862, nr 2–15. Sikrański A. Colloqvium charitativvm abo rozmowa braterska Polaka reformata z Mazurem starym katholikiem o pewnych rzeczach w wierze, Kraków 1652. Skarga P. Żywoty świętych pańskich narodu polskiego, Sanok 1855; pierwodruk: Kraków 1579. Skimborowicz H. zob. Willanów. Album widoków i pamiątek Słowniczek spod Zakroczymia (wieś Pieścidła), „Wisła”1887, T. 1, s. 317– –320. Smoleński M. Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej, Lwów 1869. – Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, Warszawa 1885. Sobieszczański F. M. Drobin w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 7, Warszawa 1861, s. 407–408. – Instytut oftalmiczny w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 282, s. 60–62, z ryciną. – Kaplica Loretańska na Pradze, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1863, T. VIII, nr 197, s. 263–264. – Kleczków w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 14, Warszawa 1863, s. 757–758. – Kopce zwane grodziskami w Królestwie Polskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 363. – Kościół parafialny w Łukowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 17, z ryciną Żabińskiego. – Kościół św. Jana w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 285, s. 88–90; nr 286, s. 103–104, z ryciną Kozarskiego. – Krasne w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16, Warszwa 1864, s. 4–7. – Liw w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 17, Warszawa 1864, s. 222. – Miasto Grójec, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 381. – Nagrobek Andrzeja Krasińskiego w Krasnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1861 T. III, nr 72, z ryciną J. Lewickiego. – Ogród Botaniczny w Warszawie, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1869, T. IV (seria II), nr 96, s. 211–214; nr 97, s. 223–227, z rycinami W. Gersona. – Opowiadanie o Warszawie, jej przeszłości i pamiątkach miasta, ,,Biblioteka Warszawska” 1872, T. 3, s. 239–253 i T. 4, s. 11–23. �31 – – Pałac w Patrykozach, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 377. Pułtusk w: Encyklopedia powszecha S. Orgelbranda, T. 21, Warszawa 1865, s. 781–784. – Ratusz w Pułtusku, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 297, z ryciną Polkowskiego. – Sfragistyka polska w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 360–367. – Siedlce w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 401. – Sieluń w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 418–419. – Sierpc w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 441–443. – Skąd powstał w Warszawie zwyczaj udawania się do Bielan na drugi dzień Zielonych Świątek?, „Kalendarz Rodzinny na rok zwyczajny 1871”, Warszawa 1870 (drukarnia J. Jaworskiego), s. 51–52. [Sobieszczański F.M. ?] Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 384, s. 51. [Sobieszczański F.M] F.M.S. Warszawa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 26, Warszawa 1867, s. 416–507. – Sobieszczański F.M. Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce, T. 1, Warszawa 1847. – Wiadomość historyczna o zgromadzeniach rzemieślniczych, czyli cechach, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy na rok 1861” J. Ungra, Warszawa [1860] s. 55–62. – Wizna w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 27, Warszawa 1867, s. 326– 328. – Wyszków w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 28, Warszawa 1868, s. 96–98. – Z biegiem Wilii, od Werek do Zakretu, ,,Wędrowiec” 1880, nr 189, s. 102. – Zamek w Liwie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 379, z ryciną Kozerskiego. – Zwaliska zamku czerskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 2, z ryciną Kozarskiego. Sobutka. Duma narodowa, „Pszczółka Krakowska”, 1820, T. 3, nr 53. Sowiński W. A. Chants polonais nationaux et populaires avec accomp. de piano ou harpe, Paryż 1830. �32 Stanisław August, „Kurier Warszawski” 1828, nr 238. Starodawne przysłowia dla ochronek, Poznań 1863. Starowolski Sz. Polonia, nunc denuo recognista et aucta, Gdańsk 1652, pierwodruk: Kolonia 1632. – Polonia sive status regni Poloniae descriptio, Kolonia 1632; zob. Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, z języka łacińskiego przełożył, wstępem i komentarzami opatrzył A. Piskadło, Kraków 1976. [Starowolski Sz.] Rozmowa żołnierza z plebanem o stacyą, teraz nowo przedrukowana (razem z Prywat Polską kieruje), Kraków 1624; toż O stacji. Żołnierz z teologiem i prywat. (1624), w: Historia literatury polskiej, wyd. M. Wiszniewski, T. 7: Kraków 1845, s. 161–162. Starożytności Warszawskie (od T. 3: Starożytności Warszawy). Dzieło zbiorowo–zeszytowe, red A. Wejnert, T. 1–6, Warszawa 1848–1858. Staszic S. Uwagi nad dziewięciu księgami, w: tegoż Dzieła, T. 7, Warszawa 1819. Statuta mazoviae, w: Jus polonicum, wydał J. W. Bandtkie-Stężyński, Warszawa 1831, s. 365–472. Stępowski W. Z Podlasia, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4. Stryjkowski M. Która przedtem nigdy światła nie widziała, kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, wydanie I: Królewiec 1582, zob. wyd. nowe M. Malinowskiego Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, Warszawa 1846. Symfonie anielskie, abo kolenda, mieszkańcom ziemskim od muzyki niebieskiej wdzięcznym okrzykiem na dzień Narodzenia Pańskiego zaśpiewane, z przedmową J. Żabczyca, Kraków 1630 i 1642 oraz toż przedmową Jana Karola Dachnowskiego, Kraków 1631; zob. Symfonie anielskie albo kolęda mieszkańcom ziemskim… usłyszane Roku Pańskiego 1630 Jana Żabczyca wydał A. Karpiński, Warszawa 1998 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich”) i Symfonie anielskie… Jana Dachnowskiego, wyd. A. Brodnickiego, Kraków 1913 (wyd. Akademii Umiejętności w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”). Synoradzki M. Z Bieżunia XXXV. Przyczynek do monografii, „Korespondent Płocki” 1884, nr 72. Sz. Bielany, „Dziennik Warszawski“ R. 1: 1851, nr 68–70. Szafarzyk P.J. Starożytności słowiańskie, w tłumaczeniu H. N. Bońkowskiego, T. 1–2, Poznań 1844 (oryginał czeski w zeszytach: 1836–1837). Szajnocha K. Lechicki początek Polski. Szkic historyczny, Lwów 1858. �33 Szczygielski S. Tinecia sev Historia Monasterii Tinecensis. Ordinis S. Benedicti Primariae Inter Polonica Caenobia venerationis, Kraków 1668. Szelewski A. Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem, „Pamiętnik Religijno- Moralny“ 1851, T. 20, s. 1–31, 93–125 i 191–216. Szeliga W. Poborzanie. Korespondencja Gazety Warszawskiej z Płocka, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 197 i 198. Szulc D. O znaczeniu Prus dawnych, Warszawa 1846. Szymanowski W. Fabryka szkła i kryształów zwana Czechy, we wsi Trąbkach, w powiecie garwolińskim, gubernii siedleckiej, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 20, s. 234–236. – Szopka, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1860, T. I, nr 15, s. 115–116. Świeżawski E. Recenzji książki Krzyżanowskiego pt. „Katedra płocka i jej biskupi”, „Biblioteka Warszawska” 1877, T. 3, s. 454–462. [Świeżawski E.] E.S. Mazowsze w: Słownik geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, T. VI, Warszawa 1885, s. 188–205. Święcicki J. Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634; zob. Topograficzny opis Mazowsza, z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877 (T. 2) s. 82–123. Święcone u J.O. Księcia Radziwiłla. Sierotki (wyjątek z rękopisu), „Tygodnik Literacki” 1840, nr 15 i 16. Święto zjawienia Pańskiego albo Trzech Króli, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1843, T. 4, z. 1, s. 13. Tereschenko A. Byt russkogo naroda, Sankt Petersburg, T. 2, 1848. Thietmar Chronici Ditmari Episcopi Mersepurgii, Francofurti ad Moenum 1580); toż: J.A. Wagner Dithmari episcopi Merseburgensis chronicon, Norymberga 1807. Twardowski K. Bylica Świętojańska, Lwów 1630; zob. Januszowski Z. Tykiel B. Kilka uwag historyczno-statystycznych o guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 162–174. Tyrawski J. Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, „Gazeta Warszawska” 1867, nr 68–69. �34 Udziela S. Materiały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1886, T. X, s. 75–156. Ulanowska S. Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łukowcu (mazowieckim), ,,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. VIII, s. 247–323. – Pisanki czyli kraszanki wielkanocne zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1884, T. 3 (seria IV), nr 68. – Z ziemi czerskiej zamieszczonego w „Czasie” 1884, nr 170–175. Uroczystość Bożego Narodzenia, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 7, z. 6, s. 530. Utrzymywał niedawno jeden z mieszkańców Warszawy, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 112–114. Vossberg F.A. Siegel der Stadt Warschau, „Zeitschrift für Münz-, SiegelUnd Wappenkunde” (wyd. B. Koehnego) 1843, s. 382–385 i tabl. XII. W dniu 1 czerwca w Grochowie pod Warszawą, „Kurier Codzienny” 1871, nr 123. W pobliskich Dzierżenina dobrach, „Kurier Codzienny” 1871, nr 139, s. 4. W.G. Konstrukcja budowli wiejskich, Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niém mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1107–1108. W.K. zob. Korołyński W. Wacław D. Wspomnienia z podróży po kraju odbytej przez uczniów Instytutu Agronomicznego w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego w czasie wakacji tj. w miesiącu lipcu i sierpniu, ,,Biblioteka Warszawska” 1849, T. 1, s. 221–257 i s. 441–476. Wacława z Oleska zob. Zaleski W. Waga A. Królikarnia z podania ustnego, ,,Biblioteka Warszawska” 1852, T. 1, s. 510–523. – O bursztynie i z czego on powstał, „Biblioteka Warszawska” 1845, T. 2, s. 66–89 i dodatek s. 205–207. – O turach i żubrach z okoliczności znalezienia niedawno czaszki wołu kopalnianego w Pruszkowie w Płockiem, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 3, s. 133–144. Warszawa w: Encyklopedia ogólnej wiedzy ludzkiej wydawanej, nakładem J. Ungra, T. 12, Warszawa 1877, s. 109. [Wawrowski F. ?] Piosnki ludu wielkopolskiego, „Przyjaciel Ludu”, R. 13: 1846 T. 1 nr 25 s. 200. �35 Wczoraj jako w środę popielcową, „Kurier Codzienny” 1869, nr 32. Wejnert A. Obchód uroczystości Bożego Ciała w Warszawie w XVII i XVIII wieku, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 567. – zob. Starożytności Warszawskie Wiadomość historyczna o warszawskim instytucie głuchoniemych, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1841, T. 1, s. 243–255, s. 335–349 i s. 489–503. Wiadomość historyczno–statystyczna o miastach Góra Kalwaria i Czersk, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 194–198, nr 200–202, nr 207– –211 i nr 213–215. Wiadomość o kościołach w Liwie, Pniewniku, w Wierzbnie w Ziemi Liwskiej, Xięstwie Mazowieckim położonych, „Pamiętnik Sandomierski” 1829, T. 1, s. 371–378. Wiadomość pewna o obrazie Najświę[tszej] Maryji Panny w Ziemi Dobrzyńskiej, w kościele XX. Bernardynów od kilku wieków łaskami wsławionej, wyd. 3: Warszawa 1813. Wianeczek majowy na cześć Najświętszej i Najczystszej Pannie Niepokalanie Poczętej Maryi, Warszawa 1855; toż: Warszawa 1886. Wianek krzyżowy na cześć Najsłodszego Serca Jezusowego i Niepokalanego Serca Maryi, Warszawa 1855. Wianki, „Dziennik Warszawski” 1852, nr 164. Wianki, „Gazeta Polska” 1888, nr 141, s. 2, tam w dziale „Z miasta”. Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku, „Kalendarz Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, [Warszawa 1859], s. 61–67. Wieczór nader pogodny, „Kurier Warszawski” 1837, nr 164. Wielki Tydzień, „Gazeta Polska“ 1865, nr 83. Wielki Tydzień, „Pamiętnik Religijno-Moralny“ 1847, T. 12, s. 330. Wieniarski A. Liw. Szkic historyczny, ,,Księga Świata” 1857, cz. I, s. 187. [Wieniarski A.] Grzegorz Kostrzewa, Płock i Płoczanie. Kilka szkiców z krótkiego tam pobytu, „Gazeta Codzienna” 1854, nr 239–240 i nr 249–250. Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno w Ziemi Drohickiej „Pamiętnik Sandomierski” 1829, T. 1, s. 364–368. Większa połowa panien na wydaniu, „Kurier Warszawski” 1843, nr 163. Willanów. Album widoków i pamiątek oraz kopie z obrazów Galerii Willanowskiej z dodaniem opisów skreślonych przez H. Skimborowicza i W. Gersona, nakładem S. Orgelbranda i Synów, Warszawa 1877. �36 Wiszniewski M. Historia literatury polskiej, T. I, Warszawa 1840. Wiślicki A. Wędrowna ludność za zarobkiem w Królestwie Polskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 293, z ryciną Kossaka Bandochy wjeżdżający do wsi. Włościanie wilanowscy, „Gazeta Warszawska” 1871, nr 164. Wojciechowski T. Chrobacya. Rozbiór starożytności słowiańskich, T. 1, Kraków 1873. [Wojewódzki J.] J.W. Korespondencja… . Sejny „Gazeta Warszawska” 1857 nr 205 i 206. – Korespondencja…. Suwałki, w grudniu 1856 roku, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 50 i 52. Wolski L. Jeziora w Królestwie Polskiem, ,,Biblioteka Warszawska” 1851, T. 1, s. 46–84. – Rys hydrografii Królestwa Polskiego z wiadomością o spławach, „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 2, s. 221–280. Worbs J.G. Archiv für die Geschichte Schlesiens der Lausitz und zum Theil von Meissen, Leipzig-Sorgau 1798, s. 69–86. Wójcicki K.W. Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 1–3, Warszawa 1855–1858. [Wójcicki K.W.] K. Wł. W. Cygani w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 6, Warszawa 1861, s. 35–47. – Do Redaktora Tygodnika Ilustrowanego, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. IX, nr 248. Wójcicki K. W. Kalendarz zwyczajowy Antoniego Zaleskiego, „Kłosy” 1868, T. VI, nr 135. – Kurpie w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16, Warszawa 1864, s. 502. – Kurpie. Powieść historyczna, Lwów 1856. [Wójcicki K. W.] R. Mechanik wioskowy, „Kłosy” 1871, T. XII, nr 312. Wójcicki K.W. Nowy Rok, „Kłosy” 1866, T. II, nr 27. – Ostatni kulig staropolski, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 84. – Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowackich, Warszawa 1836, T. 1 i 2; toż wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, Warszawa 1976. – Procesya Bożego Ciała, „Kłosy” 1870, T. X, nr 260, z ryciną. – Przedmowa do K. Niszczyckiego „Prawa bartne bartnikom należące”, T. 4, Warszawa 1854 („ Biblioteka starożytnych pisarzy polskich”). �37 – Przejażdżka chwilowa w Mazowszu, „Album literackie” 1848, T. 1, s. 201–213 i s. 351–364 – Przysłowia narodowe z wyjaśnieniem źrzódła początku oraz sposobu ich użycia, okazujące charakter, zwyczaje i obyczaje, przesądy starożytności i wspomnienia ojczyste, T. 2, Warszawa 1830. – Społeczność Warszawy w początkach naszego stulecia, Warszawa 1877. – Stare gawędy i obrazy, T. 2 i 3, Warszawa 1840. – Stare miasto w Warszawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 4: 1837, nr 6, s. 42–46. – Warszawa i jej społeczność, Warszawa 1875. – Wielki Czwartek, „Tygodnik Ilustrowany“ 1860, T. 1, nr 28. [Wójcicki K.W.] R. Wspomnienia z wędrówek po kraju w 1842 roku. Urywek pierwszy. Raszyn, ,,Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 8, s. 58–59. Wójcicki K. W. Zarysy domowe, T. 3, Warszawa 1842. – Z dawnych dziejów i wspomnień naszego stulecia, Kraków 1875. Wybrzeża, okna i balkony domów nadwiślańskich, „Kurier Warszawski” 1840, nr 164. Wyjrzyj tylko ze zmierzchem na ulicę, „Kurier Warszawski“ 1848, nr 18. Wypis z [Jean de Laboureur’a] podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski, za Władysława IV, w przekładzie Stanisława Potockiego, w: J. U. Niemcewicz, Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4, Warszawa 1822, s. 23, tytuł oryginalny publikacji Laboureura: Relation du voyage de la Royne de Pologne et du retour de Madame la Mareschalle de Guebriant, Ambassadrice Extraordinaire, & Sur-Intendante de sa conduitte, Paris 647. Wyrwicz K. Geografia powszechna czasów teraźniejszych albo opisanie krótkie krajów całego świata, Warszawa 1770 (wydanie nast. 1773). Z literatury, „Kurier Warszawski” R. 70: 1890, nr 121, s. 3. Z Mławskiego, „Czas” 1872, nr 17, w dziale Korespondencja „Czasu” (w części Królestwo Polskie). Z Paryża, „Gazecie Polska” 1888, nr 156, s. 1–2. Z pośród konsensowych impressarjów szopek, „Kurier Warszawski” 1869, nr 17. Z Wierzbicka, „Gazeta Polska” 1887, nr 245. �38 [Zagrzejewski A.] Kurp Bursztyn w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 1, Warszawa 1873, s. 310–316. Zakrzewski A. Z Puszczy Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła” 1887, T. 1, s. 73–78 i s. 149–156. Zaleski A. Sobótka (z natury) zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260. Zaleski W. [Wacław z Oleska] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, z muzyką instrumentowaną przez K. Lipińskiego, Lwów 1833. Załuski A. Ch. Epistolarum historico–familiarum, T. 3: Gesta in Polonia Totius Decenni, Brunsbergae 1701. Zamarski R. zob. Zmorski R. Zamek czerski w r. 1820, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. V, nr 231, w dziale „Rozmaitości”. Zbiór siana w okolicach Warszawy, ,,Kłosy” 1871, T. XII, nr 307, s. 307, z ryciną. Zedler J.H. Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und Künste, Halle und Lepzig, 1731–1754. Zejszner L. Kopalnie bursztynu w Królestwie Polskim, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 419–421. Zielone Świątki, „Kłosy” 1875, T. XX, nr 516. Zienkiewicz R. O uroczyskach i zwyczajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni, Warszawa 1853. Zienkowicz L. Le costumes du peuple polonais, suivis d’une description exacte de ses moeurs, de ses usages et de ses habitudes, Paris, Strasburg et Leipzig 1838–1841. Wyd. polskie: Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów i ubiorów jego, Strasburg 1842 (40 litogr.). [Zienkowicz L.] Lach z Lachów Szlachcic hołota. Obrazek obyczajowy z pierwszej ćwiartki wieku dziewiętnastego, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 79–82. Złodziej leśny, „Biesiada literacka” 1886, T. XXII, nr 43, z ryciną. [Zmorski R.] R. Zamarski Podania i baśni ludu w Mazowszu, Wrocław 1852. Zwaliska zamku w Ciechanowie nad Ładynią, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 21. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po J. Lipińskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. 8, s. 62–114. Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 44–77. �39 Żabczyc J. zob. Symfonie anielskie Żale Matki Boskiej pod Krzyżem w: S. Vrtel-Wierczyński Wybór tekstów staropolskich, Warszawa 1863, s. 180. Żegluga parowa na rzekach spławnych Królestwa Polskiego, „Kalendarz czyli Rocznik na rok zwyczajny 1854” St. Strąbskiego, [Warszawa 1853], s. 83–86. W. Żukowski Świetlana w: Nowy parnas polski zawierający poezje Adama Mickiewicza, Edwarda Odyńca…, Poznań 1832, s. 9–11. ��INDEKS GEOGRAFICZNY1 Abrahama Góra, wzgórze 27 – 24 Adamowice, pow. Błonie 24 – 266, 271, 80/II – 55, 62 Adamów, pow. Łuków 26 – VII, 15, 337, 80/II – 212 Akwizgran, Niemcy 27 – 10 Aleksandria, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Aleksandrów, pow. Grójec 24 – 204, 217 Aleksandrów, zespół pałacowo-parkowy pow. Siedlce 26 – 9 Aleksota, pow. Mariampol 42 – 197 Alpy, góry 26 – 77 Altana Czarnieckiego, wyspa 28 – 329 Amełus zob. Emaus Andrzejów, Andrzejewo, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – 27, 277, 281, 322, 349, 42 – 28, 65, 122, 80/II – 367, 386 Angerburg zob. Węgobork Anglia 24 – 328, 331, 332, 336, 337, 27 – 395, 28 – 342, 351, 363, 42 – 778, 80/II – 457 Antakalnis, dziś dzielnica Wilna, Litwa 41 – 291 Antokole2 41 – 290, 291 Antonia, Antonia Puszczańska, pow. Ostrołęka 27 – 50, 57, 42 – 639 Antonie, pow. Ostrołęka 27 – 28 Antoniego Św. Góra, wzgórze 27 – 6 Arciechów, pow. Radzymin 26 – 107, 248, 345, 27 – 310 Arciszewo, pow. Płock 27 – 14, 344 Arkadya, Arkadia, niegdyś Łupia, pow. Łowicz 24 – 4, 30, 31, 42 – 753, 761, 80/II – 15, 80/III – 13 augustowska gubernia 27 – 66, 79, 97, 146, 149, 223, 389, 28 – 4, 7, 8, 13, 23, 27, 33, 39, 50, 55, 61, 113, 123, 208, 230, 335, 337, 339, 41 – IX, X, 42 – 3, 202, 207, 344, 755, 767, 771, 772, 774, 778, 80/I – XXXIX, LXX, LXXII, 80/II – 325, 335, 337, 338, 341, 346, 356, 396, 400, 401, 402, 403, 404, 407, 410, 412, 417, 422, 455, 80/III – 7, 26, 27, 33 augustowska ziemia 42 – 594 Augustowski Kanał 27 – 13, 33, 42 – 198, 763, 80/I – XXX, augustowski obwód 28 – 9, 14, 24 augustowski powiat 28 – 9, 18, 23, 44, 41 – XXXI, 42 – 187, 189, 204 1 Indeks zawiera nazwy geograficzne występujące w tomach 24-28 i 80/I-80/III Dzieł Kolberga. Włączono tu także nazwy występujące w tomach 41 i 42, uwzględnione w indeksie zamieszczonym w tomie 42, w którym jednak przynależność administracyjną podano za podziałami obowiązującymi w okresie wydania tych woluminów, tj. w końcu lat 60. XX wieku. Obecnie poprawne brzmienie nazw i przynależność administracyjną miejscowości podano według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, T. I-XV Warszawa 1880-1902. 2 Miejscowość wymieniona w pieśni, nie wiadomo czy chodzi o dzielnicę Wilna czy np. wieś w pow. trockim. �42 Augustowskie 24 – 322, 28 – 13, 41 – XV, XVII, XIX, XX, XXVIII, XXIX, XXXI, XXXIV, LII–LVII, LIX, LXI, LXIII–LXVII, 42 – 185–187, 190, 192, 196, 198, 203, ryc. po s. 208, 226, 286, 291, 313, 315, 318, 326, 332–335, 338, 355, 357, 367, 395, 408, 450, 468, 594, 600, 602, 610, 614, 80/I – VIII, XIII, XV, XX, XXVIII, XLV, XLVI, XLVII, XLVIII, XLIX, L, LX, LXIV, 80/II – 403 Augustowskie Jezioro = Sajno? 42 – 193 Augustowskie Pojezierze 42 – 793 augustowskie województwo 28 – 13, 80/I – XIII Augustów 27 – 384, 28 – VIII, 7, 13, 25, 26, 34, 35, 39, 44, 49, 53-55, 57, 65, 83, 90, 91, 100, 209, 218, 220, 221, 236, 238, 239, 243, 245, 250–252, 254, 255, 260, 261, 265, 269–271, 273, 274, 276, 277, 279, 283, 284, 287, 288, 291, 292, 295, 299, 300, 303-306, 312, 314, 318, 321, 41 – X, XI, XV, XIX, XXV, XXVIII, XXX, XLVIII, 263, 42 – 208, 211, 215–218, 220, 227, 229, 232, 236, 237, 241, 242, 247–250, 257, 263, 265, 266, 269, 276, 280, 282, 283, 288, ryc. po s. 288, ryc. przed s. 289, 292–302, 304, 305, 307, 309, 324, 413, 552, 574, 627, 648, 649, 651, 652, 762, 771, 80/I – VIII, X, XV, XVI, XVIII, XXVIII, XXXV, XXXIX, XLVIII, LI, LXI, LXIV, LXX, 69, 83, 109, 200, 80/II – 403, 412, 421, 423, 428, 430, 431, 433, 438, 439, 441, 444, 451, 453, 80/III – 26 Austria 27 – 55, 390, 28 – 330 austriacki zabór – 80/I – XII Baba, pow. Kolno 42 – 637 Babice, pow.Warszawa 24 – 221, 224, 25 – 30, 81, 99, 102, 104, 111, 122, 245, 41 – XVI, 187, 188, 204, 228, 260, 80/II – 46, 75, 85, 117, 118, 125, 193 Babin = Babino, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 330–332 Bacze Mokre, pow. Łomża 28 – 5 Bacze Suche, pow. Łomża 28 – 5 Baczki, pow. Węgrów 26 – 363 Bagna, zarośla 42 – 645 Bakałarzewo, Bakalerzewo, błędnie Baskałarzewo, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 33, 39, 256 Balin, pow. Rypin 41 – 18 Balinka, pow. Augustów 42 – 189 Bałtyk, Bałtyckie Morze 27 – 134, 28 – 342, 42 – 388 Banat 28 – 357 Bandysie, Bandosie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66, 42 – 640 Barcice, pow. Grójec 24 – 27 Barcząca, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 41 – 413, 414, 80/II – 211 Bargłowo = Bargłów, pow. Augustów 28 – 237, 300 Barmen (dziś dzielnica Wuppertalu), Niemcy 42 – 589 Baskałarzewo zob. Bakałarzewo Bawaria 24 – 340, 341, 27 – 79 Bazylea 80/II – 415 Bączki, pow. Kolno 27 – 59, 98, 241, 41 – XIX, XXXV, 42 – 131, 637 Bądków, Bątków, pow. Grójec 24 – 25 Belgia 24 – 162 Belsk, pow. Grójec 24 – 64, 80/II – 21, 80/III – 25 Bełchów, pow. Łowicz 25 – 232 bełska ziemia 24 – 3, 304 bełskie województwo 28 – 140 Bereza, pow. Prużana? 24 – 342 Berezyna, dopływ Niemna 28 – 159 �43 Berezyna, dopływ Dniepru 80/I – XXIX Besznica1, karczma 41 – 9 Betlejem, Betleem, starożytna Palestyna 24 – 88, 99, 100, 102, 106, 26 – 58–61, 27 – 111–118, 120, 122, 28 – 65, 67, 72, 80/I – 7 nlb., 8 Będków, Bentków, pow. Brzeziny 24 – 33, 41 – LXIII, 171 Bialiki, pow. Szczuczyn 27 – VII bialska ziemia 28 – VII bialski obwód 42 – 209 bialski powiat 41 – XXXII, 42 – 788, 80/I – LVII, LXXVI Biała, dopływ Orlanki 28 – 10, 11, 356 Biała = Białe, pow. Gostynin 41 – 326, 408 Biała Góra = Białogórne?, pow. Skierniewice 25 – 214 Biała Hańcza, dopływ Niemna 28 – 14 Biała Podlaska, Biała 26 – 38, 209, 42 – 786, 80/I – LXXVI Biała Puszcza, puszcza 27 – IX, 28 – 5, 42 – 786, 789, 797, 789, 795 Biała Rawska, Biała pow. Rawa 24 – 4, 31, 121, 168, 208, 25 – 1, 8, 23, 45, 92, 119, 134, 138, 142, 143, 148, 160, 213–217, 221, 252, 41 – XVI Biała Ruś zob. Białoruś Biała Wieś, Białawieś, pow. Skierniewice 25 – 141, 214, 41 – 306, 364, 80/II – 131, 166, 170 Biała Woda, pow. Suwałki 28 – 16, 38, 42 – ryc. po s. 208, 80/II – 401 Białaszewo, Białoszewo, pow. Szczuczyn 28 – 23, 237 Białe, jezioro 28 – 13 1 Białebłoto = Białe Błota, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 26, 45, 80/I – 3nlb. Białebłoto, Białoglina, łąka 42 – 645 Białka, dopływ Rawki 24 – 31 Białkowo, pow. Rypin 27 – 34 Białobiel, pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 640 Białobrzegi, pow. Augustów 28 – 13 Białobrzegi, pow. Radom 25 – 250, 80/II – 88, 112 Białoglina zob. Białebłoto Białogórne, pow. Skierniewice (zob. też Biała.Góra) 24 – 270, 25 – 143, 153, 213, 214, 252, 41 – 300, 306, 310, 325, 326, 333, 335, 338, 339, 341, 344, 352, 355, 356, 364, 382, 383, 386, 393, 401, 80/II – 56, 131, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 183, 198 Białołęka, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 54, 243, 363, 364 Białorogi, las 28 – 16 Białoruś, Biała Ruś 24 – 316, 25 – 30, 28 – 133, 235, 347, 357, 359, 41 – XXVI, XXX, 80/I – XXXVI białostocki obwód, białostocka obłost 28 – 11, 41, 85, 344–346 białostocki okręg 42 – 198 białostocki powiat 28 – 40, 329, 344 Białostockie, Białostocczyzna 28 – 11, 132, 133, 136, 141, 142, 165, 172, 41 – XVII, 80/I – XV białostockie starostwo 28 – 369 białostockie województwo 42 – 205, 788 Białoszewo zob. Białaszewo Białowierzyn, błędnie Białowiczyn, pow. Lipno 41 – 10 Białowieska Puszcza, puszcza 27 – 384, 28 – 10, 133, 138, 139, 143, 163, 169, 176, 182, 355, 356, 359, Chodzi o karczmę w osadzie Beśnica w pow. brodnickim �44 41 – XVI, 42 – 187, 198–201, 205, 208, 762, 773 Białowieża, Biała Wieża, pow. Prużana 28 – 10, 61, 42 – 198–201, 754, 755, 795 Białusny Lasek, bór 27 – 29 Biełuszny Lasek = Białusny Lasek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Białystok 28 – 11, 25, 27, 37, 38, 54, 127, 138, 151, 154, 160, 274, 311, 330, 348, 355, 356, 42 – 221, ryc. przed s. 241, 258, 268, 284, 80/I – VIII, X, XVII, XVIII, LXIV, LXXII, 80/II – 438 Biebrza, Bobra, Bóbr, dopływ Narwi 27 – 67, 203, 28 – 3, 5, 6, 8, 12–14, 23, 25, 61, 75, 329, 330, 42 – 1, 197, 788 biebrzański departament 28 – 7 biebrzański powiat 28 – 85 Bielany, pow. Kraków 24 – 20, 161 Bielany, dawniej Polkowa Góra, Pol­ ków, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 20, 46, 157, 159–161, 26 – 5, 364, 41 – 153, 42 – 322, 754, 776, 778, 779, 80/I – 12, 80/II – 11, 36, 80/III –31 Bielański Las, las 24 – 160 Bielawa, Bielawy, pow. Warszawa 25 – 65, 144, 41 – 241 Bielawy, pow. Łowicz 24 – 33, 25 – 8, 9 Bielawy, pow. Mława 27 – 44 Bieliny? 26 – 8 Bieliny, Bielino, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Bielsk? 26 – 8 Bielsk, dziś Bielsk Podlaski 26 – 350, 27 – 71, 28 – X, 10, 54, 74, 76, 85, 88, 89, 138, 151, 154, 330, 331, 345, 348, 349, 356, 357, 359, 41 – X, XXV, XXVIII, XXX, 42 – 281, 331, 760, 80/I – X, XXXV, XXXIX, LXX, LXXII, LXXVI, 80/II – 407, 408 Bielsk, Bielsko, pow. Płock 24 – 3, 27 –13, 42 – 136, 80/III – 12, 25 bielska ziemia 28 – VII, 6, 9, 10, 13, 24, 25, 127, 128, 135, 142, 143, 146, 150, 153, 155, 157, 163, 165, 170, 174, 176, 177, 179, 182, 358, 41 – XXI, XXII, 42 – 760, 80/II – 399 bielski powiat, bielsko-podlaski powiat, błędnie bialski powiat 27 ­– 3, 28 – 8, 24, 40, 344, 345, 41 – XVI, XLI, 42 – 415, 789, 80/I – LVII, LIX, 80/II – 409, 80/III – 12 Bielskie 28 – VII, 8, 41 – XVI, XLI, 42 – 789, 80/I – XV Bielsko Woywodschaft zob. podlaskie województwo Biełuszny Lasek zob. Białusny Lasek Bieżuń, pow. Sierpc 24 – 3, 27 – 20, 295, 308, 41 – 105, 80/II – 332, 80/III – 32 Biłgoraj 80/II – 11, 80/III – 20 Binougi = Binduga, pow. Konstantynów 42 – 642 Biskupice, pow. Płock 28 – 6 Biskupin, pow. Lipno 41 – 10 Blichowo, pow. Płock 27 – 75, 85, 124, 128, 133, 138, 143, 147, 154, 159, 161, 167, 168, 278, 284, 297, 340, 41 – XVIII, XXVIII, LI–LXIII, 42 – ryc. przed s. 193, 478, 507, 533, 559, 80/I – XXXII, 80/II – 339 Blizny = Blizne, pow. Warszawa 25 – 158 Błonie 24 – 4, 7, 27, 145, 205, 238, 25 – 14, 31, 88, 92, 102, 116, 118, 152, 155, 186–188, 191, 193, 197, 198, 41 – XVI, 42 – 337, 759, 80/I – 20, 183, 80/II – 14, 45, 47–49, 59, 109 błoński powiat 80/I – XXIII, Bobino (Wielkie i Grzybki), pow. Wysokie Mazowieckie 27 – 245 �45 Bobra zob. Biebrza Bobrownicka Puszcza, puszcza 41 –5 Bobrowniki, pow. Lipno 27 – 6, 41 – LI, LIII, LIV, LXII, 5, 7, 9, 35, 68, 95, 127, 80/II – 212 Bobrowniki, pow. Puławy 26 – 15 Bocznie, ostęp 28 – 15 Boćki, pow. Bielsk 28 – 10, 344, 345, 356 Bodzanów, pow. Płock 24 – 4, 27 – X, 14, 93, 124, 170, 250, 253, 256–258, 263, 265, 272, 290, 295, 297, 299, 300, 302, 306, 309, 318, 322, 326, 327, 339, 346, 352, 357, 358, 42 – 25, 33, 74, 93, 94, 98, 101, 107, 112, 114, 118, 134, 138, 142, 149, 151–154, 161, 163–165, 172, 173, 80/II – 384 Bogate, pow. Przasnysz 27 – 264, 303, 323, 348, 42 – 6, 80/I – 136 Boglewice, pow. Grójec 24 – 25, 26 Bogucin, pow. Lipno 41 – 9 Bogusze, pow. Szczuczyn 28 – 8 Boguszyce, pow. Rawa 25 – 129, 41 – 203, 80/II – 129 Böhmen zob. Czechy Boksze, pow. Suwałki 28 – 15 Bolechowice, pow. Kraków 80/II – 222 Bolimów, Bolemów, pow. Łowicz 24 – 4, 28, 64, 25 – 159, 200–202, 204–208, 244, 250, 41 – 353, 80/ II – 192 Bolonia, Bononia, Włochy 27 – 14, 42 – 627 Borek, las 28 – 15 Borki, las 42 – 645 Borkowo? 25 – 25, 80/II – 83 Borkowo, pow. Kolno 27 – 63, 98 Borkowo, pow. Sierpc 27 – 325 Borowe zob. Krajewo-Borowe Borów = Borowie, pow. Łuków 26 – 298 Boruny, pow. Oszmiana 28 – 335 borysowski powiat 80/II – 413, 80/ III – 25 Borzymin, pow. Rypin 41 – 7 Bosfor, cieśnina 24 – 10 Bossewo, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3nlb. Boża Męka, źródło 24 – 32 Bożejewo, Bożejowo, pow. Łomża 28 – 182 Bożydar, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Bóbr zob. Biebrza Bór, las 42 – 645 bracławskie województwo 42 – 339 Brandenburgia, Niemcy 42 – 589 Branków, pow. Grójec 24 – 62 Brańsk, pow. Bielsk 28 – VIII, 10, 23, 24, 32, 35, 38, 43, 59, 60, 83, 85, 89, 96, 97, 117, 195, 247, 283, 298, 317, 331, 333, 345, 357, 41 – XIX, XXVII, XLI, 156, 42 – 209, 272, 281, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 598, 80/I – XV, LVII, LIX, 80/II – 407, 409, 429 brański powiat 28 – 10 Brańszczyk, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX, 25, 46, 42 – 771, 80/II – 325, 334, 336, 80/III – 26 Bratkowice, przedmieście Łowicza 24 – 30 Brechocino = Brochocin, pow. Płock 27 – 316 Bretania, Bretagne 27 – 391, 392, 42 – 755 Brochocin zob. Brechocino Brochów, pow. Sochaczew 25 – 3, 6, 103, 192, 193, 41 – 374, 80/I – XXIII, 80/II – 191 Brocka Puszcza, puszcza 27 – XI Brok, Brokówka, Broczek, dopływ Bugu 27 – 26, 27, 28 – 6 Brok, leśnictwo 27 - 26 �46 Brok, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 26 – 273, 27- IX, 26, 27, 48, 49, 67, 83, 246, 280, 323, 349, 28 – 163, 42 – 299, 80/I – 94, 131, 80/II – 303 Brokówka zob. Brok, dopływ Bugu Bromirz = Bromierz Wielki, pow. Płock 27 – 248, 287, 288, 324 Browary, błędnie Bronary, pow. Ostrołęka 27 – 50 Brudno, pow. Warszawa 26 – 3 Brulin, pow. Łomża 28 – 5 Brudzyń, bł. Brudzew, pow. Koło 80/II – 100, 183 Brwilno, pow. Płock 27 – 12, 317 Brwinów, pow. Błonie 24 - 232, 234, 25 – 186, 41 – XVI, 80/I – LXI, 80/II – 48 Bryzgiel, pow. Augustów 42 – 196 brzeski powiat 28 – 10, 344 brzeskie województwo, brzesko-litewskie województwo 28 – 10, 11, 139, 140, 176, 41 – XVII, 80/ II – 325 Brzeszcze, pow. Grójec 25 – 28, 73, 80/II – 121 Brzezeńko = Brzezienko, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 336 Brzeziny 24 – 33, 54, 313, 315, 25 – 102, 220–222, 231, 235, 236, 42 – 777, 80/I – XIV, 80/II – 16, 20, 44, 65, 80/III – 33 brzeziński powiat 24 – 5, 80/I – XIV, Brzeźno, pow. Lipno 41 – 95 Brzoza = Brzuza, pow. Węgrów 26 – 4 Brzozowa, Brzozowo, pow. Kolno 42 – 637 Brzozowna = Brzozowica, pow. Radzymin 26 – 299 Brzozowo zob. Brzozowa Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka 27 – 50, 372, 42 – 640 Brzozów, pow. Sochaczew 25 – 20, 35, 236, 238, 41 – 246, 250, 80/I – 27, 171, 181, 80/II – 54, 55, 59–61, 81, 82, 90, 186 Brzozówka, pow. Ostrołęka 27 – 50 Brzózki, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Brzuza zob. Brzoza Buczynka zob. Struga Buda, Węgry 24 – 82 Budegier, ostęp 28 – 15 Budne, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Budzieszyn, pow. Grójec 25 – 11 Budzieszyn, Zbudeszyno, pow. Siedlce 26 – 11, V – 22, 42 – 781, 80/II – 212 Budziszewice, pow. Rawa 25 – 65 Budżysko zob. Bużyska Bug, dopływ Wisły 24 – 5, 6, 37, 39, 41, 26 ­– VII, 4, 6, 8, 28, 30, 127, 210, 350, 351, 364, 365, 27 – IX, 3, 24–27, 46, 49, 67, 96, 99, 203, 277, 349, 384, 385, 28 – 5, 8, 9, 38, 40, 97, 129, 130, 141, 142, 165, 325, 343, 345, 356, 357, 370, 377, 41 – VIII, IX, XI, XVI, XVII, LVII, LIX, LXIII, 20, 413, 417, 42 – 1, 141, 198, 199, 382, 388, 441, 470, 493, 523, 536, 547, 569, 652, 782, 785, 787, 788, 793, 80/I – VIII, IX, XIV, XVIII, LXVIII, 3 nlb. 15 nlb., 57, 80/II – 5, 222, 365, 366, 80/III – 18, 36 Bukowiec, pow. Mława 27 – 44 Bulkowo, pow. Płock 27 – 13, 14 Burdyniszki, pow. Suwałki 28 – 339 Burgundia 27 – 10 Burzyn, pow. Kolno 28 – 75 Bużyska, błędnie Budżysko, część Drohiczyna 28 – 9 Bużysko, jezioro 41 – 413 Bydgoszcz 24 – 25, 27 – 8, 374 Bystrzyca, dopływ Tyśmienicy 26 – 11 Bystrzyca ( Powaska Bystrzyca?), Słowacja 25 – 279 �47 Bywka, dopływ Drwęcy 41 – 9 Bzura, dopływ Wisły 24 – 29, 33, 215, 41 – 195 Cegielnia (rumunek), pow. Rypin 27 – 35 cegłowska parafia 26 – 7 Cegłów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 7, 289, 316, 80/II – 211 Cendrowice, pow. Grójec 24 – 204, 241, 25 – 298 Ceranowska Puszcza, puszcza 26 – 364 Cersk zob. Czersk Cetynia zob. Hodynia Chajęta = Chajęty, pow. Radzymin 26 – 265, 318 Chalin, pow. Lipno 41 – 8 Charciabałda, Charecobałd, Charczabuda, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Charubiny zob. Cherubiny Chełchy, pow. Maków Mazowiecki 41 – LII, LIV, LVIII–LXII, LXIV, LXV, 42 – 6, 20, 39, 58, 85, 89, 94, 96, 121, ryc. przed s. 593, 622, 80/I – 98 Chełm 41 – 415, 80/I – XXXIII, LXVIII Chełmica (Wielka i Mała), pow. Lipno 41 – 40, 43, 46, 53, 66 chełmińska diecezja 27 – 372 chełmińska ziemia 27 – 375, 41 – XVII, 9, 11 Chełmińskie 27 – 70 chełmińskie biskupstwo 24 – 316 chełmińskie województwo 41 – 14 Chełmskie 41 – XII, XXVI, 80/I – XII, XV, XX, XXXIII, XL, LVIII, LXXIV, LXXVI, 80/II – 289 Cherubiny = Charubiny, pow. Kolno 27 – 59 Chinów = Chynów, pow. Grójec 24 – 23, 42 – 637 Chlebiotki, pow. Łomża 28 – 183 Chludna, Chlubna = Chludnie, pow. Kolno 27 – 63 Chmielewo, pow. Łomża 27 – 19, 379, 80/II – 322 Chobotz, las 42 – 645 Chochołów, Chochłów, pow. Kutno 24 – 209, 290, 291, 25 – 44, 41 – XVI, LXV, 164, 174, 188, 192, 200, 204, 207–209, 212, 229, 242, 243, 247, 265, 297, 301, 312, 319, 323, 326, 329, 331, 332, 340, 346, 361, 367, 371, 379, 391–394, 398, 401, 403, 406, 408–412, 80/I – LXXVIII, 23, 43, 49, 50, 51, 55, 61, 64, 68, 74, 76, 90, 92, 97, 102, 110, 119, 134, 146, 152, 197 nlb., 198, 80/II – 57–59, 78, 93, 94, 103, 126, 146, 173, 174, 178, 179, 189 Chocim 28 – 369 Chociszewo, pow. Płońsk 27 – 17, 42 – 771 Chodkowo, pow. Płock 27 – 14 Chodyszewo zob. Hodyszewo Choiny, las 42 – 645 Chojnatka, pow. Skierniewice 41 – 305, 323, 325, 347, 361, 384, 388, 412, 80/II – 175 Chojno, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 8 Chojnowiec = Chojnowo, pow. Mława 27 – 372 Chojnowo, pow. Przasnysz 27 – IX, 42 – 70 Choroszcz, Choroszcza, pow. Białystok 28 – 12, 25, 94, 95, 128, 138, 142, 344, 345, 42 – 760 Chorzele, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – IX, 23, 49, 96, 253–256, 367, 385, 28 – 133, 42 – 23, 141, 146, 147, 180 Choszczał, pow. Rypin 27 – 8 Chotomów, pow. Warszawa 80/II – 301, 302 �48 Chotynia, pow. Garwolin 80/I – XXII, Chrabustówka, pow. Bielsk 28 – 359 Chrobacyja zob. Polska Chrostkowo, pow. Rypin 41 – LXIV, 52, 112 Chroście? 28 –314 Chroślin, Chruślin, pow. Łowicz 25 – 245 Chrusta, pastwisko 42 – 645 Chruszczówka, pow. Sokołów 26 – 363 Chruślin zob. Chroślin Chudek, pow. Ostrołęka 27 – 50 Chynów zob. Chinów Ciachcin, pow. Płock 27 – 333 Cibory, pow. Łomża 28 – 183 Ciechanowiec, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 5, 9, 25, 52, 66, 96, 195, 271, 283, 298, 321, 345, 42 – 304, 348 ciechanowska ziemia 24 – 4, 6, 38, 27 – 3, 4, 22, 54, 67, 372, 383, 41 – XI, 42 – 1, 756, 785, 789, 80/I – VIII, XIV, ciechanowski powiat 42 – 4 Ciechanowskie 27 – IX, 42 – 791 Ciechanów 24 – 4, 27 – 21, 22, 38, 43, 128, 279, 329, 339, 346, 359, 372, 383, 28 – VII, 42 – 19, 105, 120, 756, 771, 784, 80/II – 333, 336, 80/III – 26, 38 Ciechocin, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 96, 123, 139 Ciechomin, pow. Łuków 41 – ryc. po s. 224 Cieciersk, pow. Sierpc 27 – 353 Ciecierzec, bagno 26 – 40 Cieciory, pow. Kolno 42 – 637 Cieciszew, pow. Warszawa 25 – 178 Cieksyn, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Cielądz, pow. Rawa 25 – 52, 134, 141, 219, 221, 80/I – 35 Cieloszka, pow. Kolno 27 – 59, 60, 42 – 637 Ciepielewo, bł. Ciepielowo, Czepielew, Czepielów, pow. Maków Mazowiecki 27 – 142, 185, 188, 191, 194, 259, 260, 269, 275, 279, 290, 291, 307, 41 – XIX, 42 – 9, 10, 17, 22, 26, 31, 41, 42, 48, 49, 65, 72, 83, 84, 138, 142, 156, 157, 159, 160, 162–164, 167, 168, 172, 173, 176, 179–182, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXII, LXX, 24, 27, 47, 52, 62, 63, 74, 140, 163, 182, 184, 80/II – 113, 115, 345, 351, 353, 354, 357, 359, 361, 363, 365, 366, 368, 370, 371, 373, 376, 388– 392 Cierpięta, pow. Węgrów 26 – 353 Cięck, pow. Ostrołęka 27 – 50, 51 Cimochowizna, Cimachowizna, pow. Suwałki 28 – 32, 42 – 332, 600, 80/I – XLIX Cisa, dopływ Dunaju 28 – 357 Cisek zob. Stanisławów Crone zob. Polska Cumberland, Anglia 24 – 336 Cygan, pow. Białystok? 28 – 330 Cygowska Wola zob. Wola Cygowska Cygów, pow. Radzymin 26 – 115, 137, 206, 252, 317, 321, 80/I – XVIII, XXX, 80/II – 229 Cyk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Cypel = Cupel, pow. Ostrołęka 42 – 640 Cypr 80/I – 221 Cyrsk zob. Czersk Cyrzniaków zob. Czerniaków Czachówek, pow. Grójec 25 – 91, 107 Czacza = Czadca, Słowacja 42 – 376 Czajków, pow. Siedlce 42 – 792 Czaplin, pow. Grójec 24 – 51, 60, 103–105, 108, 140, 142, 146, 147, �49 149, 178, 204, 241, 250, 264, 25 – 5, 11, 13, 21, 25, 29, 30, 34, 35, 42, 64, 70, 89, 95, 100, 110, 141, 154, 179, 182, 183, 249, 41 – XV, XXIX, 158, 160, 215, 244, 296, 302, 313, 325– 327, 337, 339, 345, 349, 352, 365, 369, 370, 392, 402, 409, 42 – 642, 80/I – XVIII, XIX, XXXII, XXXVIII, LXVI, 17, 29, 34, 128, 154, 231, 80/ II – 28, 29, 34, 35, 40, 45, 51–54, 74, 77, 80, 81, 83, 85, 87, 88, 92, 95, 97, 100, 103, 105, 106, 111, 112, 114, 116, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 131, 133, 134, 137, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146 Czaplinek, pow. Grójec 24 – 51, 204, 241 Czarkówka, pow. Bielsk 41 – LII, LIII, LV, LVII, LIX–LXI, LXIII– LXV, 42 – 446, 80/I – LVII Czarna = Czarna Struga, dopływ Długiej, (zob. też Struga) 26 – 4, 15 Czarna, dopływ Wieprza 26 – 11, 15, 364 Czarna Hańcza, Hańcza, dopływ Niemna 28 – 8, 13, 16, 17, 339, 345, 42 – 198 Czarna Struga, zob. Hodynia, Struga, Czarna Czarne, pow. Lipno 41 – 51 Czarne Morze, Pontskie Morze, Pont Euksyn 27 – 123, 28 – 342, 41 – 484, 485 Czarnia, pow. Ostrołęka 27 – 50 97, 372, 42 – 640 Czarnocin, pow. Łomża 28 – 4 Czarnoił = Czarnów, pow. Radzymin 26 – 4, 80/II – 210 Czarnolas, Czarny-las, pow. Kozienice 24 – 346, 42 – 359 Czarnów zob. Czarnoił Czarnutrzew, pow. Ostrołęka 27 – 50 Czarnybród, pow. Augustów 28 – 252 Czarny-las zob. Czarnolas Czarnylas, pow. Grójec 24 – 241, 250, 259–261, 346, 25 – 21, 118, 148 Czartoria, pow. Łomża 27 – 63 Czartosy, pow. Łomża 28 – 194 Czechowski Staw, Czechowizna, staw 28 – 12, 334 Czechy, Böhmen 24 – 33, 302, 303, 344, 345, 25 – 271, 272, 277, 28 – 84, 42 – 757, 771, 781, 80/II – 63, 68, 80/III – 9, 26 Czechy, pow. Garwolin 26 – 7, 41 – 413 Czekanów, pow. Sokołów 41 – 413, 42 – 753 Czepielew, Czepielów zob. Ciepielewo Czercensische Woywodschafft zob. czerskie województwo Czermno, pow. Gostynin 41 – 226 Czerniaków, Cyrzniaków, pow. Warszawa 24 – 4, 18, 45, 46, 49, 58, 60, 64, 100, 145, 158, 222, 223, 226–228, 25 – 12, 20, 22, 25, 31, 54, 90, 105, 115, 140, 167, 168, 171, 172, 245, 247, 26 – 5, 27 – 372, 41 – XIV, 169, 197, 202, 211, 260, 289, 296, 302, 320, 42 – 373, 405, 636, 754, 762, 779, 781, 783, 80/I – LX, 12, 178, 184, 188, 80/ II – 10, 45–47, 59, 81, 83, 96, 105, 111, 112, 190, 193, 80/III – 6 Czerniejewo, pow. Gniezno 27 – 376 Czernikowo, pow. Lipno 41 – LIV, 47, 55, 80, 89 Czerniowa Górka? 27 – 121 Czersk, Czersko, Czerschia, Czyrcko, Czyrsko, Cersk, Cyrsk, pow. Grójec 24 – VI nlb., VII nlb., 4, 7, 8, 10–12, 21–23, 43, 51, 53, 55, �50 60, 94, 98, 103–108, 140–142, 146, 147, 149, 204, 216, 217, 241, 259, 319, 25 – 5, 11, 13, 17, 19, 21, 24, 29–31, 34, 35, 39, 42, 44, 51, 57, 64, 70, 73, 74, 78, 82, 89, 91, 95, 96, 100, 105–107, 109, 110, 114, 115, 118, 127, 131, 132, 141, 148, 154, 161, 163, 178–184, 249, 250, 278, 299, 26 – 13, 24, 65, 82, 349, 27 – 9, 70, 328, 28 – 311, 41 – XIV, XVI, XXV, XXVII–XXIX, XLVII, 153, 154, 275, 42 – 331, 338, 384, 642, 650, 758, 765, 780, 80/I – V nlb., IX, XVII, XVIII, XXXII, XXXIII, XXXV, XLIV, 23, 24, 52, 98, 139, 166, 168, 80/ II – 5, 11, 12, 20, 35, 44, 75, 76, 79–82, 84, 87, 91, 93, 94, 99, 100, 104, 115, 120, 121, 127, 128, 132, 196, 203, 220, 80/III – 20, 35 Czersk pow. Bydgoszcz zob. Siersko czerska ziemia 24 – 4, 5, 22–26, 42, 44, 60, 62, 63, 138, 26 – 4, 7, 8, 12, 13, 23, 24, 26, 50, 27 – 39, 40, 371, 42 – 338, 349, 353, 361, 626, 628, 766, 767, 779, 80/I – XIV, XXXII, LXVI, 80/II – 12, 13, 18, 21, 211–215, 322, 80/III – 21, 34 czerski powiat 80/II – 40 Czerskie, Cerscenses 24 – 23, 24, 40, 53, 143, 147–149, 178, 204, 205, 216, 229, 241, 25 – IV, 298, 299, 27 – 378, 28 – 159, 41 – LI, LIV, LVII–LX, 42 – 624, 625, 755, 80/II – 12, 207, 80/III – 7 czerskie księstwo 24 – 24 czerskie województwo, Czercensische Woywodschafft 25 – 278 Czerwin, pow. Ostrołęka 27 – 194, 328, 351, 42 – 62, 80/II – 353 Czerwińsk, pow. Płońsk 24 – 4, 29, 25 – 22, 37, 53, 56, 77, 99, 27 – 12, 16, 17, 93, 116, 120, 127, 133, 244, 273, 290, 293, 353, 355, 377, 42 – 32, 650, 759, 787, 80/I – XVIII, XXIII, 80/II – 72, 330, 331, 383, 80/III – 11, 12 Czerwone Morze? 25 – 122 Czerwone, Czerwonka, pow. Kolno 27 – 30, 63, 149, 42 – 4, 637 Czerwonka, pow. Węgrów 26 – 328 Czerwony Bór, Czerwonoborska Puszcza, puszcza 28 – 5, 51, 80/I – LII Częstochowa, 24 – 130, 314, 26 – 368, 27 – 26, 88, 91, 130, 375, 28 – 134, 42 – 520, 80/I – 192, 194 Czomsk, dziś Czumsk, pow. Rypin 41 – 16 Czyrcko, Czyrsko zob. Czersk Czyste, pow. Warszawa 24 – 19, 75, 42 – 636 Czyste, las 42 – 645 Czyżewo, Czyżew, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 27, 277, 349 Ćwierci, pole 42 – 645 Ćwikowa Góra, wzgórze 24 – 20, 21, 80/II – 11 Dania 24 – 337 Daniszewo, pow. Płock 27 – 14 Dawia, pow. Kolno 42 – 637 Dąbrowa, Dąbrowa Wielka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 46, 63, 68, 345 Dąbrowa, pow. Pułtusk 27 – 267, 280, 291, 302, 319, 323, 330, 80/ II – 239 Dąbrowica, pow. Łuck 24 – 326 Dąbrowy pow. Przasnysz zob. Dąbrowa Dąbrowy, Dąbrowa, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 97, 42 – 640 Dąbrówka, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Dąbrówka, pow. Wysokie Mazowieckie? 28 – 126 �51 Dąbrówka, Dąbrówki, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Demblin zob. Dęblin Dereczyn, pow. Słonim 24 – 341 Deutschland zob. Niemcy Dębina, miejsce 26 – 40 Dębe Wielkie, pow. Mińsk Mazowiecki 80/II – 357 Dęblin, Demblin, Iwangród, pow. Puławy 26 – 15 Dębnia? 24 – 103 Dębowo, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Dębówka, pow. Grójec 24 – 204 Dęby, pow. Kolno 42 – 637 Dłągie zob. Długie Długa, dopływ Narwi 26 – 4, 5 Długa? 26 – 227 Długa Wola zob. Okuniew Długi Kąt = Długikąt, pow. Ostrołęka 27 – 50 Długie, pow. Augustów 28 – 250 Długie, Dłągie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97, 42 – 640 Długie Grodzickie, pow. Sokołów 41 – 413 Długie Kamieńskie, pow. Sokołów 41 – 413 Długosiodło, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX, 196, ryc. po s.196, 246, 80/I – LXV Dłutowo, pow. Mława 27 – 19 Dniepr, rzeka 28 – 141, 357, 42 – 125, 202 Dniestr, rzeka 28 – 141, 163, 165, 179, 42 – 339, 80/II – 366 Dobczyn, pow. Radzymin 26 – 308 Dobrajowice zob. Dobrzejewice Dobre, pow. Radzymin 24 – 4, 26 – 6, 37, 220, 242, 277, 299, 309, 80/ II – 211 Dobrinum zob. Dobrzyń nad Drwęcą Dobrochy, pow. Łomża 28 – 151 Dobrowola, pow. Mariampol 24 – 311 Dobrzanka? 26 – 91 Dobrzejewice, Dobrzejowice, Dobrajowice, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 9, 57, 98, 108 Dobrzyków, pow. Gostynin 42 – 645 Dobrzyniec, pow. Mińsk Mazowiecki 28 – 331 Dobrzyń nad Drwęcą, Dobrinum, pow. Rypin 27 – 7, 34, 41 – 5, 7, 9, 15, 100, 115, 42 – 776 Dobrzyń nad Wisłą, pow. Lipno 27 – 4, 7, 295, 41 – XVIII, XXV, XXVII, XXXI, 3–5, 7–9, 49, 68, 73, 79, 89, 107, 117, 143, 42 – 116, 331, 394, 652, 776, 80/I – X, XXV, XXXV, XXXIX, LXX, 80/II – 326, 327 dobrzyńska ziemia 27 – IX, 4–9, 33–36, 70, 71, 154, 297, 372, 373, 375, 392, 28 – 53, 41 – VI, XI, XV, XVII, XVIII, XXII, XXV, XXVI, XXXIII, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII–XLV, XLVII, LI– LXV, 3–5, 9, 10, 12, 13, 20, 22, 23, 27, ryc. po s. 32, 34, 38–42, 44, 46, 48–50, 52, 54, 55, 57, 59, 61–64, 68, 71, 77, 79–83, 85–90, 95, 99– 103, 106, 109, 110, 112, 115, 117, 119, 122, 123, 144, 42 – 350, 362, 391, 754, 757, 758, 764, 772, 775, 780, 783, 785, 790, 792, 796, 798, 80/I – VI, VIII, XV, XIX, XX, XXV, XXVI, XL, LXX, LXXIV, LXXV, 80/II – 106, 135, 326–328, 335, 389, 80/III – 10, 19, 30, 35 Dolistów, pow. Białystok 28 – 12 Domanice, pow. Siedlce 26 – 228 Domaniew, bł. Domaniewice pow. Błonie 80/I – LXI Dorguń zob. Durgan Dowspuda, Dospuda, Dyspuda, pow. Augustów 28 – 17, 302, 42 – 230, 771, 80/III – 26 �52 Dół, jezioro 41 – 413 Dół za Światem, jezioro 41 – 413 Drąszew, Drążew zob. Dręszew Drążek = Drężek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Drezno, Niemcy 80/I – LXII Dręszew, Drąszew, Drążew, pow. Radzymin 26 – 301, 365, 27 – 281 Drężek zob. Drążek Drobin, Drobinum, pow. Płock 27 – 7, 13, 75, 119, 248, 287, 288, 308, 324, 341, 348, 360, 28 – 6, 42 – 135, 138, ryc. po s. 192, 758, 775, 80/I – 150, 80/II – 329, 80/ III –10 Drogwin zob. Rzędziany drohicka ziemia 24 – 6, 26 – 9–11, 28 – 8, 9, 24, 25, 358, 42 – 415, 80/I – XIV, LVII, 80/II – 212 drohicki powiat 28 – 8, 24 Drohickie 28 – 8, 80/I – XV, Drohicko-Bielskie 41 – XIX Drohiczyn, Drohiczyn Lacki, pow. Bielsk 26 – 24, 350, 28 – 8, 9, 26, 35, 38, 51, 54–57, 59, 60, 85, 117, 321, 344, 356–358, 41 – XXVII, 156, 42 – 209, 304, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 598, 762, 80/I – LVII Drohiczyn, Ruska Strona = Drohiczyn Podlaski, pow. Sokołów 28 – 9 Drozdowo, pow. Łomża 28 – 3, 182, 280 Drozdów? 24 –8 Drożdżyn, pow. Płońsk 27 – 286, 311, 350, 42 – 22, 35, 42, 80/I – 93, 80/II – 352, 354, 360, 368, 371, 372, 374, 375, 379, 386 Drwalew, pow. Grójec 24 – 26, 25 – 11, 13, 24, 78, 95 Drwalska Kępa, wyspa 24 – 318 Drwały, pow. Płock 27 – 13, 14, 42 – 759, 80/II – 330 Drwęca, dopływ Wisły 27 – 4, 7, 8, 70, 41 – 3–5, 9, 14 Dubowo, Dubowa, pow. Suwałki 28 – 212, 217, 80/I – LI Duchny Młode, błędnie Duchny Małe, pow. Łomża 28 – 5 Duchny Stare, pow. Łomża 28 – 5 Duda, pow. Mińsk Mazowiecki 26 –4 Dudy, Dudy Puszczańskie, pow. Kolno 27 – 51, 59, 80, 84, 91, 92, 102, 111, 126, 138, 146, 149, 227, 242, 283, 292, 293, 41 – XIX, XXVII, XXXV, XLI, LVI, LX, 42 – 29, 131, 132, 319, ryc. po s. 400, 401, 410, 637, 80/I – LII, LIII Dukat, pow. Kolno 27 – 97 Dulsk, pow. Rypin 27 – 7, 34, 35, 37, 375, 41 – 122 Dunaj, część Warszawy 24 – 9 Duplewiec = Duplewice (dziś Dąbrowa), pow. Konstantynów 42 – 642 Durelasy = Durlasy, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66 Durgan = Dorguń, pow. Augustów 28 – 14 Durlasy zob. Durelasy Duś, jezioro 28 – 15, 335, 337, 42 – 193, 194 Dworczysko, bagno 27 – 25 Dyblin, pow. Lipno 41 – 8 Dybów, pow. Radzymin 26 – 217, 80/II – 305 Dylew, pow. Grójec 25 – 23 Dylewo, Dylewo Stare, Gojdany, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 66, 96, 107, 42 – 640 Dyspuda zob. Dowspuda Działdówka, górny bieg Wkry, dopływu Narwi 27 – 19, 20, 372 �53 Działyń, pow. Lipno 27 – 7, 375, 41 – XVIII, LI–LV, LXI, LXIII–LXV, 20, 22, ryc. po s. 32, 37, 38, 41– 46, 49, 52, 54–56, 59–61, 64, 66, 68, 70, 74, 76, 78, 82, 85, 88, 90, 93, 94, 96–98, 100, 103, 107, 111, 113, 115, 116, 122, 126, 128–142, 80/I – XVIII, XXV, XXVI, XXVIII, 22, 52, 108, 185, 227 Działyńskie 41 – XVIII Dziatki, jezioro 41 – 413 Dziekanka, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Dzierzby, pow. Sokołów 26 – 39 Dzierzenin, pow. Pułtusk 27 – 25 Dzierżanów = Dzierżanowo, pow. Płock 42 – 47, 75, 96, 174 Dzierżanów, błędnie Dzieżanów = Dzierżanowo, pow. Maków Mazowiecki 27 – 272, 305, 80/II – 364, 373, 375 Dzieżbia, dopływ Narwi 28 – 7 Dźwina, rzeka 28 – 140 Dżbów, pow. Częstochowa 41 – 215 Efez, dziś Turcja 80/I – 221 Egipt 80/II – 314, 315 Elbląg, Welbląg 28 – 332, 42 – 2 Elżbietów, pow. Sokołów 41 – 414 ełcki powiat, łecki, błędnie łęcki powiat 24 – 6 Ełk 24 – 6, 42 – 219, 80/I – X Ełk, rzeka zob. Łyk Emaus, Emmaus, Amełus, starożytna Palestyna 24 – 139, 140, 141 Epidemija, uroczysko 28 – 16 Epir, Grecja 25 –278 Essen, Niemcy 42 – 375, 775 Europa 24 – 76, 305, 317, 327, 331, 332, 337, 345, 25 – 284, 27 – 395, 28 – 142, 42 – 415, 772, 781, 80/ II – 329, 80/III – 27 Falbogi, pow. Płońsk 27 – 123, 41 – XVIII Falencin = Falentyn, pow. Garwolin 41 – 413 Falenty, pow. Warszawa 24 – 19, 25 – 169, 173, 174, 42 – 754, 80/II – 11, 80/III – 6 Falentyn zob. Falencin Filipów, Filipowo, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 26, 27, 239, 257, 274, 278, 284, 293, 41 – XLVIII Fińska Zatoka 28 – 342 Frampol, pow. Zamość 42 – 651 Francja, France, Frankreich 24 – 11, 77, 133, 328, 329, 331, 332, 334, 337, 26 – 73, 350, 27 – 392, 395, 28 – 62, 363, 41 – XIX, 80/I – XXX, Fransdorf (1 i 2), dziś Stefanów i Piastów, pow. Garwolin 41 – 413 Frankonia 24 – 334, 26 – 350 Frankowo, pow. Rypin 27 – 35 Gabrychy zob. Gawrychy Gadomskie, Gadomsk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Gadowo, dziś Dobra Wola, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Galicja 24 – 129, 322, 25 –145, 27 – 35, 36, 42 – 319, 387, 568, 598, 772, 80/I – VII, LVIII, 80/II – 24, 35, 69, 86, 89, 114, 134, 181, 189, 222, 80/III – 27 Galicja Zachodnia 80/I – LVIII Gangicz? 80/I – 221 Garki = Górki?, pow. Pułtusk 27 – 312 Garwolin 24 – 4, 11, 26 – 7, 13, 23, 24, 40, 42, 47, 55, 60, 81, 82, 169, 227, 229, 234, 235, 269, 276, 288, 296, 306, 322--324, 334, 350, 27 – 40, 41 – ryc. po s. 320, 421, 462, 473, 484, 488, 500, 502, 532, 548, 555, 42 – 646, 647, 651, 652, �54 80/I – XVIII, XXV, LII, LX, 127, 156, 80/II – 72, 200, 212, 257, 258, 286, 313 garwoliński powiat 41 – XVI, 80/I – XXII, 80/II – 211 Garwolińskie 80/I – XX, Gawrychy, błędnie Gabrychy, pow. Kolno 27 – 59, 242, 41 – XIX, 42 – 637 Gąbin, Gambijn, Gombin, pow. Gostynin 24 – 4, 34, 206, 273, 25 – 61, 62, 240–243, 27 – 89, 41 – 159, 176, 186, 207, 226, 238, 267, 339, 360, 367, 374, 392, 395, 398, 408, 410, 42 – 647, 649, 80/ II – 100 Gąski, pow. Kolno 42 – 637 Gątorka, łąka 42 – 645 Gdańsk, Gdońsk, Ktońsk 24 – 68, 173, 202, 253, 254, 316, 26 – 122, 127, 185, 286, 27 – 27, 55, 56, 93, 134, 272, 296, 329, 388, 28 – 302, 314, 356, 41 – 4, 42 – 381, 627 Gejdziegier, ostęp 28 – 15 Georgia = Gruzja 25 – 172 Gibałka, pow. Ostrołęka 27 – 50 Giby, pow. Sejny 28 – 318, 42 – 785 Gidle, pow. Radomsk 42 – 520, 80/I – 192 Giełczyn, pow. Łomża 28 – 143, 183 Giełzowska Puszcza, puszcza 24 – 32 Giełzów, pow. Opoczno 24 – 32 Gietki, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 637 Giżyce, pow. Sochaczew 24 – 206, 80/II – 60, 186 Giżycko, Lec 80/I – X, Gleba, błędnie Glęba, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96, 42 – 640 Glebieniec, bagno 26 – 40 Glina, pow. Rawa 41 – 385, 80/II – 189, 190 Glinianka, Gliniany, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8, 41 – XVI, 42 – 639, 645 Gliniec, las 42 – 645 Glinki, pow. Mińsk Mazowiecki 26 –4 Glinki, pastwisko 42 – 645 Glinnik, pow. Bielsk 28 – 97, 247, 41 – XLI, 42 – 213, 80/I – LIX, 80/II – 409, 429 Gładczyn, pow. Pułtusk 27 – 332 Głębocz, Głębocz Wielki, pow. Łomża 28 – 5 Głodowo, pow. Lipno 41 – 10 Głosków, pow. Grójec 24 – 62 Głowno, Główno, pow. Brzeziny 24 – 33, 25 – 128, 227, 228, 236, 241, 251 Główczyn, pow. Grójec 25 – 160 Głuchów, pow. Skierniewice 25 – 220, 27 – 42 Głuchy, Laskowo Głuchy, pow. Radzymin 26 – 127, 130, 131, 133, 136, 137, 139, 211, 231, 247, 258, 41 – XIX, 450, 457, 469, 487, 548, 80/I – XXI, XXII, XXXIX, 32, 66, 157, 80/II – 71, 219, 234, 235, 237, 262, 268, 280–283, 317, 364, 367, 373, 374 Głusk, pow. Sochaczew 25 – 40, 243, 244, 80/II – 190, 191 Głusków ? 80/II – 319 Głusza, miejsce 27 – 25 Gnaty, pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 640 Gniew, pow. Kwidzyń 24 – 68 Gniewoszów, pow. Kozienice 42 – 647, 648 Gniezno 24 – 7, 28 – 6 gnieźnieńska ziemia 27 – 371 Gnieźnieńskie 42 – 255 Gnojowa Góra, Świętojańska Góra, miejsce 24 – 137, 178 Gocław, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 3 Godzianów, pow. Skierniewice 24 – 207, 41 – XVI �55 Gojdany zob. Dylewo Golanka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Golendzinów, Golendzinówek, Golędzinówek, pow. Warszawa 24 – 58, 160, 161 Golicynów, pow. Siedlce 41 – 414 Golub, Gołąb, pow. Brodnica 27 – 7, 41 – 4, 5, 7 golubsko-dobrzyński powiat 80/I – XXV gołdapski powiat 24 – 6 Gołków, pow. Grójec 24 – 202, 326 Gołubska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Gołymin, pow. Ciechanów 27 – 22 Gombin zob. Gąbin Goniądz, pow. Białystok 28 – 8, 12, 23, 114, 244, 272, 283, 296, 311, 356, 42 – 235, 289, 293 Gończyce, pow. Garwolin 26 – 59, 63, 87, 162, 164–166, 205, 268, 324, 41 – XVI, ryc. po s. 320, 415, 416, 434, 435, 441–443, 445, 451, 470, 500, 505, 527, 547, 553, 556, 558, 567, 577, 80/I – XVIII, XXII, XXXIX, LXIX, 19, 20, 30, 31, 156, 178, 186, 199, 80/II – 217, 224, 254, 257–259, 261, 265, 266, 277, 286, 308, 310, 313 Gorczyczewo zob. Łaskarzew Gorszczyzna = Górszczyzna, pow. Kolno 27 – 30 Gostynin, Gostynia, błędnie Gostyń 24 – 4, 33, 25 – 241, 243, 26 – 10, 27 – 9, 41 – XVI, XXV, XXXI, 167, 169, 171, 172, 174–176, 180, 193, 205, 208, 215, 221, 223, 224, 229, 249, 252, 261, 264, 265, 268, 272, 273, 277, 278, 284, 296–299, 305, 306, 317, 320, 321, 323, 324, 326, 327, 329, 331, 335, 339, 341, 343–347, 349, 351, 354–357, 363, 371–373, 375–377, 381, 397, 400, 403–405, 407, 408, 410, 42 – 145, 645, 790, 80/I – XIV, XXIII, XLI, 140, 159, 198, 80/II – 100, 126 gostyńska ziemia = gostynińska ziemia 24 – 4, 5, 80/I – XIV gostyński powiat = gostyniński powiat 41 – XXXII, 42 – 636, 80/I – XXIV, 80/I – XXIV Gostyńskie = Gostynińskie 25 – 298, 41 – 181, 42 – 647, 649, 759, 80/I – XIII, XXXVI , XLI, 80/II – 207 Goszczyn, bł. Goszcz, pow. Grójec 24 – 4, 11, 25, 25 – 6, 33, 50, 63, 84, 90, 95, 107, 142, 154, 265, 41 – 322, 42 – 775, 80/II – 13, 83, 86, 80/III – 13 Goślice, pow. Płock 27 – 13 Gośniewice, pow. Grójec 42 – 629 Gozdowo, pow. Sierpc 27 – 13, 42 – 759, 80/II – 329, 80/III – 12 Góra? 26—317 Góra Kalwaria, Góra, Nowa Jerozolima, pow. Grójec 24 – 4, 8, 21, 22, 43, 51, 53, 25 – 51, 73, 74, 115, 178, 179, 299, 26 – 5, 41 – XXVIII, 153, 42 – 331, 338, 645, 767, 780, 80/II – 11, 20, 80/III – 21, 35 Górce, pow. Warszawa 24 – 19, 103, 41 – 176, 187, 252, 80/I – 188, 80/II – 75 Górka Biskupia, wzgórze 27 – 6 Górki zob. Garki Górki, pow. Garwolin 26 – 12 Górszczyzna zob. Gorszczyzna Góry, część Drohiczyna 28 – 9 Góry, pow. Grójec 80/II – 79 Górzno, pow. Brodnica 27 – 9, 41 – 9, 20, 94, 114 Górzno, pow. Garwolin 26 – 306, 323, 334 Grabnik, las 42 – 645 Grabowo, pow. Kolno 28 – 253 �56 Grabowo, Grabowo-Wądołowo, pow. Łomża 28 – 5 Grabówek = Grabówka, pow. Płock 27 – 376 Gradzanowo, pow. Sierpc 27 – 20 Grajewo, pow. Szczuczyn 28 – 7, 8, 242, 307, 42 – 252, 80/II – 423, 426 Grale, pow. Ostrołęka 27 – 50 Gralewo, pow. Płońsk 27 – 13, 381 Gran = Hron, dopływ Dunaju 24 – 350 Granna = Granne, pow. Bielsk 42 – 198 Graubünden zob. Gryzonia Grądy zob. też Grondy Grądy, łąki 26 – 40 Grądy, pow. Błonie 25 – 155 Grądy, pow. Maków Mazowiecki 27 – 345 Grądy, pow. Szczuczyn 42 – 765 Grefenberg = Grafenberg (obecnie Jesenik, Czechy) 24 – 342 Greisfwald, Niemcy 80/II – 321 Grenada, Hiszpania 42 – 291 Grochowalsk, pow. Lipno 41 – 63, 106 Grochów, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 3, 4, 42 – 325, 80/II – 210, 80/III – 34 Grodkowo = Gródkowo, pow. Płock 27 – 16 grodnenskaja gubernija zob. grodzieńska gubernia Grodno 27 – 54, 387, 28 – 13, 14, 27, 37, 39, 62, 230, 232, 254, 266, 305, 331, 338, 344, 41 – XXVI, 486, 42 – 2, 196, 258, 652, 80/ II – 430 Grodziec zob. Grójec Grodziec, pow. Płońsk 27 – 17, 80/ II – 331 Grodzień, pow. Lipno 41 – 5 grodzieńska gubernia, grodnenskaja gubernija 28 – 10, 11, 23, 40, 330, 344–346, 356, 42 – 199, 415, 755, 762, 80/I – LVII, 80/II – 403, 456, 458, 80/III – 6, 14 Grodzieńska Puszcza, puszcza 28 – 27, 61 grodzieński powiat 28 – 12, 13, 16, 61, 344, 346 Grodzieńskie 28 – 130, 42 – 291 Grodzisk zob. też Grodzisko, pow. Sokołów Grodzisk, Grodzisko, dziś Grodzisk Mazowiecki, pow. Błonie 24 – 4, 27, 230, 25 – 4, 38, 44, 47, 59, 60, 75, 80, 84, 101, 117,138, 152, 199, 41 – XVI, XXVIII, 178, 227, 302, 304, 42 – 345, 637, 647, 649–651, 80/I – XIX, 46, 82, 85, 126, 187, 80/II – 13, 14, 45, 74, 92, 94, 98, 99, 104, 106, 107, 117, 121, 130, 134, 137, 175, 183 Grodzisk, pow. Warszawa 26 – 363 grodziski powiat, powiat Grodzisk Mazowiecki 42 – 637, 789 Grodzisko zob. też Horodisko Grodzisko, wzgórze 27 – 373 Grodzisko = Grodzisk, pow. Sokołów 26 – 193 Grodzkie (Stare, Nowe, Szczepanowięta), Gródzkie, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 93, 327 Grojec zob. Grójec Gromadzyn, pow. Płońsk 27 – 259, 286, 296, 311, 350, 80/I – 59, 80/ II – 360, 375 Grondy, Grundy = Grądy Polewne, pow. Pułtusk 27 – 45, 80/I – 3nlb. Gronowo? 28 – 302 Groszki, pow. Węgrów 26 – 208 Grotowice, Grotowiec, pow. Rawa 25 – 219, 225, 41 – 186, 237 Gródek, Grudek, pow. Pułtusk 27 – 25, 26 Gródek, pow. Sokołów 26 – 364 Gródkowo zob. Grodkowo �57 Grójec, Grojec, Grodziec, 24 – 4, 7, 26, 53, 55, 202, 326, 25 – 16, 32, 35, 106, 107, 114, 136, 151, 213– 215, 250, 268, 26 – 6, 41 – XVI, XXVII, 161, 209, 464, 42 – 384, 637, 776, 80/I – 68, 144, 80/II – 13, 47, 80/III – 30 grójecki powiat 24 – 64, 80/II – 21, 80/III – 25 Gródzkie zob. Grodzkie Gródź, łąka 42 – 645 Grudek zob. Gródek Grudki, miejsce 27 – 25 Grundy zob. Grondy Grunwald, pow. Ostróda 42 – 207 Gruzja zob. Georgia Gryzonia, Graubünden 26 – 77 grzebska parafia 27 – 44 Grzebsko, pow. Mława 27 – 44 Grześca, dopływ Wissy 28 – 7 Grzybów, część Warszawy 24 – 9, 13 Grzymały = Grzymały Zalesie, pow. Łomża 27 – 63 Grzymkowice, pow. Skierniewice 24 – 121, 268, 25 – 1, 23, 45, 119, 142, 160, 216, 217, 41 – 202, 80/ II – 55, 56, 62, 72, 82, 93, 123, 136 Gucin, część Warszawy 24 – 18 Gulczewo, pow. Płock 27 – 13, 376 gulczewskie starostwo 42 – 773, 80/ III – 28 Gumino, pow. Płońsk 27 – 307, 355 Gurdzioły, pow. Ostrołęka 27 – 28 Guzów, pow. Błonie 24 – 29, 267, 289, 25 – 14, 143, 195, 199, 253, 41 – XVI, 161, 162, 179, 200, 201, 207, 220, 294, 311, 317, 319, 324, 350, 351, 358, 359, 365, 366, 374, 377, 383, 386, 391, 392, 395, 397, 80/I – XXIII, 49, 93, 232, 80/II – 54–58, 61, 63, 78, 93, 132, 151, 153, 158, 187, 191, 192, 196 Gylów zob. Iłów Hajna, pow. Borysów 42 – 777 hajeńska parafia 80/II – 413, 80/III – 25 Hanowszczyzna = Hajnowszczyzna (dziś Hajnówka), pow. Prużana 42 – 199 Hańcza zob. Czarna Hańcza i Biała Hańcza Hańcza, jezioro 28 – 17 Hańcza, pow. Suwałki 28 – 17, 26 Harc, zob. Hercyńskie Góry Hartman, jezioro 41 – 413 Hebrydy, wyspy 24 – 312 Helenów, pow. Błonie 25 – 95 Hercyńskie Góry = Harc, góry 24 – 338 Hermany, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 23 Hiszpania 24 – 331, 42 – 363 Hodynia = Cetynia?, dopływ Bugu 26 – 8 Hodynia, błędnie zamiast Kosówka, dawniej Czarna Struga, dopływ Bugu 26 – 9 Hodyszewo, Chodyszewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 333, 42 – 201 Holandia, Hollandia 24 – 202, 311, 337, 27 – 60 Hollandia, miejsce w dawnej Warszawie 24 – 15 Hołowczyca = Hołowczyce, pow. Konstantynów 42 – 642 Horodisko, dziś Grodzisko, pow. Bielsk 28 – 359 Hoża, pow. Grodno 28 – 344 Hron zob. Gran Hruskie, pow. Augustów 42 – 794 Husinka, pow. Biała Podlaska42 – 642 Huta Głodowska, pow. Lipno 41 – 10 Iganie, pow. Siedlce 41 – 414 Ignackowo, pow. Lipno 41 – 10 �58 Ignatów, pow. Radzymin 26 – 365 Iłów, Gylów pow. Sochaczew 24 – 4, 34, 206, 293, 25 – 3, 20, 22, 25, 35, 36, 37, 50, 53, 77, 99,191, 203, 206, 207, 236–238, 244, 41 – 286, 80/I – XXIII, 27, 171, 181, 80/II – 54, 55, 59–61, 81, 82, 90, 186, 191 Iłża 26 – 32, 27 – 364, 42 – 758, 80/II – 391, 80/III – 10 Imielin zob. Jemielin Imielnica zob. Jemielnica Indura, pow. Grodno 28 – 12 Inflanty 27 – 30, 28 – 358 Inowłódź, Inowłodz, pow. Rawa 24 – 31, 32, 150, 190, 208, 293, 25 – 4, 7, 12, 18, 26, 29, 37, 58, 66, 68, 81, 83, 92, 95, 97, 103, 112, 113, 124, 132, 135, 140, 147, 156, 164, 218, 219, 222–225, 228–230, 252, 254, 327, 41 – XVI, 385, 42 – 651, 762, 80/I – 37, 179, 80/II – 16, 62, 73, 75–77, 108, 113, 177, 178, 179, 183, 189, 80/III – 14 Insterburg zob. Wistruć Irlandia 24 – 161 Iwangród zob. Dęblin Iwowe, pow. Mińsk Mazowiecki 41 – 422, 427, 435–437, 440, 475, 509, 548 Izrael 80/II – 217 Jabłonie = Jabłonka, dopływ Gaci 28 – 5 Jabłonka, pole 26 – 40 Jabłonna, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Jabłonna, pow. Warszawa 24 – 4, 17, 26 – 4, 61, 218, 258, 263, 273, 318, 364 Jabłonowo, pow. Mława 27 – 19 Jabłonów = Jabłonowo?, pow. Brodnica 24 – 38 Jacków, Jackowo, pow. Pułtusk 26 – 365 Jaczniki zob. Jaszniki Jaćwież, Jatwież, Sudawia, ziemie Jaćwingów 26 – 12, 28 – 8, 358 Jadów, pow. Radzymin 26 – 6, 20, 27, 30, 36, 37, 62, 64, 67, 81, 88, 127, 204, 208, 213, 231, 235, 237, 245, 247, 248, 256, 258, 260, 265, 267, 270, 282, 284, 287, 295, 297, 304, 312, 319, 333–335, 344, 351, 363, 366, 27 – 67, 41 – XVI, XIX, XXVIII, LIII, LIV, LVIII, LIX, LXIV, LXV, 448, 478, 576, 42 – 1, 387, 516, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXIV, XXIX, LXIX, 18, 28, 69, 94, 112, 148, 205, 80/II – 211, 219, 235, 237–240, 260, 261, 263 Jagodna zob. Struga-Jagodna Jagodne, pow. Łuków 42 – 794 Jaktorowska Puszcza, puszcza 24 – 41, 80/I – 5 nlb. Jaktorów, pow. Błonie 24 – 4, 28, 42, 80/I – 6 Jakubowice? 41 – 539 Jakubowska = Jakubowskie, pow. Bielsk 28 – 344 Jakubów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6 Jaminy, pow. Augustów 28 – 14 Jamno, pow. Łowicz 25 – 189 janowiecka parafia 27 – 44 Janowo, pow. Kolno 27 – 63, 98 Janowo, Janów, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – 23, 42 – 102, 146, 169 Janowo zob. też Siennica janowski powiat = piski, jańsborski powiat 24 – 6 Janów zob. Janowo, pow. Przasnysz Janów, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639 Janów Lubelski 42 – 650 Janówka, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Janówka, pole i łąka 42 – 645 Jańsbork zob. Johansburg Jarnice, pow. Węgrów 26 – 367 �59 Jarosław 28 – 34 Jasienica, pow. Radzymin 26 – 62, 81, 88, 111, 145, 219, 256, 258, 267, 297, 319, 320, 335, 41 – LIV, LV, LXV, ryc. po s. 305, 418, 420, 422, 432, 428, 440, 445, 450, 451, 454, 463, 464, 472, 474, 492, 507, 511, 513, 549, 552, 560, 561, 563, 564, 576, 80/I – XVIII, XIX, XXIX, LXIX, 86, 89, 181, 230, 80/ II – 155, 219, 223, 224, 227–234, 262, 265, 266, 272, 273, 275, 278, 284, 287, 295, 296, 298–301, 305–307, 312, 314, 320, 380, 381 Jasiołda, dopływ Prypeci 28 – 344, 42 – 202 Jasionowo zob. Jesionowo Jasło 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Jasna Góra, klasztor 27 – 76, 42 – 327 Jastrzenno = ? Jastrzębno, pow. Augustów 80/II – 429, 430 Jastrzębie, pow. Lipno 41 – 10 Jaszniki = Jaczniki, pow. Augustów 28 – 14 Jatwież zob. też Jaćwież Jatwież, pow. Augustów 28 – 14 Jazdów zob. Ujazdów Jazgarka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Jazgarzew, Jazgorzew, pow. Grójec 24 – 21, 202, 326, 25 – 10, , 80/ II – 111 Jedlanka, pow. Łuków 41 – ryc. przed s. 225, 80/I – LXXVI Jednaczewski Las, Jedynaczewski Las, las 27 – 389, 28 – 3, 42 – 370 Jedwabne, Jedwabno, pow. Kolno 28 – 7, 144, 182, 249, 262, 292, 299, 42 – 18 Jedynaczewski Las zob. Jednaczewski Las Jegliowiec, Jeglowiec, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Jegrznia, dopływ Łeku 28 – 8 Jeleniec, pow. Rypin 41 – 5 Jeleniec, pow. Łuków 26 – 31 Jeleniewo, pow. Suwałki 28 – 16 Jelonki, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 251, 349, 80/I – 137, , 80/ II – 359 Jemielin, Jemielno = Imielin, pow. Warszawa 24 – 149, 25 – 123, 176, 177 Jemielnica = Imielnica, pow. Płock 27 – 13 Jemielno zob. Jemielin Jerozolima, Jeruzalem, starożytna Palestyna 24 – 130, 139, 335, 336, 41 – 304 Jesionowo = Jasionowo, pow. Suwałki 28 – 223 Jezierna, jezioro 41 – 413 Jeziorka, Jezioro, pow. Grójec 24 – 26 Jeziorki, łąka 42 – 645 Jeziorna, dopływ Wisły 24 – 21, 26 – 24 Jeziorna, pow. Warszawa 24 – 21, 223, 25 – 65, 77, 144, 41 – 241 Jeziory, pow. Grodno 28 – 344 Jeziorzany zob. Łysobyki Jeżew zob. Jeżów Jeżewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 107, 155, 41 – XIX– XXI, 80/I – LXXII Jeżów, Jeżew, pow. Brzeziny 24 – 4, 33, 25 – 93, 128, 220 Johansburg, Johannsburg = Jańsbork, Johannisburg, dziś Pisz 27 – 57, 61 Jordan, rzeka 42 – 374 Jordanowice, pow. Błonie 25 – 38, 44, 47, 59, 117, 138, , 80/II – 94 Józefów, pow. Błonie 41 – 186, , 80/ II – 58 Judea 24 – 88 �60 Kabaty, pow. Warszawa 25 – 129, 139, 145, 169, 171, 248 Kaczynek, pow. Łomża 28 – 5 Kaczyniec, jezioro 41 – 413 Kadaryszki, pow. Suwałki 80/I – LIII Kadysz, pow. Augustów 28 – 14 kadzidlańska parafia, kadzidleńska parafia 27 – 50, 96 Kadzidło, pow. Ostrołęka 27 – 28, 50, 53, 61, 84, 107, 42 – 640, 792, 80/I – XXIV, 80/II – 334 Kalifornia 27 – 64, 28 – 368 Kalinowo, pow. Łomża 28 – 3, 324 Kaliskie 24 – 147, 26 – 353, 41 – 179, 206, 301, 464, 42 – 49, 80/I – XL, LXXIV, 122, 163, 165, 80/ II – 129, 179, 183, 184, 202, 219, 342, 383 kaliskie województwo 80/I – XIII, Kalisz, Kalis 24 – 7, 25 – 65, 124, 26 – 3, 41 – XXVI, 44, 80/I – XXXVI, XLII Kalwaria 28 – 26, 42 – 252, 344, 763 Kalwaria, Nowa Jerozolima, część Warszawy 24 – 12, 42 – 767, 80/ II – 8, 80/III – 21 Kalwaryja, wzgórze 24 – 21 kalwaryjski powiat 28 – 335, 42 – 207 Kalwaryjskie 42 – 204 Kałęczyn, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Kałenczyn, Kałęczyn, pow. Węgrów 26 – 363 Kałowizna, pow. Brzeziny 24 – 33 Kałuszyn, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 19, 30, 69, 208, 210, 233, 271, 295, 305, 314, 329, 339, 346, 350, 353, 41 – 424, 451, 513, 525, 541, 42 – 599, 624, 80/I – X, LXVIII, 80/II – 124, 211, 226, 229, 234, 240, 260, 261, 273, 278 Kamieniec Mazowiecki zob. Kamieńczyk Kamieniec Podolski 28 – 370 kamieniecki powiat 28 – 8, 24 Kamienowizna, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kamieńczyk,­ Kamieniec Mazowiecki, pow. Węgrów 24 – 5, 26 – 6, 204, 310, 42 – 785, 80/II – 211, 288 Kamionka, pow. Rypin 27 – 34 Kampinos, pow. Sochaczew 24 – 42, 25 – 191, 262, 41 – 154, 42 – 348, 80/I – 6, 80/II – 200 Kampinoska Puszcza, puszcza 24 – 41, 273, 80/I – 5 nlb. Kana Galilejska, starożytna Palestyna 41 – 415 Kapuśnik, Kapuśnik Grzybowo, pow. Mława 27 – 23 Karaska, bagno 27 – 49, 96 Karaska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Karczemka, las 26 – 40 Karczew, Karczów, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 8, 29, 65, 70, 81, 83, 226, 236, 244, 263, 295, 300, 302, 303, 320, 322, 333, 341, 41 – XXIX, 425, 479, 503, 550, 42 – 498, 645, 785, 80/II – 211 Karczówka, błędnie Karczewska, pow. Rypin 27 – 8 Karczewszczyzna, część Czerska, pow. Grójec 41 – 153 Karczów zob. Karczew Karkliny zob. Korkliny Karnice, pow. Błonie 25 – 52, 209– 211, 41 – 167, 170, 171, 177, 238, 244, 80/I – 13, 36, 53, 58, 84, 85, 116, 135, 163, 80/II – 149, 163– 166 Karniewo, pow. Maków 80/II – 367 Karnkowo, pow. Lipno 27 – 373 Karolina, pow. Grójec 24 – 204 �61 Karpaty, Karpackie Góry, góry 24 – 316, 27 – 55, 66, 67, 100, 28 – 61, 140, 357, 80/I – 212 Karsko = Karsk?, pow. Inowrocław 28 – 6 Kartagina 28 – 331 Kaskada, pow. Warszawa 24 – 19, 20 Kaski, pow. Błonie 25 – 197 Kaszuby 41 – XXVI Katalonia 28 – 361 Kawcza, wyspa, zob. Saska Kępa Kawęczyn, Kawenczyn, pow. Warszawa 25 – 17, 19, 21, 28, 61, 63, 115, 128, 80/II – 50, 79, 100, 121, 128 Kazachstan 80/I – XXVII Kazimierz? 41 – 538 Kazimierz, Kazimierz nad Wisłą, pow. Puławy 41 – LXVI, 555 Kazuń, pow. Warszawa 24 – 20, 25 – 40, 91, 125, 244, 80/II – 11, 112 Kąt, pole 42 – 645 Kąty, pow. Kolno 27 – 30, 63, 359 Kąty, pow. Węgrów 26 – 366 Kcynia, pow. Szubin 27 – 376 Kępa = Kępa Polska, pow. Płock 27 – 14 Kępa Pruska, pow. Węgrów 41 – 413 Kiczki, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 274, 80/II – 211 Kielce 42 – 775, 80/II – 122, 125, 80/ III – 17, 29 kielecka ziemia 80/I – XXVIII, Kieleckie 42 – 376, 396, 80/I – XXV, 80/II – 42, 138, 140, 148, 157, 158, 168, 177, 181, 186, 187, 209, 223, 331, 368 Kiełpienicka Puszcza, puszcza 26 – 364 Kiernozia, pow. Gostynin 24 – 4, 34, 289, 292, 25 – 238, 239, 41 – XVI, 174, 176, 180, 189, 192, 199, 200, 212, 217, 222, 225, 229, 232, 238, 240, 242, 284, 316, 329, 337, 390, 80/I – 66, 120, 80/II – 92, 118, 149, 187, 188 Kierszek, Kierzskie = Kierzek, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96 Kierzki, pow. Rypin 27 – 35 Kierzskie zob. Kierszek Kijów, Ukraina 24 – 8, 28 – 346–348 Kikoł, pow. Lipno 27 – 6, 375, 41 – 5, 7, 51, 73, 81, 92, 215, 41 – 5, 7, 9, 51, 73, 81, 92, 215, 80/I – 94 Kleczkowo, pow. Ostrołęka 27 – 27, 42 – 776, 80/II – 334 Klembów, Klębów, bł. Kłębów, pow. Radzymin 26 – ryc. po s. 40, 77, 89, 212, 231, 246, 250, 254, 261, 263, 275, 277, 298, 316, 41 – XVI, 449, 497, 502, 521, 42 – 325, 80/I – XXXIV, LXIII, 80/ II – 209, 269, 293, 301, 304 Kleszczele, pow. Bielsk 28 – 10, 356 Kleszczówek, pow. Suwałki 42 – 317 Kleszczyn, jezioro 27 – 4 Klębów zob. Klembów Klimaszewnica, pow. Szczuczyn 28 – 23 Kliniki = Klimki, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kliny, pole 42 – 645 Klonowiec, pow. Kutno 80/II – 216 Kłecko, pow. Gniezno 42 – 342 Kłębów zob. Klembów Kłodawa, pow. Koło 27 – 376, 80/ II – 24 Kłokock, Kłobock, pow. Lipno 27 – 94, 41 – LXV, 10, 14, 62, 110 Knyszyn, pow. Białystok 28 – 12, 127, 327, 333, 334, 344, 345, 356, 42 – 289 Kobiałka, pow. Warszawa 26 – 364 Kobierne, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 283 �62 kobryński powiat, kobrzyński powiat 28 – 8, 24, 344 Kobylino-Kruszewo, Kruszewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 80/II – 409 Kobylniki, Kobylnik, pow. Płock 27 – 94, 293, 335, 42 – 68, 770 Kobyłka, niegdyś Targowa Wola, pow. Radzymin 24 – 4, 46, 26 – 5, 103, 104, 222, 254, 285, 332, 363, 42 – 754, 769, 80/III – 6 Kochany, pow. Łuków 26 – 7 Kochów, pow. Garwolin 26 – 14 Kocierzów = Kocierzew, pow. Łowicz 41 – 337 Kociół, jezioro 41 – 413 Kock, pow. Łuków 26 – 11, 15, 210, 224, 319, 337, 41 – LVII, 42 – 648, 651, 652, 785, 80/II – 212, 213 Kodeń, pow. Biała Podlaska 42 – 642 Kolibiel zob. Kołbiel kolneński powiat, kolnieński powiat 27 – 65, 146, 227, 391, 28 – 7, 75, 42 – 637 Kolnica, pow. Augustów 28 – 245, 250 kolnieński powiat zob. kolneński powiat Kolno 24 – 5, 27 – IX, 29, 30, 60, 64, 68, 72, 77, 78, 98, 138, 223, 241, 283, 28 – 7, 42 – 38, 131, 132, 80/I – XXIV, 80/II – 335, 339 Kolno Stare zob. Stare Kolno Kolonia Karaska zob. Karaska Kołaki, pow. Łomża? 28 – 235 Kołbiel, Kolibiel, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8, 85, 216, 242, 300, 80/II – 211 Koło, jezioro 41 – 413 Komorowo, pow. Lipno 41 – 10 Konary, pow. Grójec 24 – 24, 25 – 6, 16, 31, 51, 64, 96, 42 – 384, 80/ II – 13 Konarzewo, pow. Ciechanów 42 – 19 Konarzyce, pow. Łomża 28 – 4, 5 Kondrajec, Kondratowo, pow. Płońsk 42 – 4 Koniecpol, pow. Radomsk 42 – 392, 80/II – 342 Koniusza, wzgórze 27 – 5 Końska Góra, wzgórze? 28 – 333 Końskie 80/I – XXIX, XXXVI, XLI Kopaczyska, Kopaczysko, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96 Kopański Most, miejsce 27 – 54, 388 Kopciów = Kopciowo, pow. Sejny 28 – 14 Kopki, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 Kopne, las 42 – 645 Korabiewice, pow Skierniewice 24 – 28, 42 – 643 Korabiewska Wola zob. Wólka Korabiewska Korczew, pow. Sokołów 26 – 364 Korczyczewo zob. Łaskarzew Korkliny = Karkliny, pow. Suwałki 28 – 114, 241, 316, 80/I – LI, 80/ II – 425, 442 Korona zob. Polska Korwki, pow. Kolno 42 – 637 Korytnica, pow. Węgrów 26 – 315, 366, 42 – 642 Korzeń, pow. Gostynin 24 – 322, 27 – 89 Kosino, pow. Płock 27 – 75, 85, 124, 128, 133, 138, 143, 147, 151, 153–155, 159, 161,167, 243, 247, 248, 259, 278, 284, 287, 307, 309, 320, 334, 340, 347, 349, 354, 358, 41 – XVIII, XXVIII, XL, LI–LIX, LXI, LXIII, LXVI, 42 – 25, 35, 43, 51, 52, 60, 66, 74, 84, 85, 99, 104, 108, 128, 133, 134, 137, 140, 147, 148, 152, 155, 159, 166, 167, 170, 175, 176, 178, 181–183, ryc. przed s. 193, 478, ryc. przed s. �63 481, 490, 491, 507, 533, 556, 559, 562, 80/I – XVIII, XIX, XXX, XXXII, 80/II – 339, 346, 347, 348, 385, 387 Kosów zob. Kossów Kosówka, zob. Hodynia Kossaki, pow. Kolno 27 – 59 Kossów, Kosów, pow. Sokołów 26 – 9, 30, 36, 37, 44, 237, 273, 41 – 478, 42 – 375, 80/II – 211 Kosteniewice = Kościeniewicze, pow. Biała Podlaska 42 – 642 Kostrów, jezioro 41 – 413 Koszyki, część Warszawy 24 – 13 Kościeniewicze zob. Kosteniewice Kotówka, pow. Bielsk? 28 – 369 Kowal, pow. Włocławek 28 – 78, 42 – 792 Kowalewo, pow. Płock 27 – 20 Kowalewszczyzna, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 328, 333 Kowalki, pow. Rypin 41 – 8 Kowieński Trakt, droga 28 – 13 Kowieńskie 42 – 291 Kowiesy, pow. Sokołów 26 – 367 Kownatki, pow. Szczuczyn 28 – 23 Kowno, Litwa 42 – 197 Kozery, pow. Błonie 24 – 230 Koziebrody, pow. Sierpc 27 – 21, 381, 80/II – 395, 80/III – 11 Kozietuły, pow. Grójec 25 – 6, 33, 52, 84, 90, 41 – 318, 80/II – 86, 111 Kozioł, pow. Kolno 27 – 30, 59, 42 – 637 Kozłowice, pow. Błonie 24 – 29, 271, 289, 25 – 14, 47, 196, 197, 199 Kozłowiec = Kozłówka?, pow. Lubartów 27 – 108 Kozłów, pow. Sochaczew 41 – 305, 323, 363 Koźmin, pow. Krotoszyn 80/III – 19 Krajewo-Borowe, pow. Łomża 28 – 5 Krakowska Rzeczpospolita 42 – 772 krakowski powiat 24 – 344 Krakowskie 24 – 129, 148, 201, 208, 344, 25 – 282, 284, 291, 26 – 24, 26, 35, 41, 55, 27 – 392, 397, 28 – 50, 52, 53, 103, 129–131, 133, 141, 153, 179, 348, 360, 41 – XXX, XLI, XLVIII, 15, 38, 42, 43, 49, 66, 80, 104, 114, 120, 121, 233, 264, 273, 286, 42 – 54, 72, 104, 132, 196, 206, 209, 250, 315, 319, 321, 322, 334, 351, 355, 361, 363, 365–368, 370, 376–378, 380, 382, 387, 395, 588, 624, 626, 80/I – VII, VIII, XXXVI, XLV, LVIII, LXXIV, LXXX, 159, 220, 231, 80/ II – 24, 30, 33, 35, 40, 71, 133, 138, 186, 200, 214, 222, 301, 322, 344, 356, 358, 364, 365, 377, 393, 396, 404, 417, 80/III – 17 krakowskie województwo 42 – 254, 80/I – XIII, Kraków 24 – 7–9, 13, 16, 71, 115, 130, 150, 154, 161, 294, 303, 313, 325, 338, 345, 25 – III nlb, 3, 33, 51, 75, 83, 108, 109, 123, 124, 133, 229, 237, 254, 293, 26 – 264, 275, 282, 283, 335, 27 – VIII, 17, 22, 76, 168, 275, 297, 326, 376, 379, 395, 28 – 113, 119, 172, 218, 221, 315, 339, 349, 41 – XV, XXIII, XXV, XXVI, 11, 30, 215, 258, 279, 420, 502, 42 – 85, 97, 185, 217, 341, 342, 366, 383, 522, 80/I – V nlb., VII, X, XII, XIII, XXXVI, XXXVII, XXXVIII, XXXIX, XLI, XLV, 125, 129, 177, 80/II – 23, 253, 288, 313, 325, 327, 399, 80/III – 5, 15 Kramkowo = Kramkówka?, pow. Białystok 28 – 272, 311 Krasne, pow. Ciechanów 27 – 22, 312, 344, 42 – 771, 80/I – XXXI, 80/II – 333, 80/III – 30 �64 Krasnopol, pow. Sejny 28 – 15 Krasnosielc, dawniej Sielce, pow. Maków Mazowiecki 27 – 23, 245, 345, 80/II – 333 Krasnybór? 28 – 13 krasnystawski powiat 28 – 34 Kraszew, pow. Radzymin 26 – 40, 77, 93, 100, 206, 221, 259, 263, 279, 289, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, XLIX, LI–LXI, LXIV, LXV, 438, 446, 492, 547, 42 – 337, 509, 577, 583, 601, 605, 643, 80/I – XVIII, XIX, XX, XXXIII, XXXIV, XXXVIII, 15 nlb. Kraśny Ostęp, ostęp 28 – 15 Krobia 27 – 376 Krobia, pow. Lipno 41 – 8 Krobia, Krubie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Krock? 27 –379 Kroczewo, pow. Płońsk 27 – 123, 257, 300, 379, 41 – XVIII Kroczym zob. Zakroczym Kromków zob. Kramkowo Kromnów, pow. Sochaczew 24 – 29, 25 – 22, 37, 53, 56, 77, 99, 191, 192, 194, 203, 206, 237, 27 – 378, 41 – LIII, LIV, LIX, LXIII, LXV, LXVI, 165, 166, 172, 175, 178, 181, 182, 184, 192, 194, 195, 199, 201, 202, 208, 209, 217, 218, 220, 222, 226, 227, 232, 235, 248–254, 256, 285, 304, 314, 316, 337, 365, 384, 412, 42 – 146, 80/I – XVIII, XXIII, 10, 34, 42, 44, 45, 61, 98, 101, 109, 110, 155, 158, 169, 231, 80/II – 24, 60, 63, 75, 82, 83, 89, 90, 95, 96, 102, 105, 113, 116, 122, 124, 149–152, 157–163, 172, 178, 186, 188, 190, 191, 194, 195, 371, 376, 380 Kropiewnica = Kropiwnica, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 93 Kropiwno = Kropiwne, pow. Suwałki 28 – 282, 80/II – 441 Królestwo Polskie, Królestwo Kongresowe, Królestwo 24 – 63, 66, 311, 312, 27 – 36, 49–51, 53, 97, 383, 28 – 9, 22, 24, 33, 337, 356, 41 – X, XX, 8–10, 15, 42 – 198, 200, 318, 349, 353, 361, 391, 753, 755, 773, 775–784, 786, 792, 80/I – XIII, XXIV, XXXI, XXXIV, XLI, LIII, LXXI, LXXXI, 80/II – 9, 21, 31, 210, 329, 340, 389, 394, 396, 399, 400, 80/III – 7, 30, 33, 36–39 Królewiec, dziś Kaliningrad 24 – 316, 26 – 88, 27 – 52, 55, 143, 28 – 108, 109, 113, 116, 179, 338, 80/I – X Królikarnia, miejsce w Warszawie 80/II – 10, 80/III – 34 Królowa Bona, miejsce 28 – 325 Królowa Niwa, pow. Siedlce 42 – 314 Królowej Bony Góra, okop 28 – 323–325 krukowskie pole? 42 – 46 Krupa, dopływ Nurca 28 – 10 Kurpie 80/I – LXIII, 116, 80/III – 8, 21, 36 Kurpiowska Puszcza, puszcza 41 – XXII, 42 – 789 Kruse zob. Krusze Krusko, jezioro, zob. Serafin Krusza, pow. Kolno 27 – 241, 41 – XXXV, 42 – 131 Krusze, Kruse, pow. Radzymin 26 – 214, 227, 243, 257, 272, 280, 41 – 459, 476, 477, 480, 482, 484, 543, 80/I – XXXIV, 18, 37, 104, 110, 80/II – 220, 224, 233, 259, 260, 261, 263, 269, 280, 287, 290, 300, 307, 313 Kruszewo zob. Kobylino-Kruszewo Krym, półwysep 25 – 271, 272 Krynica, pow. Sokołów 26 – 367 �65 Kryńskie, pow. Ostrołęka? 27 – 50 Krysiaki, pow. Ostrołęka 27 – 91, 92, 111, 41 – XIX, 42 – 640 Krywiec zob. Krzywiec Krze, zarośla 42 – 645 Krzemieniec 27 – 376 Krzemionki, wzgórza 24 – 346 Krzepice, pow. Częstochowa 24 – 325 Krzeszowice, pow. Chrzanów 42 – 626 krzeszowski powiat, błędnie, prawdopodobnie okolice Krzeszowic, pow. Chrzanów 24 – 344 Krzeszów, pow. Biłgoraj 42 – 650 Krzew = Krzywki?, pow. Mława 27 – 372 Krzewo (Nowe, Stare, Plebanki), pow. Łomża 28 – 183 Krzna, dopływ Bugu 26 – 12 Krzywice = Krzywica, pow. Radzymin 26 – 363 Krzywiec, Krywiec, pow. Bielsk 28 – 143, 163, 359, 369 Krzywki zob. Krzew Krzyże Boruńskie, Święte Krzyże, pow. Sejny? 28 – 15, 335, 336 Ksebki, Ksepki, pow. Kolno 27 – 59, 91, 138, 41 – XIX, LX, 42 – 637 Książenice, pow. Błonie 25 – 4, 60, 75, 80, 84, 101, 152, 41 – 235, 245, 372, 80/I – 67, 85, 126, 187, 80/II – 74, 92, 98, 99, 104, 106, 107, 117, 121, 134, 175, 183 Księstwo [Warszawskie] 42 – 188 Ktońsk zob. Gdańsk Kubrzenica, Słucza, dziś Przytulanka, dopływ Wissy 28 – 7 Kucice, pow. Płońsk 27 – 94, 42 – 770 Kuczbork, Kudżborsk, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19 Kuczyńskie, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kudżborsk zob. Kuczbork Kuflew, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 80/II – 211 Kujawy 24 – 3, 58, 216, 25 – 190, 240, 267, 26 – 40, 82, 27 – VIII, 70, 28 – 162, 174, 316, 41 – XXV, XXX, 9, 22, 26, 29, 37, 38, 40, 42, 43, 49, 52, 57, 58, 86, 87, 91, 93, 94, 104, 106, 107, 117, 119, 129, 232, 237, 278, 437, 498, 528, 42 – 69, 101, 118, 254, 334, 353, 380, 521, 607, 646, 648–651, 80/I – VII, XXXVI, XLI, LVIII, LXXVIII, 57, 160, 197 nlb., 80/II – 44, 45, 88, 196, 223, 355, 404, 410, 422 Kujawy borowe 42 – 795 Kuligów, pow. Radzymin 26 – 4, 317, 41 – 471, 80/II – 210, 304 Kulikówka? 28 – 179 Kunów, pow. Opatów 80/II – 146 Kupiętyn, Kupientyn, pow. Sokołów 26 – 364 Kupiski, pow. Łomża 27 – 58, 63, 97 kupiskie leśnictwo 27 – 97 Kupniewo, pow. Kolno 27 – 63 Kurancya (rumunek), pow. Rypin 27 – 35 Kurjanki, pow. Augustów 28 – 14 Kurlandia 24 – 316, 28 – 358 Kurowo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 328 Kurpie 27 – 149, 390, 41 – XI, XV, XXV, XXXI, LI, LIII, LIV, LIX– LXI, LXIV, LXV, 12, 42 – 17, 20, 24, 25, 27, 30, 39, 48, 49, 55, 72, 85, 86, 319, 785, 786, 790, 791, 793, 80/I – VIII, IX, X, XV, XX, XXI, XXIV, XXXV, XXXIX, XL, LII, LIII, LIV, LXX, LXXVI, 84, 80/II – 333, 334, 336–341, 343, 346, 355, 356, 370, 372, 396 Kurpiewskie, Kurpińskie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Kurpiki? 27 – 54 Kurpiki, pow. Łomża 27 – 54, 68 �66 Kurpińskie zob. Kurpiewskie Kurpiowska Puszcza, puszcza 42 – 785, 786, 788, 792, 793 Kurpiowszczyzna 41 – XIII, XXXIV, 42 – ryc. przed s. 225, 793, 80/I – XXIV, LII, LXXI Kusie = Kuzie, pow. Kolno 42 – 637 Kutno 24 – 4, 33, 210, 25 – 47, 49, 58, 241, 242, 268, 27 – 293, 41 – XVI, 247, 268, 282, 310, 349, 364, 367, 371, 388, 404, 42 – 345, 347, 80/I – XXIII, 73 kutnowski powiat 80/I – XX, 80/II – 216 Kutnowskie 41 – XV Kuźnica, pow. Sokółka 28 – 12 Kwidzyn 24 – 115 La Manche, kanał 27 – 395 Labrador, półwysep 27 – 29 Lachy, część wsi Złotorya, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 332 Lady, pow. Bielsk 28 – 356 Ladynia zob. Łydynia Ladzka Puszcza, puszcza 28 – 356, 359 Laliny, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 73, 288, 323, 327 Langwedocja 27 – 376 Las, pow. Maków Mazowiecki 27 – 187, 262 Las, pow. Warszawa 25 – 42, 60 Lasek, las 42 – 645 Laski, zarośla leśne 42 – 645 Lasocin, pow. Płock 27 – 15 Lasocin, przedmieście Brzezin 24 – 33 Latchorzew, Latchorzewo, pow. Warszawa 25 – 111, 158 Latowice zob. Latowicz latowickie starostwo 26 – 7 Latowicz, Latowice, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 30, 73, 79, 139, 145, 239, 240, 288, 290, 301, 315, 316, 322, 323, 326, 327, 329, 330, 331, 346, 350, 27 – 40, 41 – 538, 552, 42 – 606, 80/I – XVIII, XXIX, LXI, LXIX, 121, 80/II – 211, 271, 301, 309 Lauzitz zob. Łużyce Lebiedzizna, pow. Suwałki 28 – 223, 80/I – LIII Lec zob. Giżycko lecki powiat 24 – 6 Lelewo, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Lelis, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Lelonek, zarośla 26 – 40 Leman, pow. Kolno 27 – 57, 59, 42 – 638 Lewary = Lemany?, pow. Kolno 42 – 638 Leodium zob. Liege Leszno zob. Leśno Leszno 27 –14, 80/I – VI, Leszno, część Warszawy 24 – 9, 12, 13 Leśnickie (starostwo = knyszyńskie starostwo) 28 – 359 Leśno = Leszno, pow. Błonie 25 – 155 Lewiczyn, pow. Grójec 24 – 26 Lida 28 – 344 Lidynia zob. Łydynia Liege, Leodium, Belgia 24 – 162 Linin, pow. Grójec 24 – 204, 241, 25 – 34 Lipie, pow. Grójec 24 – 26 Lipiny, pow. Radzymin 26 – 306, 363 Lipińskie, pow. Gostynin 42 – 636 Lipniki, pow. Kolno 27 – 29, 62, 391, 42 – 638 Lipniki, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 80/II – 400, 80/III – 12 Lipno, Lipe 27 – 6, 34, 373, 375, 41 – XVIII, XXVIII, LI, LIII, LIV, �67 LX, LXII, 3–6, 9, 10, 35, 42, 51, 67, 82, 87, 92, 103, 104, 109, 125, 131, 134, 143, 42 – 326, 767, 775, 80/I – X, XXV, XXXIX, LXX, 80/ II – 327 lipnowska ziemia 41 – 15 lipnowski obwód 27 – 4 lipnowski powiat 27 – 94, 133, 41 – XVI, XXXI, XXXIV, 3, 5, 9, 11, 13, 14, 42 – 757, 781, Lipnowskie 24 – 37, 27 – 4, 70, 94, 96, 41 – XI, XVII, XVIII, 4, 143, 42 – 600, 775, 783, 80/I – VIII, XV, LXX, LXXV Lipowiec = Lipowiec Kościelny, pow. Mława 27 – 372 Lipsk, Lipsko, pow. Augustów 28 – 14, 34, 39, 62, 65, 83, 123, 230, 345, 80/II – 401 Lisiny, pow. Rypin 27 – 8 Lisobok, przedmieście Mińska Mazowieckiego 26 – 6 Liszków, pow. Sejny 28 – 39 Litewskie Wielkie Księstwo, W. Ks. Lit. 24 – 313 Litwa 24 – 3, 17, 315, 316, 334, 341, 26 – 24, 27, 359, 366, 367, 27 – 67, 383, 384, 28 – VIII, 22, 23, 26, 29, 44, 46, 129, 130, 136, 138– 141, 144, 150, 152, 153, 156, 158, 163, 167, 169, 173, 175, 176, 182, 327, 331, 339, 341, 343, 347, 349, 353, 356–358, 366, 41 – XXVI, XXX, 5, 157, 42 – 187, 199, 200, 203–205, 207, 208, 353, 361, 375, 391, 403, 756, 762, 766, 769, 772, 779, 780, 80/I – XVI, XVIII, L, 200, 80/II – 403, 414, 80/III – 15, 23 Liw, Liw Stary, Liw Nowy, pow. Węgrów 24 – 4, 26 – 9–11, 76, 150, 234, 240, 269, 285, 299, 301, 315, 316, 342, 350, 366, 367, 42 – 322, 389, 776, 780, 781, 80/II – 211, 212, 290, 323, 80/III – 30, 31, 35 Liwiec, dopływ Bugu 26 – 4, 6, 8, 10, 11, 366, 367, 28 – 356 liwska ziemia 24 – 4, 5, 26 – 4, 6, 8, 11, 80/I – XIV, 80/II – 212, 80/ III – 35 Lochmaddy, Wielka Brytania 24 – 312 Londyn, Wielka Brytania 24 – 311, 337, 27 – 395, 80/II – 321 Longchamp, Francja 24 – 160 Lubartów 26 – 31, 27 – 108 lubelska gubernia 24 – 311, 28 – 33, 42 – 774 lubelska ziemia 26 – 11 lubelski obwód 27 – 11 lubelskie województwo 24 – 6, 26 – 11, 80/I – XIII, XXXIII, Lubelskie 24 – 208, 26 – 368, 28 – 129, 141, 351, 352, 41 – XVI, XXX, 167, 264, 42 – 206, 209, 319, 347, 376, 380, 646, 651, 80/I – XL, LVIII, 52, 140, 163, 178, 182, 80/II – 61, 72, 73, 214, 218, 80/III – 17 Lubelszczyzna 41 – LXVI, 80/I – XXV, XXXIII, Lubicz, pow. Toruń 41 – LIII, LVII, 9, 41, 59, 70, 91 Lubiel zob. Łubiel Lubień, pow. Piotrków 80/II – 156 Lublin 24 – 16, 19, 236, 25 – 83, 26 – 296, 332, 28 – 9, 24, 262, 42 – 250, 648, 652, 80/II – 434, 80/ III – 18 Lubochnia, pow. Rawa 24 - 32, 295, 297, 298, 25 – 56, 58, 147, 80/II – 16 Lubonia, pow. Wschowa 28 – 324 Lubowidz, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19 Lubowo, Lubów, pow. Kalwaria 28 – 341, 42 – 201 �68 Lubstów, pow. Koło 42 – 794 Luciążna, pow. Rawa 80/II – 75 Lusławice? 26 – 368, 80/II – 323 Lusławice, pow. Częstochowa 26 – 368 Luszyn, pow. Gostynin 41 – 181, 191, 221, 80/I – 94 Luta, pow. Włodawa 42 – 643 Lutkówka, pow. Błonie 25 – 211, 212, Lwów 24 – 16, 107, 25 – 75, 108, 27 – 14, 275, 80/ – VII, 80/II – 206, 327, 365 Łabna, dopływ Skrody 28 – 62 Łabno, pow. Augustów 28 – 14 Łabno, pow. Kolno 27 – 62 Łacha, pow. Kolno 27 – 59, 97, 42 – 638 łachowskie leśnictwo 27 – 97 Ładynia, dopływ Wkry 80/II – 333, 80/III – 38 Ładziska = Łodziska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Łamaniec, pole 42 – 645 Łanowickie Jezioro 42 – 195 łapski powiat 42 – 639 Łaskarzew, niegdyś Korczyczewo, Gorczyczewo, pow. Garwolin 24 – 62, 26 – 13, 56, 57, 59, 63, 68, 83, 162, 219, 223, 224, 252, 320, 41 – XVI, LVII, 42 – 648, 652, 80/I – XVIII, XXII, 80/II – 212, 218, 219 Łazienki, miejsce w Warszawie 80/ II – 7, 9, 80/III – 6 Ławki, jezioro 41 – 413 Łaziska, pow. Sochaczew 24 – 206 Łazów, pow. Sokołów 26 – 197 Łazy, pow. Białystok 28 – 329 Łazy, pow. Ostrołęka 27 – 28 Łazy, pow. Sochaczew 41 – XXVIII, LII–LV, LVII, LVIII, 42 – 543 Łącko = Łąck, pow. Gostynin 24 – 322 Łączki, pow. Kolno 42 – 638 Łączyn = Łątczyn, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Łążyn, Łążyń, pow. Lipno 41 – XVIII, LVIII, LXIV, LXV, 36, 37, 41–43, 45, 47–50, 54, 57, 59, 63, 69 –71, 75–77, 87, 88, 99, 102, 106–108, 110, 111, 113, 114, 116, 119, 120, 124, 129–131, 134–136, 138, 140–142, 80/I – XVIII, XXV, XXVII, 73, 160, 161, 186, 80/II – 173, 386 Łecko zob. Łek Łek, dopływ Biebrzy 28 – 7 Łek, Łecko, jezioro = Rajgrodzkie Jezioro 28 – 8 łęcki powiat zob. ełcki powiat Łęczeczyce = Łęczeszyce, pow. Grójec 24 – 25 Łęczna, pow. Lubartów 41 – 415 Łęczyca 41 – XXV łęczycka ziemia 24 – 33 Łęczyckie 24 – 315, 26 – 24, 42 – 254, 380, 80/I – XIV, XXIV, XXXVI, XL, XLI, 41, 43, 64, 90, 97, 101, 102, 152, 171, 80/II – 26, 44, 59, 117, 137, 153 Łęczyckie = Łęczycki, pow. Siedlce 26 – 368 łęczyckie województwo 24 – 5, 33 Łęg, pow. Płock 27 – 13 Łęg Miejski, Łęk Przedmieście = Łęgi Miejskie (dziś Łęg Przedmiejski), pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 641 Łęg na Urzeczu = Łęg, pow. Warszawa 25 – 41, 94, 104, 149, 153, 185, 80/I – XLIV, 80/II – 91, 114 Łęg Pański, Łęg (Łęk) Starościński = Łęgi Starościńskie (dziś Łęg Starościński), pow. Ostrołęka 27 – 50 Łęgonice, pow. Rawa 24 – 4, 31 Łęk Starościński zob. Łęg Pański �69 Łęk Przedmieście zob. Łęg Miejski Łętowo, pow. Płock 27 – 14, 170, 181, 182, 253, 256, 258, 306, 318, 326, 352, 358, 42 – 142, 149, 152, 154, 172 Łochów, pow. Węgrów 26 – 363 Łodziska zob. Ładziska Łohojsk, pow. Borysów 42 – 777 Łokieć, obręb leśny 27 – 97 Łomna? 27 – 372 Łomna, pow. Warszawa 24 – 20, 80/II – 11, 112 Łomża 24 – 5, 25 – 146, 27 – 3, 29, 57, 68, 78, 134, 203, 284, 384, 389, 28 – 3, 4, 27, 33, 35, ryc. po s. 36, 37, 38, 51, 59, 65, 66, 73, 77, 79, 80, 82, 83, 85, 90, 93, 98, 124, 127, 160, 184, 189–193, 245, 246, 249, 251, 258, 259, 263, 264, 275, 280, 290, 307, 314, 323, 325, 41 – XV, XIX, XX, XXV, XXX, XXXII, XXXV, LII, LV, LXVI, LXVII, 42 – 2, 3, 52, 131, 186, 196, 213, 216, 222, 223, 229, 230, 233–235, 237, 239, 240, 245, 250, 264, 267, 271, 279, 285, 286, 290, 293–296, 300–303, 308, 310, 338, 370, 485, ryc. przed s. 497, 621, 627, 628, 646–652, 755, 768, 779, 782, 788, 80/I – X, XVIII, XXVIII, XXXV, XXXIX, XLV, LI, LII, LIII, LXIV, LXX, LXXI, LXXII, 44, 81, 127, 133, 216, 217, 80/II – 344, 367, 368, 378, 386, 399, 400, 403, 404, 410, 414–417, 424, 428, 430, 432–437, 440, 443–445, 447, 450–452, 454, 80/III – 7, 9, 22, 29, 35 Łomża Stara zob. Stara Łomża Łomżyca, pow. Łomża 28 – 4 łomżyńska gubernia 27 – 97, 28 – 10, 51, 42 – 643, 80/I – LIX Łomżyńska Puszcza, puszcza 42 – 188 łomżyńska ziemia 24 – 5, 6, 27 – 4, 54, 65, 67, 68, 97, 372, 385, 28 – 3, 6, 148, 150, 155, 168, 174, 182, 41 – XXI, 42 – 1, 188, 587, 760, 786–789, 80/I – XIV, XLV, 80/II – 338, 396, 399, 80/III – 12 łomżyński obwód 27 – 29, 28 – 6, 9, 24 łomżyński okręg 28 – 25 łomżyński powiat 27 – 65, 28 – 9, 23, 41 – XXXI, 42 – 187, 198 Łomżyńskie 28 – VII, 3, 42, 78, 80, 127, 130, 133, 138, 139, 141, 182, 41 – XV, XIX, XXXI, 42 – 395, 637, 794, 80/I – XIII, XV, XX, 151, 211 nlb., 80/II – 448 łomżyńskie starostwo 27 – 385 Łopacin, pow. Ciechanów 27 – 21 Łosia Wólka, Łosia Wulka, pow. War­ szawa 25 – 93, 243, 80/II – 190 Łosice, pow. Konstantynów 26 – 209, 368 Łosinka, pow. Bielsk 28 – 359 Łoskun = Łoskoń, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Łosobyki, pow. Łuków 80/II – 212 Łosośnia, dopływ Niemna 28 – 12, 344 Łotwa 80/I – XVIII, łowicki powiat 24 – 311, 42 – 791 łowicki region 42 – 794 Łowickie 41 – XXXIV, 42 – 407, 80/ II –54, 55 łowickie księstwo 24 – 31, 27 – 42 Łowicz 24 – 4, 29, 30, 33, 40–42, 54, 64, 152, 154, 190, 25 – ryc. przed s. I, 7, 22, 25, 32, 45, 49, 50, 52, 61, 62, 67, 68, 91, 124, 130, 137, 139, 161, 189, 190, 191, 199, 234, 235, 240, 242, 245, 255, 265, 267, 268, 271, 26 – 296, 27 – 12, 17, 121, 330, 381, 41 – XI, XVI, XXV, XXVII – XXIX, 266, 271, 280, 284, 286, 298, 307, 323, �70 329, 353, 356, 398, 42 – 20, 543, 625, 650, 758, 765, 766, 770, 791, 794, 80/I – IX, XIX, XXXV, LX, LXII, LXXVII, 5 nlb., 192, 80/II – 15, 18, 77, 94, 118, 184, 188, 344, 395, 80/III – 11, 19, 20, 25 Łódź 24 – 312, 80/II – 442 Łubki, pow. Płock 27 – 14 Łubiel = Lubiel, pow. Pułtusk 42 – 163 Łuczniki, pow. Słuck 28 – 235 Ługi, las 42 – 645 Ługówka, pow. Grójec 24 – 204 ługski powiat 28 – 347 Łukawa, pow. Sandomierz 80/I – 56 Łukowe, pow. Maków 27 – 252, 42 – 19 Łukowiec, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 12, 27, 139, 351, 42 – 761, 779, 80/II – 212, 80/III – 34 łukowska ziemia 24 – 5, 26 – 9, 11, 15, 24, 42 – 785, 80/I – XIV, łukowski obwód 26 – 11 łukowski powiat 41 – XVI, XXXIII, 42 – 639, 646, 80/I – LVIII Łukowskie 26 – 11, 41 – 413, 42 – 313, 329, 648, 80/I – XIII, LXI Łuków 25 – 115, 116, 26 – VII, 12, 27, 31, 34, ryc. po s. 34, 42, 69, 70, 74, 82, 95, 169, 174, 223, 225, 250, 251, 270, 280, 331, 336, 41 – XXV, XXX, LI, LVII, ryc. po s. 224, 271, ryc. przed s. 321, 415, 504, 517, 536, 545, 42 – 599, 639, 648, 649, 652, 757, 766, 776, 794, 80/I – X, XX, XXXIII, XXXV, XXXVIII, LVII, LVIII, LXII, LXIII, LXVIII, LXXVI, 80/II – 212, 213, 295, 80/III – 19, 21, 30 Łupia zob. Arkadia Łuszczanów, pow. Gostynin 42 – 636 Łużyce, Łużyce Wyższe 24 – 338, 340, 345, 41 – XXVI, 42 – 781, 80/II – 68, 80/III – 36 Łydynia, Ladynia, Lidynia, dopływ Wkry 27 – 22, 371 Łyk = Ełk, dopływ Biebrzy 42 – 197 Łysa Góra? 28 – 347, 42 – 354, 369, 381, 395 Łysa Góra, Calvomonte, szczyt w Górach świętokrzyskich 27 – 378, 80/II – 137 Łysa Góra, wzgórze we wsi Pilica 24 – 24, 80/II – 13 Łysa Góra, wzgórze koło Płońska 27 – 17 Łysa Góra, wzgórze koło Sławnogóry, pow. Mława 27 – 23 Łysa Góra, wzgórze koło Karczewa 26 – 8 Łyse, pow. Kolno 27 – 59, 391, 42 – 12, 18, 40, 638, 80/I – XXIV, 80/ II – 356 Łyse Góry, wzgórza 26 – 3 Łysobyki, niegdyś Przytoczno, dziś Jeziorzany, pow. Łuków 26 – 11, 15, 80/II – 212 Łyszkowice, pow. Łowicz 24 – 154, 80/II – 35 Machcin, pow. Grójec 25 – 109 Maciejowa Szyja, pow. Ostrołęka 27 – 28, 50, 80/II – 335 Maciejowice, niegdyś Ostrowo, pow. Garwolin 26 – 14, 61, 83, 85, 136, 231, 246, 266, 271, 297, 318, 323, 332, 334, 335, 339, 28 – 287, 41 – 484, 502, 42 – 646, 80/ II – 212, 287, 313, 381 Magdalenowo, pow. Suwałki 28 – 339 Magierowa Wola, pow. Grójec 24 – 24, 80/II – 13 Magnuszew, pow. Kozienice 42 – 650, 652 Majdany = Majdan, pow. Węgrów 26 – 363 Majstrowice? 27 – 317 �71 Makowiec, pow. Lipno 41 – 4 Maków, dziś Maków Mazowiecki 24 – 4, 27 – 24, 142, 185, 246, 252, 259, 260, 266, 269, 275, 279, 290, 291, 307, 362, 42 – 17, 20, 26, 28, 29, 31, 48, 53, 69, 84, 86, 138, 140, 150, 156, 159, 161, 162, 164, 170, 174, 178–181, 183, 184, 80/I – XXXI, 65, 80/II – 345, 354, 361–363, 367 Maliszewo, pow. Lipno 41 – 10 Malużyn, pow. Ciechanów 42 – 4 Mała Wieś, pow. Grójec 24 – 64, 42 – 770, 80/III – 25 Małachowo zob. Myszyniec Nowy Małagoszcz = Małogoszcz, pow. Jędrzejów 24 – 25 Maławieś, pow. Płock 27 – 14 Małecz, pow. Brzeziny 24 – 32 Małgorzata, lasek 26 – 40 Małkinia, jezioro 41 – 413 Małogoszcz zob. Małagoszcz Małopole, pow. Radzymin 26 – 265 Małopolska, Polonia Minor 24 – 315–317, 25 – 279, 280, 26 – 9, 11–13, 27 – 378, 28 – 343, 41 – LXIII, 42 – 387 Małoruś, Małorosja 42 – 764, 80/ II – 457 Mały Płock, pow. Kolno 27 – 30, 58, 60 Mańkowce, pow. Augustów 28 – 14 margrabowski powiat 24 – 6 Mariampol 42 – 344 mariampolski powiat 24 – 311, 42 – 198, 207, 753, 80/I – L Mariampolskie 42 – 204, 80/I – LXIV Marianów zob. Maryanów, Maryjanów Mariensztad, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Marki, pow. Warszawa 26 – 103, 332, 363 Maroko 80/I – 221 Martuny zob. Myszyniec Nowy Marucha, Sejneńka = Marycha, Sejenka, dopływ Czarnej Hańczy 28 – 15 Maryanów, Marianów, pow. Radzymin 26 – 365 Marycha zob. Marucha Maryjanów, Marianów, pow. Rawa 24 – 31 Marymont, Marie-mont, pow. Warszawa 24 – 19, 20, 42 – 756, 672, 769, 778, 80/II – 21, 323, 80/III – 15, 22, 34 Masewa = Masiewo, pow. Prużana 42 – 201 Masie, pow. Białystok 42 – 792 Masovia, Masoviae, Masovien, Massovien, Massau, Masuren zob. Mazowsze Masu ? 42 – 568 Mazew, pow. Łęczyca 24 – 315, 80/ II – 24, 26 Mazewo, pow. Pułtusk 24 – 315 Mazowieck zob. Wysokie Mazowieckie mazowiecka diecezja 27 – 372 mazowiecka ziemia 24 – 27, 27 – 55, 371, 42 – 787, 789, 792 mazowiecki powiat [Wysokie Mazowieckie] 28 – 51, 144, 42 – 643, 787 Mazowieckie Księstwo, Masoviae Ducatus, Hertzogthum Masovien 24 – 31, 316, 26 – 349, 27 – 378, 80/II – 6, 212, 322, 80/III – 22, 35 mazowieckie województwo 24 – 3–5, 26 – 4, 41 – XVII, 42 – 787, 80/I – XIII, XIV, 212, 213, 80/II – 325 Mazowsze, pow. Lipno 24 – 37, 27 – 7, 41 – 5, 8, 44, 48, 58, 81, 123 Mazowsze, Mazowse, Masovia, Masovien, Massau, Masuren, Ma- �72 zury 24 – V nlb., 3, 7–9, 23, 24, 29, 38, 39, 41, 42, 49, 53, 63, 65, 68, 75, 124, 129, 137, 143, 147, 148, 168, 184, 203, 215, 216, 241, 268, 273, 302–305, 307, 315, 316, 321, 328, 350, 25 – I, II, IV, 13, 38, 45, 130, 131, 265, 278–280, 282, 291, 293, 299, 26 – VIII–X, 3, 4, 10–13, 22–24, 28, 30, 39, 40, 55, 73, 75, 77, 78, 80, 81, 84–86, 100, 102, 103, 106, 108, 112, 116, 119, 121, 124—126, 131, 132, 137–139, 150, 153, 154, 159, 163–166, 168, 204–218, 220–222, 224, 226, 229–234, 236–239, 241–244, 246, 247, 249–251, 253–260, 262, 263, 265–271, 273–281, 286, 287, 290, 291, 293, 295–299, 301, 303–309, 312–314, 321, 322, 324, 330, 331, 345, 349, 350, 352, 367, 368, 27 – VIII, XI, 3, 9, 19, 20, 22, 38–41, 44, 48, 52, 53, 55, 56, 65, 67, 69, 70, 74, 79, 83, 85, 86, 92, 93, 96, 115, 120–123, 126 –130, 133, 135–137, 140, 142, 144, 156, 159, 160, 162–165, 167, 169–173, 177, 179–182, 184–186, 188, 190, 192, 195, 199, 206, 210, 212, 217–219, 221, 222, 226, 227, 234, 239, 240, 244, 246, 247, 251–253, 255–259, 262, 266–274, 278, 279, 281, 287–289, 292, 293, 295, 297, 299, 300, 303, 305– 310, 314, 315, 317–323, 326, 330, 332, 335–337, 339–344, 350–356, 358–364, 367, 371, 372, 377, 378, 394, 28 – IX, X, 3, 6–9, 16, 21, 22, 24, 25, 28, 33, 37, 44, 45, 50, 52, 55, 58, 60, 68, 73, 75, 92, 93, 95–98, 101, 125–131, 133–136, 138–142, 144–146, 148–160, 162, 169–171, 173, 174-176, 181, 182, 184, 189, 190, 191, 193, 195, 210, 211, 213, 214, 218–222, 225–227, 235–247, 249–252, 255, 256, 258, 259, 265, 267, 269–278, 281–284, 286–288, 290–293, 295, 297– 299, 302, 309–312, 314, 318, 320, 321, 325, 331, 343, 350, 351, 354, 357, 41 – V–XVII, XIX–XXII, XXIV–XXVII, XXIX–XXXVIII, XL, XLI–XLVIII, LI–LIII, LV, LXI, LXIII, LXV, LXVII, 3, 108, 109, 153, 154, 158, 159, 161, 164, 166–169, 171–175, 179, 182–184, 186–188, 190–193, 196, 197, 201, 202, 205, 206, 208, 209, 214, 215, 217, 218, 220–225, 229–232, 237, 238, 240, 244–247, 259, 262, 269, 275, 308, 310, 311, 342, 377, 412–419, 422–425, 427–429, 431, 433, 435, 436, 438 –451, 454, 457–460, 462, 463, 465, 466, 468, 471, 474, 476, 477, 488–497, 499, 501–505, 507, 508, 510, 513, 527, 543, 573, 575, 42 – 1–3, 5, 6, 8, 9, 11, 16, 23, 26, 29, 31, 35–37, 42–44, 46, 48, 51, 54, 55, 59, 65, 67, 71, 72, 76, 79, 81, 82, 86, 105, 115, 132, 133, 208, 209, 210, 218, 219, 221, 222, 224, 228–231, 235, 240, 241, 243, 289, 319, 321, 330, 335, 338, 348, 352, 360, 363, 367, 369, 374, 377, 378, 380, 382, 386, 388, 391, 393, 401, 404, 410, 522, 543, 553, 601, 614, 616, 620, 624, 627, 637, 645, 646, 651, 753, 754, 764, 765, 778, 782, 784–788, 790–796, 80/I – V nlb., VI, VIII, IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV, XVI, XVII, XX, XXI, XXV, XXIX, XXXII, XXXIII, XXXIV, XXXV, XXXVI, �73 XXXVII, XXXVIII, XXXIX, XL, XLI, XLII, XLIII, XLIV, XLV, XLVII, XLVIII, LI, LIII, LIV, LV, LVI, LVII, LVIII, LIX, LX, LXI, LXII, LXIII, LXV, LXVI, LXVII, LXVIII, LXIX, LXXI, LXXIII, LXXIV, LXXV, LXXVI, LXXVI, LXXVII, LXXVIII, LXXIX, LXXX, LXXXI, 3 nlb., 5 nlb., 8, 11, 12, 15 nlb., 43, 76, 107, 180, 195 nlb., 212, 214, 80/II – 209, 216, 222, 223, 255, 321, 322, 325, 327, 331–333, 335–340, 342, 347–349, 353, 355, 357, 359, 362, 363, 369, 372, 373, 377, 378, 389, 390, 392, 393, 399, 400, 402–404, 406, 409, 410, 414, 416, 424, 427, 432, 442, 459, 460, 80/III – 6, 20, 33. 37, 38 Mazowsze Czerskie 41 – IX–XI, XXII, XLII, 275, 42 – 765, 80/I – XXXIII, LXVI, 80/II – 5, 331, 80/III – 20 Mazowsze Leśne, Mazowsze Podlaskie, Mazurskie Podlasie, Mazury Podlaskie 24 – 5, 26 – 3, 41 – V, XI–XIII, XV, XVI, XXV, XXX, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 413, 42 – 599, 80/ – VIII, IX, X, XIV, XV, XVI, XXXV, XXXVIII, LXII, LXIII, LXVI, LXVIII, LXVIII, LXIX, LXXV, 80/ II – 459, 460 Mazowsze Łomżyńskie 28 – 24, 142, 41 – XII Mazowsze Mławskie 42 – 791 Mazowsze Nadbużańskie 41 – XXIX, 42 – 597 Mazowsze Nadnarewski, Nadnar­ wiańskie 28 – 22, 80/I – X, XXXIX, LXX Mazowsze Płockie 27 – 85, 41 – XII, 42 – 784, 789 Mazowsze Podlaskie zob. Mazowsze Leśne Mazowsze Polne 24 – 5, 161, 25 – II, 41 – V, XIII, XV, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 42 –793, 80/I – IX, X, XI, XIV, XVI, XXIV, XXXVI, XLII, LX, LXI, LXVI, LXVIII, LXXV, 80/II – 459, 460 Mazowsze Pruskie 24 – 6, 28 – 21, 80/I – IX, 80/II – 459 Mazowsze Stare 24 – 6, 161, 27 – VII, XI, 3, 115, 371, 397, 28 – VII, 51, 160, 182, 41 – V, XIII, XV– XVIII, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 42 – 1, 228–231, 794, 80/I – IX, X, XIV, XV, XVI, XXXIX, XL, LXX, LXXIII, LXXVI, 80/II – 459 Mazowsze Warszawskie 41 – XII, 80/I – IX, Mazów? 24 – 315 Mazury zob. też Mazowsze Mazurskie Podlasie zob. Mazowsze Leśne Mazury-Kurpie, część Mazowsza Starego 41 – V, XIII, 80/I – LXX, LXXII Mazury-Podlasie, część Mazowsza Starego 41 – V, 80/I – LXX, LXXII, LXXIII Mazury Podlaskie zob. Mazowsze Leśne Mazury Pruskie 41 – XII, XIII, XXXI, 80/I – IX, X, XIV, XXXV, XXXVI, LXXIII, 187 Mąkobody zob. Mokobody Mąkolin, Mąkolino, pow. Płock 27 – 14, 170, 175, 176, 178, 180, 182, 183, 250, 253, 256, 257, 263, 272, 290, 299, 306, 309, 318, 322, 327, 339, 346, 352, 357, 358, 41 – XVIII, LIII, LIV, LX, 42 – 11, 13–15, 20, 21, 23, 25, 28, 30–33, �74 35–38, 44–46, 48, 50, 53, 55–59, 61, 64, 67, 68, 70, 71, 73, 74, 76– 79, 81–83, 88, 89, 91, 93, 98, 101, 103, 112, 118, 126, 127, 135, 136, 138, 143–145, 148–153, 157, 163, 165, 166, 169–172, 174–177, 80/I – XVIII, XXVIII, XXIX, LXX, 44, 95, 96, 119, 141, 155, 162, 164, 199, 80/II – 84, 142, 349–351, 353, 358–360, 363, 364, 368–371, 374–379, 383, 384, 387–390, 397 Mdzewo, pow. Mława 27 – 307 Meczuna = Miedzyń, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Meisen zob. Miśnia Meńsko zob. Mińsk Meszkiegier, ostęp 28 – 15 Meta zob. Netta Metele, jezioro 28 – 15, 335, 42 – 193 Metele, pow. Sejny 28 – 336, 337 Methenburg, zamek 28 – 12 Mężenin, pow. Łomża 28 – 6, 81, 272, 327 Miastkowo, pow. Łomża 27 – 29, 284, 42 – 792 Miastków, pow. Łuków 24 – 318, 26 – 13, 80/II – 212 Miąsze = Miąse, pow. Radzymin 26 – 111 Michałowice, pow. Grójec 80/II – 109 michałowska ziemia 27 – 375, 41 – 11 Michrów, pow. Grójec 25 – 33, 48, 86, 96, 131, 155, 80/I – 182, 80/ II – 79, 86, 93, 107, 108, 115, 135 Miechów 42 – 132 Miedniewice, pow. Błonie 24 – 4, 28, 312, 25 – 162, 200, 207, 41 – 179, 190, 205, 256, 258, 295, 303, 307, 308, 311, 313, 318, 322, 80/I – 48, 51, 80/II – 14, 54, 56–58, 78, 93, 146, 147, 154–156, 201 Miedzianka, dopływ Liwca 26 – 10 Miedzna, dawniej Międzylesie, pow. Węgrów 26 – 10, 252, 311, 80/ II – 211 Miedzyń zob. Meczuna Miedzyszyn = Miedzeszyn, pow. Warszawa 42 – 779 Mielnica, pow. Kowel 42 – 777 mielnicka ziemia 24 – 6, 26 – 9, V – 9, 24, 358, 80/I – XIV, mielnicki powiat 28 – 8, 24 Mielnik, pow. Bielsk 28 – 9, 38, 83, 345, 356, 357, 80/II – 407 Miemcowizna zob. Niemcowizna Mienia, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 289, 316 Mień, dopływ Wisły 26 – 4, IV – 6, 41 – 3, 5 Mierzęcin? 42 – 67, 135, 136, 140 Międzyborz zob. Niedzbórz Międzylesie zob. Miedzna Międzyleś, pow. Radzymin 26 – 115, 208, 209, 229, 288, 309, 312, 313, 321, 41 – 450, 548, 549, 554, 559, 566, 568–577, 80/II – 155 Międzyleś, pow. Węgrów 26 – 363, 80/II – 238, 267, 299, 301, 306, 307 Międzyrzec, Międzyrzecz Podlaski, pow. Radzyń 26 – 280, 42 – 792 Mikorzyn, pow. Ostrzeszów 27 – 376 Milanowskie Jezioro, jezioro 42 – 194 Milanów zob. Wilanów Milanówek, pow. Błonie 42 – 793 Milejczyce, pow. Brześć 28 – 10 Miłosna, pow. Warszawa 26 – 104, 106, 211, 221, 311, 41 – 464, 479, 503 Mińsk, Mińsko, Meńsko, Nowo-Mińsk = Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 6, 20, 30, 36, 40, 59, 75, 82, 202, 216, 225, 230, 251, 262, 283, 302, 307, 309, 312, �75 339, 350, 361, 27 – 40, 41 – XV, XXIX, XXX, LII, LXII, 420, 454, 457, 487, 525, 559, 561, 42 – 412, 645, 80/I – XXXV, XXXVIII, 80/I – 167, 204, 80/II – 211, 226, 234, 260, 298 mińska gubernia 80/II – 413 miński powiat, mińsko-mazowiecki powiat 41 – XVI, LXVI, 42 – 639 Mirowice, pow. Grójec 25 – 156, 104, 135 Mistów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 312 Miszewo Murowane, pow. Płock 27 – 14, 138, 151, 159, 161, 163, 164, 166, 243, 255, 271, 287, 298, 307, 311, 314, 347, 356, 358, 42 – 101, 80/II – 329 Miśnia, Meisen 80/II – 68, 80/III – 36 Mlęcin, pow. Radzymin 26 – 227 Mława 24 – 3, 27 – 18, 19, 38, 40, 44, 75, 259, 274, 326, 361, 368, 372, 41 – XXVII, 42 – 57, 102, 104, 122, 136, 385, 647–650, 759, 765, 80/I – X, XXXIX, LXX, 80/ II – 331, 80/III – 11, 19 Mławka, dopływ Wkry 27 – 18, 20 mławski obwód 27 – 381, 80/II – 395, 80/III – 11 mławski powiat 27 – 3, 23, 133, 371, 41 – XXXI, 4, 9, 80/II – 332, 80/III – 10 Mławskie 27 – 18, 84, 86, 96, 372, 41 – XI, XII, XVII, 42 – 783, 80/I – VIII, XIII, XIV, XV, 80/II – 340 mławskie starostwo 80/III – 25 Młociny, pow. Warszawa 24 – 17, 20, 211, 41 – 330, 80/I – XXIII Młodeniec, las 26 – 40 Młodzieszyn, Młodziszyn, pow. Sochaczew 25 – 36, 53, 236, 244, 41 – 241 Młynale? 28 – 14 Młyny-Łęczyska, pow. Ostrołęka? 27 – 50 Mniemcowizna zob. Niemcowizna Moczydło, pow. Warszawa 25 – 123, 125, 80/II – 89, 125, 220 Moczydłowska Nizina, urzecze 42 – 645 Modlin, Moglin, Nowo-Gieorgiewska twierdza, pow. Płońsk 24 – 4, 25 – 124, 26 – 4, 27 – 3, 18, 28 – 288, 41 – XV, 42 – 81, 199, 80/I – XVIII, XXXI, 80/II – 439 Modlnica, pow. Kraków 41 – XXVIII, 42 – 450, 453, 468, 485, ryc. przed s. 497, 80/I – X, XLV, 211 nlb., 80/II – 62 Mogielanka, dopływ Pilicy 24 – 25 Mogielnica, pow. Grójec 24 – 4, 25, 25 – 8, 23, 26, 50, 52, 119, 160, 265, 41 – 183, 212, 251, 80/II – 83, 84, 95, 109, 111 Mogielnica, pow. Płock 27 – 13 Mogielniczka, pow. Płock 27 – 13 Mogilno 27 – 13, 24, 380 Mogiła Szweda, miejsce 28 – 328 Moglin zob. Modlin Mokobody, Mąkobody, Nowe-miasto, pow. Siedlce 26 – 11, 238, 276, 285, 325, 343, 28 – 22, 41 – 520, 42 – 643, 80/II – 212 Mokotów, pow. Warszawa 24 – 18, 42 – 636 Mokowo, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 99, 80/II – 327 Mokówko, pow. Lipno 27 – 5 Mokra Wieś, pow. Radzymin 26 – 366 Mokrsko, Mokrzko = Mokrzk, pow. Płock 27 – 13 Mokrylas, Mokry Las, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 188, 189, 244, 287, 288, 334, 41 – XIX, XL, LXI, 42 – 8, 27, 41, 62, 88, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – �76 XXI, XLIV, 57, 80/II – 353, 357, 369, 370, 371, 381 Mokrzk zob. Mokrsko Molnica, dopływ Kraski 24 – 26 Mołdawa = Wełtawa, dopływ Łaby 27 – 131 Montis Calvi = Calvomonte zob. Łysa Góra Mons Sabothus zob. Sobótka Morawy, Morawia 24 – 127, 311, 25 – 277, 80/II – 63, 80/III – 26 Mordy, pow. Siedlce 26 – 9, 161, 80/ II – 211 Morysin, pow. Warszawa 24 – 18 Morzyczyn, pow. Węgrów 41 – 413 Moskwa, Rosja 24 – 312, 26 – 69, 42 – 2 Mosty, pow. Grodno 28 – 331 Moszczanka, pow. Puławy 26 – 19, 31, 80/I – LIX, LXVIII Moszczenica, dopływ Bzury 24 – 33 Moszczonne, pow. Rypin 41 – 46, 57, 73, 86 Mościska, miejsce 26 – 40 Motława, dopływ Wisły 27 – 296 Motula = Motule, pow. Suwałki 28 – 293 Mroga, dopływ Bzury 24 – 33, 27 – 39 Mrożyca, dopływ Mrogi 24 – 33 mszczonowskie starostwo 24 – 27 Mszczonów, pow. Błonie 24 – 4, 27, 55, 67, 100, 118, 121, 168, 216, 266, 269, 25 – 18, 23, 25, 26, 40, 46, 52, 57, 66, 74, 75, 80, 89, 92, 118, 119, 138, 141, 148, 149, 153, 195, 209–212, 215, 217, 250, 255, 268, 27 – 19, 41 – XVI, LIII, LXVI, 158, 195, 381, 42 – 650, 80/I – 36, 178, 80/II – 14, 55, 62, 79, 80, 93, 104, 112, 131, 133, 135, 163–166, 175, 196 Multany, kraina historyczna w Rumunii 42 – 339 Mułtawa, dopływ Wisły 27 – 14 myseńckie starostwo zob. myszynieckie starostwo Muszyna ? bł. Myszyniec 80/II – 365 Mystki-Rzym, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Mystkowice = Mystkowiec, pow. Pułtusk 27 – 355 Myszadła, pow. Radzymin 26 – 366 Myszyniec, Myszeniec, pow. Ostrołęka 24 – 5, 27 – 28, 49–52, 54, 60, 66, 67, 72, 80, 82, 96, 97, 107, 108, 256, 276, 280, 283, 288, 292, 293, 345, 372, 28 – 133, 41 – IX, XIX, XXXV, 42 – 1, 2, 8, 9, 18, 38, 51, 131, 159, 160, 162, ryc. po s. 400, 641, 766, 770, 786, 789, 790, 80/I – XXIV, LIII, 70, 71, 72, 73, 84, 105, 80/II – 334, 341, 356 Myszyniec Nowy, Martuny, Małachowo, pow. Ostrołęka 27 – 28, 80, 103–106, 110, 146, 149, 227, 234, 387–390, 80/III – 25 Myszyniec Kościelny, Poświętne, pow. Ostrołęka 27 – 28 Myszyniec Stary, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53 myszyniecka parafia 27 – 50, 96, 227 Myszyniecka Puszcza, Myszyńska Puszcza, puszcza 27 – IX, 28, 49, 50, 51, 53, 55, 96, 97, 385, 390, 42 – 791 myszynieckie starostwo, myseńckie strostwo 27 – 120 Myślenice 80/I – XXXVI Nadarzyn, pow. Błonie 24 – 27, 49, 148, 25 – 1, 95, 170, 80/I – LXII, 80/II – 5 Nadbrzeże? 26 – 4 Nadbużna Puszcza, Nadbuska Puszcza, puszcza 27 – 49, 96, 385 Nadrzeczna Ruda, zob. Ruda Nadrzeczna �77 Naguszewo = Nagoszewo, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX Nakoby = Nakory, pow. Siedlce 26 – 39 Nakwasin, pow. Płock 27 – 13, 14 Nantes, Francja 27 – 392 Narbonna, Narbonne, Francja 27 – 376 Narew, pow. Bielsk 28 – 11, 143, 163, 331, 355, 356, 359, 369 Narew, dopływ Wisły 24 – 6, 37, 39, 41, 68, 161, 322, 26 – 4, 28, 74, 365, 27 – VII, IX, 3, 18, 23–27, 29, 49, 56, 96, 97, 99, 107, 134, 203, 276, 384, 390, 28 – VII, 3, 4, 6, 10–13, 21, 25, 38, 50, 85, 87, 89, 92, 94, 96, 101, 108, 125– 130, 133–137, 139, 140, 142, 143, 145, 153, 160, 163, 167, 168, 174, 177, 179, 182–184, 323, 328–330, 332, 344, 345, 349, 353, 355–358, 377, 41 – IX, XI, XXI, 42 – 1, 141, 196, 197, 199, 370, 377, 382, 388, 489, 587, 597, 760, 773, 786–788, 793–795, 80/I – VIII, XIV, LXXI, LXXII, 3 nlb., 80/II – 325, 344, 401, 409, 80/III – 28 Narewka, dopływ Narwi 28 – 10, 11, 42 – 199, 200 Narewka, pow. Prużana 28 – 11, 98, 355, 41 – XX Naruszewo, pow. Płońsk 27 – 314 Nasiadki, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Nasielna zob. Nosielna Nasielsk, Nosielsko, Nesselia, pow. Pułtusk 24 – 4, 27 – 24, 261, 308, 310, 335, 338, 364 Nassau, Niemcy 42 – 375, 757 Natolin, pow. Warszawa 24 – 18, 25 – 139 Nauwaszule, pow. Augustów? 28 – 14 Nazaret, starożytna Palestyna 24 – 99 Necko zob. Netta Neidenburg zob. Nibork Nereśl, dopływ Narwi 28 – 334 Nesselia zob. Nasielsk Netta, dopływ Biebrzy 28 – 12, 13 Netta, pow. Augustów 28 – 12, 13, 243 Netta, Meta = Necko, jezioro 42 – 193 Newa, rzeka w Rosji 28 – 342 Nibork, Niborg, Niedzborek, Neidenburg, dziś Nidzica 24 – 3, 27 – 73, 253, 371 niborski, niedzborski, nidzborski powiat 24 – 6, 27 – 3, 371 Nick, wzgórze, zob. Niecko Nick, pow. Mława 27 – 372 Nida, dopływ Wisły 28 – 22 Nieborów, pow. Łowicz 24 – 4, 31, 58, 64, 121, 25 – 7, 244, 42 – 762, 80/I – LX Niecko, Nick, wzgórze 27 – 372 Niedabiel? 26 – 8 Niedenburg, Niedzborek zob. Nibork niedzborski powiat zob. niborski powiat Niedzbórz, Niedzborz, Międzyborz, błędnie Neidenburg, pow. Ciechanów 24 – 3, 27 – 73 Niedziałka, Niedziołka, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 216, 41 – 487, 553, 564, 80/II – 229, 239, 235 Niedźwiedź, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Niegów, pow. Radzymin 26 – 127, 133, 135, 136, 138, 211, 231, 256, 258, 260, 265, 295, 365, 366, 80/ II – 234, 235, 237, 249 Niemcowizna, Miemcowizna, Mniemcowizna, pow. Suwałki 28 – 266, 267, 277, 80/II – 438 Niemcy, Deutschland 24 – 310, 331, 334, 337–340, 346, 26 – 350, 28 – 363, 42 – 338, 375, 772 �78 Niemen, rzeka 28 – 7, 13, 14, 27, 37, 39, 50, 60, 61, 345, 353, 358, 377, 41 – XXI, 42 – 186, 196–198, 202, 204, 205, 760, 770, 80/II – 404 Niemirów, pow. Bracław 27 – 380 Niemirów, pow. Bielsk 28 – 9, 356 Niemnowo, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 niemonojackie leśnictwo 28 – 337 Niemyje, bagna 27 – 23 Niepołomice, pow. Bochnia 24 – 345 Nieporęt, pow. Warszawa 24 – 4, 17, 25 – 191, 26 – 4, 74, 234, 246, 257, 273, 284, 292, 332, 365, 80/II – 209 Nieszawa 26 – 332, 41 – 7 Nieznachowska Kępa, wyspa 24 – 318 Niksowizna, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 638 Nil, rzeka 42 – 132 Niszczyce, pow. Płock 27 – 13 Niwiska, pow. Siedlce 26 – 238 Nogat, odnoga Wisły 24 – 68 Normandia, Francja 42 – 762 Norymberga, Niemcy 42 – 762 Nosielna = Nasielna, dopływ Wkry 27 – 24 Nosielsko zob. Nasielsk Nowa Jerozolima zob. Góra Kalwaria Nowa Jerozolima zob. Kalwaria Nowa Praga, część Warszawy 24 – 15 Nowa Ruda, Ruda, pow. Kolno 27 – 60, 97, 98, 42 – 638 Nowa Wieś, pow. Lipno 27 – 37 Nowa Wieś, pow. Ostrołęka 42 – 641 Nowa Wieś, pow. Węgrów? 26 – 363 Nowe Miasto? 25 – 51, 53, 225 Nowe Miasto zob. Mokobody Nowe Miasto, część Ciechanowca 28 – 10 Nowe Miasto, pow. Płońsk 24 – 4, 27 – 24, 80/II – 334 Nowe Miasto nad Pilicą, pow. Rawa 24 – 4, 31, 25 – 1, 119, 180, 218, 259, 41 – 183, 212, 251, 259, 42 – 651, 80/II – 112 Nowe Siedlce zob. Siedlce Nowodworce, Nowodwory, pow. Warszawa 26 – 3 Nowodwór zob. Nowy Dwór Nowo-Gieorgiewska twierdza zob. Modlin Nowogrodzka Puszcza, puszcza 27 – IX, XI, 29, 56, 63, 66, 97, 107, 387, 391 nowogrodzkie leśnictwo 27 – 97 Nowogrodzkie 28 – 139, 140, 176 nowogrodzkie województwo 28 – 11, 41 – XVII, 80/II – 325 Nowogrodzko-Ostrołęcka Puszcza, puszcza 28 – 3 Nowogród, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 5, 80/II – 344 Nowogród, pow. Łomża 24 – 5, 27 – VII, IX, 29, 56, 58, 83, 98, 124, 134, 203, 242, 276, 300, 390, 28 – 22, 258, 42 – 3, 789, 80/I – LXXI Nowogród, Rosja 28 – 358 Nowogródek 28 – 277, 42 – 221, 284, 80/II – 438 Nowogródek, pow. Lipno 41 – 5 Nowo-Mińsk zob. Mińsk Mazowiecki Nowy Dwór = Nowodwór, pow. Garwolin 26 – 11, 80/II – 301, 304 Nowy Dwór, Nowydwór, pow. Warszawa 25 – 40, 26 – 4, 246, 263, 273, 284, 41 – XXVIII, XXX, LII, LIV, LV, LVIII, 452, 562, 42 – 139, 151, 403, 466, 498, 499, 651 Nowy Sącz, Sącz 41 – XXVI, 42 – 314, 80/I – XXXVI �79 Nowy Targ 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Nur zob. Nurzec Nur, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – 27, 349, 28 – 163 nurska ziemia 24 – 5, 6, 26 – 6, 27 – 4, 27, 67, 68, 372, 28 – 148, 150, 155, 168, 42 – 1, 80/I – XIV, Nurzec, błędnie Nur, dopływ Bugu 28 – 9, 10, 25, 130, 356, 42 – 197 Oberpfalz, Górny Palatynat, kraina historyczna w Niemczech 42 – 775 Oberschlesien zob. Śląsk Górny Obierwia, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 789 Obłudzino, pow. Maków 27 – 246 Obory, pow. Rypin 27 – 8, 373–375, 41 – 5, 80/II – 327, 328 Obory, pow. Warszawa 24 – 49 Oboźna, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Obrąb, pow. Radzymin 27 – 67, 208, 213, 231, 270, 312, 319, 334, 80/I – 205 Obrowo, pow. Lipno 41 – 9, 91, 80/I – XXV, Obryte, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 27 Obryte = Obrytte, pow. Pułtusk 27 – 94, 125, 41 – XVIII, 80/I – LV Obszesza zob. Okszesza Ochnia, dopływ Bzury 24 – 33 Ochudne = Ochudno, pow. Pułtusk 27 – 86, 94, 95, 126, 133, 140, 291, 318, 41 – XVIII, 80/I – LV, 80/II – 239, 377 Odleka zob. Rypienica Ogrody, pole 42 – 645 Ojców, pow. Olkusz 42 – 322 Ojrzymów zob. Orszymowo okalewskie dobra, pow. Rypin 41 – 9 Okęcie, pow. Warszawa 25 – 172, 174 Okmin Mały, jezioro 42 – 194 Okmin Wielki, jezioro 42 – 193, 194 Okrzeja, Okrzejka, dopływ Wisły 26 – 11, 14 Okrzesza, błędnie Obszesza, dopływ Pisi 24 – 27 Okrzeja, pow. Łuków 42 – 792 Okuniew, Okoniew, Okóniew, Okuniow, niegdyś Długa Wola, pow. Warszawa 24 – 4, 26 – 5, 30, 60, 79, 85, 108, 210–212, 221, 227, 247, 251, 265, 268, 269, 276, 281, 285, 302, 311, 314, 329, 345, 41 – 414, 464, 563, 42 – 412, 80/I – 33, 80/II – 72, 210 Olechów, pow. Mińsk Mazowiecki 41 – 414 Oleksianka, Oleksiancyna, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 73, 79, 139, 240, 301, 315, 316, 322, 326, 327, 329, 41 – XVI, XXVIII–XXX, LII, LIV, LVII–LIX, LXVI, ryc. przed s. 321, 419, 423, 426, 427, 429– 431, 433, 435–439, 441–444, 447, 448, 451–453, 456, 457, 458, 461, 470, 471, 473–475, 480, 486, 488–491, 493, 495, 497, 498, 500, 501, 504, 506–508, 510, 515, 518– –521, 524, 526–529, 531, 533, 539–542, 544, 545, 548, 549, 551– –556, 558, 560–563, 564, 567– –574, 576, 577, 42 – 378, 379, 490, 521, 560, 564, 585, 606, 617, 80/I – XVIII, XXIX, XXXIX, LXIX, 43, 53, 67, 68, 70, 77, 85, 87, 151, 170, 80/II – 80, 138, 217, 220–222, 240–248, 253, 263, 267, 269–271, 273–277, 282, 287, 288, 290–294, 296–300, 302–304, 307– –312, 314–320 Oleksin, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 208, 233, 329, 346 Oleszno, pow. Lipno 41 – 8 Olszyny, zarośla 42 – 645 �80 Olitska Puszcza, puszcza 28 – 15, 335 Olszanka, pow. Suwałki 28 – 239, 293, 42 – 285 Olszanki = Olszanka, pow. Augustów 28 – 247 Olszewka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 108, 42 – 641 Olszewnica, pow. Radzyń 42 – 794 olsztyńskie województwo 42 – 205, 788 Olszyny, pow. Łomża 28 – 182 Olszyny, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96, 42 – 641 Ołtarzew, pow. Warszawa 24 – 49, 221, 224, 25 – 79, 98, 144, 41 – XVI, 80/I – LX Omulew, Omólew, Omólwia, dopływ Narwi 27 – 27, 49, 50, 66, 96, 107, 384, 28 – 21, 42 – 1 Omulew, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Opacz, pow. Warszawa 25 – 170 Opalin, pow. Warszawa 25 – 22 Opatów 41 – XXV, 80/I – XXXVI, XLI Opinogóra, pow. Ciechanów 27 – 22, 372 Opoczno 80/II – 379 Opole, pow. Puławy 42 – 650 Orątki, pow. Kutno 80/II – 78 Ordynacka, Ordynackie, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9, 14 Orla, pow. Bielsk 28 – 10, 143, 356, 42 – 199 Orlanka, dopływ Narwi 28 – 21, 356 Orłów, pow.Kutno 24 – 33, 41 – 318, 352, 80/I – 73 Orszymowo, Ojrzymów, Orsimovia, pow. Płock 24 – 4, 27 – 13, 15, 254, 356, 366, 42 – 759, 787, 80/II – 330, 80/III – 11 Ortelsburg zob. Szczytno Orzyc, Orzycz, dopływ Narwi 27 – 23, 24, 44, 49, 96, 107, 28 – 21, 42 – 757, 80/I – XXVIII, 80/II – 333, 80/III – 9 Osa zob. Ossa Osieck, błędnie Osiek, pow. Garwolin 24 – 4, 26 – 12, 24, 229, 236 27 – 40, 80/II – 212 osieckie dobra, pow. Garwolin 42 – 790 Osiek (Mały i Wielki), pow. Rypin 27 – 9, 375 Osinki, pow. Suwałki 28 – 248, 249 Osiny, pow. Puławy 80/I – 30, 31 Osiny, zarośla leśne 42 – 645 Osmolin, bł. Osmolno, pow. Gostynin 24 – 206, 25 – 238, 41 – 164, 166, 169, 181, 190, 191, 221, 229, 231, 242, 345, 362, 388, 80/I – 94, 80/II – 187 Ossa = Osa, dopływ Wisły 27 – 372 Ossownica, błędnie Ossowica, dopływ Liwca 26 – 4, 6, 80/II – 210 Osowiec, pow. Węgrów 27 – 108 Osowiecka Ruda zob. Ruda Osowiecka Ostenda, Belgia 25 – 274 Osterode zob. Ostróda ostrołęcka parafia 27 – 50, 96 Ostrołęcka Puszcza, puszcza 27 – IX, 28, 29, 49, 53, 56, 57, 66, 96, 97, 100, 103, 105, 137, 385, 28 – 61, 333, 42 – 188 ostrołęcki dekanat 42 – 637 ostrołęcki powiat 27 – 65, 133, 41 – XXXI, 42 – 639, 784, 786, 80/ II – 335, 338, 341, 80/III – 25 Ostrołęckie 27 – XI, 3, 26, 120, 28 – 131, 133, 151, 181, 41 – XVII– XIX, 80/I – XIII, XV, XXIV, LIII, 80/II – 369, 375 ostrołęckie leśnictwo 27 – 50, 97 ostrołęckie starostwo 27 – IX, 50, 97, 385 �81 Ostrołęka 24 – 5, 25 – 262, 27 – IX, 27, 28, 37, 50, 51, 60, 67, 82, 83, 97, 99, 102, 107, 108, 115, 122, 194, 251, 252, 268, 269, 272, 273, 277, 284, 300, 328, 331, 350, 351, 356, 357, 364, 375, 384, 28 – 159, 325, 41 – IX, XIV, XV, XIX, LIII, 42 – 1, 20, 30, 34, 46, 62, 64, 65, 76, 79, 131, 639, 766, 790, 80/I – X, XVIII, XXI, XXIV, XXVIII, XXXI, XXXIX, LXX, 132, 163, 80/II – 13, 40, 116, 118, 171, 186, 193, 196, 334, 353, 359, 386 Ostrołęka, pow. Grójec 24 – 24, 62, 180 Ostrowite, pow. Lipno 41 – 43, 58, 41 – 43, 58 Ostrowo zob. Maciejowice i Ostrów ostrowski powiat 80/I – XXI, Ostrożeń, pow. Garwolin 27 – 58, 66, 71, 162, 167, 168, 41 – 415, 417, 421, 427, 428, 465, 496, 501, 507, 550, 551, 558, 559, 562, 80/I – XXII, XXXIX, 21, 30, 31, 32, 80/II – 217, 220, 221, 254, 255, 257–259, 265, 281, 305, 381 Ostróda, Osterode 80/I – X Ostróg 24 – 14 Ostrów, półwysep 28 – 15 Ostrów, Ostrowia, Ostrowo = Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – IX, 27, 48, 49, 96, 99, 122, 194, 244, 256, 287, 288, 304, 307, 312, 334, 349, 351, 28 – 5, 130, 131, 157, 159, 42 – 88, 150, 203, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – XXI, XLIV, 137, 80/II – 369, 371, 375, 381 Ostrówka = Ostrówki, pow. Radzyń 42 – 795 Ostrykół, Ostrzykół, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3nlb. Osuchów, pow. Błonie 24 – 266, 270, 25 – 40, 66, 74, 75, 80, 89, 141, 211, 41 – 160, 196, 381, 385, 80/I – 178, 80/II – 55, 62, 91, 93, 101, 104–108, 135 oszmiański powiat 28 – 335 Ośmiałowo, pow. Lipno 41 – 10 Ośnica, pow. Płock 27 – 13, 376, 80/ II – 329 Otałąż = Otaląż, pow. Grójec 24 – 25 Otwock, Otwock Wielki, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 8, 333, 42 – 645, 80/II – 211 owrucki powiat 28 – 343, 42 – 774 Owruckie 24 – 320 Ozorów, pow. Siedlce 26 – 90, 152, 41 – 418, 80/II – 225, 248–253, 294, 299 Ożarów, pow. Warszawa 24 – 60 Pabianice, pow. Łask 24 – 312 Pacyna, pow. Gostynin 41 – 267, 42 – 636 Paczuska = Paczuszki, pow. Sokołów 26 – 367 Padolec? 26 – 332 Padynia? 26 – 332 Palczew, pow. Grójec 24 – 25 Palsze = Pałcz?, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Panki, pow. Częstochowa 80/II – 176, 183, 184 Panonia zob. Węgry Paprotnia, pow. Siedlce 26 – 368 Parczowskie Lasy 24 – 310 Parysów, Parysew, Paryszew, Parissovo, niegdyś Siedcza (błędnie Sieczcza), pow. Garwolin 24 – 4, 26 – 7, 12, 23, 24, 34, 37, 38, 40, 46, 50, 51, 55, 74, 139, 216, 222, 250, 260, 262, 266, 276, 290, 294, 298, 326, 329–331, 340, 350, 351, 360, 27 – 40, 41 – XXIX, XLVII, LI–LIV, LVIII, LXV, 42 – 542, 626, 80/I – XVIII, LXI, 80/II – 212 �82 Paryż, Francja 24 – 31, 77, 333, 27 – 395, 42 – 765, 80/II – 206, 397 Parzanów zob. Perzanowo Parzychy, pow. Kolno 27 – 59 Paszki, pow. Radzyń 26 – 242 Patoki, las 42 – 645 Patrykozy, pow. Sokołów 26 – 367, 368, 42 – 776, 80/III – 31 Pekałów zob. Pękałów Pełty, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 42 – 641 Penza, pow. Kolno 27 – 63, 28 – 4 Perki zob. Pyrki Perstońska Puszcza, puszcza 28 – 61 Perzanowo, bł. Parzanów, Przanów, pow. Maków 27 – 245, 42 – 14, 80/I – 65, 80/II – 363 Petersburg, Rosja 24 – 12, 25 – 287, 80/I – XLVI, LXX, 80/II – 206, 80/III – 16 Pęcice, pow. Warszawa 24 – 226 Pękałów = Pekałów?, pow. Dubno 24 – 48 Piaseczna, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Piaseczno, bł. Piaseczna, pow. Warszawa 24 – 4, 21, 49, 107, 148, 239, 25 – 10–12, 17, 19, 21, 28, 38, 41, 61, 63, 65, 77, 90, 94, 104, 106, 109, 110, 113, 114, 128, 144, 149, 153, 170, 171, 178, 184, 186, 249, 299, 41 – 211, 241, 80/I – XLIV, LXII, 24, 52, 54, 98, 139, 144, 168, 80/II – 5, 44, 47, 50, 56, 76, 77, 79–82, 84, 87, 91, 99, 100, 104, 111, 114, 115, 120, 121, 127, 128, 132 piaseczyński powiat 42 – 642, 789 Piaski pow. Rypin 27 – 8 Piaski, pow. Sochaczew 25 – 56 Piasutno, pow. Szczytno 42 – 643 Piątek, pow. Łęczyca 24 – 33, 25 – 8, 9, 49, 64, 80/II – 76, 137 Piątkowizna, pow. Kolno 42 – 638 Piątnica, pow. Łomża 28 – 3, 4, 246, 251, 42 – 264, 80/I – 44 Piątnik = Prątnik, dopływ Jabłonki 28 – 5 Pieczyska, pow. Grójec 24 – 23, 24, 27, 80/II – 12 Pieczyska, pow. Sochaczew 42 – 645 Pieklik, Piekło, pow. Kolno 27 – 59, 98, 42 – 638 Pieńki, łąka 42 – 645 Pierzchały, pow. Węgrów 26 – 342 Pieskowa Skała, pow. Olkusz 42 – 186, 366 Pieścidła, pow. Płońsk 27 – XI, 42 – 775, 80/II – 326, 80/III – 30 Pilica, dopływ Wisły 24 – 24, 25, 31, 62, 181, 322, 25 – 224, 26 – 24, 80/II – 13, 141 Pilica, pow. Grójec 24 – 24, 180, 42 – 771, 80/I – XXXVII, 80/II – 13, 40 Piławce, Ukraina 42 – 380 Pińczów 24 – 335 Pińsk 28 – 355 Pińszczyzna 24 – 320, 28 – 129 Piotrków, dziś Piotrków Trybunalski 41 – XXVI, 286, 42 – 135, 80/I – XXXVI, XLII Piotrów, pow. Gostynin 41 – 205 Piórkowo? 80/I – 41 pirlejewska parafia 80/I – LVII Pisna, Pissa, dopływ Drwęcy 41 – 3, 9 Pisa, Pissa, Pisna, dopływ Narwi 27 – 29, 30, 58, 59, 97, 98, 225, 389, 28 – 21, 42 – 4 Pisek, dopływ Narwi 27 – 107 piski powiat zob. janowski powiat Piskorne, bagno 26 – 40 Pisna, Pissa zob. Pisa Pisz zob. Johanesburg Piwków Dół, jezioro 41 – 413 Plecka Dąbrowa, pow. Kutno 41 – 232 �83 Plewki, pow. Kolno 27 – 97, 42 – 638 Plewki, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Ploczen, Plotsko, Plota, Ploczko zob. Płock Ploczko Provinz (Płocka Prowincja) 26 – 350 Płatkownica, pow. Węgrów 41 – 413 Płochocin, pow. Błonie 24 – 145, 205, 230, 232, 234, 25 – 14, 88, 92, 116, 41 – XVI, LXIV, 198, 216, 240, 353, 80/I – XVIII, XXIII, 20, 49, 93, 184, 80/II – 47–50, 78, 109, 122, 130, 147, 149, 153, 154, 156, 157, 171, 186 Płock, Ploczko, Plotzia, Ploczen, Plotsko, Plota 24 – 3, 322, 25 – 53, 26 – 349, 350, 27 – X, 3, 9, 11, 12, 14, 15, 18, 19, 23, 37, 40, 70, 75, 83, 85, 89, 115, 117, 128, 132, 133, 141, 143, 147, 151, 243, 247, 248, 250, 255, 259, 271, 273–275, 278, 280, 282, 284, 287, 293, 295, 298, 303, 307, 309, 311, 314, 316, 317, 320, 324, 334, 340, 341, 347, 349, 352, 354, 356, 358, 364, 371– 373, 375, 376, 380, 381, 383, 397, 28 – 6, 41 – XI, XV, XXV, XXVII, XXVIII, XXXI, LXIII, 9, 16, 143, 264, 42 – 18, 47, 63, 64, 68, 69, 73, 78, 83, 97, 104, 106, 110, 111, 115–117, 123–126, 133–137, 140, 143, 145–148, 153, 154, 158, 161, 171, 178, 184, ryc. przed s. 193, 326, 331, ryc. po s. 384, 394, 416, ryc. przed s. 481, 624, 627, 642, 647–649, 652, 758, 759, 765, 772, 773, 777, 779, 781, 80/I – VIII, IX, X, XVIII, XIX, XXVII, XXXV, XXXIX, XLIV, LXX, 93, 140, 149, 80/II – 126, 328, 329, 336–338, 368, 381, 394, 80/III – 10–12, 21, 28, 33, 35 Płock Mały zob. Mały Płock płocka diecezja 27 – 372, 80/II – 325, 331, 334, 336, 80/III – 26 płocka gubernia 24 – 311, 27 – 94, 372, 41 – XXIII, 4, 8, 42 – 753, 772, 785, 80/I – XXVIII, 80/II – 329, 330, 331, 395, 80/III – 10–12 płocka ziemia 24 – 38, 42 – 793 płocki departament 27 – 3 płocki obwód 27 – 12, 80/III – 10 płocki powiat 27 – 3, 20, 94, 133, 371, 372, 41 – XXXI, 9, 157, 42 – 642, 785, 793, 80/II – 329, 331, 80/III – 19, 12 Płockie 25 – 267, 293, 27 – XI, 71, 84, 93, 94, 96, 364, 372, 380, 396, 41 – XI, XV, XVII, XVIII, XXII, XXXI, 42 – 100, 254, ryc. przed s. 385, 559, 651, 80/I – VIII, XIII, XIV, XV, XX, XXI, XXIII, XXVIII, XXX, XXXII, 30, 77, 100, 80/II – 337, 394, 406, 80/III – 34 płockie biskupstwo 27 – 372 płockie województwo 24 – 3, 6, 26 – 350, 27 – 3, 49, 96, 371, 372, 41 – 5, 42 – 203, 758, 80/I – XIII, XIV, 80/II – 327, 330, 332, 394, 80/III – 10 Płonka zob. Płonna Płonka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 331, 41 – XXII, 42 – 760 Płonko, pow. Rypin 41 – Rypin 41 –8 Płonna = Płonka, dopływ Wkry 27 – 17 Płońsk 24 – 3, 27 – 17, 121, 133, 146, 258, 259, 286, 293, 296, 299, 307, 311, 314, 324, 330, 333, 338, 339, 350, 354, 355, 41 – XI, 42 – 75, 96, 158, 174, 642, 80/I – VIII, LXXII, 59, 80/II – 352, 354, 368, 371, 372, 374, 375, 379, 382, 386 płoński powiat 27 – 3, 371, 42 – 642, 80/I – XXIII, XXXI, Płońskie 41 – XVIII �84 Płoszyce, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Płowce, pow. Nieszawa 28 – 4 Pniewnik, pow. Radzymin 26 – 11, 220, 42 – 781, 80/II – 212, 80/ III – 35 Pniewo, bł. Pniewy, pow. Pułtusk 27 – 76, 84, 86, 94, 95, 110, 115, 122, 123, 125, 126, 129, 130, 132, 133, 137, 139, 140, 145, 147, 280, 342, 41 – XVIII, 80/I – LIV, 80, 80/II – 319, 346 Pniewskie Lasy 28 – 3 Pobiedziska, Powiedziska, pow. Środa 41 – 6 Pobikry, pow. Bielsk 28 – 9, 43, 52, 54–56, 195, 41 – XIX, XXVII, XXVIII, XLI, XLIX, LI–LXI, LXIII–LXVIII, 156, 42 – 209, 211, 231, ryc. po s. 240, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 415, 505, 561, 579, 586, 80/I – LVI, LVII Poborze, Pobocze 27 – 44 Pod Grądami, nieużytki 26 – 40 Pod Kopniem, pole 42 – 645 Pod Krzem, pole i łąka 42 – 645 Pod Laskiem, pole 42 – 645 Pod Osiną, pole 26 – 40 Pod Rzęsawą, pole 42 – 645 Pod Sekulą, pole 42 – 645 Pod Smolnikiem, pole 42 – 645 Pod Straszniakiem, pole 42 – 645 Pod Ulesiem, pole 42 – 645 Pod Zatrupiem, pole 42 – 645 Podgórze, pow. Wieliczka 24 – 338 Podgórze 41 – XXVI, 42 – 314, 80/I – XXXVI Podkarpacie 25 – 282 Podkarpacie Ukraińskie 41 – XXVI Podlachien Provinz (Podlaska Prowincja) 26 – 350 Podlasie, Podlachien 24 – 37, 310, 321, 26 – 9, 19, 22, 23, 27, 36, 39, 40, 46–48, 150, 352–354, 356, 357, 362, 366, 28 – VII–X, 3, 6, 8–11, 13, 16, 22–24, 50, 63, 84, 97, 113, 125–130, 132–142, 145, 146, 148, 150–153, 155–158, 160, 163, 168–170, 174– 177, 181, 182, 208, 232, 331, 333, 344, 345, 347, 355–359, 362, 363, 367, 369, 371, 41 – VIII, X, XIX– XXIII, XXXIV, XLV, LII, LVII, 11, 428, 429, 486, 494, 496, 504, 522, 529, 540, 543, 550, 563, 42 – 69, 209, 314, 322, 348, 374, 375, 395, 488, 599, 611, 698, 651, 761, 772, 777, 778, 782, 785–791, 794–795, 80/I – X, XV, XVI, LIX, LXI, LXXII, LXXVI, 204, 80/II – 95, 119, 213, 215, 322, 414, 80/III – 32 Podlasie nadbużańskie 42 – 789, 790 Podlasie nadnarwiańskie 42 – 788 Podlasie polskie 28 – 356 Podlasie ruskie 26 – 31, 28 – 355, 356, 358–361, 363, 364, 377, 80/ III – 27 Podlasie tykocińskie 28 – 42 Podlasie zachodnie 42 – 792 podlaska diecezja 42 – 793 Podlaskie 24 – 322, 26 – 82, 28 – 142, 144, 145, 42 – 367, 789, 80/I – XX, LXVIII podlaskie województwo, Bielsko Woywodschafften 24 – 5, 6, 26 – 8, 11, 24, 350, 28 – 6, 8–10, 12, 13, 24, 330, 356, 358, 359, 41 – XVII, 42 – 203, 415, 791, 80/I – XIII, XIV, LVII, 80/II – 325 Podłęż, Podłęże, pow. Garwolin 26 – 271, 41 – 458, 466, 483, 494, 499, 502, 80/I – XXII, 129, 80/ II – 192 Podolany? 25 – 115 Podole 24 – 47, 315, 25 – 106, 107, 26 – 234, 275, 276, 27 – 322, 323, 383, 28 – 139, 162, 223, 229, 291, �85 316, 370, 41 – 129, 479, 480, 483, 42 – 125, 214, 215, 228, 229, 379, 764, 80/I – 119, 129, 80/II – 119, 121, 378, 457, 80/III – 16 podolskie województwo 42 – 339 Podstoliska = Postoliska, pow. Radzymin 26 – 67, 81, 204, 214, 245, 248, 282, 304 Podtatrze 24 – 66 Podwale? 26 – 234 Podzamcze, pow. Garowlin 26 – 14 Pogorzelce, pow. Prużana 42 – 201 Pogorzelec, pow. Radzymin 80/I – 69 Pogutki = Pogódki, pow. Kościerzyna 42 – 342 Pohanica = Ponarlica?, pow. Augustów 28 – 14 Pokój, pole 26 – 40 Pokucie? 24 – 99 Pokucie 24 – 340, 26 – 279, 27 – 380, 28 – 87, 154, 41 – XII, XX, 42 – 598, 80/I – XII, 80/II – 68, 69, 414, 80/III – 18 Polesie 24 – 320, 26 – 352, 362, 28 – 357, 372, 41 – XXX, 80/I – XXXVI, Polesie litewskie 24 – 42, 80/I – 5 nlb. Polesie ukraińskie 24 – 42, 80/I – 6 Polesie wołyńskie 24 – 42, 326, 28 –370, 80/I – 6 Polkowa Góra zob. Bielany Polków, pow. Warszawa (zob. też Bielany) 24 – 20 Polonia Minor zob. Małopolska Polska, Korona, Rzeczpospolita, Polskie Królestwo, Polen, Pohlen, Polonia, Polsza, Pologne, Crone, Chrobacyja, Lechia 24 – 3, 7–9, 13, 22, 23, 27, 31, 33, 37, 56, 58, 84, 109, 113, 114, 116, 127, 133, 144, 163, 184, 197, 216, 302, 305, 310, 311, 313, 314, 316, 318, 321, 323, 324, 329, 332, 334, 336, 337, 341, 347, 25 – 102, 122, 133, 269, 278, 280, 284, 286, 288, 292, 293, 26 – XI, 4, 11, 24, 53, 69, 82, 150, 349, 350, 352, 356, 357, 27 – IX, X, 3, 12, 21, 40, 52, 55, 56, 65, 66, 69, 70, 74, 93, 110, 111, 121, 124, 281, 364, 371, 386–388, 392, 396, 28 – IX, X, 4, 5, 7, 9, 10, 21, 24, 33, 51, 109, 127, 131, 141, 142, 156, 168–170, 179, 235, 325, 327, 331, 334, 342, 343, 347, 353, 355, 357–359, 369, 377, 41 – VIII, XI, XXI, XXIV, XXXVI, XXXVII, LXV, 5, 207, 484, 42 – 186, 199, 315, 320, 338, 342, 361, 363, 364, 368, 370, 382, 383, 386, 395, 628, 648, 754, 755, 757, 758, 760, 762–764, 766–771, 772–775, 778–780, 789, 791, 793, 795, 80/I – V nlb., XIV, XVI, XVII, XXXI, XL, XLII, LXXI, LXXII, LXXXI, 154, 213, 214, 216, 80/II – 6, 7, 10, 11, 12, 14–17, 37, 65, 68, 69, 204, 205, 247, 319, 321–323, 327, 328, 332–334, 337, 338, 340, 393, 396, 399, 455, 456, 80/III – 5–10, 13, 15, 16, 20–22, 24– 26, 28, 29, 31, 32 Polska Wenecja, dzielnica Sierpca 28 – 21 Połaby 41 – XXVI Połoski, pow. Biała Podlaska 42 – 643 Pomian, pow. Ostrołęka 27 – 50 Pomorze, Pommern 24 – 322, 41– XVII, XXX, XXXI, XXXV, XLV, 42 – 375, 762, 774 Pomorze, pow. Sejny 28 – 15, 318 Ponarlica zob. Pohanica Ponikiew, pow. Maków 27 – 26 Pont Euksyn, Pontskie Morze zob. Czarne Morze Popielżyn, pow. Płońsk 27 – 18 �86 Popiołki, pow. Kolno 27 – 60, 42 – 638 Popławy, pow. Pułtusk, dziś część Pułtuska 80/I – 213 Popławy, pow. Bielsk 28 – 23 Popowo Kościelne, Popowo, błędnie Popów, pow. Pułtusk 26 – 365, 27 – 305, 41 – XVI, XXVIII, XLIX, LII–LXI, LXIII–LXVII, 42 – 441, 472, 493, 523, 536, 547, 652 Popowo Piaski, pow. Pułtusk 26 – 365 Poprzycznie, pole 42 – 645 Poredy = Poręby?, pow. Kolno 27 – 59 Poręba, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 26 Poręby zob. Poredy Poryte, pow. Kolno 28 – 290, 42 – 243 Porządzie, Porządne, pow. Pułtusk 27 – 25, 45, 73, 76, 84, 86, 94, 95, 110, 115, 122, 123, 125, 126, 129, 130, 132, 133, 137–140, 145, 147, 41 – XVIII, XXVII, XXVIII, XXXII, L–LXIII, LXV–LXVII, 42 – 131, 320, 322, 323, 325, 326, 330, 333, 335, 337, 345, 364, 375, 378, 386, 387, 393, 397, 398, 402–407, 409, 413, 417, 420, 428, 438, ryc. po s. 480, 627, 80/I – LIII, LIV, LV, LXV, 80/II – 334, 336, 339–344, 346 Posedy = Poredy, pow. Kolno 42 – 638 Posejny, pow. Sejny 28 – 15 Postoliska zob. Podstoliska Poświętne, pow. Radzymin 26 – 206, 227, 28 – 51, 80/I – XXIX, XXX Potasie, pow. Kolno 27 – 60, 98, 42 – 638 Powązki, pow. Warszawa 24 – 19, 166, 80/II – 11 Powiśle 24 – 68, 26 – X, 29, 27 – 133, 41 – 9, 129, 483 Powsin, pow. Warszawa 24 – ryc. po s.16, 50, 25 – 3, 36, 52, 70, 72, 106, 108, 109, 113, 114, 120, 145, 161, 177, 178, 247, 248, 263, 41 – XL, 165, 192, 198, 231, 233, 236, 256–259, 295, 310, 311, 317, 42 – 627, 628, 646, 647, 650, 651, 80/I – LIX, LXII, 41, 99, 100, 142, 143, 154, 160, 161, 170, 184, 185, 186, 187, 188, 80/II – 10, 44, 45, 84, 95, 103, 111, 132, 133, 138, 139, 174 Powsinek, pow. Warszawa 25 – 100, 176, 177, 80/II – 131, 133 Poznań 24 – 7, 16, 26, 200, 25 – 257, 27 – 5, 41 – XII, 6, 199, 215, 42 – 768, 80/I – VI, VII, XXVIII, 80/ II – 199, 205 Poznańska Wola zob. Stoczek poznańska ziemia 27 – 371 Poznańskie, Poznańskie Wielkie Księstwo 24 – 63, 67, 27 – 108, 28 – 362, 41 – XXI, 22, 27–29, 34, 35, 37, 42, 43, 49, 52, 54, 55, 57, 64, 66–68, 70, 72–75, 77, 79–83, 85, 87, 92, 94, 95, 98–100, 102, 107, 110, 113, 117, 121, 126, 127, 268, 273, 377, 378, 521, 42 – 15, 20, 76, 109, 116, 126, 322, 343, 355, 364–368, 370, 376–378, 380, 452, 562, 598, 772, 80/I – LXXIV, XXXVI, 178, 80/II – 26, 28, 45, 63, 133, 134, 136, 200, 201, 304, 322, 335, 344, 359, 367, 368, 384, 390, 417, 426, 80/III – 18 Pólka, pow. Rypin 27 – 35 Pólkowa Góra, wzgórze 24 – 19, 161 Północne Morze 27 – 134 Praga, Czechy 24 – 10 Praga, dzielnica Warszawy 24 – VII nlb., 4, 8, 9, 15, 17, 56, 58, 69, 76, 160, 161, 170, 172, 176, 25 – 159, 26 – 3, 5, 19, 29, 53–55, 60, 61, �87 83, 96, 264, 350, 28 – 270, 41 – XXVIII, LII, LIV, LV, LVIII, 458, 42 – 325, 381, 466, 636, 651, 759, 80/II – 10, 14, 77, 129, 357, 80/ III – 19 prasnyski powiat zob. przasnyski powiat Prasnyskie zob. Przasnyskie Prasnysz zob. Przasnysz Prażmów, pow. Grójec 24 – 27, 25 – 5, 71, 156, 180 Prądnik, dopływ Wisły 42 – 322 Preńska Puszcza, puszcza 28 – 339 Preussen zob. Prusy Priebus, Przybuż = Przewóz, pow. Żagań 24 – 345 Proboszczowice, pow. Płock 27 – 12, 13 Promna, pow. Grójec 24 – 25 Pronik = Promnik, dopływ Wisły 26 – 13 Prosienica, pow. Ostrów Mazowiecka 28 – 5 Prostki, pow. Ełk 28 – 17 Prostyń, pow. Węgrów 42 – 643 Proszowice, pow. Miechów 27 – 5 Provinz Ploczko zob. Ploczko Provinz Provintz Podlachien zob. Podlachien Provinz Próchnica, pow. Lipno 27 – 94, 41 – 14, 42 – 770 Prusinowo? 42 – 384 prusko-chełmińskie biskupstwo 24 – 316 Prusy, Preussen 26 – 350, 27 – 9, 28 – 11, 12, 41 – XVII, XX, 9, 14, 15, 143, 42 – 186, 187, 193, 199, 772, 777, 80/I – XXX, 80/II – 65, 325 Prusy polskie 80/II – 69 Prusy, Prussy (siedziby Prusów) 24 – 316, 27 – 7, 28 – 6, 358 Prusy Królewskie, Prusy Polskie 27 – 384, 41 – 14, 42 – 770, 80/ III – 26 Prusy Książęce 24 – 3, 27 – 30, 65, 386, 28 – 8, 21, 343, 358 Prusy Wschodnie, Prusy, Preussen 24 – 67, 27 – VII, 9, 49, 55, 61, 65, 73, 96 103, 104, 108, 150, 382, 28 – 21, 337, 343, 42 – 551 Prusy Zachodnie 41 – XXVI, 11, 42 – 342 Pruszków, pow. Warszawa 24 – 19, 80/III – 34 Pruszkowo, pow. Płońsk 27 – 372, 42 – 779, 80/II – 394 Prużana 28 – 144, 148, 344, 355, 80/I – LXXII prużański powiat 28 – 344, 42 – 199 Prypeć, dopływ Dniepru 28 – 357 Przanów zob. Perzanowo Przasnyska Puszcza, puszcza 27 – 385 przasnyski, prasnyski powiat 27 – 108, 133, 41 – XXXI, 42 – 785 Przasnyskie, Prasnyskie 27 – X, 21, 41 – XL, XVII, 42 – 55, 80/I – VIII, XIII, XV, przasnyskie starostwo 27 – IX, 49, 96 Przasnysz, Prasnysz 24 – 4, 27 – IX, 19, 21, 37, 49, 75, 96, 108, 128, 245, 251, 264, 283, 285, 296, 303, 304, 312, 315, 317, 323, 328, 336, 339, 341, 344, 348, 354, 367, 380, 385, 28 – 315, 41 – XXII, LI, LII, LIV–LXI, LXIII, LXIV, 534, 42 – 6, 11, 23, 40, 51, 70, 76, 79, 80, 89, 90, 92–95, 99, 105, 109, 113, 121, 134, ryc. przed s. 593, 622, 755, 785, 790, 80/I – 65, 126, 136, 182, 187, 80/II – 326, 333, 368, 369, 383, 80/III – 7 Przebród, pow. Suwałki 28 – 318 Przeginia, pow. Olkusz 24 – 345 Przekop, las 42 – 645 przełomskie leśnictwo 28 – 15 Przełomska Puszcza, puszcza 28 – 333 �88 Przemyskie 41 – XII, XIV, XXVI, 42 – 790, 80/I – LXXIII, LXXIV Przemyśl 28 – 34 Przenostna Góra? 27 – 50 Przerośl, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 26 Przerwa, jezioro 41 – 413 Przesmyki, pow. Konstantynów 26 – 368 Przestrzele, pow. Kolno 28 – 182 Przetycz, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, ryc. po s. 196, 42 – 16, 163, 80/I – LXV, 3nlb., Przewięź, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Przewóz zob. Priebus Przewóz = Przewóz Nurski, pow. Sokołów 41 – 515 Przewrotna Góra, pow. Ostrołęka 42 – 641 Przezdziatka, pow. Sokołów 26 – 364, 368, 41 – 414 Przybudek, pow. Bielsk 28 – 359 Przybuż zob. Priebus Przybyszew, Przybyszów, pow. Grójec 24 – 25, 25 – 8, 63, 79, 138, 179, 80/II – 88 Przyrów, pow. Częstochowa 26 – 368 Przytoczno zob. Łysobyki Psków, Rosja 28 – 347 Ptaki, pow. Kolno 27 – VII, 59, 42 – 638 Pulwa, dopływ Bugu 28 – 10 Pulwy, błonie, błota 28 – 3, 4, 42 – 322 Puławy 26 – 64, 220, 314, 324 Pułtusk, Pułtówsk, Tusk 24 – 4, 25 – 41, 168, 27 – 23, 37, 44, 45, 49, 86, 93, 96, 110, 140, 146, 147, 193, 249, 272, 275, 280, 289, 305, 312, 332, 342, 353, 355, 362, 365, 372, 384, 392, 28 – 37, 38, 41 – XV, XXV, XXXI, LXIII, 42 – 1, 32, 54, 64, 75, 79, 119, 139, 141, 144, 146, 148, 151, 155–160, 162, 164–168, 174, 175, 177–179, 182, 183, 286, 624, 627, 647–649, 652, 776, 80/I – IX, X, XXXV, 80/I – XXXIX, LIII, LXIV, LXX, 3 nlb., 80, 212, 213, 80/II – 236, 333, 334, 80/III – 31 pułtuski powiat 27 – 67, 133, 28 – 325, 41 – XXXI, 80/I – 3nlb. Pułtuskie 27 – X, 372, 41 – XVII, XVIII, 80/I – XIII, XV Puńsk, pow. Suwałki 28 – 281, 42 – 317, 80/I – LIII Pupki, pow. Kolno 27 – 59 Pupkowizna, pow. Kolno 42 – 638 Pustelnia Św. Magdaleny, pustelnia 27 – 26 Puszcza, pow. Skierniewice 24 – 28 Puszcza, pow. Rypin 41 – 5 Puszcza Miejska, pow. Rypin 27 – 8 Puszcza Zielona, zob. Zielona Puszcza Pyrki = Perki, pow. Płock 27 – 14 Pyszny Janek, uroczysko 28 – 5 Rabka, pow. Myślenice 42 – 626 raciązki powiat 27 – 3, 371 Raciąż, pow. Sierpc 24 – 3, 26 – 15, 27 – 21, 35, 249, 259, 266, 301, 309, 313, 330, 336, 351, 353, 360, 371, 42 – 19, 40, 120, 142, 149, 80/II – 352 Raciążnica, Skwa (błędnie Skrwa), dopływ Wkry 27 – 21 Raczki, pow. Augustów 28 – 8, 17, 39, 240, 245, 247, 250, 253, 279, 296, 298, 302, 316, 42 – 285 Raczyno = Reczyno, pow. Płock 27 – 178, 181–183 Radom 26 – 12, 41 – XXV, 263, 42 – 612, 80/I – XXXVI Radomice, pow. Lipno 41 – 10 radomska gubernia 24 – 32, 311 �89 radomski powiat 26 – 12 Radomskie 27 – VIII, 127, 397, 41 – 169, 42 – 36, 347, 366, 379, 383, 80/I – XXV, XL, 80/II – 38, 199, 221, 409, 417, 80/III – 18 Radomsk 42 – 761, 80/I – LV Radule, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 331 Radwanków Szlachecki, pow. Garwolin 26 – 13 Radzanowo, pow. Płock 42 – ryc. przed s. 193 Radzanów, Radzanowo, pow. Mława 24 – 3, 27 – 20, 307, 80/I – 86 Radziejewo = Radziejów?, pow. Nieszawa 25 – 234, 41 – 75 Radziejowice, pow. Błonie 24 – 4, 27, 25 – 286, 41 – 313, 330, 348, 369, 42 – 754, 80/II – 14, 153, 80/III – 6 Radziki Wielkie, pow. Rypin 27 – 8 Radzikowo, pow. Płońsk 27 – 13, 17, 290 Radziłów, pow. Szczuczyn 24 – 5, 28 – 7, 283, 299, 80/II – 400 Radziwie, pow. Gostynin 27 – 11 Radzymin, Radzymin Stary 24 – 4, 26 – ryc. przed s. 1, 5, 6, 20, 28, 30, 36, 40, ryc. po s. 41, 46, 50, 62, 77, 79, 80, 88, 89, 93, 95, 100, 111, 206, 212, 213, 217–219, 221, 230, 231, 234, 236, 239, 241, 243– 247, 250, 254, 255, 257, 259, 261, 263–265, 267, 272, 275, 277–280, 287, 289, 290, 292, 294, 298, 300, 303, 306, 308–310, 316–319, 332, 333, 341, 351, 27 – 76, 115, 41 – XIV, XV, XXVIII, XXIX, LI–LV, LVII, LVIII, LXIII, LXVI, LXVII, ryc. przed s. 305, 439, 446, 468, 485, 492, 521, 534, 538, 554, 42 – 528, 578, 607, 627, 647–652, 80/I – X, XVIII, XIX, XXI, LXII, LXIII, LXVIII, 15 nlb., 33, 181, 230, 80/ II – 72, 88, 155, 208–210, 235, 237–240, 265, 296, 299, 301, 305, 306, 312, 403 radzymiński powiat, powiat Radzymin 26 – 6, 41 – XVI, 42 – 755, 80/I – XXI, XXIX, 80/III – 7 Radzymińskie 41 – XV, 80/I – XX, Radzyń 26 – 15, 54, 223, 242, 251, 270, 41 – XXV, XXX, 517, 80/I – XXXV, XXXVIII radzyński obwód 26 – 15 radzyński powiat 26 – 11, 41 – XXXIII, 795 Radzyńskie 26 – 368, 80/I – XIII, 136, 137, 138 Rajgród, jezioro 42 – 193 Rajgród, pow. Szczuczyn 28 – 7, 8, 17, 25, 39, 85, 100, 113, 114, 123, 209, 237, 240, 242, 255,261, 262, 275, 277, 282, 287, 296, 300, 309, 310, 317, 318, 42 – 186, 219, 226, 266, 275, 294, 299, 303, 346, 80/I – 66, 143, 200, 80/II – 423, 426 Rakowo, pow. Kolno 27 – 63 Raków, pow. Warszawa 24 – 49, 25 – 171, 174, 80/I – LX, 80/II – 49 Rama, starożytna Palestyna 24 – 98 Rasztowska Wola, Wola Rasztowska, pow. Radzymin 26 – 40, ryc. po s. 41, 89, 93, 100, 221, 236, 244, 249, 255, 265, 272, 277, 279, 290, 298, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, L–LIX, LXI, LXIII, LXV, 439, 564, 42 – 322, 330, 334, 335, 387, 408, 532, 570, 581, 584, 615, 643, 80/I – XVIII, XIX, XX, XXXIV, LXIII, LXIX, 80/II – 269, 341 Rasztów, pow. Radzymin 26 – 77, 100, 110, 217, 230, 241, 254, 278, 279, 294, 300, 303, 42 – 643, 80/I – 15 nlb. Raszyn, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 49, 226, 25 – 168, 172–174, 41 – �90 309, 334, 342, 357, 42 – 773, 80/I – LX, 80/III – 37 Rawa 24 – 4, 10, 31, 34, 100, 101, 187, 208, 294, 25 – 29, 35, 52, 62, 64, 67, 86, 87, 93, 98, 102, 120, 124, 129, 133, 134, 141, 217, 219, 220, 221, 233, 251, 252, 265, 27 – 9, 40, 41 – XV, XVI, 193, 206, 207, 242, 305, 308, 312, 315, 320, 346–348, 357, 366, 377, 381, 411, 464, 42 – 625, 650, 759, 80/I – IX, 35, 51, 54, 67, 81, 94, 115, 116, 122, 163, 80/II – 15, 16, 129, 146, 153–156, 160, 163–166, 168, 173, 175, 178, 179, 181–184, 197, 379, 80/III – 11, 12 Rawka, dopływ Bzury 24 – 31 rawska ziemia 24 – 4, 5, 27 – 371, 41 – XI, 80/I – VIII, XIV, rawski obwód 24 – 5 rawski powiat 41 – XXXIII, 42 – 784, 80/I – XXV, XLII, 80/II – 16, 80/III – 19 Rawskie 24 – 168, 41 – 226, 266, 80/I – VIII, XIII, LV, 41, 80/II – 44, 123, 202 rawskie województwo 24 – 3, 4, 31, 80/I – XIV, Raźny, pow. Węgrów 41 – 413 Reczyno zob. Raczyno Regna, okręg leśny 27 – 25 Regnów, pow. Rawa 24 – 208, 25 – 215, 216, 41 – XVI Rembertów, pow. Grójec 25 – 16, 21, 42, 84, 131, 80/II – 79 Rembielszczyzna, pow. Warszawa 42 – 371 Rembowo, pow. Ciechanów 42 – 770 Rembowo, pow. Płock 27 – 16, 94 Rembówko, pow. Ciechanów 42 – 791 Ren, rzeka 42 – 196 Rogowo, pow. Rypin 41 – 9 Rędzyńskie, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 79, 142, 143, 301, 326, 330 Rogienica = Rogienice, pow. Kolno 27 – 63 Rogów, pow. Brzeziny? 27 – 375 Rokicie, pow. Lipno 27 – 4, 5 Rokitno, pow. Błonie 24 – 27, 46, 205, 230–232, 238, 25 – 31, 92, 116, 188, 26 – 5, 80/II – 14, 109 Rokitno, pow. Konstantynów 42 – 643 Rokitówka, pow. Ostrołęka 42 – 641 Ropczyce 42 – 779, 80/II – 314, 80/III – 34 Rosja, Rossija, Rosyjskie Cesarstwo 24 – 84, 26 – 68, 28 – 11, 344, 347, 41 – 157, 42 – 755, 80/I0 – XXXIV, 153, 154, 80/II – 403, 456, 80/III – 6 Roskosz zob. Ursynów Rosoga zob. Rozoga Rososz, pow. Grójec 25 – 42, 44 Rososz, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 233 Rososz, las 42 – 645 Rososza = Rososz, pow. Ostrołęka 27 – 50 Rososzka, Rososzki, pow. Grójec 24 – 241, 246, 248, 25 – 17, 106, 80/II – 80 Rospuda, dopływ Netty 28 – 17 Rospuda, jezioro 42 – 193 Rossoga zob. Rozoga Rostki, pow. Kolno 28 – 245 Rostkowo, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – 21, 382 rosyjski zabór 80/I – XII, LXXI Roszonki, jezioro 41 – 413 Rościszewo, pow. Sierpc 80/I – XXXI Rozbity Kamień, Rozbicie, pow. Sokołów 26 – 367 �91 Rozoga, Rosoga, Rossoga, dopływ Narwi 27 – 28, 49, 96, 107, 28 – 21 Rozogi, pow. Szczytno 42 – 8, 9, 80/I – XXIV, 40, 78, 80/II – 365, 432 Roztoki, pole 42 – 645 Rożan, Rożań zob. Różan Rożańska Puszcza zob. Rzaniecka Puszcza rożańska ziemia zob. różańska ziemia rożańskie starostwo 27 – 49, 96 Różańska Puszcza zob. Rzaniecka Puszcza Róże zob. Ruże Różan, Rożan, Rożań, pow. Maków 24 – 4, 27 – 26, 48, 188, 245, 262, 265, 284, 315, 336, 41 – XVIII, XIX, 42 – 9, 24, 70, 163, 793, 80/I – XVIII, XX, XXI, LXX, 80/ II – 334 Różanica, dopływ Narwi 27 – 26 Różany zob. Rzaniec różańska ziemia, rożańska ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 26, 67, 372, 42 – 1, 80/I – XIV, XXII, Różec = Ruziec, dopływ Drwęcy 27 – 4 Ruchaje, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Ruciany, pow. Sokołów 26 – 367 Ruda zob. Nowa Ruda Ruda, pow. Wieluń 80/II – 14 Ruda, pow. Warszawa, gm. Młociny 24 – 19, 20 Ruda, staw 24 –19 Ruda Guzowska, Ruda, pow. Błonie 24 – 28, 267, 311, 25 – 135, 196, 197, 201, 253, 41 – 161–163, 170, 177, 225, 246, 255, 259, 263, 271, 280, 290, 291, 300, 304, 308, 309, 311, 313, 314, 319, 324, 325, 328, 330, 332–334, 336, 338, 340, 346, 348–353, 356, 359, 360, 365, 366, 368–370, 372, 374–376, 378–380, 382, 383, 386–390, 392, 395–398, 400–402, 404, 405, 407–409, 411, 42 – 620, 80/I – XVIII, XXIII, 51, 200, 224, 228, 232, 80/II – 99, 107, 132, 146–149, 151–158, 161–163, 174, 184, 186, 187, 191, 192, 197, 198, 201, 80/III – 11 Ruda Nadrzeczna, pow. Kolno? 27 – 60 Ruda Ossowiecka, pow. Kolno 27 – 60 Ruda Skroda, pow. Kolno 27 – 60 Rudnik, pow. Łuków 26 ­– 7 Rudno, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 216, 242 Rusinowo, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 7 Ruska Strona zob. Drohiczyn Ruski ruskie województwo 42 – 339 ruskie ziemie 24 – 315, 25 – 279, 280 Rustów, pow. Kutno 41 – 268, 42 – 147 Ruś 24 – 37, 38, 323, 324, 338, 345, 25 – 225, 282, 27 – 36, 67, 175, 343, 28 – 12, 22, 92, 129, 133, 135, 146, 175, 343, 346, 348, 349, 41 – VIII, XXI, 20, 207, 42 – 369, 370, 375, 383, 389, 395, 565, 648, 754, 760, 768, 777, 782, 789, 80/I – 57, 80/II – 5, 10, 204, 222, 457, 80/III – 22, 32, 36 Ruś Czarna 28 – 12 Ruś Czerwona 24 – 316, 321, 41 – XXX, 80/I – LXXIII, 80/II – 202 Ruś Podlaska 42 – 782 Rutka-Tartak, pow. Suwałki 80/I – LIII Rutki, pow. Łomża 28 – 6 Rutki, łąka 42 – 645 Ruziec zob. Różec Ruże, Róże, pow. Rypin 27 – 8, 375 Rybaki, pow. Płock 27 – 16, 80/II – 330 �92 Rybaki, część Warszawy 24 – 9 Rybno, błędnie Rybna, pow. Sochaczew 25 – 50 Ryki, pow. Garwolin 26 – 11, 31, 162, 42 – 646, 80/I – LIX, LXVIII Ryksa, dziś Struga, dopływ Wisły 27 – 14 Rypienica, Rypnica, Odleka, dopływ Drwęcy 27 – 4, 8, 41 – 3, 7 Rypin 27 – 8, 34, 375, 41 – XVIII, LIII, LVI, 3, 7, 9, 11, 15, 17, 20, 77, 81, 94, 102, 105, 109, 114, 117, 129, 132, 139, 42 – 775, 80/I – XXV rypiński powiat 41 – XXXIV, 3, 9, 11 Rypińskie Jezioro, jezioro 27 – 4, 42 – 757 Rytele-Olechny, błędnie Rytete Olechny, pow. Sokołów 41 – 413 Rzaniec, Różany = Rżaniec, pow. Maków 27 – 49, 96, 385 Rzaniecka Puszcza, Rożańska Puszcza, Różańska Puszcza, puszcza 27 – 49, 96, 385 Rządza, dopływ Narwi 26 – 4 Rząźnik = Rząśnik, pow. Pułtusk 27 – 45 Rzeczpospolita zob. Polska Rzeczyca, pow. Rawa 24 – 150, 208, 294-297, 25 – 4, 7, 12, 18, 26, 29, 37, 66, 68, 81, 83, 92, 95, 97, 103, 113, 132, 140, 147, 156, 164, 222–225, 230, 252, 254, 41 – XVI, LIV, 184, 197, 198, 227, 231, 237, 247, 248, 252, 261, 269, 304, 307, 310, 321, 322, 334, 340, 342, 350, 353, 358, 362, 365, 376, 379, 383–385, 389, 392, 393, 398, 399, 401, 80/I – XVIII, XXV, 37, 48, 63, 82, 92, 112, 114, 125, 153, 159, 168, 177, 180, 230, 80/II – 23–25, 54, 58, 61–63, 72, 73, 75– 77, 83, 84, 90, 96, 100, 102, 106, 107, 108, 113–115, 118, 120, 129, 130, 132, 134, 136, 146, 152, 164, 167, 170–172, 175–183, 185, 186, 189, 190, 196–199, 342 Rzekuń, pow. Ostrołęka 27 – 268 Rzeszów 41 – XXVI, 80/I – XXXVI, LX, LXII, 80/II – 209 Rzędków, bł. Rzątki, pow. Skierniewice 80/II – 349 Rzędziany, Rzędziny, niegdyś Drogwin, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 88, 142, 331 Rzym, Włochy 24 – 18, 91, 194, 326, 331, 25 – 102, 271, 272, 26 – 11, 27 – 21, 41 – XIX, 42 – 338, 401, 522 Rżaniec zob. Rzaniec Sabnie, Sagnie, Sobnie, pow. Sokołów 26 – 193, 41 – XVI Sadkowice zob. Szadkowice Sadzawki, las 42 – 645 Sagan = Żagań 24 – 345 Sagnie zob. Sabnie Saint-Lumine de Coutais, Francja 27 – 391, 392 Saksonia 24 – 333, 344, 27 – 387 Salt? 27 – 50 samarska gubernia 26 – 352 Samocin = Szamocin, pow. Warszawa 26 – 364 Samogoszcz, pow. Garwolin 26 – 14, 83, 266, 297, 318, 323, 325, 332, 41 – 483, 494, 496, 499, 502, 80/I – XXII, 129, 80/II – 279, 284, 287, 295, 308, 309 Samule, pow. Kolno 27 – 59 San, dopływ Wisły 28 – 377 sandomierski powiat 80/I – LVIII Sandomierskie 24 – 148, 182, 25 – 19, 57, 26 – 41, 27 – 43, 127, 28 – 130, 140, 351, 41 – IX, 42, 66, 88, 127, 283, 42 – 56, 254, 367, 607, 651, 80/I – XXXII, 203, 80/ II – 35, 135, 221, 442, 80/III – 18 �93 sandomierskie województwo 24 – 6, 26 – 11, 80/I – XIII, Sandomierz 26 – 71, 41 – XXV, 80/I – XXXVI, XLI, 215, 80/II – 221 Sanniki, Saniki, pow. Gostynin 24 – 34, 41 – 169, 181, 191, 221, 231 Sarbiewo, pow. Płońsk 27 – 18, 42 – 758, 80/II – 331, 80/III – 10 Sarepta, Rosja 26 – 352 Sarnowo, pow. Lipno 41 – 9 Saska Kępa, Solecka Kępa, Kawcza, wyspa 24 – 17, 75, 178, 346, 25 – 273, 26 – 3, 19, 80/I – LV, 12 Sąchocin zob. Sochocin Sącz zob. Nowy Sącz Schlesien zob. Śląsk Schleusingen, Niemcy 24 – 306 Sebastyjanów zob. Stoczek Sejneńka, Sejenka zob. Marucha sejneński powiat 42 – 193, 204, 207 Sejneńskie 28 – 46, 79 Sejneńskie Jezioro, jezioro 28 – 15 Sejny, Sieno 28 – 15, 16, 33, 34, 39, 44, 45, 49, 53, 256, 260, 275, 313, 318, 338, 41 – XIX, 42 – 201, 202, 204, 205, 207, 210, 211, 252, 779, 80/I – L, 80/II – 402, 403, 429, 453, 80/III – 31, 33, 36 Sekucin = Sikucin, pow. Sieradz 80/ II – 270 Sekule, pole i łąka 42 – 645 Senek? 24 – 102 Serafin, dawniej Krusko, jezioro 27 – 62, 98 Serafin, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 638 Serbia 24 – 302, 42 – 382 Sereje, pow. Sejny 28 – 39 Serock, niegdyś Sierociec, pow. Pułtusk 24 – 4, 26 – ryc. przed s. 1, 19, 95, 107, 248, 281, 287, 301, 317, 341, 345, 365, 27 – 3, 24, 45, 76, 115, 126, 193, 261, 281, 305, 310, 335, 28 – 5, 41 – XXVIII, XXIX, LII–LV, LVII–LIX, LXIII, LXVI, LXVII, 42 – 26, 60, 79, 139, 145, 151, 155, 172, 199, 387, 481, 496, ryc. po s. 496, 504, 528, 593, 604, 80/I – LXII, 3 nlb., 112, 179, 80/II – 304, 403 Seroczyn, Serocyn, pow. Siedlce 26 – 7, 240, 80/II – 270 Seroki, pow. Sochaczew 25 – 187 Serokomla, pow. Łuków 26 – 11, 15, 80/II – 212 sęsborski powiat (Sęsbork dziś Mrągowo) 24 – 6 Siarcza Łąka, Siarcza, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Siarki, błędnie Szarki, pow. ostrołęcki 27 – 50 Sicz, Rosja 27 – 380 Siecień, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 73, 111 Sieczcza zob. Parysów Sieczychy, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45 Siedlce, dawniej Nowe Siedlce 26 – VII, 9, 24, 27, 30, 38, 54, 69, 82, 90, 95, 152, 161, 228, 232, 251, 259, 264, 276, 283, 292, 293, 299, 307, 326, 328, 336, 338, 343, 351, 28 – 26, 41 – XXV, XXIX, XXX, XXXII, LIX, 414, 424, 429, 430, 444, 449, 465, 467, 482, 514, 521, 522, 532, 551, 553, 42 – 331, 377, 409, 603, 611, 620, 642, 774, 776, 80/I – X, XXXV, XXXVIII, LX, LXVIII, 80/II – 211, 290, 304, 310 siedlecka gubernia 26 – 8, 11, 27 – 108, 41 – 413, 42 – 786, 790, 80/I – XX, XXXIII, LVIII, 80/II – 211 siedlecki obwód 26 – 8 siedlecki powiat 41 – XVI, XXXIII, 413, 42 – 642 Siedleckie 26 – 8, 28 – 163, 41 – 413, 80/I – XIII, XIV, Siedliczne, pole 42 – 645 �94 Siedliska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Siedliszowice, pow. Dąbrowa 42 – 774, 80/II – 409, 80/III – 29 Siekierki, pow. Warszawa 25 – 2, 42, 60, 42 – 636, 80/II – 110 Sielce zob. Krasnosielc Sielec, pow. Prużana 28 – 344 Sieluń, pow. Maków 24 – 4, 27 – 26, 42 – 776, 80/II – 334, 80/III – 31 Sieluńskie 24 – 321 siemiatycki powiat 42 – 629 Siemiatycze, błędnie Sieniatycze, pow. Bielsk 28 – 9, 36, 333, 356, 41 – XIX, 42 – ryc. po s. 240, 785, 80/I – LVI, LVII Siemień, pow. Łomża 28 – 324 Siemnocha, pow. Ostrołęka 27 – 28 Sieniatycze zob. Siemiatycze Siennica, dawniej Janowo, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 75, 215, 225, 247, 262, 274, 307, 314, 321, 331, 334, 341, 27 – 238, 41 – 559, 80/I – 167, 80/ II – 211 Sienniczka, dopływ Świdra 26 – 4, 7 Sieno zob. Sejny Sieradz 26 – 3, 41 – XXVI, 80/I – XXXVI, XLII Sieradzkie 41 – 179, 206, 301, 464, 42 – 49, 254, 80/I – 163, 165, 80/ II – 183 Sieraków, obręb leśny 24 – 20 Sierakówek, Sierakówek Mały, pow. Gostynin 41 – 159, 167, 173, 180, 193, 196, 200, 204, 205, 208, 211, 213–215, 224, 228, 229, 239, 247–249, 272, 273, 284, 296, 320, 321, 329, 331, 334, 335, 337, 339, 345–347, 351, 385, 80/I – XVIII, XX, XXIV, XLI, LXXV, 141, 223 nlb., 80/II – 100, 154, 157, 169, 172, 186 Sierawy, pow. Słuck? 28 – 235 Sierpc 24 – 3, 27 – 20, 39, 273, 282, 295, 306, 325, 41 – 80, 121, 42 – 97, 122, 129, 135, 137, 138, 776, 80/I – XXXI, 95, 80/II – 332, 333, 80/III – 31 sierpecki powiat zob. sierpski powiat Sierpienica, dopływ Skrwy 27 – 20 sierpski powiat = sierpecki powiat 27 – 3, 371 Siersko = Czersk, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Siestrzanki zob. Siostrzanki Sikory, Sikorki, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 23, 183 Sikorz zob. Ściborz Siostrzanki = Siestrzanki, pow. Kolno 28 – 75 Sitnica, jezioro 27 – 4 Sitno = Sitne, pow. Radzymin 26 – 213 Sitno, pow. Pułtusk 27 – 292 Siwiki, pow. Kolno 27 – 59 Skaryszew, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Skępe, Skąpe, Skempe, pow. Lipno 27 – 5, 6, 375, 41 – LV, LX, 4–6, 9, 16, 72, 80, 101, 121, 124, 143, 42 – 758, 775, 80/I – XXVII, XXXI Skępska Puszcza, puszcza 41 – 5 Skiblów = Skieblewo, pow. Augustów 28 – 14 Skidel, pow. Grodno 28 – 358 Skieblewo zob. Skiblów Skierniewice 24 – 3, 31, 150, 206, 271, 294, 25 – IV, 10, 17, 18, 29, 57, 65, 68, 139, 163, 194, 218, 225, 231–235, 241, 250, 251, 41 – XVI, 196, 364, 42 – 643, 754, 80/I – 36, 122, 80/II – 15, 80, 101, 182, 183, 196, 80/III – 6 Skierniewka, dopływ Bzury 24 – 31 Skolatowo = Skołatowo, pow. Płońsk 27 – 324 Skórzec zob. Skurzec �95 Skroda Ruda zob. Ruda Skroda Skrwa, lewy dopływ Wisły 24 – 33 Skrwa, prawy dopływ Wisły 41 – 9 Skrwa zob. Raciążnica i Szkwa Skrwilno, pow. Rypin 41 – LVI, LXIV, 9, 54, 86, 91 Skudzawy, pow. Rypin 41 – 9 Skuły, pow. Błonie 25 – 212 Skurzec, Skórzec, pow. Siedlce 26 – 152, 292, 328 Skwa = Szkwa, pow. Ostrołęka 27 – 50 Sleszyn, pow. Kutno 25 – 101 Skwańska Puszcza, Skwańskie Lasy, puszcza 27 – 49, 96, 203, 385 Sliżany zob. Ślężany Sławogóra, pow. Mława 27 – 23 Słomczyn, pow. Warszawa 24 – 107, 25 – 11, 12, 90, 110, 178, 80/I – 144, 80/II – 77, 111 Słomianka, pow. Białystok 28 – 329 Słonawy, pow. Rypin 27 – 35 Słonim 28 – 148, 42 – 202, 773 słonimski powiat 28 – 344 Słopsk, Słópsk, Słupsk, pow. Radzymin 26 – 127, 128, 130, 132, 135, 136, 260, 310, 333, 365, 41 – 455, 460, 80/I – 19, 179, 80/II – 234, 281, 311, 367, 372 Słopska Wólka zob. Wólka Słupska Słoszewy, Słoszewo, dawna wieś, dziś część Szreńska, pow. Mława 27 – 20 Słowiańszczyzna 24 – 25, 346, 41 – VII, 42 – 354, 366, 367, 756, 579, 80/III – 11 Słubice, pow. Gostynin 24 – 34 Słuck 28 – 235 Słucz, dopływ Horynia 28 – 17 Słucza zob. Kubrzenica Słupno, pow. Płock 42 – 115 Słupno, pow. Radzymin 26 – 255 Słupsk zob. Słópsk Słupska Wólka zob. Wólka Słupska Służew, pow. Warszawa 24 – 18, ryc. po s. 34, 50, 222, 227, 25 – 7, 20, 23, 59, 77, 138, 144, 170, 172, 175, 248, 41 – 169, 260, 354, 42 – 377, 406, 409, 597, 648, 80/I – LXII, 80/II – 47, 49, 195 Służewiec, pow. Warszawa 25 – 144, 168, 173, 175 Służewo, pow. Nieszawa 24 – 8 Smolech, bagno 26 – 40 Smoleńsk, Rosja 24 – 120, 42 – 187 Smołodowo zob. Śniadowo Smoszewo, pow. Płońsk 27 – 17 Smuniew, pow. Sokołów 26 – 368 Sniadowo zob. Śniadowo Sniarowo = Śmiarowo, pow. Kolno 27 – 63 Sniedrony = Szwędrowy Most?, pow. Ostrołęka 27 – 50 Snycerzowa Jama, toń 28 – 332 Sobiekursk, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8 Sobień = Sobienie, pow. Garwolin 42 – 628 Sobieraje, pow. Rypin 27 – 35 Sobieszyn, pow. Garwolin 26 – 11 Sobików, pow. Grójec 24 – 23, 51, 204, 241, 249 Sobnie zob. Sabnie Sobolew, pow. Garwolin 26 – 68, 162, 219, 223, 246 Sobolew = Sobolewo, pow. Suwałki 28 – 58 Sobota, pow. Łowicz 24 – 33, 41 – 307, 349 Sobowo, pow. Lipno 41 – 132, 136, 141 Sobótka, Sobótska Góra, Mons Sabothus, dziś Ślęza, góra 24 – 344, 28 – 93 Sobótka, Zobten, pow. Świdnica 24 – 344 Sochaczew 24 – 4, 7, 29, 206, 273, 25 – 6, 15, 24, 78, 103, 116, 118, �96 126, 130, 187–194, 244, 266, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, LII–LV, LVII, LVIII, LX, LXIII, 241, 341, 354, 374, 391, 396, 42 – 348, 543, 571, 649, 650, 759, 80/I – 117, 144, 195 nlb., 201, 80/II – 14, 15, 59, 191, 80/III – 11 sochaczewska ziemia 24 – 4, 5, 80/I – XIV sochaczewski powiat 41 – XXXIII, LXVI, 80/I – XXIII, XLII Sochaczewskie 41 – XV, 80/I – XIII, XX, XXIII Sochocin, Sąchocin, pow. Płońsk 24 – 4, 27 – 18, 133, 299, 329, 338, 80/I – 129 Sokal 24 – 25 Sokola Skała, skała 42 – 366 sokolski powiat zob. sokólski powiat Sokołda, dopływ Supraśli 28 – 12 Sokołowo, pow. Rypin 27 – 34 sokołowski powiat 41 – XVI, 413 Sokołów, Sokołów Podlaski 26 – 9, 24, 27, 29, 30, 50, 161, 193, 194, 345, 355, 364, 41 – 495, 42 – 411, 80/II – 211, 214, 319 Sokoły, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 42 – 639 sokólski powiat, sokolski powiat 28 – 344, 345 Sokół, pow. Garwolin 26 – 56, 57, 63, 68, 162, 163, 165, 166, 169, 205, 207, 219, 223, 231, 246, 291, 41 – 425, 490, 559, 80/I – XXII, XXXIX, 7 nlb., 8, 20, 30, 31, 79, 114, 126, 130, 145, 80/II – 216– 220, 254, 258, 260, 264, 266, 268, 273, 285, 292, 295 Sokółka, pow. Sejny 28 – 12, 154, 320, 345, 42 – 243 Sokule, pow. Błonie 25 – 201–203, 41 – 186, 218, 246, 311, 313, 319, 330, 332, 338, 348, 360, 363, 369, 378, 398, 402, 409, 80/II – 54, 56–58, 78, 148, 151–154, 158– 162, 184, 187 Sokule, pow. Mińsk Mazowiecki 25 – 252 Solec, pow. Gostynin 41 – 167, 205 Solec, część Warszawy 24 – 9, 12, 14, 17 Solecka Kępa zob. Saska Kępa Solipsy, pow. Warszawa 25 – 23, 168, 171, 174 Solistówki = Solistówka, pow. Augustów 28 – 13 Solniki, ? pow. Bielsk 80/II – 93 Sona, dopływ Wkry 24 – 4, 27 – 24 Sońsko = Sońsk, pow. Ciechanów 27 – 21, 80/II – 333 Sopoćkinie, pow. Augustów 28 – 14, 34, 39, 62, 123, 230, 232, 266, 319 Sosnówka, pow. Augustów 28 – 13 Sośnia, pow. Szczuczyn 28 – 8 Sójki, pow. Kutno 24 – 210, 242, 41 – XVI, 364, 42 – 137, 80/I – XX, Spandau (dzielnica Berlina), Niemcy 24 – 47 Spisz 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Sproch, austeria 25 – 299 Srebrna, dopływ Mieni 26 – 4, 6 Stabo, jezioro 28 –17 Stalmierz, pow. Rypin 41 – 5, 8 Stare Miasto, część Warszawy 24 – 9 Stanin, pow. Łuków 26 – 31, 41 – XXVIII, ryc. przed s. 225, 42 – 313, 329, 80/I – LXXVI stanisławowska ziemia 41 – 466, 499 stanisławowski obwód 26 – 4 stanisławowski powiat 41 – XXXIII Stanisławowskie 26 – 77, 41 – 414, 80/I – XIII, 33 Stanisławów, pow. Mariampol? 24 – 311 Stanisławów, niegdyś Cisek, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 28, �97 36, 46, 206, 208, 209, 229, 230, 252, 302, 309, 350, 41 – XVI, XXVIII, LII–LV, LVII–LIX, LXII, 420, 457, 42 – 463, 80/I – 167, 80/II – 211, 226, 234, 260, 261, 266 Stanisławów, pow. Warszawa 24 – 4 Stanówka, dopływ Bystrzycy 26 – 11 Stany Małe, pow. Siedlce 26 – 367 Stara Hańcza, pow. Suwałki 28 – 17 Stara Łomża, pow. Łomża 28 – 3, 4, 192, 323 Stara Rawa, pow. Rawa 24 – 31 Stara Warka, pow. Grójec 24 – 62 Stara Wieś, pow. Węgrów 26 – 363 Stare Kolno, wzgórze 27 – 30 Stare Pole, pole 26 – 40 Starorzeka, jezioro 41 – 413 Staroźreby, pow. Płock 27 – 348, 42 – ryc. po s. 192 Stary Rypin = Starorypin, pow. Rypin 41 – 7 Starzyce, pow. Brzeziny 24 – 295, 297, 80/II – 62 Staw, lasek 42 – 645 Stawik, łąka 42 – 645 Stawiski, Stawiska, pow. Kolno 28 – 7, 245, 253, 257, 268, 285, 290, 42 – 231, 243, 306, 80/II – 448 Stawy? 80/I – LIII, 70, 71, 72, 73, 84, 105 Steklin, pow. Lipno 41 – 9, 62, 80, 139 Stelmachowo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 107 Stempów = Stępów, pow. Gostynin 41 – 176, 229 Sterdyń, Sterdynia, pow. Sokołów 26 – 9, 30, 50, 91, 193, 194, 345, 364, 41 – XVI, 515, 80/I – XVIII, XXVIII, 80/II – 211, 319 Sterdyńska Puszcza, puszcza 26 – 363 Stężyca, pow. Garwolin 26 – VII, 14, 31, 56, 64, 68, 81, 87, 207, 220, 224, 260, 314, 324, 335, 337, 41 – XXVIII, L, LII, LIV, LV, LVII– LIX, LXV, 42 – 498, 648, 652, 80/I – LIX, LXVIII, 80/II – 212 stężycka ziemia 24 – 6, 26 – 11–13, 19, 20, 40, 80/I – XIV Stoczek, Stok, Poznańska Wola, Sebastyjanów, pow. Łuków 26 – 7, 12, 30, 57, 69, 139, 222, 228, 260, 262, 294, 300, 310, 324, 328, 340, 350, 41 – 489, 554, 555, 565, 566, 42 – 380, 80/I – 121, 80/II – 212, 261, 275, 298, 301, 309 Strachowo, pow. Płońsk? 24 – 8 Strachówka, pow. Radzymin 80/I – XXI Straszniak, łąka 42 – 645 Struga = Czarna Struga?, dopływ Długiej 26 – 5 Struga, zamiast Buczynka, dopływ Bugu 26 – 9 Struga-Jagodna, dopływ Wisły 26 –8 Stryków, Strychów, pow. Brzeziny 24 – 33, 25 – 64, 161, 226, 227 Strzałki, pow. Ostrołęka 27 – 50 Strzygi, pow. Rypin 27 – 8, 375 Strzyże, pow. Pułtusk 27 – 25 Studzianka, jezioro 27 – 4 Studzianka, pow. Rypin 27 – 8, 375 Studzieniczna, Studziennicza, Studzienice, Studziennice, pow. Augustów 28 – 13, 279, 295, 80/ II – 400 Studzieniec, pow. Skierniewice 42 – 771 Studziennicze Jezioro, jezioro 28 – 13 Sucha Struga, dopływ Bzury 24 – 28 Sucha Struga, pow. Grójec 42 – 595 Suchowola, pow. Sokółka 28 – 12, 272, 345 Suchy Las, miejsce 24 – 303 �98 Suć, jezioro 41 – 413 Sudawia zob. Jaćwież Sulbiny, pow. Garwolin 26 – 288 Sulejów, pow. Radzymin 27 – 67, 42 – 1 Sułkowska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Sumin, pow. Lipno 41 – 85, 139 Supraśl, dopływ Narwi 28 – 6, 356 Supraśl, pow. Białystok 28 – 12 suraski powiat 28 – 10 Suraż, błędnie Surasz, pow. Białystok 28 – 11, 32, 47, 51, 65, 82, 96, 101, 127, 317, 331, 345, 356, 357, 41 – XIX, LII, 42 – 274, 275 Surowe, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 97, 42 – 641 Surpile = Szurpiły, pow. Suwałki 28 – 340 Sutra, pow. Sejny 28 – 15, 335 Suszewo, pow. Lipno 41 – 10 suwalska gubernia 28 – 13 Suwalskie, Suwalszczyzna 41 – XVII, XLV, 42 – 602, 789, 80/I – XV, XXXV, XLIX, LI Suwałki 28 – VIII, 16, 21, 26, 27, 29, 33, 34, 38, 44, 49, 53, 54, 57, 65, 78, 79, 83, 114, 115, 163, 212, 240, 241, 246–249, 266, 267, 269, 274, 275, 277, 281, 282, 288, 304, 313, 316–318, 321, 340, 41 – X, XI, XV, XIX, XX, XXVIII, XL, LII, LIII, LV, LVI, LIX, LXI–LXV, LXVII, 42 – 185, 186, 196, 204, 205, 208, ryc. po s. 208, 211, 214, 218–222, 224, 226–230, 235, 240, 265, 278, 281–283, 292, 294–300, 302, 303, 305–309, 317, 323, 324, 326, 331, 332, 344, 347, 350, 355, 385, 391, 393, 413, 552, 555, 563, 574, 600, ryc. po s. 608, 610, 611, 614, 651, 652, 771–772, 80/I – VIII, X, XV, XVI, XVIII, XXVIII, XXXV, XLVI, XLVIII, LI, LX, LXI, LXX, LXXII, 93, 181, 200, 80/II – 404, 411, 412, 80/III – 26, 27, 36 Swisłocz zob. Świsłocz Syberia 80/I – XXVII Syjon, wzgórze w miejscowości Góra Kalwaria 24 – 22 Szablaki, pow. Kolno 42 – 638 Szadkowice = Sadkowice, pow. Rawa 25 – 216 Szafarczyska, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Szafarnia, pow. Ostrołęka 27 – 50 Szafarnia, pow. Rypin 80/I – XXVI, Szafranki, pow. Kolno 42 – 638 Szamocin zob. Samocin Szarafin, las 42 – 645 Szarki zob. Siarki Szawle 28 – 11 Szczara, rzeka, dopływ Niemna 28 – 357, 42 – 202 Szczawin, pow. Gostynin 41 – 207, 374 Szczebra, pow. Augustów 28 – 13, 15, 218 Szczepankowo, Szczepanków, pow. Łomża 27 – 57, 28 – 4, 189, 190, 193, 245, 264, 228, 80/II – 287, 362, 409, 414, 416, 417, 427, 428, 432, 433, 436, 446, 448, 449 Szczuczyn, Szczuczyn Mazowiecki, Szczucin, Stutinum, niegdyś Szczuki 24 – 5, 27 – 54, 388, 28 – 5, 7, 85, 278, 296, 303, 42 – 2, 231, 80/II – 448 Szczuczyn Litewski, pow. Lida 28 –7 Szczuki zob. Szczuczyn Szczutowo, pow. Rypin 27 – 9 Szczytno, pustkowie 26 – 6 Szczytno, Ortelsburg 27 – 49, 96, 384, 390 szczytnowski powiat, szczytnicki powiat 24 – 6, 27 – 49, 96, 42 – 643 �99 Szelągówka = Szelęgówka, pow. Białystok 28 – 329 Szelków, pow. Maków 27 – 142, 185, 187, 262, 265, 279, 42 – 26 Szelment, jezioro 42 – 193, 195 Szeroka, łąka 42 – 645 Szerze, pole 42 – 645 Szeszupa, dopływ Niemna 42 – 197, 198 Szkocja 24 – 312, 327, 328, 336, 337, 28 – 351, 42 – 368, 778, 80/II – 457 Szkwa, Skwa, błędnie Skrwa, dopływ Narwi 27 – 29, 49, 57, 96, 97, 107, 203, 384, 28 – 21 Szkwa, pow. Ostrołęka 42 – 641 Szląsk zob. Śląsk Szopy, pow. Warszawa 25 – 59, 77, 170 Szpetal, pow. Lipno 41 – 9, 45 Szrem = Śrem 26 – 3 Szreniawa, dopływ Wisły 28 – 22 Szreńsk, Szreńsko, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19, 20, 152, 160, 163, 253, 316, 359, 380, 42 – 758, 777, 779, 80/II – 332, 80/III – 10 szreński powiat 27 – 3, 371 Sztabin, pow. Augustów 28 – 13, 272 Szumowo = Szumowo Góra, pow. Łomża 28 – 5 Szur, pow. Łomża 28 – 323 Szurpiły zob. Surpile Szwajcaria 24 – 77, 341, 26 – 77 Szwajcaria, pow. Suwałki 28 – 16 Szwajcarska Dolina, ogród w dawnej Warszawie 80/I – 12 Szwecja 27 – 387, 41 – LXVII, 42 – 481, 756 Szwedzka Góra, wzgórze 27 – 28, 29 Szwelice, pow. Maków 27 – 189, 193, 272 Szwędrowy Most zob. Sniedrony Szydłowiec, pow. Końskie 26 – 32 Szydłowiec, przedmieście Brzezin 24 – 33 Szymanowska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Szymanów, pow. Sochaczew 24 – 29, 41 – 311 Szypliszki, pow. Suwałki 28 – 26, 223, 42 – 204 Ściborz = Sikorz, pow. Płock 27 – 20, 42 – 783 Śląsk, Szląsk, Schleisien 24 – 202, 311, 314, 315, 338, 344, 345, 27 – 36, 28 – 93, 152, 41 – XVI, XVIII, LXIII, 42 – 772, 774, 781, 788, 80/I – XXXVI, 80/II – 43, 80/III – 28, 36 Śląsk Dolny 24 – 344 Śląsk Górny, Oberschlesien 41 – XLVI, 42 – 791 Ślepowrony, pow. Płońsk? 24 – 8 Śleszyn, pow. Kutno 41 – 212 Ślężany, Sliżany, pow. Radzymin 26 – 4, 210, 257, 301, 365, 41 – XVI, XXVIII, L, LII–LXI, LXIII– LXVII, 42 – 441, 472, 493, 523, 536, 547, 652, 80/II – 210, 227, 273, 280 Ślina, dopływ Narwi 28 – 92, 329 Ślup? 27 – 373 Śmiarowo zob. Sniarowo Śniadowo, Śniadów, Sniadowo, dawniej Smołodowo, pow. Łomża 27 – 331, 28 – 4, 5, 51, 124, 144, 150, 189, 191, 263, 264, 331, 42 – 308, 371, 80/I – 133 Średnica, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Śrem zob. Szrem Świder, dopływ Wisły 26 – 4, 7, 8, 12, 24, 42 – 773, 80/II – 211 Świdnica 24 – 344 Świdwiborek, Swidniborsk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 �100 Świedzki Borek, miejsce 27 – 389 Świerk, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Świerk, Strachocin, folwark 42 – 645 Świerkówka, łąka 42 – 645 Święcice, pow. Płock 27 – 94 Święta Lipka, pow. Rastembork (Kętrzyn) 42 – 576 Święte, jezioro 28 – 14 Święte Jeziory = Świętojeziory, pow. Sejny 28 – 14, 335, 80/II – 401 Święte Krzyże zob. Krzyże Boruńskie Świętojańska Góra zob. Gnojowa Góra Świętojeziory zob. Święte Jeziory Świnia, pow. Kolno 42 – 638 Świsłocz, pow. Grodno 28 – 11, 98, 277, 41 – XX Świsłocz, Swisłocz, dopływ Niemna 28 – 11 Tabęc = Tabądź, pow. Łomża 28 – 5 Tamka, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Tarchomin, pow. Warszawa 24 – 17, 25 – 159, 26 – 3, 54, 243, 313 Tarchomiński Las, las 26 – 3 Tarchówek = Targówek, pow. Warszawa 26 – 3 Tarczanka, dopływ Jeziorny 24 – 27 Tarczyn, pow. Grójec 24 – 4, 27, 25 – 1, 16, 18, 21, 33, 35, 42, 48, 71, 84, 86, 96, 131, 155, 156, 180, 41 – 309, 342, 42 – 637, 758, 80/I – 144, 182, 80/II –13, 115, 80/ III – 10 Targoń = Targonie, pow. Łomża 28 – 23 Targowa Wola zob. Kobyłka Targówek zob. Tarchówek Tarnobrzeg 41 – LXVI Tarnogóra, pow. Krasnystaw 42 – 647, 648, 650, 651 Tarnowo zob.Toruń Tarnów 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Tarnów, bł. Tarnawa pow. Chełm 80/I – XXXIII, LVIII, LXVIII Tarnów, Tarnówek, pow. Garwolin 24 – 62, 26 – 14 Tarnówka, pow. Koło 80/II – 59 Tartak, pow. Kolno 42 – 639 Tatary, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66, 42 – 641 Tatry, góry 42 – 368, 760 Teolin, pow. Augustów 28 – 14 Teremiska = Teremiski, pow. Prużana 42 – 201 Thorn zob. Toruń Thüringen Land = Turyngia, Niemcy 42 – 754 Tłuchowo, pow. Lipno 27 – 5 Tłuste, pow. Błonie 80/I – 41, 82, 187, 80/II – 139 Tłuszcz, pow. Radzymin 26 – 88 Todźca = Todzia, pow. Ostrołęka 27 – 50 Tomaszewo, pow. Lipno 41 – 10 Tomaszowice, bł. Tomaszów, pow. Kraków 80/II – 211nlb., 80/II – 222 Tomaszów, pow. Brzeziny 24 – 32, 25 – 120, 41 – 193 Toruń, Toroń, Tarnowo, Thorn, Turn, Turno 24 – 254, 316, 25 – 18, 19, 21, 195, 237, 26 – 127, 166, 185, 246, 249, 252, 27 – 209, 225, 239, 258, 275, 287, 311, 387, 28 – 24, 109, 245, 295, 298, 41 – 4, 9, 29, 117, 122, 182, 42 – 2, 20, 80/I – XXVI, XXVII, 43, 51, 80/ II – 365, 427 toruński powiat 80/I – XXV, Trakt Zatykocki zob. Zatykocki Trakt Trąbin, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 81 �101 Trąbińskie Jezioro zob. Trombińskie Jezioro Trąbki, pow. Garwolin 26 – 7, 42 – 778, 80/II – 211, 80/III – 33 Trempiny, pow. Kalwaria 42 – 201 Trenczyn, Słowacja 25 – 279 Tretki, pow. Kutno 24 – 209, 290, 291, 25 – 44, 69, 240, 41 – XV, XVI, 164, 173, 174, 188, 200, 204, 229, 265, 312, 314, 315, 319, 323, 326, 328, 331, 332, 340, 361, 362, 367, 371, 373, 379, 391–394, 398, 401, 403, 406, 408–412, 42 – 348, 80/I – XVII, XVIII, XX, XXX, XLI, LXXVIII, 40, 50, 51, 55, 76, 92, 110, 146, 197 nlb., 198, 80/ II – 59, 78, 93, 94, 103, 126, 146, 174, 179 trockie województwo 28 – 8, 11–14, 61, 144, 41 – XVII, 80/II – 325 Trojanów = Trojany, pow. Radzymin 26 – 366 Trojanów, pow. Sochaczew 25 – 188, 193, 194 Trombińskie Jezioro = Trąbińskie Jezioro, jezioro 27 – 4 Trondheim, Norwegia 41 – XXVIII, 42 – 757 Troszyn, pow. Ostrołęka 27 – 194 Trutowo, pow. Lipno 27 – 7 Trzciane, Trzciana, Trzciany, pow. Suwałki 28 – 12, 114, 316, 80/I – LI, 80/II – 442 Trzcianka, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3 nlb. Trzcińskie, pow. Kolno 27 – 59, 42 –4 Trzebunie = Trzebuń, pow. Płock 27 – 13, 80/II – 329 Tuchowicz, Tuchowiec, Tuchowic, pow. Łuków 26 – 31, 45, 74, 169, 181, 331, 41 – XXVIII, ryc. przed s. 209, ryc. przed s. 225, 42 – 313, 329, 80/I – XX, XXXIII, LVII, LVIII, LXVIII, LXIX, LXXVI, 80/ II – 214, 259 Tuczno = Tuczna, dopływ Pisi 24 – 28 Tuł, pow. Radzymin 26 – 363 Tupadły, pow. Lipno 41 – 99 Tupadły, pow. Płock 27 – 13 Tur zob. Wisztyniec Turcja 28 – 330, 42 – 481 Turn, Turno zob. Toruń Turosz zob. Turośl, dopływ Pisy Turośl, obręb leśny 27 – 389 Turośl, Turosz, dopływ Pisy 27 – 30, 66, 389 Turośl, pow. Kolno 27 – 30, 60, 241, 41 – XXXV, 42 – 131 Turów, pow. Radzyń 42 – 795 Tursk, pow. Pleszew 27 – 374 Turyngia 24 – 306, 344 Turza Wielka, pow. Mława 27 – 19, 372 Turzyn, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 25, 80/II – 334 Tusk zob. Pułtusk Tykocin, pow. Wysokie Mazowieckie 27 – 53, 71, 28 – IX, X, 5, 6, 22, 23, 25, 26, 35, 37, 47, 51, 54, 59, 65, 74, 75, 80, 82, 88, 89, 92, 101, 107, 124, 125, 127, 135, 138, 172, 176, 179, 241, 295, 301, 303, 306, 308, 310, 311, 320, 327–333, 348, 349, 369, 41 – X, XIX, XXI, XXV, XXX, XL, 42 – 201, ryc. przed s. 241, 244, 253, 255, 260, 262, 267, 270, 276, 304, 760, 80/I – VIII, X, XXXV, XXXIX, LXI, LXIV, LXX, LXXII, 100, 80/II – 400, 406–408, 423, 455, 80/III – 12 tykocińska ziemia 42 – 587 tykociński okręg 42 – 788 tykociński powiat 28 – 6, 10 Tykociński Trakt, Tykocki Trakt, droga 28 – 327 �102 Tykocińskie 28 – 87, 126, 130–133, 136, 167, 168, 174, 41 – X Tykocki Trakt zob. Tykociński Trakt tykocińskie starostwo 28 – 369 Tynek? 42 – 639 Tyrol 24 – 341 Tyśmienica, dopływ Wieprza 26 – 11, 42 – 773 Uchoł, puszcza 42 – 187 Udrzyn, pow. Ostrołęka 27 – 27, 280 Ugierka, rzeka, por. Węgierka? 27 – 203 Ugość = Ugoszcz, dopływ Bugu 26 –8 Uhor, puszcza 28 – 339 Ujazd, pow. Brzeziny 24 – 32, 25 – 5, 56, 65, 111, 147, 225, 227–229, 231, 80/II – 62 Ujazdów, Jazdów, dzielnica Warszawy 24 – 4, 9, 12 Ukraina 24 – 47, 83, 345, 27 – 66, 380, 28 – 112, 223, 235, 253, 347, 42 – 125, 367, 764, 80/I – 10, 80/ II – 457, 80/III – 16 Uleś, las 42 – 645 Unierzyrz, Umierzysz, dziś Unierzyż, pow. Mława 27 – 249, 336, 42 – 19, 73, 142, 149, 158, 169, 80/II – 352 Umin, dzis Humin, pow. Łowicz 25 – 204 Unieck, pow. Sierpc 27 – 309 Upłot, jezioro 41 – 413 Urdy? 28 – 235 Ursynów, dawniej Roskosz, pow. Warszawa 24 – 18 Urzecze, część Mazowsza nad Wisłą 25 – 41, 94, 104, 149, 153, 185, 26 – 24, 42 – 645, 80/II – 114 Utrata, dopływ Bzury 24 – 27 Utrata, pow. Błonie 24 – 27 Uzgierka?, błędnie Uzgierska, rzeka 42 – 1 Vissogrodum zob. Wyszogród Vistula zob. Wisła Wach, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53 Wadowice 80/I – XXXVI Waliszew, pow. Gostynin 41 – 168, 80/I – 54 Walne, pow. Augustów 42 – 196 Wałkowe zob. Wołkowe Wanacja, Wenecja, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 639 Wańtuchy, pow. Sokołów 26 – 367 Warka, Worka, pow. Grójec 24 – 4, 11, 24, 53, 180, 253, 319, 25 – 1, 6, 16, 51, 64, 79, 96, 127, 153, 168, 179, 180, 184, 299, 26 – 227, 41 – XXIX, 154, 158, 236, 402, 42 – 384, 650, 652, 80/I – 166, 80/II – 13, 40, 56, 142 Warka Stara zob. Stara Warka Warkowicze zob. Workowicze Warmia 27 – 98, 375, 28 – 84 Warmiak, pow. Kolno 27 – 59, 91, 42 – 639 Warna, Bułgaria 24 – 326 Warniszki = Warwiszki, pow. Augustów 28 – 14 Warszawa, Warsawa, Warszawka, Warsęga, Warsięga, Warschau, Warsiawa, 24 – V–VII nlb., 3–4, 7–11, 13, 15, 16, ryc. po s. 16, 17–20, 31, ryc. po s. 34, 39, 40-42, 44, 49, 52, 56– 58, 64–65, 69, 71, 72, 74–78, 82, 85, 93, 96, 99, 102, 117, 125, 129, 132, 133, 139, 157, 159, 160, 162, 165, 166, 168, 170–178, 189, 197, 211, 294, 301–306, 308, 312, 317, 323, 326, 336, 344, 25 – I, II, 2, 3–5, 7, 11, 12, 20, 22, 23, 25, 27, 28, 30–32, 41, 42, 52, 54, 56, 59, 60, 70–72, �103 75–77, 79, 81, 83, 85, 87–90, 92, 94, 98–100, 102, 104, 105, 108, 110, 111, 113, 115, 119–127, 129, 133, 134, 137–140, 142–146, 148, 151, 158, 161, 167–172, 185, 186, 210, 216, 237, 245–249, 253–255, 257–264, 266, 269, 270, 272–274, 278, 282, 283, 286, 293, 299, 26 – 3, 13, 52, 53, 83, 96, 100, 108, 127, 164, 166, 185, 194, 198, 202, 218, 225, 242, 246, 252, 263, 276, 282, 283, 296, 306, 349, 356, 358, 360, 27 – 30, 40, 47, 52, 54–56, 58, 76, 86, 129–131, 133, 134, 224, 239, 247, 275, 281, 325, 341, 342, 383, 384, 390, 394, 395, 28 – 24, 221, 236, 270, 275, 277, 299, 307, 325, 41 – VI, VIII, XI, XII, XIV, XVI, XIX, XXIII, XXV, XXVII–XXIX, XXXVI, XXXVII, XL, XLII, LII– LX, LXV–LXVII, ryc. przed s. 33, 117, 153, 154–156, 187, 188, 194, 198, 203, 208, ryc. po s. 208, 211, 216, 218, 219, 225, 231, 236, 246, 249, 251, 253–255, 257, 258, 260–263, 266, 274, 275, 278, 279, 281–284, 288, 289, 293, 297–300, 302, 303, 305, 306, 309, 312, 314, 316–318, 321, 327–331, 333, 336, 343, 345, 354, 361, 363, 367, 369, 373, 377, 380–382, 384, 388, 399, 400, 405, 410, 432, 438, 458, 462, 486, 487, 493, 42 – 61, 72, 81, 118, 133, 206, 231, 290, 319–322, 325, 330–332, 334, 337, 339–342, 345, 348, 350, 352, 355, 363, 373, 377, 381, 385, 386, 393, 400, 401, 405, 409, 411, 453, 481, 495, 496, ryc. po s. 496, 504, 566, 588, 593, 598, 609, 612, 613, 624, 625, 627–629, 645–651, 753, 754, 757, 760–762, 765, 766, 771, 773–783, 784, 789, 790, 795, 80/I – v nlb., VI, VII, VIII, IX, XVII, XX, XXI, XXIII, XXV, XXVI, XXX, XXXII, XXXIV, XXXV, XXXVI, XXXIX, XLIV, XLV, XLVI, L, LI, LV, LVI, LX, LXII, LXVI, LXIX, LXXI, LXXVII, LXXX, 5 nlb., 6, 12, 18, 54, 83, 113, 121, 147, 154, 159, 183, 184, 188, 189 nlb., 190, 191, 193, 197 nlb., 206, 207, 208, 213, 213, 214, 215, 217, 218, 219, 220, 224, 225, 226, 229, 233, 235, 80/ II – 5–11, 14, 16, 19–22, 31, 34– 37, 39, 46, 63, 64, 66, 68, 70, 75, 77, 85, 89, 94, 95, 99, 110, 111, 117, 118119, 120, 124, 125, 129, 131, 133, 138, 139, 145, 192, 193, 194, 195, 199, 202, 210, 219, 288, 323, 325, 329, 357, 365, 391, 393, 396, 437, 460, 80/III – 9, 13, 14, 19, 20, 25, 27–32, 34, 35, 37, 38 warszawska gubernia 24 – 5, 211, 311, 26 – 4, 80/II – 13, 21, 80/ III – 10, 25 warszawska ziemia 24 – 4, 5, 26 – 4, 80/I – XIV, warszawski powiat 25 – 3, 26 – 3, 41 – XVI, 415, 80/I – XLII, 80/ II – 13, 21, 80/III – 10, 25 Warszawskie 42 – 651, 80/I – XIII, XX, XXIII, warszawskie województwo 42 – 792 Warszawice, Warszewice, Warszowice, pow. Garwolin 24 – 8, 302, 26 – 13 Warta, dopływ Odry 28 – 141, 377 Warwiszki zob. Warniszki Waserale = Wasaraby, pow. Augustów 28 – 14 Wasilków, pow. Sokółka 28 – 12, 345 Waszki, pow. Kolno 27 – 30, 42 – 639 Waśki, pow. Bielsk 28 – 359 Wawer, pow. Warszawa, dziś dzielnica Warszawy 80/I – XXII, �104 Wawrzyszew, pow. Warszawa 25 – 142 Wądołek? 27 – 150 Wądoły, bagno 26 – 40 Wądół, jezioro 41 – 413 Wągrodno, pow. Grójec 24 – 51 Wąsewo, Wąsew, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 115, 126, 188, 189, 256, 273, 304, 307, 312, 334, 42 – 150, 80/I – XXI, 80/II – 375 Wąsosz, pow. Szczuczyn 24 – 5, V – 7, 237, 278, 296, 80/II – 400 Weilburg zob. Wielkobórz Weixel zob. Wisła Wejda, pow. Kolno 42 – 639 Welbląg zob. Elbląg Wełtawa zob. Mołdawa Wenecja zob. Wanacja Wenecja, Włochy 24 – 122 Werch = Wach, pow. Ostrołęka 42 – 641 Werki, pow. Wilno 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Westfalia 24 – 340 Węgierka, Węgra, dopływ Orzyca (zob. też Ugierka) 27 – 21 Węgiersk, pow. Lipno 27 – 37 Węgierskie Jezioro zob. Wigry, jezioro Węglarnia, nieużytek 42 – 645 Węgobork, Augerburg, dziś Węgorzewo 42 – 364, 551, 754 węgoborski powiat 24 – 6 Węgorzewo zob. Węgobork Węgra zob. Węgierka węgrowski powiat 27 – 108, 41 – XVI, 415, 80/I – XXIX Węgrów 26 – 9, 10, 19, 29, 30, 36– 38, 46, 76, 150, 194, 241, 252, 283, 301, 311, 316, 328, 336, 352, 353, 357, 359, 366, 367, 41 – XXVIII, LII, LIV, LV, LVII–LIX, 416, 42 – 322, 375, 408, 463, 488, 765, 788, 80/II – 211 Węgry, Panonia 24 – 350, 25 – 271, 272, 27 – 5, 28 – 357, 358, 42 – 221, 376, 777 Wiązowna, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 263, 276, 313 Wieczwnia = Wieczfnia?, pow. Mława 27 – 19 wieczwnińska parafia 27 – 44 Wiedeń, Austria 24 – 13, 41 – 211, 42 – 77 Wiejsieje, jezioro 42 – 193 Wielączka = Wielącz? dopływ Bugu 26 – 8, 41 – 413 Wielątki = Wielądki, pow. Pułtusk 27 – 294 Wielbark zob. Wielkobórz Wielęcin, pow. Pułtusk 26 – 365 Wielgie, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 55 Wieliczna, pow. Węgrów 26 – 363 Wieliska wyspa 80/II – 212 Wielki Las, ostęp 28 – 15 Wielkie Księstwo Litewskie zob. Litewskie Wielkie Księstwo Wielkie Księstwo Poznańskie zob. Poznańskie Wielkie Księstwo Wielkie Łuki 24 – 317 Wielkobórz, Wzielborek, Wilbark, mylnie Weilburg zam. Wielburg = Wielbark, pow. Szczytno 27 – 73 Wielopole, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Wielkopolska 24 – 184, 317, 25 – III, IV, 236, 280, 27 – 387, 28 – 139, 141, 145, 162, 175, 179, 310, 343, 41 – LXIII, 108, 42 – 255, 601, 782, 80/I – XLI, 80/II – 40, 59 Wieluń 41 – XXVI, 42 – 761, 80/I – XXXVI, XLII, LV, 80/II – 40, 59 Wieprz, dopływ Wisły 26 – 11, 14, 15, 127, 350, 41 – XI, 42 – 773, 80/I – VIII, 80/II – 213 Wieruszów, pow. Wieluń 24 – 325 �105 Wierzbick, pow. Lipno 27 – 373, 42 – 784, 80/II – 394 Wierzbiszki, pow. Suwałki 28 – 223 Wierzbno, pow. Węgrów 26 – 11, 42 – 781, 80/II – 212, 80/III – 35 Wierzbowo, Wierzbowo Wielkie i Małe, pow. Łomża 28 – 4, 189, 80/II – 400 Wierzbołowo, pow. Wyłkowyszki 80/II – 403 Wierzbów? 26 – 76 Wierzchy, pow. Rawa 42 – 332 Wierznica, pow. Lipno 27 – 5, 41 –8 wigierska diecezja 28 – 16 wigierski powiat, Wigrischer Kreis 28 – 340 Wigry, dopływ Szeszupi 28 – 341 Wigry, Wigierskie Jezioro, Wygierskie Jezioro, błędnie Węgierskie, jezioro 28 – 16, 32, 34, 58, 339–342, 42 – 193, 194, 196, 332, 563, 600, 768, 80/I – XLIX, 80/ II – 455 Wigry, Wiry, wyspa 28 – 339 Wigry, Wygry, pow. Suwałki 28 – 246, 339–341 Wigry, pow. Wilno? 28 – 341 Wilanów, Willanów, Milanów, pow. Warszawa 24 – 4, 18, ryc. po s.34, 41, 49, 50, 59, 64, 122, 146, 220, 223, 226, 228, 25 – 11, 27, 48, 71, 75, 88–90, 92, 113, 120, 121, 142, 143, 146, 148, 175, 176, 245, 248, 263, 41 – XIV, XXXVI, 202, 222, 230, 293, 42 – 762, 770, 779, 780, 80/I – XVII, XVIII, XIX, LVIII, LXII, 80/I – 56, 121, 80/II – 11, 21, 44–46, 94, 110, 111, 124, 131, 133, 192, 195, 80/III – 12, 25, 30 Wilbark zob. Wielkobórz Wilcza Łapa, pow. Rypin 27 – 8 Wilczewiec, pow. Rypin? 27 – 35 Wilczewko, pow. Rypin 27 – 34 Wilczewo, pow. Rypin 27 – 34 Wilczogęby, pow. Węgrów 41 – 413 Wildno zob. Wilno Wilga, dopływ Wisły 26 – 11, 13 Wilga, pow. Garwolin 26 – 13, 80/ II – 212 Wilia, dopływ Niemna 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Wilkanowo, pow. Płock 27 – 15, 80/II – 330, 80/III – 16 Wilki? 41 – 250 Wilkomierz = Wiłkomierz 28 – 130 Wilkowyszki = Wyłkowyszki 80/ II – 403 willanowskie dobra 24 – 41 Wilno, Litwa 24 – 17, 325, 27 – 47, 28 – 12, 341, 41 – VI, 291, 486, 42 – 753, 80/I – L, 80/II – 414, 455, 80/III – 16 Wilno = Wildno, pow. Rypin 41 – 5 Wiłkomierskie 28 – 150 Wiłkomierz zob.Wilkomierz Wina zob. Wizna Wincenta, pow. Kolno 27 – 30, 60 Wincentów, Wincentowo, pow. Grojec 24 – 204, 241, 242, 264 Wingrany, pow. Suwałki 28 – 341 Winiary, pow. Płock 27 – 11 Wiry zob. Wigry wiska ziemia 42 – 1, 786, 788, 80/I – XIV, Wiskitki, pow. Błonie 24 – 4, 7, 28, 42, 64, 266, 271, 291, 292, 25 – 14, 41, 43, 47, 55, 135, 143, 162, 194–199, 201–203, 206, 250, 253, 27 – 40, 41 – LXV, 209, 253, 363, 380, 391, 395, 42 – 627, 649–651, 80/I – 6, 80/II – 54, 56, 57, 78, 93, 137, 156, 157, 161, 196 Wisła, Vistula, Weixel, rzeka 24 – 5, 6, 8–10, 12, 14, 15, 17, 18, 20–24, 29, 37, 39–41, 44, 46, 58, 62, 64, �106 68, 127, 132, 157, 160, 161, 168, 170–178, 185, 189, 306–309, 315, 316, 318, 322, 343–345, 25 – 43, 185, 237, 246, 273, 300, 26 – VII, IX, X, 3, 4, 8, 11, 14, 15, 24, 28, 83, 187, 256, 296, 332, 335, 350, 351, 364, 27 – VII, 3–7, 9–14, 16–18, 70, 85, 93, 133, 275–277, 284, 292, 371, 376–379, 394, 395, 28 – 127–129, 140, 141, 225, 306, 343, 353, 356, 377, 41 – XI, XV, XVI, XLII, LIII, LXIII, 3, 4, 9, 10, 61, 89, 153, 154, 460, 523, 42 – 2, 53, 70, 81, 92, 125, 199, 382, 388, 411, 489, 647, 759, 761, 764, 773, 788, 793, 80/I – VIII, IX, XIV, XXIII, LXVIII, 13, 61, 80/II – 12, 13, 17, 21, 103, 114, 210, 327, 329, 330, 365, 366, 80/III – 11, 16, 18, 25, 28 Wissa zob. Wyssa Wistruć = Wystruć, Insterburg 28 – 277, 358 Wiszegród zob. Wyszogród Wiszniew = Wiśniew, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 210, 80/II – 229, 240 Wiszniewiec = Wiszniów?, pow. Siedlce 42 – 643 Wisztyniec, jezioro 42 – 193, 195 Wisztyniec, Wisztitis, dawniej Tur, pow. Wiłkowyszki 28 – 337 Wiśniew zob. Wiszniew Wisztynieckie Jezioro, jezioro 28 – 337 Witoszyn, pow. Lipno 41 – 9 Witówka, dopływ Kostrzynia 26 – 4, 7 wizka ziemia 24 – 5, 6, 27 – 67, V – 3, 6, 7, 148, 150, 155, 168, 174, 182 Wizkie 28 – 142 Wizna, błędnie Wina, pow. Łomża 24 – 5, 27 – 11, 67, 28 – 3, 6, 7, 22, 35, 52, 98, 101, 195, 239, 241, 246, 258, 262, 269, 272, 285, 286, 292, 293, 304, 310, 313, 315, 319, 320, 42 – 215, 216, 238, 271, 287, 289, 621, 628, 646–652, 776, 779, 792, 80/II – 400, 80/III – 31 Wiżajny, jezioro 42 – 193 Wkra, w górnym biegu Działdówka (zob.), dopływ Narwi 27 – 3, 18–20, 372, 379, 28 – 21, 42 – 773 Właszczanów zob. Włoszczanów Włochy 24 – 76, 331, 346, 27 – 384, 28 – 325, 340, 42 – 363, 766 Włocławek (zob. też Wrocławek) 25 – 220, 41 – 3, 7, 9, 42 – 776, 80/I – 50 Włodki zob. Włotki Włosty Olszanka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 46, 63, 68, 100, 42 – 644 Włoszczanów, Właszczanów, dziś Łuszczanów, pow. Gostynin 25 – 240, 241 Włotki = Włodki, pow. Kolno 27 – 63 Włóki, pole 42 – 645 Wnory, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 93, 111 Wodynie, Wodyń, błędnie Wohyń, pow. Siedlce 26 – 7, 11, 90, 152, 240, 292, 80/II – 212, 275 Wojnowe, jezioro 41 – 413 Wojny Szuby, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 105 Wojski, pow. Białystok? 28 – 38 Wola? 24 – 8 Wola, pow. Lipno 41 – 9, 81 Wola, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 46 Wola Cygowska, pow. Radzymin 26 – 252, 317, 321, 80/I – XXIX, XXX, Wola Ducka, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 �107 Wola Karczewska, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 Wola Korabiewska = Wólka Korabiewska, pow. Skierniewice 24 – 28 Wola Okrzejska, pow. Łuków 42 – 792 Wola Pieczyska, pow. Grójec 24 – 27 Wola Rasztowska, zob. Rasztowska Wola Wolborka, dopływ Pilicy 24 – 32 Wolborz, dziś Wolbórz, pow. Piotrków 24 – 293, 25 – 5, 41 – LXIII, 171, 80/II – 62 Wolgast zob. Wologoszcz Wolencin, pow. Lipno 41 – 9 Wolica, błędnie Wolice, pow. Warszawa 25 – 32, 129, 139, 145, 169, 171 Wologoszcz = Wołogoszcz, Wolgast, Niemcy 24 – 25 Wołga, rzeka 42 – 204 Wołkowe, Wałkowe, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 91, 97 Wołkowysk 28 – 98, 41 – XX wołkowyski powiat 28 – 344 Wołkuny, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 51, 42 – 770, 80/ III – 25 Wołkusz, pow. Augustów 28 – 14 Wołochow, jezioro?, rzeka? 28 – 347 Wołogoszcz zob. Wologoszcz Wołomin 41 – ryc. po s. 304 wołomiński powiat 41 – LXVI, 42 – 643 Wołoszczyzna 27 – 66, 28 – 357, 42 – 339 Wołyń 24 – 48, 345, 27 – 376, 383, 28 – 139, 141, 235, 357, 359, 41 – XXVI, 42 – 208 wołyńska gubernia 28 – 86 wołyńskie województwo 42 – 339 Worka zob. Warka Workowicze = Warkowicze, pow. Słuck 28 – 235 Worów, pow. Grójec 25 – 32 Wójcin? 42 – 323 Wójty, pow. Radzymin 26 – 366 Wólka = Wólka Zerzyńska?, pow. Warszawa 25 – 177 Wólka Korabiewska zob. Wola Korabiewska Wólka Kozłowska, pow. Radzymin 80/II – 305 Wólka Mlądzka, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Wólka Słupska, Wólka Słopska, Wulka Słupsk, pow. Radzymin 26 – 128, 129, 133, 134, 136, 137, 310, 365, 41 – 419, 535, 557, 565, 566, 574, 575, 577, 80/I – 17, 80/ II – 234–237, 296, 311 Wrociszew, pow. Grójec 24 – 24, 25, 80/II – 13 Wrocław 24 – 8, 344 Wrocławek = Włocławek? 25 – 269 Wronowo, pow. Augustów 28 – 240 Wrotnów, pow. Węgrów 26 – 363 Wychodne, pow. Suwałki 28 – 115, 212, 215, 80/I – LI Wydmusy, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 42 – 642 Wygierskie Jezioro zob. Wigry, jezioro Wygry zob. Wigry Wykrot, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 388, 42 – 642 Wymyślin, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 6 Wyrozęby, pow. Sokołów 26 – 161 Wysoce, dziś Wysocze, pow. Ostrołęka 27 – 115, 273, 287, 312, 41 – XIX, XL, LIII, LIV, 42 – 43, 58, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXII, XLIV, 80/II – 352, 364, 375, 387 �108 Wysogoda zob. Fransdorf Wysogród zob. Wyszogród Wysoki Dwór zob. Wysokie Sejny Wysoki Ląd, pole 42 – 645 Wysokie Litewskie, pow. Brześć Litewski 28 – 10, 42 – 768 Wysokie Mazowieckie, Mazowieck 28 – 5, 46, 51, 63, 68, 95, 100, 131, 138, 142, 148–150, 168, 184, 191, 238, 271, 273, 42 – 225, 272, 643, 760, 80/I – LXXII, 80/ II –404 Wysokie Sejny, Wysoki Dwór, dwór obronny 28 – 15 wysokomazowiecki powiat 42 – 643 Wyssa = Wissa, dopływ Biebrzy 28 – 7, 325 Wystruć zob. Wistruć Wyszków, pow. Pułtusk 24 – 5, 26 – 64, 265, 344, 27 – 25, 45, 67, 73, 76, 84, 86, 115, 122, 140, 145, 147, 267, 269, 274, 291, 292, 294, 302, 318, 319, 323, 330, 351, 28 – 5, 325, 41 – XIV, XIX, XXVII, XXVIII, XXX, L–LXIII, LXV– LXVII, 42 – 16, 413, 417, 420, 428, 438, ryc. po s. 480, 621, 627, 775, 776, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXIV, LIII, LIV, LV, 3 nlb., 123, 80/II – 219, 235, 237–240, 281, 334, 80/III – 29, 31 wyszogrodzka ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 16, 70, 93, 372, 377, 42 – 758, 80/I – XIV, 80/II – 330, 331, 340, 395, 80/III – 10 Wyszogród, Wysogród, Wiszegród, Vissogrodum, pow. Płock 24 – 4, 68, 318, 25 – 236, 27 – 3, 5, 14– 16, 93, 127, 133, 134, 175, 244, 254, 327, 335, 344, 350, 356, 366, 376–378, 41 – XI, XVI, 225, 42 – 56, 63, 68, 129, 141, 144–146, 148, 167, 759, 772, 80/I – VIII, 80/II – 330, 379, 80/III – 11, 27 Wyśmierzyce, pow. Radom 24 – 25 Wzielborek zob. Wielkobórz Za Bagnem, miejsce 26 – 40 Za Sadem, pole 42 – 645 Zabiele, pow. Kolno 27 – 63, 42 – 639 Zabiele, pow. Łuków 26 – 328 Zabłudów, pow. Białystok 28 – 11 Zaborowo, pow. Augustów? 28 – 23 Zaborów, pow. Warszawa 25 – 198 Zaborów, pow. Gostynin 41 – 205 Zabrodzie, pow. Ostrołęka 27 – 28 Zabrodzie, pow. Radzymin 26 – 260, 284, 287 Zaduszniki, Zaduśniki, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 8 Zagajnica, puszcza 27 – 66 Zagrody = Zagroby?, pow. Warszawa 27 – 74 Zając, pow. Węgrów 26 – 367 Zakątkowski Klucz, dobra, pow. Białystok 28 – 329 Zaklasztorne = Zaklasztorne Budy, pow. Skierniewice 24 – 28 Zakliczewo, pow. Maków 27 – 185, 266, 42 – 20, 86, 80/II – 362 Zakret, pow. Wilno 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Zakroczym, Kroczym, pow. Płońsk 24 – 4, 25 – 40, 91, 93, 125, 243, 244, 27 – XI, 18, 123, 131, 247, 257, 267, 270, 300, 310, 324, 379, 380, 28 – 287, 41 – 302, 42 – 46, 133, 650, 763, 775, 80/II – 11, 112, 135, 190, 191, 326, 331, 80/III – 15, 30 zakroczymska ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 18, 23, 372, 80/I – XIV, zakroczymski dekanat 42 – 771, 80/ II – 331, 395, 80/III – 26 Zakrzewo (Kościelne), pow. Płock 27 – 14 Zalas, pow. Kolno 42 – 639 �109 Zalesie zob. Grzymały Zalesie, pow. Grójec 24 – 204 Zalesie, pow. Kolno 27 – 63 Zalesie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 642 Zalesie, Zalesisko, pow. Skierniewice 25 – 232, 233, 41 – 179, 183, 202, 206, 207, 213–215, 242, 348, 80/I – 51, 54, 67, 81, 94, 115, 116, 122, 163, 165, 80/II – 80, 101, 126, 146, 153–156, 160, 163–166, 168, 173, 175, 178, 179, 183, 184, 196, 197 Załubice, pow. Radzymin 26 – 107, 248, 281, 332, 341, 345, 41 – 477, 485, 569, 42 – 604, 80/II – 319 Załuże, pow. Maków 27 – 26 zambrowski powiat 27 – 65, 68 Zambrów, Zambrowo, pow. Łomża 24 – 5, 27 – 71, 281, 28 – 5, 25, 35, ryc. po s. 36, 46, 51, 52, 65, 73, 77, 78, 81, 91, 99, 123, 144, 150, 160, 184, 191, 193, 194, 234, 287, 299, 349, 41 – XIX, LII, LIV, 42 – 244, 395, 468, 80/I – XLV, LII, LXIV, 80/II – 77, 78, 187, 403, 423 Zambrzyca, dopływ Jabłonki 28 – 5 zamojski powiat 28 – 34 Zapole, okolica 28 – 360, 361 Zapustki, jezioro 41 – 413 Zapuszczańskie 41 – IX, 42 – 771 Zaremba = Zaręba, pow. Rypin 27 – 34 Zarembów = Zarębów, pow. Kutno 25 – 13, 15, 239, 41 – 169, 185, 189, 200, 230, 231, 301, 337 Zarenty = Zaręby, pow. Przasnysz 27 – 255 Zaręba, Zarębów zob. Zaremba, Zarembów Zasław 24 – 14 zasuwalska okolica 28 – 26 Zaszytki, jezioro 41 – 413 Zator, pow. Skierniewice 24 – 27 Zatrupie, pole i las 42 – 645 Zatykocki Trakt, okolica? 28 – 23, 327 Zawady = Zawady Kościelne, pow. Łomża 28 – 329 Zawady = Zawady Ponikiew, pow. Maków 27 – 26 Zawady, pow. Ostrołęka, gm. Wach 27 – 50, 53, 42 – 642 Zawady, pow. Warszawa 25 – 176 Zawady, pow. Węgrów 26 – 366 Zawichost, pow. Sandomierz 27 – 380 Zawiszyn, pow. Radzymin 26 – 363 Zawiśle 27 – 39, 28 – 352, 80/II – 335, 457, 80/III – 14 zawkrzyńska ziemia, zawskrzeńska ziemia, zawskrzyńska ziemia 27 – 3, 18, 44 Zawrocie, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 51, 42 – 771, 80/ II – 404, 80/III – 25 zawskrzeńska ziemia, zawskrzyńska ziemia zob. zawkrzyńska ziemia Ząbki, pow. Warszawa 26 – 3 Zbaraż 27 – 14 Zbojna, dopływ Narwi? 27 – 66 Zbójno, pow. Rypin 80/I – XXV, XXVI, Zbudeszyno zob. Budzieszyn Zbyszewo, pow. Lipno 27 – 4 Zdrębisko, pow. Kolno 27 – 59 Zdrojki, las i łąka 42 – 645 Zdunek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 642 Zduńska Wola, pow. Sieradz 24 – 312 Zebraczka = Żebraczka, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7 Zebrzyszki zob. Żebrzyszki Zegańskie Księstwo = Żegańskie Księstwo 24 – 345 �110 Zegary = Żegary, pow. Sejny 28 – 15 Zegrze, Zegrz, pow. Pułtusk 26 – 74, 365, 27 – 310, 80/I – 3 nlb. Zegrze zob. Zgierz Zegrzynek, pow. Pułtusk 80/I – XIX, XXX, Zelechów zob. Żelechów Zerów? 28 – 36 Zerzeń, pow. Warszawa 25 – 60, 26 – 104, 106, 80/II – 77 Zgierz, błędnie Zegrze 42 – 380 Zglinna = Zglinna Wielka, pow. Rawa 24 – 150, 25 – 17, 67, 231, 232, 234, 41 – 196, 80/I – 122, 80/II – 80 Zielinów, pow. Radzymin? 26 – 366 Zielona Puszcza, puszcza 27 – VIII, IX, 29, 49, 66, 96, 97, 107, 387, 28 – 333, 356, 41 – XXII, XXIII, 42 – 783, 786, 787, 789, 790, 791, 792, 795, 80/II – 325, 326, 80/ III – 38 Zielone, Zielona, pow. Suwałki 28 – 115, 212, 214, 217, 221, 266, 267, 277, 80/I – LI, 80/II – 438 Zieluń, pow. Mława 27 – 19, 80/II – 332 Ziembin, pow. Borysów 42 – 777 Ziemia Dobrzyńska, Ziemia Święta 24 – 98 Zilmańce? 28 – 14 Zimna, pow. Kolno 42 – 639 Zimnowoda, jezioro 41 – 413 Złaków Borowy i Kościelny, Złaków, błędnie Złakówek, pow. Łowicz 24 – 152, 290, 25 – 13, 32, 45, 52, 68, 105, 139, 239, 41 – LXIII, 171, 173, 189, 200, 216, 222, 225, 230, 240, 242, 378, 80/I – 120, 234, 80/II – 77, 92, 93, 118, 149, 188 Złota Góra, pow. Kolno 42 – 639 Złotopole, pow. Lipno 41 – 10 Złotopolice, pow. Płońsk 27 – 247, 267, 270, 324, 41 – XVIII, 80/I – XVIII, XIX, XXXI, XXXII Złororya, pow. Toruń 27 – 7, 41 – LIII, LVII, 57, 60, 91, 99 Złotorya, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 81, 85–89, 92, 95, 108, 153, 179, 331, 332, 349, 80/II – 400, 80/III – 12 Złotowo, pow. Mława 27 – 152, 160, 163 Zobten zob. Sobótka Zołnierz, bagno 26 – 40 Zrębisko, las 27 – 389 Zuromin zob. Żuromin Zwierki, pow. Białystok 28 – 11 Zwierzyniec, pow. Kraków 24 – 346 Zwierzyniec, pow. Zamość 26 – 363, Zychlin zob. Żychlin Żabików, pow. Łomża 28 – 144 Żagań zob. Sagan Żale = Żałe, jezioro 27 – 4 Żałe, Rżałe, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 4, 8 Żarnowo, pow. Augustów 28 – 261, 284, 304, 42 – 299, 304, 80/II – 423 Żebraczka zob. Zebraczka Żebry, pow. Łomża 28 – 23 Żebrzyżki, Zebrzyszki, pow. Sejny 28 – 15, 335 Żegańskie Księstwo zob. Zegańskie Księstwo Żegary zob. Zegary Żelazna, pow. Skierniewice 24 – 150, 206, 25 – 18, 65, 232, 41 – XVI, 80/II – 80, 101 Żelazowa Wola, pow. Sochaczew 24 – 29 Żelazów, pow. Węgrów 26 – 366 żelechowski okręg 42 – 646, 80/I – LIX �111 Żelechowskie 26 – 40, 42 – 646–652 Żelechów, Zelechów, pow. Garwolin 26 – 13, 23, ryc. po s. 34, 58, 66, 71, 82, 87, 162, 205, 207, 259, 268, 291, 324, 333, 41 – XVI, XXIX, XXX, ryc. przed s. 225, 413, 570, 42 – 543, 80/I – LXII, LXIII, LXXVI, 80/II – 212, 258 Żelizna, pow. Radzyń 42 – 643 Żerań, pow. Warszawa 26 – 3, 363, 364 Żmudź 28 – 158 Żoliborz, Joli-bord, część Warszawy 24 – 9 Żółkiew 25 – 286, 41 – 293, 42 – 339 Żubrówka, ostęp 28 – 15 Żurawieniecki Las, las 27 - 26 Żuromin, Zuromin pow. Sierpc 27 – 19, 348, 354, 42 – 759, 80/II – 332, 80/III – 11 Żychlin, Zychlin, pow. Kutno 24 – 209, 292, 25 – 13, 15, 44, 47, 62, 69, 101, 234, 239, 240, 41 – XVI, 166, 169, 173, 183, 204, 208, 212, 214, 242, 247, 284, 303, 316, 326, 328–332, 335, 336, 338–342, 344–347, 351, 356, 360, 362, 364, 366, 367, 369, 370, 372, 378, 379, 385–387, 389, 390, 394, 399, 400, 402–404, 406, 408, 412, 80/I – 192, 80/II – 77, 100, 103, 117, 187, 188, 189 Żydówka, bagno 26 – 40 Żyrardów, pow. Błonie 24 – 28, 310–312, 25 – 135, 80/I – XXIII, 80/II – 14 Żywa Woda, pow. Suwałki 28 – 16 ��INDEKS INCIPITÓW PIEŚNI1 Incipit tom numer strona A bez wrota kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 217 240 A bieda mi z tym Jasieńkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 467 193 A boć mi to trudna zona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 672 241 A bodajeś nawymyślał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 620 228 A bodajżeś kata zjadła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 106   66 A bracisku miły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  56 104 A był tu ligar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 244 106 A cego się przez gościniec wleces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 236 204 A chodziła tam panienka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 119  49 A ciesy się, ciesy, nasa rodzinecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 137 250 A cięzko ci, panno młoda, zapłakać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  85 222 A cięzkoć to, cięzko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 191 251 A co będzie, co będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 64a 178 A co robią Warsawianki, co robią? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 656 236 A co w komory stukaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 107 166 A cóz to za pan, co za pan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  84 221 A cóześ ty za dziewecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 484 196 A cóześ ty za parobek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 410 178 A cóż tam za kawaler. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 206 237 A cy mi to dziwna zona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  43  17 A cyje to kuniki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 421 181 A czemuś się nie ożenił, Bajdała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 141   83 A czemuż mój Jezus tak ubogo leży?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  26  73 A daj mi, sluzka, ostre miece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 350 323 A dajze mi, Boze, w tym raźniejsym roku. . . . . . . . . . . . . . . . . 27 213 260 A dajze mi, Panie Boze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 529 207 A dajze ji, moja matulu, pościeli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 141 149 A dajze ji, moja matulu, pościeli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 246 A dajże mi, Boże, żonkę jak najprędzej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 215 262 A dajże mi, Boże, żonkę jak najprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 214 261 A dajże mi, Boże, żony jak najprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 215 262 A dała mu śmietany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 569 216 1 Indeks obejmuje incipity pieśni zamieszczonych w tomach 24–28, 80/I i 80/II edycji DWOK; jego niezbędnycm uzupełnieniem jest indeks incipitów zamieszczony w tomie 42 obejmujący pieśni opublikowane w woluminach 41 i 42. �114 Incipit A dla Boga, a dla Boga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzbeckowie, do koła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzbeckowie do koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzebkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła drużebkowie, do koła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A dyć były stoły to wszystko cisowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdy casem słyszyć da się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie będziesz prała, Kasiu, Kasiuleńku . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedzies, Jasiu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedziesz, Jasiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedziesz, Jasiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedzies, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie mie odjezdzas, Walusieńku panie? . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie pani idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie pojedziesz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Janek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzies jedzies, Jasiulecku panie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzies odjezdzas, Jasieńku, panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez jadzies, Maciusiu nadobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez mnie odjezdzas, Walusieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez to ta panna młoda?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ bywał, mój Sewerysiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ mi, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ to, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ ty bywał, coś sie tak upijał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś bywał, koźle baranie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś mi, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś to bywał, mój Sewerysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś to bywał, mój towarzyszu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A hopsasa hop sa sa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A i wy tez, matuleńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja babuleńce do palca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja sobie jedynacka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja swemu staruszkowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja swojej kochanecce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja takiéj panny nie chcę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja tobie raz powiadam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja ubogi człowiek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak bandzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 135   80 24  90 224 24  89 224 24  97 228 24 168 269 80/I  38  31 80/I 337 199 26 419 293 26 419 292 27 249 277 80/II   – 366 28 205 236 25   9   5 25 179  77 26 238 206 25 338 152 25 339 153 26 451 307 25 240 153 25 252a 110 80/I  13  18 27 427 359 25  10   5 26  83 119 80/II   – 231 24 204 296 27 428 360 25 211  92 27 324 310 27 362 328 28 377 321 80/I 193 110 28 376 321 80/I 295 177 25 570 216 26 112  71 24 197 293 26 471  31 80/II   – 116 25 568 216 25  16   7 25 550 212 25 258 113 26 235 205 �115 Incipit A jak będą wrota skrzypić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak będziem przez te Latowice jechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak będziem przez te Latowice jechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak ci ja powędruję . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak Ci ja pójdę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak przyjdą do mnie chłopcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak wrota będą skrzypić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakem ja kozy pasał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakem ja kozy pasał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakeś mi mawiał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakześ ty mawiał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jechało trzech kozaków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jestem ja niewielicka, drobna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz ci prec, moja Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz to prec, moja Basiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz zytko dorzeniało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A już to prec, mój wianeczku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja do waspani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja gnałam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja na wojenkę pojadę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja w swoją podróż idę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy myśliwy cały dzień poluje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy odjeżdżasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy odjeżdżasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedyś świat nawiedzał, szatanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedyz ja do waspanny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiej będziemy tego karpia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chce rozkosy uzyc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chce rozkosy użyć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chocze Heńdziu znati. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mám ja zwierzchność nad ubogiemi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mnie się czarnemn nic nie dostanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja dziewczyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja Kasiulu, cóześ ucyniła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, a to mnie chce piérsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, coś waspani powiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, jadą do nas goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, jadą do nas goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja mi, Jagusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moje dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój Jasieńku, mój kochany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój kumie, bywaj u mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój kumie, bywaj u mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 159   91 26 131 145 80/II   – 244 25 280b 124 25 342 154 25  35  14 28 297 276 80/I 312 184 25 313 142 24 205 296 28 304 279 25 174 75 28 225 244 24 156 260 27  41 164 27 263 283 27  78 182 80/I 155   88 25 168  71 25  51  20 25 298 135 26 420 293 25 120  49 27 249 277 zwr. 2 25 361 163 26 370 266 80/I  43  31 80/I 261 156 25 273 120 28  – 359 26 321 274 28  19  71 80/I 298 178 27 307 305 25  81  32 28 264 259 25  71  26 26 296 235 25 364 167 26 459 310 25 556 213 26 300 238 25 259a 114 25 259b 114 �116 Incipit A mój Lejbuś, mój kochany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój ojciec świdrygał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój, Mikyło, dobrej woli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na bobrze moje wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na dziedzińcu siwe kamienie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na Jasiowej rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na moście trawka roście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na oną górę posed Jasio orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onej górze mój Jasinek orze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onéj górze, na jedwabnym śnurze. . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onej górze stoją ta zołnierze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na polu byliczeńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na polu jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nas Lejbus dobry był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nasz jaśnie panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nie wyszło jabłoneckom dwie zimy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niescęsna godzinecka na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nima tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A on konie pasie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, fryzowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, fryzowana, pędź woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, Marysieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pląsajze do swachenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pląsajze do swacyka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A po co żeś wołki przygnał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A po sadeńku chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pocóześ wąsy odon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod borem, a pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod moją klaczą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod wroty kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pomalutku z moją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A poniewaz iz Pan Bóg stworzył mys . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A posła była świanta Halina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A posła dziewecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pójdę ja do stodoły i zabiję sowę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przed sienią jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przed sienią jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przy studni studziennéj jeleń wodę pije . . . . . . . . . . . . . . . . A przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przypłynęli siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przypłynęli te siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 586 220 25 645 234 25  42  17 80/I 240 141 28 363 316 28  54 106 28 142 193 26 303 239 26 267 219 26 269 220 24 203 295 27 205 257 25 276 121 27 400 349 26  24  70 24  80 210 27  70 180 28 214 239 28 215 240 27  59 176 26  76 116 25 164  68 26 428 297 80/I 287 167 25 424 181 26 128 143 26 127 143 80/I  62  41 27 274 288 27 188 249 27  57 175 27 219 265 28 133 189 25 453 189 26  – 128 26  30  80 7 100 193 27  29 159 24 109 233 24  86 222 80/I  95  57 24  – 294 80/I 253 149 80/I 254 150 �117 Incipit A puscę ja swój wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A rośnie, rośnie we wsi dzieweczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ryżały moje konie, ryżały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sama ja, sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sama ja, samuleńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A scérze ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A scyrze ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadaj, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadaj, siadaj, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze na wóz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siedmiu ja kawalerów miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sła koło mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A szła kolo mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A starsy druzba kedy skerecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na łące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na smuzku, tam na zielonym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na tej górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam w karczmie za stołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam za borém u bystrej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tańcuze, Grzela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tego roku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tem kole, mój wianecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A trzeba dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty córko i ty matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty druchnicko z innego sioła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty Jasieńku, bałamucie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty panie młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty pscółeńko mała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, krogulasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, krogulaszku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, sokolasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty zającku siweńki, maleńki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A u sokoła złociste koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A u sokoła złociste koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźze, a usiądźze, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźze, młoda panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźże, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w boru pod lescyną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w boru pod lescyną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w czystem polu karczemka stoi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Krakowie na ulicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w lesie są bycki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24 185 289 28 180 224 24 178 281 25 654 236 27 379 338 27 101 193 27  49 168 27  61 177 27 109 199 26 59 106 24 108 233 24 107 232 27 177 244 25 683 244 80/II   – 191 27 166 238 25  49  20 80/I 255 151 25  30  12 80/I 349 211 nlb 27 290 295 25 614 226 24  54 150 24 164 267 27 24 155 25 563 215 28  90 154 28  80 146 27 161 236 28 155 213 26  – 298 26 321 242 27 224 268 28 113 171 27  54 171 26 307 241 24 184 289 24 162 266 24 163 267 25 198  87 80/II   – 109 28 354 311 6 402 283 26 427 297 �118 Incipit A w lesie, w lesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w mym ogródeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę bardzo rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę po objedzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniutecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę, w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę z porania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę za rana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę za rana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w nowowieskiej komory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w ogródeńku naszej młodej pani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w sadecku jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w sadeńku na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Serocynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Stelmachowie skakają żaby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w stodole sokół siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w stodole sowa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tém kole, mój wianecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tén kole, mój wiánecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tutejszem mieście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tym domu, w ty kamienicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tym kole, mój miesiącku, w tym kole. . . . . . . . . . . . . . . . A w tym kole, mój miesiączku, w tym kole . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie, a w Warszawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w więzieniu za kratami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w wiśniowym sadeńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wazą mnie wiescy ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wcora z wiecora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wczora z wieczora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widać i to, któren młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 372 267 27 94 189 25  12   6 27 437 367 80/I 186 107 24 117 236 26 250 211 27 196 253 27 295 298 28 214 239 28 215 239 25  20   8 25 351 159 25 352 160 25 353 160 25 354 161 80/II   – 136 28 105 165 28 319 290 24 167 269 27 272 287 26 304 240 28  55 107 5 186b  81 25 186a  81 24 164 267 24 103 230 80/I 219 127 24  52 148 27  76 182 80/II   – 350 26 449 306 26 449 309 26 403 283 27 357 326 26 389 276 26 401 282 28 332 299 80/I 356 217 28 157 213 26 497 321 28 275 266 80/I 322 187 80/I  33  30 �119 Incipit A widzę ja, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzę ja, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzi Bóg kerne serce moje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzis, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzis ty, Kasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wiem ci ja, wiem te bory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wiernie ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wsadzę ja jabłoneckę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wsadzę ja jabłoneczkę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wstańze, synowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wy druzby nie załujcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjdzize pacholiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyj tam na polecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, druzbeckowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, matko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, pacholęta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjciez, pacholęta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjze, Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjze ku Warsawie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyrzyta, pacholicy, na ten nowy dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . A z Góry ja parobecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry jadą Mazury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry, mój koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry, mój koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z podola, moje wołki, z podola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z podola, wołki moje, z podola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z porania w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z soboty na święto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z wiecora carna burza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z wiecora carna chmura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z zarania w niedzielę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Bugiem, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za dworem siwy kamiń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 157  65 26 330 250 27 175 244 26 314 243 26 162 158 26 343 256 24 192 291 26 290 231 80/I  48  32 25 239b 105 26  53 103 25   6   3 27 403 350 27  28 158 26 246 210 27 182 247 27 181 246 26 430 298 27 183 247 80/II  –  73 26 484 317 26  – 237 80/I  77  48 25  92  36 80/II  –  89 25 309 140 25 310 140 27 435 365 25 123  51 24 101 230 26  34  84 27 436 366 27 399 349 27 197 253 25 303 138 27 394 347 27 395 348 27 396 348 28 361 316 28 362 316 25 302 138 25 305 138 25 307 139 25 308 139 �120 Incipit A za lasem, woły moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za ogrodziskiem trząsała brodziskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Wisłą zimne zdroje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Wisłą zimne zdroje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A zarzały siwe konie, zarzały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A zkądześ ty? Z Wielkopolski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, biada, biada, mnie Herodowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, mój Boze, mocny Boze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, mój Jasiuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, nieskończony, litościwy Boże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, rozkosz moja niemała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, witajże, pożądana perło droga z nieba. . . . . . . . . . . . . . . Ach, zbujały się siwe łabędzie na wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . Adyć były stoły, to wsystko cisowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Albośmy to jacy tacy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ani tydzień, ani dwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anieli w niebie śpiewają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł Gabryjel w poselstwie przychodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł pasterzom mówił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł pasterzom mówił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł stróż przyszedł po duszę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anula swojej mateńki pytaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Archanioł Bozy Gabriel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Audi benigne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 304 138 27 340 317 26 306 139 26 440 301 80/II   – 296 25 612 226 80/I 100   61 25 473 194 27  77 182 25 653 236 28  17  71 27  55 172 28 280 269 28  63 124 28 172 220 24  28 100 28 341 304 26 182 166 24   6  81 28 209 238 27   4 119 28 349 80/I   1 7 nlb 28 – 196 28 20 71 28  81 146 28   1  64 28   29   82 Bande ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bandzies, Kasiu, płakała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bądź zdrów, Karolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bądźcie zdrowe i wy ściany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bernardyn ci ja ubogi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Betleem święte, miasteczko wsławione. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bęc o ziemię jedno jaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będą gotowe wozy do kościoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będąc wielkim sułtanem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będę jadła pączki z pytlowej mączki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będziem grali w tobołę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będzies, Jasiu, grał będzies grał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będzies płakała, dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieda ci mnie, dworakoju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieda temu zołnierzowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 321 247 26 523 329 80/I 350 212 26 213 188 24  22  90 28   4  65 25 514 204 26  – 128 80/I 360 220 80/I 292 170 27 366 330 26 528 331 25 482 196 80/I 277 162 27 373 335 �121 Incipit Biednaz moja głowenka na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biedny ja chłopak, biedny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biegoj, biegoj jałosiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieżkiem, dziewczyno, bieżkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bije ojciec, bije mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Blady Jasiek, blady. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Błogosławze, błogosławze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Błogosławze nam, matko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bo wyrobny chleb . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj się święcił kawalerski stan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj ty, chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj zdrowo plonowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bolesna Matko, łaskami wsławiona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bom ja zmókł, bom ja zmókł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże w dobroci nigdy nie przebrany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże w dobroci swojej nieprzebrany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże, bądź miłościw!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg się rodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg się rodzi w ludzkim ciele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg w Trójcy świętej uradził w niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracią moje bracią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracie gdy już pić przestanę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku który, choć nierodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku który, choć nierodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku mój, toć się Boga bój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brat nie-brat Tataryn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brzozowianka kieby śklanka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bujaj, bujaj, jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bujaj, bujaj, jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był ci ja człek bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był ci tu Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był król na łowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była baba z Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była babula z Radzynia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była babuleńka rodu bogatego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była dziewcyna, była nadobna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była dziewcyna, była nadobna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorotka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była ta świanta Alina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była ta świanta Alina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była to babka z Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28 100 162 28 251 254 25 311a 141 28 291 274 25 499 200 28 190 228 24 165 268 24 165 268 80/I 211 123 25  – 301 28 170 220 28  57 109 27   – 374 24 175 279 24  59 164 28  –  97 27 429 361 28   – 196 28   6  66 26   2  56 25 434 184 25 759 270 26 140 148 80/II   – 246 26 197 178 28 99 161 25 659 238 28 59 114 80/II   – 410 80/I 268 158 25 292b 132 25 358 162 25  55  21 25  53  21 27 417 355 25 100  41 25  99  40 25 359 163 26 557 341 80/II   – 317 26 558 342 26 559 343 80/II   – 318 25  54  21 �122 Incipit tom numer strona Byłam ja tamoj wcoraj we dworze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 305 303 Byłem i będę Mazur bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 292a 131 Byłem ja Mazur bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 391 345 Bystra woda tam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 275 288 Bystra wódecka w olsynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 287 293 Bywaj, bywaj, przepiórecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  51 100 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 265 260 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 266 261 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 117   70 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 433 Bywaj zdrowa i szczęśliwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25   – 278 Całowałeś mnie w gębę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cały dzień myśliwy po polu poluje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cały posag Kujawianki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carna drózynka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carna drużynka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nam do domu, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nám do domu, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nam do domu, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas swaty, cas bojary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego chodzis w zadmaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego Jasiu świat marnujes? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu druchny nie śpiewata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu matka nie wychodzis?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu zes mnie, matulińku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Cemu ześ mnie brał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemuś Stachu nie przysed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemuż te wiatry nie wieją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cerez bór zielenieńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chces dziewcyno rybki jeść . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chces dziewcyno rybki jeść . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani piwa pić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani piwo pić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani wina pić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani, romtum tedy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciał ci Pan Jezus uślachcić gody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciałem wejść, pukałem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciejze mnie, mój Jasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłop do roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłop na rolą, chłop na rolą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 372 169 28 349 308 25 301 137 28 154 213 80/II   – 418 27 190a 250 27 190b 250 28 211 239 28 115 173 27 244 275 25 652 236 80/I 226 132 80/I 227 133 28 328 296 26  86 120 28 120 175 24 122 238 27 102 194 26 519 328 28 323 293 28  75 136 26 339 254 27 238 273 25 241 105 80/I 233 139 28 300 277 80/I 208 121 80/I   3   9 26 262 216 26 332 251 27  35 161 27 64b 178 �123 Incipit Chłop stodołę wymłócił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopcy moje, chłopcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopcyna drobno skace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopek ci ja, chłopek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopek ci ja, chłopek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopy moje chłopy,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chmielu mój, bujne ziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć ja goły i tyś goła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć lipka zielona brzegiem się rozwija. . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć’em czarny, choć’em brzydki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbyś ty nioł buty i podsycia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi braciszek po sieni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi, chodzi se sierota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi Jasio po rynecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi kantar pod paninem oknem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi Młody po siani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodził wróbel po kościele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziła gąsecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziła gąsecka po lipowej desce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziłam po świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziłem ja po rynecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziły trzy dziewki na zielonéj łące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chrystus zmartwychwstaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chrystus zmartwychwstan jest. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chto brody nie piele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chwalcie Go dziś wszyscy niebiescy duchowie. . . . . . . . . . . . Chybaby ja nie ojcowa córka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciebie na wieki wychwalać będziemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciece winograd po jaworu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciemna nocka w świecie była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cienka mała konopielka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesy się matula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesy się matula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesyła się moja cała rodzinecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesz się koralami, co ci matka dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 712 251 25 695 247 25 466 192 25 295 134 80/I 291 169 25 695 247 28 126 180 25 378 171 25 239a 104 24   1  79 80/I 103   63 80/I 102   63 80/I 101   62 25 132  55 25 133  56 27 240 274 27 241 274 27 242 275 28 232 246 80/I 345 205 80/I  35  30 27 438 367 27 207 258 26 445 303 27 108 199 27 421 356 27 334 314 80/II   – 376 28 294 275 28 248 253 24  93 226 24  43 140 24  42 140 26  40  90 24  – 101 28  91 154 26 554 340 28 102 164 25 662 238 28  –  86 26  82 119 80/II   – 231 28  66 126 80/I 107   66 �124 Incipit Cięzko ci mi zal, da i zal. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co jej, co jej, co jej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co mi darujes, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co to za dziewcyna, co to za jedyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co to za piórecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cokolwiek się ze mną dzieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś dziewcyno myślała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś ty, dziewczyno, robiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś ty, Jasiu, robił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coście robili, coście zaspali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córko moja, córko droga. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuleńku, Anuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuleńku, dziecię moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuś moja, dziecie moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuś moja, dziecie moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóz tam w boru runęno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóz tobie po mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż ci się Boska Matko u nas podobało?. . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż ja za bałamut. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż za nowiny już teraz nastają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery Jasio konie miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery mile za Wasawą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctyry dydki baba dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctyry konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy ja tobie, mateńku, niemiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy to rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy to rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy żeś nam synkarecko nie-rada?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyjaz to dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyje to koniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyli będzies, cyli nie będzies. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyli rozmaryjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyraneńka nie ptak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarna kura gdacze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarna kura gdacze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarne oczy i bure. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas, Marysiu, czas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas nam Jasieńku do domu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego, kalino, ty się ruszasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego, kalino, w dole stoisz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego płaczesz, czego ryczysz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego siedzisz w zadumaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 578 218 25 134  56 80/I 149   85 27 304 303 27 355 324 25 734 258 27 125 215 27 279 290 80/I 188 108 80/I 258 153 24 175 280 25 210 92 27 323 310 26 369 266 26 368 265 27 425 358 26 302 239 27  – 374 26 112  70 80/I 230 136 25 152  64 25 149  63 25 150  63 25 336 151 25 515 204 25 151  64 28 162 216 25  40  16 27 206 257 26 163 158 80/I 201 116 25 540 210 80/I  50  34 26 272 221 27 145 225 25 118 48 25 686 245 80/I 110   67 28 147 210 28 211 139 28 329 297 28  – 127 80/I 174   98 28 236 247 �125 Incipit tom numer strona Czego, Żydku, płaczesz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czegoż siedzisz jako sęp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czeka na mnie wrony koń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemu siedzisz jako sęp?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemu żeś mnie, matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemuż te wiatry nie wieją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czerne oczy, pod’t’e spat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery Jasio konie miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie fura siana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kośniczki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kośniki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kunie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata temu będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem słuzył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem słuzył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem służył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem służył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery mile od Krakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery mile za Warsawą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery świece się spaliło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czy tylko ten śpiewa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czyja to córa czyja? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czystsza nad słońce oczyszczenia czeka. . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery kunie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtyry kury zapiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtyry razy na ratusie dzwoniono. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 273 160 80/I 343 204 28 182 225 26  – 207 28 152 211 28 323 293 25  – 279 80/I  97  58 27 393 347 80/I  98  59 27  – 311 80/II   – 369 80/II   – 432 28 254 255 26 327 250 25 214  94 25 140  58 25 141  58 80/I  99  61 25 139 58 25 251 109 25 336 151 28 166b 218 28 268 261 28 292 274 28  – 350 25 149  63 25 150  63 27 270 287 26 264 217 27  50 168 Da, choć nie mam korali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da dy, da dyna, woźże mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, i brzęcy woda brzęcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i cerwone jagody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i cóż mnie po roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i czerwone jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i ni maz ci to . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i siwy gołąbeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i trzy dni w domu nie był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i w lesie przy strumyku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, ja chłopiec księzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, Jędrusiu młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  89  54 80/I 125   73 25 541 210 25 544 211 80/I 200 116 80/I  88  54 25 388 173 80/II   – 165 80/I 280 163 80/I  96  58 25 479 195 25 688 245 �126 Incipit Da, Jędrusiu młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, krótkie rózki u poduszki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, łotrzyk ci ja łotrzyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, mój bracie rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, napiłam się troszkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, nie sama, nie sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, owcarze, owcarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, pasłem konie na wygonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, sama ja se, sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, tyda kiedyś jest gajowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, tyś mi miluchna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, u mojej matulinki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, uciekała po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, w świecie ja był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, we świecie ja był, da i był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, wio koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, wyganiaj woły ospała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, za stodołą, za wujową. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Daj mi, Boże, zaprzestać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dajze Boze i zaprzestać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dała matka sera chleba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dałabym ci z chęci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . […] dałabym ci wieniec, dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dały mi się w znaki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dana moja, dana, nie pójdę za pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descek pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk kropi, descyk pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk pada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk pada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk roni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk roni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, zmocy mię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Deszczyk pada, deszczyk kropi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dnia jednego o północy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do Dunaju dróżyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do nieba […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do nory myska do nory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 193 80/I  61  41 25 665 239 80/I 207 120 80/I 235 131 25 539 209 25 414 179 25 664a 239 80/I 140   82 25 543 210 25 667 240 25 441 187 25 109  45 25 664b 239 25  33  13 25 631 231 25 582 219 80/I 147   85 25 144  60 26 240 207 27  34 161 25 526 206 80/I 222 129 25 709 250 80/I 279 163 27 262 283 27 260b 282 28 234 246 28 235 247 25 142a  59 27 261 282 25 142a  59 25 142b  59 80/I 303 181 26 461 311 80/I  90  55 24   – 111 27 136 220 80/I 327 190 26 352 259 80/I   5  11 26  31  81 27   9 128 24  51 146 �127 Incipit Do tego domu wstępujemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego pałacu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego tu domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobra ta mateńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobra woda łabędzieju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobranoc ci, panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobranoc, moja Maryś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrą ja matkę miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobronoc Matce Boski, dobronoc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobry grunt, dobry grunt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobry wieczór, lube dziewcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze gospodarzom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze ludzie ucynili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze to, dobrze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze u ludzi, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dolina, dolina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dolina, dolina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Domyślaj się, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Doputyśmy krązyli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dozynaj zytka, dozynaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożali żytka do odłogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożęliśmy zytko na przyłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożęliśmy żytka na przyłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drewiczowe […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drobny grosek da drobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drogie dziewcze, za czém gonisz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Druzebko starsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Druzynko moja stawaj do koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drzwicki z bylicki miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dudni woda, dudni, dudni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Duszo, duszo […] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwa barany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwa kapłony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzieci troje, a nas dwoje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzień Bożego Narodzenia, weseli ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzień się rozwidniwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyna z niemi pić nie chciała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyna z Nowogroda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, napój mi konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, napój mi konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, niescyrość twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, niescyrość twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno nadobno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24  55 150 80/I   7  12 24  55 151 28 192 228 27  – 397 80/I 112   68 24  91 225 25 169  71 24 150 255 25 553 213 25 741 261 27 336 315 25 464 192 25 247 107 25 450 189 25 147b  62 28 207 237 26 231 200 24  73 204 24  72 204 28  58 113 24  76 207 24  – 207 80/I 260 154 25 365 168 80/I 348 208 24 140 251 26 201 181 26 351 259 25 454 190 80/I 326 189 nlb 27 422 357 28 375 320 27   – 347 27  – 111 25  38  15 25   4   2 28 261 258 25 680 243 27 200a 254 27 200b 255 26 301 239 24 202 295 27 154 227 �128 Incipit tom numer strona Dziewcyno, jedyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  72  27 Dziewcze piękne na urodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   6 349 Dziewczyna z Nowogrodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 261 258 Dziewczyno ładna, da, kochaj mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  86  53 Dziewczyno moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 181 225 Dziewczyno nadobna, do kogoś podobna. . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 122   72 Dziewczyno, zmiłuj się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 546 336 Dziewecko, dziewecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 153 227 Dziewko z Nieporęta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 460 191 Dziewosłębie krzywozębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 126 143 Dziękujemy Panu Bogu po objedzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 147 253 Dziękujemy Panu Bogu, N. P. Maryi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 148 254 Dziękujemy za obiad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 137 147 Dziękuję ci, matko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 272 120 Dziś dzień Herodzie, dziś dzień Bogaczu 24   21   88 Dziś kowalczyk pije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 299 136 Dziwną, dziwną oja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 287 229 Dziwną, dziwną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 223 267 Dziwne cepy z widłami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 310 183 Dziwne cepy z widłami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 337 152 Dziza nowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 161 Ecce panis angelorum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 – 132 Eh, zapłakali młodzi jekruci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 416 290 Ej, była żyła żydówka Ryfka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 355 312 Ej, była żyła żydówka Ryfka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 356 313 Ej, co to za wasiele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  99 127 Ej, cóż tam słychać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 238 248 Ej, dobra temu nocka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  86 149 Ej, dzień bańdzie, nasi swatkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 196 177 Ej, dzień dobry panu ojcu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  85 185 Ej i pij piwko cerwone. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 463 311 Ej, jak to u nas kasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 245 Ej, jechali dwa żałniery z wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 204 236 Ej, lecie lecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 259 215 Ej, lecie, lecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 305 240 Ej, moja ty wdowulu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 464 311 Ej, mój, Jezu co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . 26 104 130 Ej, nam ej czyja to roliczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  19  68 Ej, nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  95 159 Ej, nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 160 Ej, nie załuj, nie załuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 475 315 Ej, o rosie o rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 110 134 Ej, o rosie o rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 166 159 �129 Incipit Ej, ozenił się pan Dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, poleć, poleć, mój koniu wrony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, rozpleciny są . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wy druzeńki, wrone koniki macie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wybieraj się hej wyrządzaj się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wyjdę ja na poleńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wykręćze się, wilku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wysed se pan starosta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, z Podola wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, z Podola wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zar-zyj, zar-zyj, mój wrony koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zawij się moja Marysiu – zawij się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zobacys dziewucha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, ludzie mi ją ganią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, nie chcę chłopa ze wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, nie chodzi kole woza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, powiadają ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wyjdę ja na poleńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Flaki nam się, młoda-panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Florek nieboracek, wlaz na swoją budę . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fora ze dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 399 281 28 139b 192 80/II   – 241 27 418 355 28 111 171 28 175 222 28 216 240 26  84 120 26 337 253 26 387 275 26  – 275 28  68 127 26  – 187 25 160  67 80/I  87  53 80/I 278 163 80/I 142   83 80/I 293 170 80/II   – 425 27  36 24  33 26 155 161 103 156 Gaicek zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  56 152 Gaiku zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  53 149 Garka, garka, garka nowego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 180 Gąska pierze po jezierze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 102 233 Gdy nam zakwitła piękna lelija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   5  58 Gdy się kuma z kumą zejdzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 360 327 Gdy w czystem polu słoneczko świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 736 259 Gdy w czystem polu słoneczko świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 737 259 Gdybyś kumie nie pijoł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 216 Gdzie idziesz Kasieńku tak późno?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 407 285 Gdzie ja jade, to ja jade. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 415 179 Gdzie ja jadę, to ja jadę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  71  46 Gdzie ja pojadę, to ja pojadę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 149 226 Gdzie jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  11   5 Gdzie mi się podziały pożądane gody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 745 263 Gdzie mi się podziały tulipany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 135 56 Gdzie ni (mi) się podziały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 164 237 Gdzie pojedzies? Do ślubu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 164 217 Gdzie rośnie dziewanna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  –  94 Gdzie się Anulu wybierajes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 106 166 �130 Incipit Gdzie to jedziesz, Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieś bywał, gdzieś bywał carny baranie . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się matula. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się nasa panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez to jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez to jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieześ to bywał mój Sewerysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieżeś się gdzieześ isę Jasiu zabawił . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieżeś to bywał czarny baranie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gęsia głowa … da, latka nas przyciskają. . . . . . . . . . . . . . . . . . Gęś pierze na jeziorze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gloria tibi Domine!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała dziewcyna bycki kole cmentarza. . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała gęsi na pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała woły do dąbrowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Godzina, godzina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarze gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarzu drużba, trafia mi się służba . . . . . . . . . . . . . . . . . Górą, górą słonecko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Górą, górą słoniuscko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Graj pastuszku, graj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gre-gre-gre-gory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grunta się stykają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gruszki duze, jabka małe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 449 26  70  23 26 167 160 26 205 182 26 161 158 27 383 340 28 342 304 25 349 158 25 252b 110 25 350 159 80/I 302 180 25 101 232 24   – 324 80/I 243 143 25 208  91 26 442 302 26  29  79 27  66 179 25 326 146 28 112 171 26 203 181 80/I 285 166 24  – 127 80/I 232 138 25 657 237 Heca, heca, kole pieca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 282 164 Hej, bicem konia bicem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 522 329 Hej, da, moja dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 521a 329 Hej, dobranoc panie młody, dobranoc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  68 180 Hej, dobranoc temu domowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  67 179 Hej, dworacek nieboracek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 539 334 Hej, dworacy, hej, dworacy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 567 216 Hej, horosie, horosie! (grosie, grosie)! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 127 180 Hej, już potoczę, potoczę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 175 280 Hej, Mazury, hejże ha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 752 266 Hej, nie stukaj nie pukaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 165 159 Hej, ostrożnie z huzarami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 114 Hej, piorunie trzoskaj we mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  558 214 Hej, pod borem borecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 408 285 Hej, pod borem pod jaworem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 402 350 Hej, posły były. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  33  83 Hej, pójdziemy bracia rzeczki horodzici. . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  40  94 Hej, przez pole, przez szérosieńkie kolęda . . . . . . . . . . . . . . . . 24   41 108 �131 Incipit tom numer strona Hej, siadaj, siadaj, Maryś kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siwy gołąbecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, starego dziada mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, stojała w sadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, wyjrzyjze, córuś moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zabujały białe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zahukali siwe łabędzie po wodzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zakukała kukaweńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zakukała siwa kukaweńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zawracaj od komina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zabujały siwe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, da, prosiemy, panie podczaszy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, hej łabędzie płyn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, hej, hej, weselmy się, radujmy się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, maci, maci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, Mazury, hejże ha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, uwiję ja parę wianków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hejże, dalej do mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Helena z Łukasem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hoc Kujawianie, hoc Mazury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, hola, Jasiu, hola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, wołki, hola, ja nie rano wstała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, chłopcy, hola, dwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop Mazura, hop Mazura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop, hop, hop, hop Mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop, hop, hop, hop Mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hopa hopa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj, bujaj jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj synu naszej ziemi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj, bujaj jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hura chłopcy, hura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huś! flaskę postaw ze nam dobrą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huś! Huś, huś, huś ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 174 271 24 183 287 26 476 315 26 521b 329 28 315 286 27 401 349 25 266 118 28 303 340 28 136 190 80/II   – 416 25  – 297 25 265 117 80/I  42  31 28  44  96 24  32 102 28 121 176 80/I 354 215 28 148 210 28 148 210 80/I 224 130 25 766 291 80/I 150   85 25 756 268 25 379 171 80/II   – 453 28 370 318 25 710 251 25 265 748 25 264 747 25 265 749 28  – 373 28 298 277 25 754 268 28 195 229 25 751 266 26  96 126 26  – 117 I jak zacąn siablecką trząchać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I pan mi się nie spodobał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechał do pani matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechał przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  66  25 25  17   7 25   3   2 26 237 205 26  75 115 27 239 274 �132 Incipit tom numer strona I przyjechał przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 188 227 I przyjechał w podwóreńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 244 250 I przyjechał w podwórze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 325 295 I rozbujał się siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  86  34 I rozbujał się ten siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 117 174 I rozbujał się ten siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  96 191 I wy też państwo młodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 119 I wychodzi panna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 353 324 I wyjechał pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 178  77 I wyjechał pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 293 297 I wysed se pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 337 252 I zabujały siwe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 265 117 I zagruchały siwe gołębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 367 331 Idą do nas wieści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 122 179 Idą wozy za wozami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 278 123 Idą wozy za wozami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 0/II  – 125 Idę sobie w swoją podróż. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  11  82 Idę z wiańcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  50 101 Idzie burzycka (burza), bęńdzie desc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 167 239 Idzie chmura – będzie deszcz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 187 227 Idzie dziewcyna z komory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  96 160 Idzie Kaśka bez wieś drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 100 229 Idzie kobieta tak utęskniona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 348 307 Idzie kobieta ulękniona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 348 307 Idzie Maciek bez wieś drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 377 269 Idzie Maciek przez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 313 284 Idzie panna idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 296 299 Idzie rzecka idzie i nad struzeckami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 159a 214 Idzie rzecka, idzie rzecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 159b 215 Idzie rzeczka, idzie rzeczka idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 159a 214 Idzie stary, idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 223  97 Idzie woda koło młyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 281 125 Idzie woda koło młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 126 Idzie woda od ogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 521 205 Idzie woda z Wysogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 655 236 Idzie zołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 375 336 Idzie żołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 269 119 Idzie żołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 376 336 Idzie żydek drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  18  86 Idziem z wieńcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  73 113 Idziem z wieńcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 228 Idź prec ode mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 209 Idźcie druchny świnią drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 131 184 Idźcie druchny świnią, drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  98 126 �133 Incipit tom numer strona Ja Bernardyn ubogi, nie mam nic własnego . . . . . . . . . . . . . . Ja do Kasi, ty do Kasi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja, Godlewski stary od Fary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja idę drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja Maryni gorzałecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja w domu nie co dzień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja wasz sercem jestem całem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja wychodzę kunie stojom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacyncie święty z famili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadę kolasą, nie wozem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadę od Rudy, dziewczyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadłabym jabłusko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadwiga! A cego? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadzie chłop ze młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadzie, jadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jagody, jagodziny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ci ja pojade. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak dawno na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak do gorzołki, to swachny były . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak do gorzołki, to swachny były . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę dziecię miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę dziecko miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę syna miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłam grzecną panną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłam grzecną panną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u swojej dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u tatusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u tatusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja miałam lat pietnaście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja młodziuchny żenił się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja pójdę z karczmy do dom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja stanę na kobiercu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja szedem od swojej dziewczyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak lecie tak zimie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak mnie bańdzies bijał brzozą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  11  68 80/I  81  51 28  12  68 27 198 253 25 147a  62 25 255 112 26 555 341 25 423 181 27  – 378 24 113 235 80/I  72  46 25 486 197 26 439 301 26 453 308 26 394 278 28 156 213 25 703 249 25 333 149 24 142 251 24 153 258 28 284 271 25 188  83 80/I 191 110 80/I 185 106 28 281 269 28 241 250 24 126 240 27 363 329 28 347 306 28  87 151 80/I 236 140 80/I 203 117 28 242 250 28 321 292 26 218 191 Idźcie drużby świńską drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 305 Idźcie matuś do sieni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  74 114 Idźmy do domu już nam cas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 212 239 Idźta spać, młode państwo, idita spać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 143 149 Idźta spać, młode państwo, idita spać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 247 Idźze ty synowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 332 313 Indyk z sosem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  –  69 Ino ci się zalecają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 127   74 �134 Incipit Jak nas do wojska werbują . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak się będziesz żenił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak się kuma z kumą zejdzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak u pani bywać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak wskazali, tak to prawda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakem ja jechał do dziewcyny swoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakem ja jechał do dziewcyny swoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaki to jałowiec nieładny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaki to jest pociąg diabli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janie! Janie! święty Janie!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janioliku pacholiku oknem zahledajesz . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasienku nadobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasieńku, nie chcesz mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaśku sokole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał chłop do młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał chłop do młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Jasieńko kraj dworu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Jasio od Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał pan na łowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Sobek do Warsęgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Sobek do Warsęgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem ja od swojej kochanki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem z Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem z Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden drugiego pyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden mówi do drugiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden myśliwy cały dzień polował . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden myśliwy cały dzień polował. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden Syn Maryi, co na niebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna baba osalała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna bieda to nie bieda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna drózka do Warsawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna dynia, druga dynia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 274 121 25  75  29 25 429 183 28 296 275 25 605 224 26 322 247 80/II   – 274 26 152 154 25 283 126 24   2 348 26 223 195 26 265 218 80/I 119   71 25  89  35 25  –   4 26 386 274 28 317 288 80/I 215 126 80/I 216 126 80/I 217 126 25  95  38 25  61  23 25  62 23 25  63  23 80/I  29  27 25 347 156 80/II   – 135 28  88 152 80/I  64  43 25 180  78 26 426 296 27 386 341 27 254 280 25 175  75 26 542 335 80/II   – 437 28 brak 128 25 288 129 80/II   – 128 26   1  56 27 156 227 28  – 122 25 367 168 25 451 189 �135 Incipit Jedna dziewcyna jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom 26 Jedna dziewcyna jedna 27 Jedna dziewcyna, jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna lipka w ogródecku, a w sadecku dwie. . . . . . . . . . . . . . Jedna miała dwie, druga miała trzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jednaz ja, jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedynacka’m sobie była, zawdy wesoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedynackam sobie była, zawdy wesoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzcie pasternak, jedzcie kobiety. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Drewicz jedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Drewicz jedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie dziewcyna w cięzką niewolę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia, od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od wiatraka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio przez wieś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio z Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś od Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie Jasiuleniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie kozak z Ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie kozak z Ukrajiny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie pan z dąbrowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie Jasio z wojenki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie nadobny Jasieniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzies Jasiu, jedzies, jedzies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzta koniki trawkę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce gorzalecka nielutowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce gorzałka nie-lutowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce nie do dom, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce’m ja nie twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesionowe kółka dębowa rozwórka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jest tam karcma na dole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ci ja uzar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ja Mazur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ja Mazur bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . numer strona 282 292 354 260 27 281 291 27  60 177 80/I 318 186 28 114 171 27 218 265 27 217 264 28 124 179 25 286 127 25 287 128 27 151 226 27 227 269 25 153  64 25 154  64 25  44  18 26 270 221 27 208 258 28 227 245 25  45  18 25 493 199 27 227 269 27 271 287 26 417 291 27  – 311 26 417 291 80/II   – 292 28 343 304 80/I   4  10 24  12  83 25 177  77 26 394 278 27 180 246 25 489 197 26 116 137 80/II   – 250 26 156 156 80/I 237 140 24 189 290 28 144 193 26 400 281 24  16  84 80/I 267 158 80/I 266 157 �136 Incipit Jestem Mazur z drelichami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeszcze nie było . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeszcze o tym niesłychano . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezdem ja Mazur ślicny bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezu Chryste, panie miły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezu śliczny kwiecie zjawiony na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . Jeździłem ja we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz ja ciebie, dziewce, nie chcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz mi się sprzykrzyło w kawalerskim gronie. . . . . . . . . . . . . Juz się żegnam z tobą, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz słuńce zasło w rogu zapiecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz was żegnam piece, ławy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz-ci wieczór nadchodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już cię żegnam najmilszy Synu Chrystusie. . . . . . . . . . . . . . . . Już głuchej nocy zniknęły cienie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już ja opuscona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi minęło szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi się sprzykszyło?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi wychodzi szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi wychodzi szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już obiad podjedliśmy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już słuńce zasło, je w rogu sieni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już to Bogu chwała, jak me serce pała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już to siódmy roczek idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już tyle razy słońce wracało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już wyjeżdżam, matuleńku, z domu twojego. . . . . . . . . . . . . . Jużci śpiewasz, skowroneczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juże wieczór teraz krótki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 293 133 25 253 111 28 360 315 28 352 310 27  – 375 24  31 101 80/I 104   64 27 194 252 27 216 263 27  26 156 24 152 258 27  79 183 27 122 210 28  28  82 25 733 257 25  82  32 25 73c  29 26 280 225 25 73a  28 25 73b  28 27 120 209 24  – 258 80/I 341 201 26 397 280 80/I 357 218 80/I  27  27 80/I 335 198 24   8 349 Kacmarecko daj mnie piwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 361 328 Kanień na kanieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 321 187 Kapusta kwaśna, ale nie kraśna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 135 147 Kapusta kwaśna, ale nie kraśna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 130 182 Kapustecka w ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 243 208 Kapusteńka w ogródeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 166a 217 Karcmarecko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 389 173 Kasia do Jasia tużyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   3 348 Kasia pierze na jeziorze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 378 270 Kasia po sadzie chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 245 251 Kasieńku, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 186 248 Kaśka wołki [pogoniła]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 308 182 Kaśka za piec, Maciek za nią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 154   87 Kazali mi cepem młócić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 536 333 Kazali mi jechać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 191 228 �137 Incipit Kazali mi kury paść. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi kury paść. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi śpiewać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali: swat bohaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazał hanioł do Betlejem Juda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazał sobie konia siodłać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazała mi mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Każ przynieść wina, mój Grzegorzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się panna w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędy tam jedzies, Jasiu, kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędyześ bywał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędyż idziesz, opalony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy bandzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy do dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja bieg do swego kochania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja był w samodzieli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja była, młodą panieneczką. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja usiędę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy myśliwy cały dzień poluje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy po mnie przyjedziecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 537 209 80/I 289 168 26 444 303 80/I 234 139 28 200 233 26   4  57 25 176  75 25 212  93 25 758  26 80/I 160   92 25 205  90 25 206  91 25 207  91 25 203  90 25 204  90 26 365 265 26 366 265 27 311 306 27 312 307 27 313 307 27 314 307 27 315 307 27 317 308 27 318 308 28  – 214 28 285 271 80/I 161   92 80/I 162   92 80/I 163   93 27 316 307 25   8   4 26 298 236 25 625 229 26 234 204 25   1   1 25   2   1 27 176 244 26 241 208 27 255 280 276 161 80/I 184 105 25 738 259 27 384 340 24 161 264 �138 Incipit Kiedy pójdzies do ogrodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy rola zaorana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy Wisła wezbrała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zakwitnie róża w ogrodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zastukam, zapukam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zastukam, zapukam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym była u matuli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym była u matuli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja był u swojej dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja był u swoji Antolki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja se była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja w karcmie był . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał do swojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał do swojej kochanki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał od swojej Maryni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym miała lat piętnaście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedyś sobie ogrodnicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej brat na wojnę odjeżdżał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej ja jechał od swojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej się zejdziemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiele boru gnał owcarek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiełbasa bez pasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochaj mnie ja ciebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochajze mnie, kochaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochajże mnie, chłopku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochałam się, kochała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochanie, kochanie, komu się dostanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kogó-zeście się radzili . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kogutka nie sprzedam, kogutek mi się przyda. . . . . . . . . . . . . Kole młyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem słonecko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koło dworu topola stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koło Jana, koło Jana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołys ze się kołysko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołysę ja cały dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Komu grają? Niedołędze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konie na most nie chciały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Końmi trzema i czterema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kowalówna z końca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kowała zieziula, kowała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kozuszek barani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kożuszek barani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 593 221 24  –  81 25 764 273 27 381 339 24 151 256 80/II  –  53 26 313 243 80/II   – 272 26 323 247 25 137  57 25 171  73 25 257 113 28 240 249 25 136  57 27 253 279 25 284 126 25 425 182 25 250 109 27 252 279 27   7 121 26 436 300 24  –  55 25 763 273 80/I 124   73 80/I 144   84 28 141 192 80/I 120   72 26 207 182 25 397 175 25   98 226 26 306 240 80/II   – 270 27 111 200 28  – 128 28  39  93 26 551 227 26 550 337 25 604 224 80/I 202 117 24 123 239 80/I 244 143 28  79 146 25  – 181 24  –  47 �139 Incipit Kożuszek barani, capecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacy jadą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiaczek młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowianka Anka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krawcyku, krawcyku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krążyliśmy, krążyli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Księże kanoniku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto mężatki kocha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto pieniążki ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto się w opiekę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto tańcuje a nie umié. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto tylko ma żonę ładną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto zająn to zająn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Który druzba nie wąsół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Który druzba nie wąsół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Któż mnie pocieszy w biedzie i frasunku . . . . . . . . . . . . . . . . . Któż o tej dobie płacze we żłobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku czci Bożej Matuchny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku Dunajowi ku głębokiemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku Dunajowi ku głębokiemu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kujawianie, Kujawianie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kujawianie, Kujawianie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kuje zieziula, kuje siweńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka kuka, Jasio listek pise. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka zakukała i kuje, i kuje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukułecka kuka, Jasio listy pise. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kum z kościoła idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kuma w oknie stała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kumosia kumosi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kupało u Jana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kwiat studni idzie do nas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lauda Sion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leciały gąsecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lecieu oroł ponad morom, taj stau hołosici. . . . . . . . . . . . . . . Leć głosie po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leć głosie po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ledwo raz siekierą rąbnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ledwom miała lat szesnaście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lepsa ja Jasiu niźli ty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Letieu oroł po nad morom, taj stau hołositi. . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 333 195nlb 24   4  80 25 723 254 25 694 247 25 707 250 28   8  67 25 332 149 24   71 203 25 456 190 25 700 248 25 735 258 24  – 181 25 384 172 28   9  67 27  51 170 26  85 120 80/II   – 232 28  62 123 28  27  73 24  – 135 24   4 348 24   5 349 25 607 225 80/I 270 159 28  70 128 80/I 305 181 80/I 192 110 80/I 115   69 25 108  44 28 311 283 25 256 113 26  – 332 28  – 347 24  – 328 27  – 26 456 28  – 27 246 27 247 26 481 25 284 27 268 28  – 132 309 359 276 276 316 126 285 359 �140 Incipit Lezy stary na pierzynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leży, leży Jezus malusieńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lulu mój malutki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łetiw oreł po nad morem, taj stau hołosyty . . . . . . . . . . . . . . Maciek idzie prosto drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Majtek ubogi puścił się na morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Majtek ubogi puścił się na morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam gitarę w ręku, romans na stoliku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam gołębia przyjaciela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam ja męza kochanego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mamy przyjaciela Chrysta Zbawiciela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marsz, marsz Agronomia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryja Magdalena w świecie się kochała. . . . . . . . . . . . . . . . . Maryja Panna Elżbietę nawiedza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryna mi chłopcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marysiu weź wianek w dłonie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryś, Maryś, pojedziemy na Ruś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mas dziewcyno wianek?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Masz mnie kochać, kochaj stale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mateńka zieziuleńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matka córce kurę dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko moja, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, moja matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko, matulu moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko moja, matulu moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko pierwsego rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko niebieskiego Pana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matula mi przykazała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matula mnie przysłała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulenku, dobrodziko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matuleńku dobrodziko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matuleńku, tatuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur i to bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur, Mazur bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur, Mazur bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur srodze bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 25 590 27   1 26 547 28  – strona 221 115 336 359 25 100 230 24   8  82 80/I 346 206 80/I 338 199 28 257 257 26 383 272 28  25  73 25 765 274 26 556 341 28  – 350 25 391 174 26 180 165 25 611 225 26 514a 326 25 145  61 28 118 174 25 618 228 27 372 335 26  – 354 26 286 229 26 287 230 26 283 227 24  70 189 25  – 301 25 650 235 80/I 134   79 26 284 227 27 152 226 26 324 248 26 184 167 80/II   – 257 80/I  45  32 26 425 295 27 387 342 27 390 345 26 424 295 27 388 344 27 389 344 �141 Incipit Mazur Mazureczce niecnotę wypłatał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur-ci ja, Mazur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazurek się napił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazurowie mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba babuleńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba babuleńka swoje stare grosze . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba żaka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała babula koziołka swojego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała kokoszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała matka łysą krowę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała matulinka siedem córek razem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem dziewcząt osiemnaście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem ja trzewiki sakowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem ja trzewiki sakowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, miesiąc grzeje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, słońce grzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, słońce grzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwiema góreckoma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma domostwami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma domostwoma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamieniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamieniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamienioma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Minął, Kachno, czas pieszczoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młoda dziewcyna, młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młoda dziewcyna, młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młodość moja, młodość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młody panie, daj na stangę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młody panie, daj na stangę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Modre ocki mamy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moi mili żołnierze, dajcie pokój domowi. . . . . . . . . . . . . . . . . Moja dziewczyna robocza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Jagienko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja kochaneczka, da, utonęna w studni. . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Marynia robotna była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Marysiu, młodoś się zawiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja matka memu ojcu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 314 185 28  – 286 80/I 313 184 24  – 319 25 330 148 25 227   99 25 744 262 26  95 125 80/I 304 181 25 666 239 24  14  83 25 673 241 27 392 246 80/II   – 383 80/I  49  33 26 291 231 26 292 231 26 376 269 80/I 197 114 25 222  97 25 220  96 25 221  96 25 220  96 25 173  74 25  27  11 26 344 257 26 345 257 26 346 257 27 288 294 27 289 295 25  – 300 28 295 275 80/II   – 438 25 552 212 26 125 142 80/II   – 242 25 557 214 28  14  70 80/I 290 169 27 201 255 80/I 239 141 25 324 145 26 212 188 26 529 331 �142 Incipit tom numer strona Moja matko, daj mi córkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 485 317 Moja matuleńka siedem córek miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 446 304 Moja matulu, moja kochana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 170  72 Moja matuś bardzo dziwna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 430 183 Moja miła cépka nima. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 113 200 Moja zona z rokiciny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 551 212 Moje bziałecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 202 256 Moje druchny, idźcie prec! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 112 200 Moje druzeńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  82 147 Moje dziewczę, co ci powiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 465 192 Moje dziewczę, moje złoto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 142 222 Moje dziewczę, nie lamentuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 467 312 Moje dziewcze, nie lamentuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 316 186 Moje dziewcze, radabyś mi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 461 191 Moje dziewczę, trząchnij sobą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 132 219 Moje konie, moja brycka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 670 241 Mospanowie gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  47 167 Mospanowie gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  46 167 Mości państwo gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 285 Mój Boże, deszcz pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 545 335 Mój Jasiniecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 300 238 Mój Józiuleńku, weź ty mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 276 289 Mój kielisku, mój kochany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 260 114 Mój mocny Boże, mój mąż mnie bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 146 151 Mój ty wianku lewendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 137 190 Mój wianecku lawendowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  74 181 Mój wianecku z białej rózy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  39 163 Mój wianeczku lawendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 151 211 Mój wianusku lawendowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 168 219 Mówiłam ja, Kasiu, tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 565 215 Mówiłam ja tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 130   76 Mucha tańcowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 423 357 Muzykancie z krzywą gębą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 436 185 My po piepry lub safrany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 123 179 My tu przyjechali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 365 330 My w te progi wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  32  81 Myślałeś gospodarzu, ze mas syna króla . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 229 Myśliwy […] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 263 155 Na badylu mi się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Bugu, na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na cém bande spał, Kasinku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na cem będę spał, Kasinku Na cóżeś mnie, matuleńko, za mąż wydała 26 549 26 249 26 169 80/II   – 27 118 337 277 161 253 207 �143 Incipit tom numer strona Na dolinie, przy olszynie 25 742 261 Na dworzu desc pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 288 272 Na dzwonnicy kłębek nici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 258 281 Na górze, na górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  31  12 Na Judzkich dolinach paszą pastuszkowie. . . . . . . . . . . . . . . . 27   2 116 Na kapuście drobne liście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 579 218 Na kapuście duze liście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 472 194 Na kobyle woził dyle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 522 206 Na kościele gałka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 146  61 Na kościele gałka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  –  97 Na kościele kawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  –  97 Na królewskim objedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 117 137 Na Kujawy, psie kulawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 455 190 Na Kujawy, psie kulawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 272 160 Na majowej rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 194 229 Na mej matki roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 346 320 Na Mostowej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 196  87 Na moście Chroście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 358 314 Na około izba, w koło piec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 191 291 Na onej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  29  12 Na onej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  90  35 Na onej górze stoją rycerze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  51  34 Na onem bagnie diabeł babę gnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 490 319 Na piasecku młynecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 102  42 Na piasecku młynecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 103  42 Na Podolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 246 107 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 245 106 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 348 322 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 349 323 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 320 291 Na Podolu wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 221 129 Na Podolu, w cystem polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 388 276 Na polu sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 250 278 Na polu sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 134 189 Na polu wierzba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  26  11 Na polu wierzba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 254 212 Na polu wirzbo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  25  11 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 255 213 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 256 213 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 257 214 Na polu wiśnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 278 268 Na progu stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 312 284 Na przykaźnym mieście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 432 364 Na Słupińskiem polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 341 255 �144 Incipit Na stołecku siedziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na suchym dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na suchym dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na środku pola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tej górze mogiła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na ten grosecek orano orano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na to Pan Bóg dał niedzielę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tobi neboże . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tutejsej grobli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warsawskiej ulicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warszawskiej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warszawskiej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na wojenkę nakazali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na wysokiej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Zaleskim polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na zielonej łące. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na zielonej łące tulipan opada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na żałość, na żałość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nad jeziorem lipka stała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nad przewozem stała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nadobna Kasiuleńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najechało hościku, pełny dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najechało troje swatkowie, sto ludu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najjaśniejszy król śmierci się nie boji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa Panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa Panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsza Panna anielska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najwiecy jaskółki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nam Zbawiciel się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Namówziłbym kamień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Napatrzcie się panny i panowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodzenie Chrystusowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodził się w Betlejemskim żłobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodził się Zbawiciel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nas(z) gajik zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa gospodyni dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa karcmarecka dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa Marysia nasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa Marysia robotna była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasemu panu cepy biją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasiał grosku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 105 198 25 138  57 28 303 279 26  81 119 24  13  83 26 208 184 25 746 264 28  – 354 28 305 280 25 197  87 25 194  86 25 195  86 80/I 257 152 26 266 219 25 711 251 25 107  44 80/I 109   67 25 435 184 24  46 142 27 341 318 28  85 148 28 199 233 26 228 197 28  15  70 26  42  95 26  78 117 80/II   – 229 26 289 230 26 414 289 80/I 331 193 25 721 253 27 420 356 27 134 219 80/I  57  38 28   3  65 26  12  62 25 334 150 24  52 148 26 410a 287 26 410a 287 24 154 259 27 415 354 24  74 205 27  65 179 �145 Incipit Nasieję ja drobnyj rutki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasieliście groszku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasieliśmy grosku na przyłozku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasz gajiczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasz maik zielony, pięknie ustrojony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza karczmareczka dobrze sobie żyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza Marynia robotna była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza wiara birbantowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Naści tobie pani matko zasługi moje!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nawariła, napekła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chodi Hryciu na weczorniciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chodi Hryciu na weczorniciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chody Hryciu na weczernycu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Né płacze Jadamko, ne płacze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne płacze Michałko (przypuśćmy), ne płacze. . . . . . . . . . . . . Ni ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni ma-ci to ni ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni mas dziewcyny na rozpleciny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni maz tego na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie badę ja roli orał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie będę ja pasła tego bydła z miasta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie będzies ze mną chłopie ze wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie było dobrze w nasej wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie bywaj tu, nie postój tu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie chcę Warsawianki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie chciała dziewczyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dla tego deptała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dobrą ja mamulinkę miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dobrą ja matulejkę miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj się Stasiu we mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj w południe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj w południe, hej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie ma Marysia matuli, posła Bogu słuzyć. . . . . . . . . . . . . . . . Nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mam nic tylko bicz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas tego na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pójdę ja grabić siana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pójdę ja na pańską wieś`. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pude ja na jabka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie siedź-i bokom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie siedźze, Marysiu, bokiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27  42 164 24  – 284 27  32 160 24  57 154 80/I   6  11 80/I 229 135 25 325 146 25 762 272 26 356 260 80/I 323 188 28  – 372 28  – 373 25  – 274 28 101 163 28  – 375 26  55 104 26 380 271 24  – 245 24 130 246 26  54 104 28 364 317 80/I 317 186 25 492 198 25 584 219 27 184 248 25  74  29 26 499 321 26 126cd. 143 28 310 283 26 382 272 25 603 224 26 502 322 80/I 116 70 26 202 181 27 106 198 25 708 250 24 130 246 28  93 158 27  86 186 25 387 172 25 549 212 25 546 211 28  73 133 26 232 200 �146 Incipit Nie stawiaj konika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie stawiaj konika u podwórza mego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie trzeba nam świeców. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie tylko te sady kwitną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie tylo ci obłapiają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie uważaj, Józiu, na to . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wies, panie, co ja wiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wsystkie ksiatuski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj owcarecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owczareńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, [owczareńku]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owczareczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wypił, nie wypił, a jesce ostawił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie zagram juz nikomu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie zamykaj, matko, wrót. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie żałuj se, moja Kasińku, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie żałuj se, Kasiu, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niebo ziemia świat i morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech będzie Bóg nasz pochwalony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech nam grosek odkryje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech się wam rodzi pszenica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj każdy rześko hasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj każdy rześko hasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj ruta w ogniu trzeszcze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj ruta w ogniu trzeszczy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko miastecka pół mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko miasteczka pół mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko rzecka rzecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko rzecka rzecki, Piórkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niepojęte dary dla nas daje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nieprawdę, moje swacheńki, gadacie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęsna, niescęsna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa Anuś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa dola za munz zabraniają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa godzinecka tam była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe pod-swywodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe te pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe te pokoje, ach jej, jej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwy ganecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 430 28 243 250 28 119 174 28 247 252 80/I 143   84 25 485 196 27 320 309 27 273 288 25 143 143 25 316 142 26 432 299 26 433 299 26 434 300 26 435 300 28 368 318 80/I 286 166 80/I 196 114 24 114 235 26 525 330 27 147 225 26 173 163 80/I  34  30 28  33  90 26 560 343 26  – 160 26  –  72 25 755 268 80/I 245 144 24   7 349 27 13 135 28  47  98 28 179 223 80/I 241 142 80/I  60  41 28   5  66 26  – 154 24  45 142 25 187b  82 25  76  30 28 169 219 25 121  50 25 192  84 27 308 305 28 283 271 �147 Incipit tom numer strona Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 189  83 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 190  84 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 191  84 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 360 263 Niesiem rosół z gajdokami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 160 263 Niesiemy jałowiec, Kasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 151 154 Nieskończona, najśliczniejsza, Jezu miłości. . . . . . . . . . . . . . . 28  35  90 Nieszczęśliwa […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 301 180 Niewidziana, niesłychana dochodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  16  70 Niewola me z karcmy pędzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 412 179 Niewola mnie ozeniła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 520 205 Nikomu się nie dziwuję. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 265 284 Nocki nie spała, piórka dzierała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 142 149 Nocki nie spała, piórka dzierała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 246 Nowa jutrzenko kraju sarmackiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 382 Nuz my pastuskowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  35 105 O bida mi z tą kokosą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 465 312 O Boże Boże co mnie mąż bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 189 169 O da, da, o dana! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 242 O dla Boga, co poradzę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 669 240 O dla Boga, co takiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 135 190 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 114  47 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 115  47 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 117  48 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 80/II  –  94 O Gospodze uwielbiona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 104 197 O huzary, huzary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 282 125 O jesceśmy nie słyseli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 422 181 O już cas, moja dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 145 O już to precz, moja Kasiu, już to precz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 182 286 O la Boga boli głowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 315 244 O la Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . . 80/I  26  24 O Matko Boska Gidelska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 330 192 O mój Boze, mój jedyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 458 191 O mój Boże, o mój Boże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  26  75 O mój Jasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   – 236 O mój Jasieńku, czemuś nie przybył?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 14b 136 O mój Jasiu, mój jedyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 595 222 O pamiętaj, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 210 238 O Panno patronko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  11 130 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  45  98 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  89 122 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  60 107 �148 Incipit O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O rosie, po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O samy Warsawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O siódmej godzinie, tam dziewcyna chynie. . . . . . . . . . . . . . . O ty, dziewcyno, ładna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obarecek osicyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obiecał mi wcale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obiecała dać na wale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Objechał Jasieniek wszystkie ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oblokę kontus, oblokę zupan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oby mój ten był tak wielki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od górza nasa druzyna – od górza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od granic gdzie żył Lech. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od granic gdzie żył Lech. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Krakowa carna chmura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od onej góry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od samej Warszaway . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od synkarki do Marcina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od terema do terema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od terema do terema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Warszawy do Krakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oddaj ćtyry dydki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwieźze mnie zkądeś mnie wzion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwróć bydła od stawidła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ognia, ognia, ognia na kómin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ognia, ognia, ognia na komin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bez uwagi mąz zonę bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, biada biada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bida moja, bida jesce gorsa ma być. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bidna ja sierotecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, biedaz mnie bieda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bierze mnie tęsknica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bodaj cie hultaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bracia moji, bracia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bylica, bylica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu nieboże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu niedowarzony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu, pachnące ziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu, ty rozbójniku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 128 216 80/II   – 232 27  97 192 25 693 247 27 301 301 25 531 208 25 404 177 26 457 310 80/II   – 127 28  – 266 27 344 320 28  – 374 24 146 253 25 760 271 25 761 272 24 102 230 26 106 132 25 275 121 26  – 77 24   5 81 26  – 368 25 279 123 27   8 127 25 497 200 25 508 202 26 158 157 80/II   – 251 27 103 194 25   98 225 26 516 327 26 470 313 26 385 273 25 500 200 25 375 170 26 518 328 25  46  18 24 115 236 24  94 226 26 134 146 26  68 110 80/II  –  49 27  80 183 24 206 297 26 164 159 �149 Incipit Oj, chociaż ci ja zaprząg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cicho Anuś, nie płac. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ciemna nocka idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, co tez to teraz za lata nastają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, co to tu za wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cóz mi to za uciecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cy ja niescęśliwy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cyś się w piecu uląg. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, czego płaczesz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, czego płaczesz, moja dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, da powiedziałaś, mała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dana moja dana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dana, moja dana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj dana, data, dana!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, depce konik, depce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, do kościoła przyszła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobra moja główka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobry nasz pan, dobry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobrze temu dobrze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dolina, dolina, da, przy dolinie glina. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dudni woda, dudni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewczyna drobno skacze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewcyno, mój koralu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewcyny, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziwują się ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, gdzie tam jedziesz, Maćku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, gorzałecko złoto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, holuj Jaśku, holuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i ciemna nocka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i u naszego pana, da, i zielona podłoga. . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i w kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i wio koniki na most . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i wziąneś mi wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadąż, jadą, w kolasach jadą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadłabym jabłuska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadłabym jabłuszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jak to u nas kasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jana jęła się jana, da tego dworzanina. . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jaworze, jaworze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jechali dwa żołniery z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedne konie na most. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 509 202 25 395 175 25 401 176 80/I 231 137 25 523 206 25 507 202 25 444 188 25 368 168 26  – 238 27 14a 135 25 165  69 25 510 203 26 488 318 25 brak 298 26  – 309 80/I 325 188 25 403 177 80/I 284 165 25 634 232 80/I  92  55 25 668 240 25 371 169 25 517 204 25 658 237 80/I 190 109 25 476 194 26 479 316 26 511 325 25 348 156 25 405 177 25 381 171 80/I 199 116 80/I   8  13 80/I 164   93 80/I  76  48 25 542 210 24 124 239 25 477 195 80/I  82  51 26 136 147 26 460 310 25 518 205 28 204 235 26 501 322 �150 Incipit Oj, jedzie pan, jedzie pan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedzie wóz na przewóz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedzie wóz na przewóz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jesce, jesce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kalino, malino. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiedy ja bendę do ślubu stawała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiedy ja sed bez bór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiej wyjdę na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kołem, kołem, kołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kołem, kołem, słonecko chodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, konie rżały, nic nie miały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu, zróbże mi kłódeczkę. . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lata moje, lata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lato, lato, lato gorące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lato, lato, słońce gorące. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lecie, lecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ludzie mi ją ganią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko moja, matko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko, matko, matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko, matko, matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matulu, oj, matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, Mazur, Mazureczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja Marysiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja matulecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja matulecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moje kompanecki, da, cóz wy mnie zycycie. . . . . . . . . . . . Oj, mój wionku lawendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, myślałaś dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, na wysokiem drzewie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, na zapiecku stała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, napijmy się wujku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nasa karcmarecka dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nasza, nasza, nasza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ni mas tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie bij mnie, Jasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie bójze się, nie bój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie chodź kiele woza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie daj mnie, matulu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie kochoj dworaka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie masci to, nie mas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 393 174 25 475 194 80/I 156   89 26 153 155 25 545 211 27 159 232 25 638 232 25 580 219 26  57 105 80/I   9  16 25 374 170 26 170 162 25 674 242 80/I  46  32 26 462 311 80/II   – 300 26 486 318 27 203 256 25  28  11 26 260 216 26 526 330 25 240 105 26 285 228 26  – 228 26 468 313 80/I 315 185 27 187 249 80/I 178   99 80/I 179 100 27  18 151 27 130 218 25 554 213 25 396 175 80/I 242 142 25 463 192 26 410b 288 24 177 281 26 101 129 25 402 176 25 406 177 26 514b 326 26 469 313 25 420 180 25 426 182 �151 Incipit Oj, nie mój konik, nie mój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie płacz, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie przez taki dunaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie przez takie dunaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie tego, nie tego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie widzis-ze, Kasiu, da, tę wysoką wieżę. . . . . . . . . . . . . . Oj, nie wies ty, bracisku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nigdy ci, Marysiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ni mas co to, ni mas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nocka wedle nocki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, obiecała syr dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ola kole pola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, orać chłopie, orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, owce moje, owce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, padnijze, dziewcyno, swoji matuli do nóg . . . . . . . . . . . . . Oj, pani, moja pani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płakała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płakała ja wcora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płynie krypka, płynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pocozeście przyśli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pod borem piełła len. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pognała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedzies, pojedzies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedź, Jasiu, pojedź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedź, Jasiu, pojedź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, posed by ja, posed. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, postatnico, pofolguj, pofolguj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, potoczę ja, potoczę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, powiedziałaś, Kasinko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, poznać, poznać, chtóry młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, prawdę ptasek mówi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, proś Boga, dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pszeniczka, pszenicuszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, przypłynęli siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pstatnico pofolguj, pofolguj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, Puławy, Puławy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rekruci pijecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rozpleciny są. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ruch chłopcy na wodę, bo woda maleje. . . . . . . . . . . . . . . Oj, ruta, moja ruta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycy wół, rycy wół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ryczały, buczały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycały moje bysie rycały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 458 310 27  33 160 25 598 222 25 637 232 24  – 262 24 201 295 25 486 197 26 335 252 26 411 288 80/I 198 115 25 671 241 25 469 193 25 602 223 26 503 322 80/I  10  16 26 517 327 27 374 335 26 186 168 25 446 188 26 515 326 25 370 169 26 508 324 25 440 186 25 492 198 26 120 140 26 507 324 28   53 105 24 176 280 80/I 177   99 26  87 121 25 534 208 26 534 333 27  16 142 25   3   1 27 369 333 28  53 105 26 509 324 26 478 316 80/II   – 242 25 377 170 80/I 176   98 80/I 138   82 80/I 137   81 27 397 348 �152 Incipit Oj, rycały, bucały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycą wołki rycą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sakłakowe buty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sama ja, sama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sama ja se, sama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj, Maryś kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj, Maryś, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj na wóz, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siasta siasta, dziewcyna z miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siekierecka to nie toporzysko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja, Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sirota ja po ojcu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siwy koń, siwy koń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, słuzba słuzba niescęśliwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sporzioł na słonecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stangrycie, stangrycie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stary ja, stary, ale nie narobiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stuliny, stuliny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stuliny, stuliny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szanuj-ze mnie, szanuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szczerze-m ja Panu Bogu służyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szewskiej córki nie chcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewają słowicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajcie, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajcie, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajze, słowiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, tam komar z dębu spad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, tam w sadecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, trzeba jej, trzeba jej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, trzewicek mi się zdarł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mnie je tych śpiewek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mojej dziewczyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, uboga ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, utonął popielarcyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w lesie i w olsynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w lesie, w lesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wianeczku z białej róży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 443 187 25 609 225 25 643 234 27 377 336 26 493 320 26  79 118 80/I  40  31 28 108 167 26  72 113 25 623 229 25 601 223 80/I 210 122 26 510 324 80/I 175   98 25 536 209 27 280 291 25 442 187 80/I 283 165 80/I 131   77 26 145 151 80/II   – 248 25 392 174 24 181 285 80/I 139   82 25  58  22 26 518/5 328 80/II   – 309 25  59  22 25 344 155 25  80  31 27 165 238 25 555 213 25 376 170 25 516 204 80/I  70  45 25 644 234 25 591 221 25 498 200 25 431 183 80/I 157   89 24 190 290 24  88 223 80/II   – 301 80/I  75  47 �153 Incipit Oj, wianku ty mój, wianku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, widzisz, ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wolałby ja, wolał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołałem, wołałem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołki moje, wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołyż moje, taj połowyje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wsystko mi się widzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wszystko mi się widzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wycion konik wycion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyjrzyjze, córko moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyleć wyleć, raby pstry sokole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyrżyta, pacholicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wywijał mój konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, z wysokiego mostu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za nic mi to za nic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za nic mi to za nic. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za wodą, za wodą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabili, zabili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabili, zabili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabujały białe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zagrajze mi, zagraj, da, muzykancie . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zakukała kukawecka za borem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zarżyj, zarżyj, wrony konicku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zasło słońce, zasło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała cyje to konicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby nie Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zebym cię nie lubił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zebym ja miała taką mocną wolą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ziele, ziele co nigdy nie znane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, złapałeś mnie złapał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, żeby to Pan Bóg dał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, żebym ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojce nas, w Wierzbowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec bije matka bije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec bije, matka bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec pomar, matka także . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojechał Jasienek wszystkie ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze dana, ojze jesce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, gospodyni nasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 489 318 80/I  83  52 25 505 201 25 583 219 80/I  78  49 25 589 221 26 121 140 80/I 187 108 28  – 373 25 394 175 80/I 274 161 25 481 196 25 315 142 28  52 104 25   7   4 26 108 133 26 501 322 25 513 203 25 470 193 25 642 233 24 116 236 26 477 315 27 368 332 25 599 223 27  71 180 27  87 186 25 511 203 25 679 243 25 503 201 26 171 162 26 487 318 26 495 320 28 353 311 27 358 326 25 495 199 25 532 208 27 291 296 26  –  76 26 512 325 80/I 209 121 27 342 318 28 276 266 25 409 178 26 496 320 �154 Incipit Ojze, matko moja, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ocy moje, ocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, powiedziałaś mała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, zono moja, zono . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ojze, na dunaju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ojze, ozje dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oli, daliby, kazali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . On idzie drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona pasła bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona pasła byczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona wysła i wyjrzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Opasali mnie fartuskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oryl pije, oryl traci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oryl pije, oryl traci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orze Jandruś orze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osa, osa, zimna rosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osa, osa, zimna rosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otóż to ja panem,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, matko, dom, dom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, pani, szerokie wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, panie, nowe wierzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otworzcie nam tu séroko wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz, matulu, te nowe drzwicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz, matulu, te nowe wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz nam, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz nam, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórzcie nam szerokie wierzeje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz-ze mi, otwórz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Owcarecek na polecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Owo ja Mazur sumno bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozenię się, ozenię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozenił się pan majstrowic. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się, niewola moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się tu na spół z płacem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się, moja niewola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, fajt majt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, fajt majt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, sacher macher . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się sajdak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się sajdak, majdak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniła matka syna po niewoli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się na poły z płaczem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się tam na Podolu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 471 193 24 110 234 25 660 238 25 166  70 25 408 178 25 462 192 25 416 179 80/I 172   96 27 199 254 25 438 186 27 408 352 28 158 214 27 306 304 80/I 264 156 26 505 323 26 268 220 26 263 217 26  – 217 27 364 329 27 140 222 28  61 115 28  56 108 24  79 209 26 206 182 26 215 189 26 133 146 80/II   – 244 26  38  88 25  34  13 25 661 238 25 291 130 80/I 153   87 27 339 317 25 236 103 25 432 183 26 384 273 25 238 104 80/II   – 118 25 237 103 80/II   – 441 28 307 282 28  67 126 27 338 316 80/I 205 119 �155 Incipit Ożeniłem się tam na Podolu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się, to chwała Bogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się tu na Mazowsu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się więc na Mazowszu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pan z nieba i z łona Ojca przychodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pani matko, dobrodzijko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pani matko, nie załujze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panie ojce, pani matko, prosiemy wsystkich. . . . . . . . . . . . . . Panie ojcze, siodłaj konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panie młody, nie bundź taki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panna młoda idzie w pląsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panna rybki gotowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panom pałace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku kiepska siecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku wstałbyś do dnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku zadundały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobeczek […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pas’em ja woły, wedle stodoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasł gałgan bydło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasł Jasinko konie, a Marysia wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła dziewcyna owce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła Helka bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła Kasieńka konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasterka szłynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła panna pawia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła, pasła pasterecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasturze na górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pastuszkowie bracia mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśli pasterze woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśli pasterze woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśliśmy owiecki pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pędzą, pędzą, matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piaskarz jestem swego rodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pieje ludzie haraleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pielim piepiórkę przy odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwse kury zapiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwsi kurzy zapiali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna Dorotko, wartaś ręki króla. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna nasza Polska cała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna nasza Polska cała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pięknam była chwała Bogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękny kwiatek z róży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 25 235 27 337 26  49 24 127 strona 102 316 100 241 28  22  72 27 143 223 24  – 262 24 105 231 28 197 230 24  – 263 26 150 153 26 338 254 27 430 362 25 615 227 27 409 352 25 577 218 26 454 309 80/I 300 179 27  – 344 25 234 102 80/I  79  49 28 293 274 26 443 302 25 182  79 27 302 302 80/II  –  84 80/I   – 109 27 404 350 24  27  99 25  10  61 80/II  –  18 24 36 106 26 430 298 24   2  79 28 201 233 27  15 140 24 207 297 27  84 185 28  10  68 80/I 352 213 80/I 353 214 28 309 283 80/I 132   77 �156 Incipit Pijał ci ja, bande pijać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piję ci ja, piję. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płaczą dzieci, płacze żona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płakała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płyną gąski po dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie kacor po olsynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie rybka, płynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie rybka, płynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie woda po dębinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pływała rybka, rybecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pływały rybki, rybecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po całym świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po co ześ mnie brał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po co ześ mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, moja matko, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matko, moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matulinku, za mąz wydała . . . . . . . . . . . . . . . Po cóżeście przyjechali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po cóżeście, matuleczku, za mąz wydali. . . . . . . . . . . . . . . . . . Po majowej rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po rynecku chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po stracie Heroda, westchnijmy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po tak miłej zabawie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po żołniersku stać na wale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pobłogosław, moja matulu, na drogę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem carna chmara. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem na murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem na murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem, pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem rola, na nij tumpola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna gorzała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna gorzała, pod nią dziewczyna. . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna stajała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 494 320 26 520 328 27  – 100 26 540 334 28  –  96 26 548 336 26  66 110 26  67 110 27 230 270 80/II   – 252 26 168 161 28  32  89 25  19   8 25 116  47 80/I  18  20 27  91 188 80/I  19  21 80/I  44  31 25 113  46 26 176 164 25 112  45 26 154 155 80/I  21  22 26 245 209 25 163  68 28  21  71 80/I 334 197nlb 25 285 127 26  – 173 25 183  79 80/I 173   97 26 373 268 27  56 175 27 160 234 80/I 183 104 26 349 258 24 187 290 27 139 221 24  82 221 80/I  12  17 24 111 234 26 178 165 80/I  39  31 24 106b 232 �157 Incipit Pod borem sosna stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia gorzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia gorzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod dworem na murawce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Jadamową miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod okienkiem zieleni się trowka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod okienkiem, pod okienkiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Pułtuskiem, pod miasteczkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Warsawą carna rola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym dębem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym dębem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym jaworem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podaj, matulu, grzebienia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podajcie nam miec, miec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podobno ty, Marysieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podziękujcie swatowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognał Jasio woły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała wołecki do dąbrowecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała woły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja do Łowica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja na Włocławek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja za Włocławek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał Jaś, pojechał Jaś do kościoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał myśliwy po polu polując. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał pan na łowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał pan na łowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechałem do Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechałem do Warszawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24 106a 231 27 139 222 27  93 189 24 198 294 80/I  11  17 27  38 162 24 199 294 25 111  45 24 166 268 25  22   9 25  23  10 25  24  10 24  82 220 27 405 351 25 184  80 25   65   24 80/I  93  56 80/I 351 212 26  63 108 25 106   44 25 105  43 25 218  95 26 199 178 26 222 195 25 158  66 28 128 181 28 246 251 25 167  70 28 273 264 28 274 265 80/II   – 297 80/I 169   94 25 494 199 25 585 220 80/I  80  50 26 393 277 28 350 309 80/I 225 131 28 327 296 26 532 332 80/I 269 159 25 189 129 25 290 129 26 423 295 �158 Incipit Pojedziemy na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów, na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy se z syneckiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedź Jasiu, pojedź. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmał bajko sojku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmij mie, Jasiu, pojmij mię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmijze mnie, Jasiu, Jasiulecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokłoni się Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokłoni się Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polak Węgier dwa bratanki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poleju, poleju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polska korono, co słychać o tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161Polska korono, co słychać o tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pono to ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boze, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj Boże, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boże, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poruchaj się, matuleńku, toć się poruchaj. . . . . . . . . . . . . . . . . Porzuć ojca matkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posadzę ja jabłoneckę przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed Jasio rano do lasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed Jaś do roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed mysliwiec na gaj na zające. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed wilcek na góreckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poslijcie mi matulińku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła baba po popiół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Doda do ogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła dziewcyna ku ogródkowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Kasieńka w koło stoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Kasińka do sadu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła mucha po wodę do zimnego zdroju. . . . . . . . . . . . . . . . Posła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła na kwiatki bojąc się matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła na kwiatki bojąc się matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła sierotecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posło dwóch braci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie panienki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie, dziewcząteczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie, posłuchace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły były dwie panienecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły były dwie panienki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły druchny wilcą drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posprzedała krowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 385 341 80/I 262 155 25 329 148 28 177 223 28 371 319 27 277 290 26 334 252 26 227 197 26 226 197 24   9  82 27  19 152 25 356 25 357 162 25 159  66 25  97  39 25  98  40 28 139a 191 80/I 195 112 26 217 190 28 259 257 28  46  97 25 341 153 28 258 257 26 422 294 27  84 184 25 211  93 26 541 334 26 492 319 24 158 261 28 163 216 26 149 152 25 343 154 27 424 358 26 174 163 27 88 186 26 563 345 25  48  19 26 359 262 80/I 182 102 26  27  77 24  64 179 24  64 179 26 114 136 25 722 253 �159 Incipit Postrzeż się z rozumu obrany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszedł Jasieńko Lwowa dobywać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła dzieweczka do ogródeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła Kasia po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła na wsiny sprasać rodziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła na wsiny sprasać rodziny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panienka w gęste jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła sierotecka po świecie tułając. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszły druchny swoją drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pośli myśliwi po polu polują. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocę ja, potocę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocę ja swój wianecek po stole, po stole. . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Kasiula. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Marysia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Marysia swój wianek do matki . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła swój wiánek do matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła wianusek po stole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potoc-ze się wionecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potoczyła Marysia swój wianeczek po stole. . . . . . . . . . . . . . . Powiedz, Kasiu, raz, komu rąckę das. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedz mi, dziewczyno, powiedz mi jedyno . . . . . . . . . . . . . Powiedzcie, pasterze mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzcież nam, bracia mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedziała klucnica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzieli ojciec, mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzioła synkarka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzże mi, powiedz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstał stary rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstań, Dawidzie, cymprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstań, Dawidzie, czémprędzej, lutnić wesoło. . . . . . . . . . . Powstańcie panowie, powstańcie swatowie. . . . . . . . . . . . . . . Poznęliśmy żyto, pożniemy i jarkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pożegnaj domowe progi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pożywajcie śmiele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdziemy, pójdziemy pod gajicek zielony. . . . . . . . . . . . . . . . Pójdź do domu, Łusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdźcie, druhny, waszą drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdźcie, druhny, wilczą drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  64 124 24  39 107 28 143 193 26 406 284 26 452 307 28 372 319 24 134 248 24 134 248 80/I 170   95 28 299 277 80/I 166   94 80/I 167   94 80/I 212 123 26  48  99 26 421 294 28 140 192 27  75 181 26 111 134 80/II   – 234 26  97 126 27 114 201 27 114 201 28  84 147 27 129 217 26  47  99 28 160 215 26 279 224 26   8  60 24  27  99 26  90 122 80/I 126   73 24 149 254 24  81 220 28 223 243 26  18  67 27    5 120 80/I  16  19 80/II   – 345 27 137 221 27  48 168 26 219 191 80/I 151   91 27 123 210 27 124 212 �160 Incipit Północ już była gdy się zjawiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pragną ocki pragną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pragną oczki pragną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawde ptasek mówił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosę na ten zur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosiemy cię, starsy druzbo, prosiemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosiemy pana za sobą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosili mnie na wesele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosili mnie na wesele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosił ci ją w ogrodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przecisne, przecisne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przecisnę, [przecisnę] szabelkę przez Wisłę . . . . . . . . . . . . . . . Przedała łańcuch. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedde wroty kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem (okienkiem) zieleni się trowka . . . . . . . . . . . Przede dworem w ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem wielki sad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem zieleni się trawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede wroty kamiń złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede wroty, kamień złoty, lelija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedzierzgnę się siwą gołębicą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół przez mej matki dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przelecioł siwy gołumbek bez dumbek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przenocuj mnie, przenocuj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przerzucę ja się złotym pierścieńcem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeslicna lelija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przewieź ze mnie przewieź, przewoźniku młody. . . . . . . . . . . Przy dole sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy dole wiśnia, przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy jeziorze, przy dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy kokosce jarzębiatej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy onej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy onej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy staweczku kalina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy tej dolinie, w gęstej krzewinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przybieżeli do Betlejem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali do Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali do mej matki dworu w podwórze. . . . . . . . . . . . . Przyjechali do mej matki dworu w podwórze. . . . . . . . . . . . . Przyjechali kozaczenki, wszyscy pod piórami . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26   9  60 25 148  62 28 253 255 25 717 252 26  – 127 24 143 252 26  41  90 24  98 228 26 122 141 26 371 267 25 692 246 80/I 121   72 26 239 206 26 253 212 25  65  24 80/I 228 134 24 194 292 25  65  24 26 159 157 24 132 247 25 131  54 25  94  37 26 308 241 27 138 221 80/I  32  30 24 139 251 26 455 309 27 243 275 24 44 141 27 266 284 24 131 246 24  69 183 26 316 244 25 437 185 26  11  61 26  – 251 26 364 264 80/I 158   90 26   7  59 80/I   58 39nlb 28 269 262 25  87  35 80/II  –  87 80/I  59  40 �161 Incipit Przyjechali trzy pytace z wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali z tak wielkiej wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali Zidkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali Żydkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali zołnierze od wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechał Jasio z cudzej ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechał k’niej w komendy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechała Ruchla z białego morza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechało do mnie siedmiu zalotników. . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjmij od nas pokłony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przynosiemy plon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyńdzie Jasieńko głupi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przysed do nij w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przystań, przystań do werbunku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszedł do niej w niedziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszedł już przyszedł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszliśmy tu po dungusie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytała się Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytam ja cię panie swacie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 174 243 25   4   2 28 359 315 80/II   – 452 27 176 244 80/I 218 127 27 228 269 26  22  69 27 179 245 28  36  91 24  68 182 26 309 241 27  95 190 26  37  87 24 155 259 27 343 319 80/I 251 147 80/I  91  55 24   9 350 24   47 144 28  97 161 28 149 211 Rają ci mi kawalera. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 185 248 Raźno chłopcy hej parobcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 753 267 Rąbała Kasia kalinę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 286 272 Rodzino moja, stań-ze se w rzędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 157 157 Rosa pada, słońce siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 143  60 Rosa pada, na koń siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 260a 281 Rosie po rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  61 107 Rośniej-ze mi modry kwiecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 252 211 Rośnij ze mi w ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 252 211 Rozbujał sie kary konicenko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  30  28 Rozbujał się kary koniceńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 115 Rozbujał się mój kary koniczek, rozbujał. . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  31  29 Rozbujał się wrony koniceńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 294 233 Rozbujały się siwe gołębie po wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 339 303 Rozbujały się siwe gołębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 367 331 Rozbujały się te, siwe gołębie po wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . 28 267 118 Rozgłasaj, panie muzykońcie, rozgłasaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 133 247 Rozgniewała się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 308 282 Rozleciało się seść gołąbecków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 416 290 Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 447 305 Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 298 �162 Incipit tom numer strona Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 344 204 Rozmyślajmy dziś, wierni chrześcijanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  27  81 Rozpetli koski (warkocze) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 150 211 Rozpleciny są, dziewcyny ni ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 123 141 Rozsypała Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  77 145 Rozsypała się rutecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 185 168 Rus konia, rus (rusz). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 109 170 Rutkoż moja, rutko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 713 251 Rybacy, rybacy, czyście nie widzieli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 223 130 Rznijcie nam od ucha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 750 265 S’ist mir alles eins. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 – 258 Sady wołek wyrykuje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 606 224 Sadziła ja jabłoneczkę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 194 112 Sadziłam ja jabłoneckę przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  84a  33 Sama ja nie wiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 347 258 Sama ja nie wiem, co za nautura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 277 122 Sanowała kogo chciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 331 148 Są na boru fijołecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 480 195 Są na jeziorze konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 348 258 Scęśliwe Betlejem, miasto Dawzidowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27   6 120 Scęśliwie ja Panu Bogu słuzyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  35  85 Scęśliwie ja panu Bogu słuzyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  92 123 Scielcie, scielcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 148 152 Serdeczna matko, opiekunko ludzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 553 339 Séroka woda na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 283 292 Seweryn, Seweryn, Sewerynoczku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 354 Siadaj, nie gadaj ślicne kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 171 240 Siadaj, Maryś, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 36   31 Siadaj, siadaj, kochanie moje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 189 227 Siadaj, siadaj, moje kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 176 222 Siadaj, siadaj, wozy kowane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 160 157 Siadaj, siadaj, wozy kowane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 251 Siadajze, siadaj, Kasiu, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 58 106 Siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 177 165 Siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 188 168 Siadajze, siadajze, Kasiu kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  99 228 Siadła na białym kamieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 185 226 Sialona rybka co nad wędą siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 317 245 Siano cedziła piasek wiązała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 381 271 Siano grabiła piasek wiązała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  51 102 Siano grabiła, piasek wiązała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 684 244 Siano grabiła, piasek wiązałą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 685 245 Siądźmy sobie, Stasiu, przy tej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 357 261 �163 Incipit Siecka nie owies dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedmio Jasio koni miał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedmiu braci było. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi jastrząb na wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi niedźwiedź za stołem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi pluskwa w kominie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi ptosek na tumpoli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi sobie zając pod miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi zając. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi zając pod miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedział Jasio roczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siodłaj konia do Toronia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siodłaj konia do Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sipiała ja w gumnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwa gąska, siwa, po dunaju pływa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwa gołębica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwego konia mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwy konik, siwy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwy koń chodzi po łące brodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skądże jesteś, Kujawiacku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skocyła Kazia na Dunaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skoro dzień świta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronece śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrada się wilk do zagrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrzypicielu, bandzies w niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna od swawoli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sierota bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sierotka bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sirotka po wsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słodki pasternak-nak nak-nak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słomy nam dajcie, druzbowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słoneczko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słoneczko, słoneczko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem pani na piérse lato. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem u pana na piérse lato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem u pana na pirse lato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 592 221 26 328 250 26 530 332 26 353 260 28 373 320 28 374 320 25 564 215 28 351 310 80/I 296 178 24 180 285 25  – 278 27 169 239 26 336 252 26 491 319 80/I 118   71 24 175 279 25 530 207 25 538 209 28  45  97 80/I 271 160 28 333 299 26 299 237 26 271 221 25  39  16 25  37  15 26  62 108 80/I 339 200 26 524 330 27 155 227 27 321 309 27 322 309 26 564 345 26 565 346 25 356 161 28 129 181 26 138 148 80/I 213 124 28 196 229 25 248 108 26 390 276 26 392 277 25 327 147 25 328 147 27 416 354 �164 Incipit Służył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Służył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Służyłem u pana na pierwsze lato. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smutne serce w mem kochaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smuzkiem dziewcyno, smuzkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem dzeiwzyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem dziewcyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem, dziewczyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sobie nie dumaj dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sobie nie dumaj, dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sokół leci, skrydłami zwinie do duba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowa na gaju dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowa w stodole siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sówka po boru lata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spadła z górki do kómórki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spadła z wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spuść-ze charty z smycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała nam się nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała nam się nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała się nam nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała się nam nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starego’m ja męza niała (miała). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starsy druzebka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starsy druzebka, jeśliś młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stéry kunie Jasio miał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi bylicka przy odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi byliczka przy odłogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi Jasienek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi lipeńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi lipka pod okienkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi nam tu lipeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała ja se. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała Kasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała lipa przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała wiśnia przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała wiśnia przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji Jasieniek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji olsyna pod nia topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji rumien, wedle gumien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stój, nie gibaj się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sum se rod starsy druzba, sum se rod. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 391 277 28 324 294 80/I 294 171 28 237 247 80/II   – 433 28 262 259 28 289 273 28 290 273 80/I 189 109 25 478 195 80/I 311 184 28  89 152 26 506 323 27 299 300 26  62 108 26 350 259 27 319 308 25 213  93 27 298 300 25 242 105 27 345 320 28 316 287 80/I 214 125 27 133 219 26 139 148 26 191 174 27 269 286 26  39  89 27  17 142 28 277 267 27 226 269 27 225 268 26   3  57 27 178 245 26 244 209 24 188 290 25 110a  45 26  36  86 28 267 277 26 258 214 27 259 281 28 110 171 24 144 252 27 231 271 �165 Incipit Sumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi gaj, sumi gaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi las, sumi las. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumiała lescyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Swatkowie nasi, bierzcie się z nami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Swatkowie nasi, trzeba co radzić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarecko dawaj piwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarkę mi rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarkę mi rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synu mój, zięciu mój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syroko, wysoko listek na jaworze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syta druchna syta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szalona ta ryba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szarszan zardzewiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szed ci Maciek prosto drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szed Mośko czasem borem i lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szedł chłop do stodoły rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szeroka woda na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasia bez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasia przez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasieńka bez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasinka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasińka wianki wić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła sierota bez wieś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła, szła, szła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szłam z kościołeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szto ja bidny soładt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szto ja biedny żołnirz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szynk […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 232 272 25 369 169 28 272 263 28 337 301 26 221 192 26 193 176 26 482 317 26 281 225 80/II   – 266 27 170 140 25 560 214 27 121 209 28 239 249 24  – 318 27 333 314 28 357 313 25 346 155 27 283 292 28 335 300 26 407 285 28 334 299 80/II   – 447 26 562 345 80/II   – 320 25 682 244 27 128 217 24  15  84 80/I 259 153 80/II   – 363 80/I 359 220 Ścielcie, ścielcie suknie kobielce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 248 Ścieni ten dumbecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 547 211 Śliczne gwoździki, piękne tulipany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 740 260 Śmiały kozacze, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 233 201 Śniło się dziewcynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 322 292 Śniło się Jagusi na lózecku śpiący. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 354 324 Śpiewaj-ze słowiku w zielonym gajiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  60  23 Śtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 269 286 Świadkowie siedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 109 133 Świadkowie siedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 237 Świeci miesiąc na niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 286 293 Świeci miesiąc świecą gwiazdy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 571 217 Świeci miesiąc świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 208 238 �166 Incipit Świeci miesiąc, świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci miesiąc, świeci miesiąc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci miesiącek na rogu stoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci się w Warsawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Jana, świętego, świętego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Wojciecha, pannom pociecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Wojciecha, panom pociecha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Janie Nepomucki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Janie, pytam się ciebie samego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Łukasz ewangelista. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Mikołaju pasterzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świnia ogon wywinęła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 690 246 80/I 238 141 26 211 186 80/I 250 147 24  65 182 28  24  73 26  16  65 27  12 131 24   1 348 80/I 332 194 25 360 163 80/I 320 187 Ta dziewczyna maruda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 148   85 Ta moja dziewcyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 303 302 Ta na onéj górce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 632 231 Taki sobie młynarz dobry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 300 137 Takie dobre słodkie mleko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 230 199 Talara bitego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  77 116 Tam daleko za górami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   3  80 Tam na carny górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  32  13 Tam na górecce karcemka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  21  69 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  38  92 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  86 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  93 Tam na morzu gajiczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 186 226 Tam na moście trawa rośnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 193 229 Tam na onej górce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 168   94 Tam na onej górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 633 231 Tam na onej murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 322 144 Tam na Podolu zołnirze stanęli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 295a 234 Tam na tej łące, tam na zielonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  50  20 Tam pod borem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 314 142 Tam pod borem domecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 104  42 Tam pod borem Marysia stajała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  85  34 Tam pod borem na murawce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 199  88 Tam pod Borkowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  67  25 Tam pod Borkowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II  –  83 Tam pod Grodziskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 224  98 Tam pod Warsawą na błoniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 311 242 Tam przed dworem zielona murawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 211 259 Tam w Garwolinie zonirze stojali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 295b 234 Tam w ogródku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  77  30 Tam za borem bylica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 295 �167 Incipit Tam za dworem, zielona murawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za górami stoją Cygany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za ogrodem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za Warsawą na błoniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tamoj za dworem zielonijsza murawa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcowałem z niewiastą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcuj Budnik boś ty letki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcuj Budnik, boś ty letki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcujze ze mną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Targujcie-z się, braciowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatulu, matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatulu, miły, powstańcie z grobu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Te maleńkie turkaweczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ten mem zdaniem dobrze żyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The flower of the well to our house gaes. . . . . . . . . . . . . . . . . To Caplińskie pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To mi mędrzec zawołany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To to ja, dziewczyno, to to ja, ludzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki, to z nią do zyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki, to z nią do zyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszeniczki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tobie nad pomysł dowcip i wymowę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tobie niech zabrzmi, Boże, cześć i sława. . . . . . . . . . . . . . . . . Toć tu były i stoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tonie rybecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trasny się smok pobudował . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tria sunt vere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tria sunt vere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trudna rada, trudna rada, przyjdzie nam. . . . . . . . . . . . . . . . . Trza se było rozmiarkować . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba i dać nie załować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzebá i doć, nie załowoć. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać na miseckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej dać nie załować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać, nie żałować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej dać, nie żałować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać wieprza z kojca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej na miskę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzewicek mi się zdar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzęsła Marysia na gody jabłuska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tseba jej na sitko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tu zagon tu bruzda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tuma, tuma po dolinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 277 223 80/I  56  37 25 101  41 27 356 325 80/I  94  57 25 525 206 25 524 206 80/I 265 156 25 575 218 28  98 161 26 418 292 26  80 118 27 256 280 25 757 269 24 – 328 25 427 182 25 757 269 80/I 123   72 26 144 150 26 187 168 26 216 190 28 173 221 28   2  64 27  – 379 26 209 184 27  37 162 26 561 344 26  43  96 80/II   – 226 27 264 283 25 280a 124 24 159 261 24 159 262 24 173 271 26  52 103 24 119 237 80/II  –  50 24  96 227 26 114 136 25 636 232 25 130  53 27 126 215 26 527 331 28 366 317 �168 Incipit tom numer strona Tuman tuman po dolini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 373 Tuna, tuna (tuman) przy dolinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 366 317 Ty ślicny kwiecie rozmaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 251 211 Ty, drużeńku, porednocku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 224 195 Ty, dziewcyno, ty jedyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 548 212 Ty, Jasieńku, źle kierujes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 157 229 Ty, mój bracie, rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 117 206 Ty, swaciejku, bałamuciejku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 198 233 Ty, wiánecku, z biały rózy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  40 163 Ty, dziewcyno, z białą twarzą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  68  44 Tyloś mi się Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 543 335 Tysiąckroć bądź pozdrowiona, królowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  10 129 U Doroty pierścień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U drzwi Twoich stoję, Panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U drzwi Twoich stoję, Panie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U jeziora bystra woda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U jeziora bystrej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U kowalichy sobaki lichej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki na polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U méj matki rodzonéj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U méj matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki w podwórzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej pani matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza leśnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza Marcina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza nasego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej mamy rodzonej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej matkiprzed samemi wrotki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej matusieńki przed sienią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U nasego jegomości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U nasego młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego bawolika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego pana są żeńce wybrańce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego pana przede drzwiami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U onego młyna zielona olsyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U pana N. N. myszy zboże jedzą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U sąsiada wilk wyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 281 293 24  58 164 80/II  –  38 28 271 263 28 256 256 80/I 306 182 26 329 250 26 375 269 27 351 323 27 352 324 80/I 105   65 25 216  95 25 249 108 26 395 279 26 396 279 26 374 268 25  – 28 26 367 265 25 209b  92 25 209a  92 28 326 295 25 243b 106 25  – 301 24  77 207 25  64  24 80/I 324 188 28  50 100 28  – 101 25  64  24 28  – 107 24  78 208 �169 Incipit U syrokosa syrokie kosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U szenkarza na dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U Widawskiego gęsty sad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U żydka, żydka, u żydeka, żydka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga dziewcyna co ja ucyniła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja sierotecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja sierotecka, nie mam pierzyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ubrał się pięknie, na konika siędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekała pichna bruzdą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekała po rowie, gonili ją panowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka – w oset. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepióreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepióreczka w proso. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekłą mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uderzył babę o piec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umar Maciek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umar Maciek, umar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umarł Maciek, umarł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upadnij do nóg ojcu matce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upiła się stara Kryśka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiadła Marysia na białym kamieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiądziem, Józiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiądziem, Józiu, przy tej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiundźze, naso panno młoda, na dzizy. . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwili wianek z ziela zielonego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 300 300 28 330 298 24  83 221 27 431 362 25 187a  81 27 163 237 24 104 231 25 597 222 27 135 220 80/I 319 187 80/I  84  52 27  82 183 24 121 238 24  95 227 26 181 166 80/I  47  32 80/I  28  27 28  – 112 24 171 270 80/I 309 183 80/I 299 179 28 314 285 25 254 111 27 127 216 26 413 289 80/I  22  23 80/II   – 436 28 279 269 24 129 245 28  83 147 W Betlejem mieście Jezus się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  29 100 W błocie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 439 368 W ciemnym lasku ptasek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 219 241 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 181 101 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 251 278 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 218 241 W cyścieńkiem polu – rózcka stoji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 104 165 W dzień Bożego Narodzenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  13  69 W dzień Bożego Narodzenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  69 W dzikim boru na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 156  65 W gęstej krzewinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 309 306 W gołem polu moje byśki za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 365 317 W Inowłodzu panien jest siedem wybrane. . . . . . . . . . . . . . . 25 626 230 �170 Incipit W jaworowym lasku piersą nockę spała. . . . . . . . . . . . . . . . . W jezioreczku bystra woda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kotusiku ze szluframi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W krzewinie w leszczynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W lasku, w lasku w Kalinowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W moim sadeczku listki opadają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W mojim ogrodzie liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W naszym siole dworeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedziele rano drobny deszcz pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedziele wiec(z)or po kolacyi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę rano na msę dzwoniono. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę rano słoneczko wschodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę z porania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku chmiel się wije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku chmiel się wije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku jabłonecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku kapustecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku listki padają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku wąz się wije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku wąz się wije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeczku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeńku kapusteńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeńku przy ziołeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W okienku stojała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie ja wołki pasała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie ja wołki pasała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie w krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie, w gęstej krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie, w gęstej krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olszynie ja wołki pasła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym pięknym ogródeczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym pięknym ogródeczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym ślicnym ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W piecu orał w garku siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W piecu orał w garku siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pierwszym momencie bez zmazy poczęta. . . . . . . . . . . . . . W pokorności’m sobie żyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pole pasterze zaśli, tam gdzie owiecki pąsli. . . . . . . . . . . . . W polu dębina stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu grzyby, w polu rydze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu lipecka, w polu zielona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 267 285 27 144 223 25 613 226 28   7  67 27 310 306 26 172 162 80/I 129   76 25  78  31 28 336 300 80/I 111   68 27  – 391 26 225 196 80/I 342 203 27 434 364 80/I  15  19 26  69 110 27  25 156 26 242 208 27 220 266 26 282 226 80/II   – 267 26 113 135 26 119 139 80/I 128   74 28 167 218 28 153 212 26 415 291 27 406 351 27 407 351 25 201a  89 25 201b  89 80/II   – 110 80/I 180 100 26 102 130 28   – 353 27 58 176 25 228  99 25 687 245 28  – 349 27 245 275 24  37 106 26  91 123 26 355 260 28 138 191 �171 Incipit W polu lipieńka, w polu zielona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu lipieńka, w polu zielona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu na ugorze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek ogrodzony cisem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek, w polu malowany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu orał, w polu orał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu owcarek nocował. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek napić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek rutkę siała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek sewcy pili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pustem polu we stodole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W radzyskiem miasteczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W sadu sadeńku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W spokojnościm sobie zyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stawie ryby, w boru grzyby. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stawie, w stawie u zimnej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole ja sypiam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w brogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tym ogródecku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie na Pradze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie tuż przy Dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie tuż przy Dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek, w wielki piątek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek, w wielki piątek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wiliją wstępnej środy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wiśniowym sadeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  – 148 28  43  95 27 204 256 26 105 131 24 136 250 26 175 164 27 110 199 27 229 270 28 184 226 28 226 244 90/I 249 147 28 344 305 25 617 227 26 431 298 26 531 332 26  64 109 25 527 207 26  20  68 28 318 290 28 224 243 27 189 250 25 519 205 25 181  78 80/I 145   84 80/I 165   93 27 168 239 27  30 159 27  31 160 27  83 184 26  13  63 26  14  64 26  15  64 25  79  31 26 361 263 28 282 270 80/I 347 207 25 743 262 24  48 145 24   49 145 26  28  79 26  50 307 28 250 253 80/I 247 145 80/I 248 146 �172 Incipit W zielonym gaiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gajiku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gajiku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku dziewcze rwie jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku ptasęta śpiewają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj była pogodecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj byłaś panienecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj, nie dzisiaj, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj święto dziś niedziela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj była pogodeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . We dworze, w Dyspudzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . We wsi, nie w miastecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wedle gumien stoi rumien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wedle Lublina, Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weselcie się goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesele jadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weselmy się, radujmy się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesoła pociecha, pana Wojciecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weszła do komórki i drzwi uchyliła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźmiesz żonę za wodami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, weźze mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, weźze mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, za zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, za zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcyki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widząc pasterze, że dzień blisko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widziałem cie, dziewcyno, w kościele klęcąc. . . . . . . . . . . . . Widzieliśmy tam na polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widzis, dziewce, scyrne serce moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widzisz ty dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieczór ciemniej się uniza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieje wiatrek z Ukrainy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 378 337 25  – 120 25 271 119 80/I 336 198 80/I 246 144 28 345 305 24  –  96 24  25  97 24  – 111 28  – 196 27  – 368 28  –  71 80/I   2   8 27  90 188 28 174 221 28 233 246 80/II   – 428 25 385 172 80/I  25  24 80/I  67  44 28 338 302 26 409 287 26 325 248 25 705 250 28 125 179 27 119 208 24   32 102 26  17  66 80/I 114   69 28  42  95 25 161  67 25 162  68 26 333 251 27 278 290 28 331 298 80/II   – 447 28 331 298 27   3 117 26 331 251 80/II  –  72 28 203 235 25 122 50 27 433 364 28 249 253 �173 Incipit Wielcy panowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiele’m ja miastów objechała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wielki cwartek, wielki piuntek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiem ja, że kolendeczkę w tym domu dostaniemy . . . . . . . . Wieziemy jałowiec, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilk na zagonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilk na zagonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiła Marysia wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Winograd ciece przed cisowym stołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wio, kuniku, na most, na most. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wionku ty mój, wionku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, dniu święty, żądany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, królewicu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, Królowo Nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, Królowo Nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, krynico dobra wszelkiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witajże, dzieciątko, z Panny narodzone. . . . . . . . . . . . . . . . . . Witam Cię, witam, przenajświętsze Ciało . . . . . . . . . . . . . . . . Wlazła na chór, spojrzy na dół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wlazła na grzędę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wlizę na rósckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Włożyliśmy drewek na ogiéń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . [….] wolę być pani…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wołki moje za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wołki moje, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsadziła ja jablonecke przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsadziła ja jablonecke przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsiad na wronego konika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstał Jasieńko raniusieńko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstał Jasieńko ranusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstała wdowa rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstałem rano raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstań, Jasieńku, ludzie koszą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsyscy przyjechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsystkieś ta moje, dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszechmocna mego opatrzności Boga. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszyscy rzemieślnicy znają swoje dzieło . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystkać to moja nadzieja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystkie nasze dzienne sprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wśród nocnej ciszy głos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wśród nocy ciemnej głos się rozchodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wy, matulu, jak się macie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wycion ci ją, wycion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wygnał woły do dąbrowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 359 327 26 210 185 24   50 146 24  23  90 26 195 177 25 345 155 27 426 359 26 192 175 28 103 164 25 439 186 26  65 109 28  30  83 24  24  94 27  – 396 27  – 148 28  37  91 24  30 100 28  34  90 80/I 133   78 27 335 315 25  93  37 24 179 285 80/I 136   81 26 474 314 26 441 302 25 84b  33 80/II –   86 27 294 298 25  21   8 28 132 189 26 405 284 27 195 252 28 255 256 27 158 230 25 468 193 26 552 338 25 297 135 25 362 164 24  – 181 28  –  72 28  23  72 26 412 288 25 390 173 80/I  63  42 �174 Incipit Wyjechał p[an] starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole, krzyknął na konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechało trzech paniców rano na zające. . . . . . . . . . . . . . . . Wyjezdzaj, wyjezdzaj z podwórka mego. . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjeżdżaj, wyjeżdżaj z podwóreczka mego. . . . . . . . . . . . . . Wyjeżdżaj, wyjeżdżaj z podwórka mego. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjrzyj, Kasiu, za nowy dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjrzyj, dziewce, w ciemny las. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleciała gołąbecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleciała na góreckę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleć, wyleć siwa przepióreńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleź, wyleź, dziewecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wynidź do nas, nasa pani karcmarecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyńdź do nos, naso pani karcmarecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyńdź do nos, naso panno-młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrosła lipka z potoka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrosła lipka z potoka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrwu ja rozyk wietku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrządzała matka syna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrządzała matka syna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysiałem tatarki półtory kwaterki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysła matula z pokoju do ganka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysła na pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysłuchaj, Stwórco łaskawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoki las, niskie pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoki las, niskie pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoko tatulo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoko, daleko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wystawcie ławki na te murawki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła jedna, ładna była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła na pole, stanęła sobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła sobie Kaśka drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła sobie przede wroty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła z kościółecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wywija, wywija kary konik. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wziąłbym cię, dz[iewczę], zost[awił] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzięta do nieba, Maryja królowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 220 128 25  –  28 27 347 322 28   28 25  91  36 26 297 236 80/II   – 269 26 310 242 80/I  41  31 27 292 296 24 100 229 80/I 113   68 24 100 228 26 398 280 80/I 252 148 25  52  21 28 270 262 28  60 114 25 155  65 28 116 173 24 138 250 24 128 245 25 110b  45 26 483 317 28 202 234 27 380 338 80/II   – 382 24 118 237 26 293 232 25  96  38 28  29  82 25 635 232 25 639 233 26 538 334 27 257 280 24   66 182 25  –  76 80/I  37  31 80/I  85  52 80/I 297 178 26 132 146 27 222 267 80/I 108   66 28  49  99 �175 Incipit Wziun Kuba Staśka, Staśko Banaska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzywali ją, co staremu warzyć? Z cicha panny przystępujcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z dawna dawnego rzeceńka ciece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z dawna dawnego rzeceńka ciece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z karcmy idę pijany ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z konika świśnie, rączyńkę ściśnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z Krakowa jadę, dziewcyna piele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pokorą upadamy przed Tobą, o Boże . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pokorą upadamy przed Tobą, o Boże . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pola bydełko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z rosą chodził, kwiatki zrywał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z róży kwiat urwała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z soboty na niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z soboty na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamte strone młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamté stroné młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamte strony jeziorecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 24   43 26 278 strona 104 224 24   40 108 25 129  53 80/II  –  96 25 413 179 80/I 171   95 25 202  89 80/I 328 190 80/I 329 191 25 321 141 25 123  51 25 126b  52 25 127  52 25 128  53 26 318 246 26 319 246 26 320 246 27 234 272 27 235 272 27 236 273 27 237 273 80/II   – 364 28 228 245 28 229 245 28 230 245 80/I  52  35 80/I  55  37 80/I  53  36 80/I  54  36 25 124  51 25 125  52 25 126a  52 25 373 169 26 404 283 28  71 128 28  48  98 25 123   51 26 274 222 80/I  73  46 27 193 252 25  70  26 24  26  98 �176 Incipit tom numer strona Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 212 259 Z tamtej strony Jaworowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 307 182 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 301 278 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 302 278 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 215  94 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 219  95 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 139 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 379 270 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 325 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 326 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 327 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 328 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 329 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 330 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 331 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 306 281 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  14   6 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  15   6 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 200  88 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 299 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 247 210 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 248 210 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 249 210 Z tamtej strony jezioreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  74  47 Z tamtej strony jezioreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 192 251 Z tamtej strony klasztora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 217  95 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 261 115 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 262 115 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 263 115 Z tamtej strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  36  14 Z tamtéj strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  52 171 Z tamtej strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 260 258 Z tamtej strony Radziejewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 646 234 Z tamtej strony rzeki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 231 101 Z tamtej strony Warsawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 264 116 Z tamtej strony Wisły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 342 256 Z tamtej strony wody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 297 299 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 172  74 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 561 214 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 104 Z tamtej strony, z tamtej strony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 276 223 Z tamtej strony za Warszawką. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 335 151 Z tamtej strony zielonego dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  69  25 Z tamtej strony zielonego gaja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 275 223 �177 Incipit tom numer strona Z tamtej strony zielonego gaja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 276 223 Z tamtej strony zielonego pola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  68  25 Z tamtej strony zielonego stawu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 222 242 Z tegoś mi się nie udała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  18   7 Z wiecora corna chmura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   62 178 Z wiecora pod ciemne noce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 141 251 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 194 176 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 200 179 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 220 191 Z wyroków nieba Maryja się rodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28   – 349 Z wysokich Parnasów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 739 259 Z zielonym majem liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 221 266 Za borem za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 267 284 Za co z klechy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 675 242 Za dunajem, za dunajem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  13   6 Za górami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  17  86 Za jezioreńkiem konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 367 318 Za młodo’ś mnie matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 171 220 Za owczarnią za górami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 382 339 Za piecem orał, w kachlu siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 213 239 Za piecem, za piecem, ale nie za tym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 287 272 Za stodołą bylica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 249 326 Za stodołą bylica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 146 225 Za stodołą modry chaber. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 263 259 Za stodołą na zycie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 362 263 Za stodołą pszenicka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  47  19 Za stodołą sówka siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 185  80 Za stodołą stecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 150 226 Za stolikiem siadła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 340 255 Za stoły mnie zasadzają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 162 237 Za Warsawą na ile. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 118 138 Zabacys-ci, moja mała, świebody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  43 165 Zabierojcie się moje swacikowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 145 252 Zabili, zabili, Jasia na wojence. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 256 151 Zachódź słońce zachódź. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 504 323 Zagraj mi Mazura zywego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 681 244 Zagrajciez mnie kowala. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 145 194 Zagrajze mi Kujawiaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 488 197 Zagrzmiała rumnęła w Betlejem ziemia. . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   6  59 Zajadę cię, moja Kasiu, zajadę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 429 298 Zajeżdżajcie przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  88  35 Zakowała zieziula na ganku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 183 225 Zakowała zieziula w gałązkach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 161 216 Zakukała kukawecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 616 227 �178 Incipit Zakukała kukawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka u Bugu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka w boru. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka za borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka na dąbku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka za borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka na wieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na ganku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na sęku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na wieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawka lecący. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułecka nade wsią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułecka na wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułeczka – nad strugą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała, zakukała kukawecka za dworem. . . . . . . . . . . . . . . Zakukała zieziula w gałązkach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalecał się Marynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalecałem się na Ukrainie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalicał mi się trzy lata świniarz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalicałem się rok kole roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Załośnie sobie płakała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaprasajcie dobrych ludzi, sprasajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapukajmy, zastukajmy, do tej nowej budki . . . . . . . . . . . . . . Zaraz poznać która ma dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarzały siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarzyj, zarzyj ty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasiałem tatarki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasiałam tatarki, półtory kwaterki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasumiała pod Tuchowicem brzezina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaszło słońce, wzeszed miesiąc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaszło słońce, zaszło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaśpiewajmy pieśni Panu nowemu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zatknij pług, zatnij wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zawarujże, panno młoda, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zawitaj, siwy kuniu, z niebieską kulbaką. . . . . . . . . . . . . . . . . Zawsze ja to tobie, Anusiu, mówiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 129 144 80/II – 243 26  88 121 80/I 206 120 24 169 270 27 141 222 24 169 270 26  44  97 28  94 158 27 116 206 28  92 158 26 229 198 26 214 189 26 190 173 24 125 240 27  72 181 28 161 216 80/I  69  45 26 261 216 25 640 233 25 641 233 80/I 281 163 26 363 264 27  45 166 26 147 152 24 112 234 80/II  –  46 80/II  –  49 27  69 180 25 535 209 27  22 154 27  53 171 27 209 259 80/I 288 168 26 204 181 28 178 223 80/I 275 161 26  25  71 25 496 200 24   85 222 24   – 216 26 358 262 28  78 146 28  69 127 �179 Incipit Zażądała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Marysieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zbawiciel się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ja miał taką zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ja miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby nie uchopił młodzieńskiej krasy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby nie wódecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby to tak ręką kosić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ty mnie jak ja tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebym ja jeździł we dnie i wnocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebym jo był karcmarki syn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś była nie Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie loz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś ty, chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, po tyckach nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zenili się z dawnych lat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zgadzajcie się, moi swatkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ziele moje, ziele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleni się górka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleni się murawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielenią się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleń, zieleń, bujny owies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielo nom posiała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona bylicka na odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa bodaj wygorzała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona jupka, ciepła chałupka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, modry kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, żółty kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, dziuba, dziuba, dylu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, jałówka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  74 136 28 146 209 27 419 356 25 600 223 27 233 272 28  41  94 25 418 180 26 472 314 25 663 238 28 231 245 25 419 180 26 480 316 26 112 135 24 193 291 26  94 125 27  44 165 27  81 183 24 157 260 80/I  14  18 27 131 218 26 448 306 26 198 178 26 544 335 25 193  85 25 622 228 25 270 119 28  –  86 28 252 254 24   75 206 27 285 293 80/II   – 434 28 267 261 27  –  76 25  56  22 25  57  22 26 273 222 26  93 124 28  – 112 80/I   65 43 27 210 259 28 220 241 80/I  66  43 26 103 130 80/II   – 425 �180 Incipit tom numer strona 691 246 Zielona rutka, modry kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  89 187 Zielona rutka, żółty kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 221 241 Zielono ja siała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 248 277 Zimna rosa, a tyś bosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 366 168 Zimnego wiatru, zimnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  63 179 Zimnego wiatru, zimnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  67 182 Ziwat (wiwat), ziwat, pani Grzesiulowej. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 173 241 Zjechał Maciek do Warsęgi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 294 133 Zła godzina była, kiedym się rodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 457 190 Złą ja, złą ja matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 288 230 Złą ja, złą ja, złą ja matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  83 32 Złą matkę mam, złą matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 498 321 Złączone ciało, struchlałe kości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 204 119 Złoty mało i dwa mało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 107 198 Znaj, Polaku, pany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 319 Zoby krokały (żaby krakały). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 148 225 Zołnierz ci ja zołnierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 371 334 Zołnierz ci ja żołnierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 370 334 Zorałem rolę prawie we dwa składy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25   5   3 Zostaj z Bogiem, panie ojce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 172 240 Zrobię na złość, na przekory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 152 86 Zrobię wygodę kochaneczce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 146   84 Zrobiłam ja matuleńce uciechę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 183 167 Zróbcie mu miejsce, Pan idzie z nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  60 165 Zwycięzca śmierci piekła i szatana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  31  83 Źle orzes, parobku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żałośnie Kasinka płakała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . […] że mnie zapomina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby nie rozmarjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby nie rozmaryn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby pióro czułość miało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś była uboga sierota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś miała chłopca Jasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś ty, chmielu, na tyczki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żołnirz ci ja żołnirz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żołnierz ci ja, żołnierz marne moje życie. . . . . . . . . . . . . . . . . 25 28 – 353 80/I 358 219 25  41  17 80/II –   79 80/I 340 200 28  65 126 80/II   – 303 80/II  –  59 25 268 118 28 346 306 �SPIS TREŚCI Bibliografia. Wykaz literatury cytowanej i odnotowanej przez Kolberga. . . . . 5 Indeks geograficzny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Indeks incipitów pieśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 �ISBN 978-83-97-1695-0-0 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Dzieła wszystkie Subject The topic of the resource etnografia ; kultura tradycyjna ; folklor ; Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1916-1890) Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAZOWSZE. SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 80/III INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �O S K A R K O L B E R MAZOWSZE SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń 2024 G �WYDANO ZE ŚRODKÓW MINISTRA EDUKACJI I NAUKI Recenzenci prof. dr hab. Bożena Muszkalska prof. dr hab. Teresa Smolińska Opracowanie bibliografii i indeksów EWA ANTYBORZEC IWONA CHMIELEWSKA Copyright by: Instytut im. Oskara Kolberga Poznań 2024 ISBN 978-83-971655-0-0 R A D A N A U K O W A Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący, członkowie: Ewa Antyborzec, Jan Adamowski, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska �BIBLIOGRAFIA WYKAZ LITERATURY CYTOWANEJ I ODNOTOWANEJ PRZEZ KOLBERGA Anonim tzw. Gall Kronika polska, przełożył R. Grodecki, przekład opracował, wstępem i przypisami opatrzył M. Plezia, Wrocław-Kraków 1965, BN I nr 59; Martini Galli Chronicon, wydanie J. W. Bandtkiego, Warszawa 1824; Galla kroniki w: Pomniki dziejowe Polski, wydał A. Bielowski, T. 1, Lwów 1864, s. 379–484. A.O. zob. Osipowicz A. Albertrandi J. Dzieje Królestwa Polskiego krótko lat porządkiem opisane, Lwów 1846, T. 1, s. 270. Aleksiejew P. Cerkovnyj Slovar, Sankt Petersburg 1794. Ambroży Korczbok Rożek zob. Rej M. Anczyc W.L. Obrazy krakowskie (Szopka czyli jasełka i gwiazdka w Krakowie), „Tygodnik Ilustrowany“ 1862, T. V, nr 137. Antoni J. zob. Rolle A.J. Baka J. Uwagi o śmierci niechybnej wszystkim pospolitej wierszem wyrażone, przedruk z przedmową R. Korsaka b. m. 1807; pierwodruk: Wilno 1766. Baliński M. Powieści ludu spisane z podań, Warszawa 1842. Baliński M., Lipiński T. Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, T. 1: Warszawa 1843. Bandtkie J.S. Dzieje narodu polskiego, T. 1, Wrocław 1833. [Bandtkie J.S.] Bezimienny z Wrocławia O dawności Warszawy, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 3 (nr 10), s. 4. J.S.B. Sobudki. Góra Sobótska, „Pamiętnik Warszawski” R. V: 1819, T. 14, s. 374, 376 i 377. Bandtkie-Stężyński J.W. Historia prawa polskiego, Warszawa 1850. �6 Bartoszewicz J. Biskupstwo płockie w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, Warszawa 1860, T. 3, s. 661–666. – Bona Sforcyja, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. IV: 1860, s. 20–29. – Czerniaków, „Księga Świata” 1852, cz. II, s. 7–15. – Falenty, „Księga Świata” 1852, cz. I, s. 144–145. – Kobyłka, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” na rok zwyczajny 1852, s. 19–24. – Kościoły warszawskie rzymsko–katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 5–27. [Bartoszewicz J.] Kościół Radzymiński. Uroczystość poświęcenia. Proboszcze: Nagurczewski i Narbutt, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 502–521. Bartoszewicz J. Łazienki, ,,Księga Świata” 1856, cz. II, s. 147–151. [Bartoszewicz J.] J.B. Mazowieckie Księstwa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 18: Warszawa 1864, s. 220. Bartoszewicz J. Mazowsze – Mazury, czym się od innych krajów i mieszkańców polskich odznaczały, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” na rok 1865 J. Ungra, Warszawa [1864], s. 97. – Radziejowice, ,,Księga Świata” 1859, cz. I, s. 83–94. – Skierniewice, „Księga Świata” 1859, cz. II, s. 45– 52 i s. 111–123. [Bartoszewicz J.] Wiadomości krajowe, „Dziennik Warszawski” R. 5: 1855, nr 184, Bechstein L. Der Sagenschatz und Sagenkreise des Thüringerlandes, Hidburghausen: Kesselring, Bd. 1–4: 1835–1838. Berwiński R.W. Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, T. 1–2, Poznań 1854. Bezimienny z Wrocławia zob. Bandtkie J.S. Bielany, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 129 i 132. Bielowski A. Wstęp krytyczny do dziejów Polski, Lwów 1850. Bielski M. Kronika polska… nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego, wydana, w: Zbiór pisarzów polskich, wyd. A. Gałęzowski, T. 11, Warszawa 1829; toż, wyd. J. Turowskiego, T. 1–2: Sanok 1856; pierwodruk: Kraków 1597. – Satyry, Kraków 1856; przedruk krytyczny W. Wisłockiego Marcina Bielskiego Satyry, Kraków 1889. Bobrowski P. Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, T. 2, Sankt–Petersburg 1863 (nota za: Estreicherem). �7 Bogusławski W. zob. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale Bohomolec F. Kurdesz, toż w: Poezja polskiego Oświecenia. Antologia, opracował J. Kott, Warszawa 1954, s. 55–56. – Pochwała wesołości. Pieśń X. F. Bohomolca „Dziennik Wileński” 1817 T. 5, s. 562– 564. Bokiewicz L. Opis powiatu Radzymińskiego pod względem topograficzno-historycznym, statystycznym, higienicznym i lekarskim, Warszawa 1872. Borderie A. de la Usages de la féodalité en Haute et Basse – Bretagne, „Mèlusine”, T. III: 1886–1887, s. 274–275, 317–319, 347–348 i 368–369. Brodziński K. O tańcach narodowych w: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860 s. 97–119. – Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829 s. 97–98. Budziński A. Poszukiwania archeologiczne w b. guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 1, s. 230–243. Buliński M. Historia kościoła polskiego (epoka piastowska), T. 1, Kraków 1873. Bzowski A. Thaumaturgus Polonus, sen de vita et miraculis S. Hiacynthi, Venetia 1606. Cab. i Br. Ch[lebowski] Łomża w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, T. V: Warszawa 1884, s. 699–714. Cellariusz A. Regni Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniiae, Amsterdam 1659. Chełchowski S. Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza, „Wisła” 1888, T. 2, s. 122–151. Chlebowski B. Przegląd piśmienniczy, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, (seria III), nr 299. – Zadania historii i literatury polskiej wobec warunków i czynników jej dziejowego rozwoju, „Ateneum” (Warszawa), 1885 T. 1, s. 88–111 i 302–332. Chłopi mazowieccy w lesie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 4 (z ryciną). Chłopicki E. Wiosenna wycieczka w Czerskie, ,,Kłosy” 1871, T. 13, nr 329, s. 248–249, nr 330, s. 362–363, nr 333, s. 311–313, nr 335, s. 341–342, nr 338, s. 402–404. �8 Chodakowski Dołęga zob. Czarnocki A. Chromy D. O uprawie i obrabianiu lnu „Kalendarz Astronimiczno-Gospodarskim” na rok zwyczajny 1855 J. Jaworskiego, Warszawa [1854], s. 134. Ciszewski S. Bitka. Lepianka. Ziemianka. Murowana, „Wisła” 1888, T. 2, s. 366–368. Clüver F. (Cluveris) Introductionis in Universam Geographiam tam Veteram quam Novam libri VI, Amsterdam 1729. Connor B. The history of Poland in several letters to persons of quality, giving an account of the antient and present state of kingdom, historical, geographical, physical, political and ecclesiastical, T. 1–2, Londyn 1698. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, wodewil z muzyką J. Stefaniego, libretto W. Bogusławski, premiera: Warszawa 1794; zob. W. Bogusławski Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, Wrocław 1956, BN I 162. Czajewski W. Kurpie, ,,Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny” 1881, T. 1, nr 12, s. 561–567 i T. 2, nr 13, s. 33–44. – Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 295–298. [Czarnocki A.] Dołęga Chodakowski Z. List do Jana Łobojki z 29 stycznia 1822, „Dziennik Wileński” T. 1, s. 540–542. Toż w: Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 339–341. – O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, wyd. A.Z. Helecel, Kraków 1835; pierwodruk: „Ćwiczenia Naukowe” 1818, T. II, nr 5, s. 3–27. Toż w: Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 19–38. Czelakowski F.L. Odgłos pieśni czeskich, przekład A. Szukiewicz, Wrocław 1840; pierwodruk: Slovanské národni pisně, Sv. I–III Praha 1822–1827. Czerniawski K. Charakterystyka tańców, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 293–354. – O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860. Dachnowski J.K. zob. Symfonie anielskie Dalin O. Geschichte des Reiches Schweden, Greifswald 1756. �9 Dama dla uciechy młodzieńcom i pannom, w której się zamykają tańce i padwany rozmaite teraz na nowo wydane, w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku, wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XIX, s. 67–91. Damse J. zob. Gałganuch czyli trójka hultajska Deotyma zob. Łuszczewska J. Deszcz kilkakrotnie wznowiony, „Kurier Warszawski” 1827, nr 167. Dębski W. Sprostowanie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIVI, nr 355. – Źródła rzeki Orzyca, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 347. Długosz J. Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1–5 Kraków 1867–1870, w: tegoż Dzieła wszystkie, wyd. staraniem A. Przezdzieckiego, T. 2–6, przekład K. Mecherzyńskiego. Toż pt. Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, redakcja i wstęp J. Dąbrowski, tekst łaciński ustaliła i przedmową zaopatrzyła W. Semkowicz-Strzelecka, na j. polski przełożył S. Gawęda [i inni], przekład polski przejrzał M. Plezia, T. 1–6 Warszawa 1961 – 1973; pierwodruk: Historia Polonica, Dobromil 1614–1615 (libri I–VI), Lipsk 1711 (całość). Dmochowski T.S. Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa 1860. Dobrovski J. Slawin: Bothschaft aus Böhmen an alle Slawischen Völker, oder Beiträge zur Kenntniß der Slawischen Literatur nach allen Mundarten, Prag 1806; toż Prag 1834. Dołęga Chodakowski zob. Czarnocki A. Dominik M. zob. Magnuszewski D. Dziekoński T. Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy” J. Ungra na rok 1860 [1859], s. 61–67. – Wyjątek z wstępu do historii Instytutu Głuchoniemych w Warszawie, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy” J. Ungra na rok 1861, Warszawa [1860], s. 47. Dzierzkowski J. Król dziadów, w: tegoż Powieści, T. 3, Lwów 1875, s. 5–167; pierwodruk: 1856. Dziewulski E. Jeziora rypińskie. Notatki z wycieczki odbytej w maju 1880 r., „Pamiętnik Fizjograficzny”, Warszawa 1881, T. 1 s. 101–109. Einchhorn K.F. Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte, Th. 2: Göttingen 1835. Erben K.J. Pisně národni v Čechách, T. 1–3, wyd. 1: Praha 1842–1845. �10 Estreicher K. Gwara złoczyńców, Warszawa 1867. – Teatra w Polsce, T. I–III: Kraków 1873–1879. F. Licytacja dziewcząt, „Wisła” 1888, T. II, s. 443; pierwodruk: toż, „Wędrowiec” 1888, nr 9, s. 100–101. F.M.S. zob. Sobieszczański F.M. Fredro A.M. Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, Wrocław 1809, toż: Paryż 1867; pierwodruk: Kraków 1658. Gacki J. Wiadomość historyczna o biskupich niegdyś dobrach, zamku i mieście Iłży, a mianowicie o kościele parafialnym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1854, T. 27, s. 366–408 i 449–497. Gall Anonim zob. Anonim tzw. Gall Gałganduch czyli trójka hultajska. Melodramat w 3 aktach, oryginalny tekst libretta z 1833 roku J. Nestroy Der böse Geist Lumpazivagabundus oder Das liederliche Kleeblatt, tłumaczenie J. Damsego: Śpiewka z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1835 i Dodatek do Śpiewki z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1836; polska prapremiera: Warszawie 1835. Gawarecki W.H. Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827. – Opis kościoła parafialnego w mieście Drobinie, powiatu płockiego, guberni płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 19, s. 324–337. – Opis kościoła parafialnego w mieście Szreńsku w powiecie mławskim, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1849, T. 17, s. 285–304. – Opis kościoła parafialnego w mieście Tarczynie w powiecie warszawskim, guberni warszawskiej położonego, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1852, T. 22, s. 358–378. – Opis kościoła parafialnego we wsi Sarbiewie, w powiecie płockim, guberni płockiej położonego i wspomnienie ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 21, s. 293–324. – Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 1825. – Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej, na teraz w obwodzie i województwie płockim położonej, Warszawa 1823. – Opisanie kościoła z klasztorem Księży Reformatów w mieście Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 285–315. �11 – – – – – – – – – – – – – – – – Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844. Pamiętnik historyczny płocki, T. 1 i T. 2, Warszawa 1828 i 1830. Pisma historyczne, Warszawa 1824. Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom woj. płockiego, Warszawa 1828. Słowiańszczyzna. Opis miasta Czerwińska i wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych i laterneńskich w temże niegdyś istniejących, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. II, s. 33–44. Słowiańszczyzna. Orszymowo. Wspomnienie historyczne, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. VII, s. 153–158. Wiadomość o kościele dużo wiecznym we wsi parafialnej Ruda zwanej, ,,Pamiętnik Religijno–Moralnym” 1854, T. 26, s. 1–44. Wiadomość historyczna o kościele parafialnym w mieście Błoniu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 14, s. 457–471. Wiadomość historyczna o kościele z klasztorem księży dominikanów, w mieście Sochaczewie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 15, s. 111–142. Wiadomość historyczna o mieście Rawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. IV, s. 81–89. Wiadomość historyczna o okopach starodawnych nad Wisła między Wyszogrodem a wsią rządową Drwały, w powiecie i guberni płockiej istniejących, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 3, s. 163–166. Wiadomość o kościele farnym czyli parafialnym pod tytułem ś. Trójcy w mieście Wyszogrodzie oddanym niegdy w zarząd kanonikom regularnym grobu Chrystusa Jeruzalemskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1845, T. 9, s. 1–17. Wiadomość o kościele parafialnym w mieście Mławie wraz z Domem Zgromadzenia ks. Misjonarzy, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 6, s. 289–295. Wiadomość o kościele parafialnym we wsi Koziebrodach w obwodzie mławskim guberni płockiej istniejącym, w: tegoż Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844, s. 211–239. Wiadomość o kościele z klasztorem Reformatów w mieście Żurominie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1847, T. 12, s. 193–209 i s. 297–308. Wiadomość o mieście Płocku, znaczniejsze historyczne zdarzenia tegoż miasta obejmująca, Warszawa 1821. �12 – Wiadomość o starożytnej kolegiacie ś. Michała w Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1840, T. 1, s. 404. – Wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych koretańskich w mieście Czerwińsku niegdyś istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 10, s. 197–223. – Wiadomość topograficzno-historyczna o osadach zwanych Złotoryją, tudzież o kościołach i kaplicach w tychże istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 10, s. 512–525. – Wieś Gozdowo w powiecie płockim guberni płockiej położona, opisana topograficzno-historycznie, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 367–374. – Zamek w mieście Rawie, ,,Przyjacielu Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 39, s. 307–312. Gerson W. zob. Willanów. Album widoków i pamiątek – Wyzwoliny na parobka, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 343, z ryciną autora. Giel… Frycowe przy kosie, „Kłosy” 1866, T. 2, nr 28, z rycinami F. Kostrzewskiego. Giną już po części starodawne zabobonne zwyczaje, „Dziennik Warszawski” 1851, nr 215, w dziale „Wiadomości krajowe”. Gliński A.J. Bajarz polski. Baśnie, powieści i gawędy ludowe, T. 1–2, Wilno 1862. Gloger Z. Dawna ziemia bielska i jej cząstkowa szlachta, Warszawa 1873. – Dawna ziemia łomżyńska, Warszawa 1876. – Dworzec Łukasza Górnickiego w Lipnikach pod Tykocinem, „Biblioteka Warszawska”, 1889, T. 1, s. 435–439. – Kilka słów o podaniach z okolic Tykocina, „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 3, s. 141–150. – Korowaj. Wspomnienie lat dziecinnych, „Kronika Rodzinna” 1875, nr 16. – Kópalnocka (Sobótka), „Tygodnik Ilustrowany, 1868, T. I (seria II), nr 5, s. 59. – Obrzędy rolnicze (z drzeworytami), „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 2, s. 274– 287. [Gloger Z.] Pruski M. Obchody weselne, Kraków 1869. Gloger Z. Podróż Niemnem, „Wisła” 1888, T. 2, z. 1, s. 30–84 i z. 2, s. 247–305. – Rzeka Narew, Wędrowiec” 1881, nr 259 i 260. – Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 1, s. 142–146. �13 Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły i Władysława III, T. 2: Warszawa 1846. – Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831. – Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830. – Opis historyczno–statystyczny miasta stołecznego Warszawy, „Nowy Kalendarzyk Polityczny na rok zwyczajny 1826” [Warszawa 1825], wyd. nakładem J. Netto, s. 481–482. – Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827. – Ubiory w Polszcze od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych, Warszawa 1830. – Warszawa, ,,Przyjaciel Ludu” R. 8: 1841, T. 1, nr 6–8 i 10–11. Gospodarstwa małe (włościańskie) w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, wyd. pod red. J.T. Lubomirskiego [i innych], T. II: Warszawa 1874, s. 1108–1110. Goszcz w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 4: Warszawa 1874, s. 460. Goszczyński S. Sobótka, „Ziewonia” 1834, s. 215. Grabowski A. Pre memoria dla badaczów i zbieraczów dawnych zabytków i pamiątek z czasów przedchrzescijańskich w Polsce, ,,Biblioteka Warszawska” 1849, T. 3, s. 172. Grajnert J. Studia nad podaniami ludu naszego, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 2, s. 465–514 i s. 705–724; T. 3, s. 70–105. – Wycieczka na Podlasie, ,,Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 53–81. Gregorowicz J.K. Obrazki wiejskie, T. 1, Warszawa 1852. Grzegorz Kostrzewa zob. Wieniarski A. Haczewski J. O bursztynie, „Sylwan” 1838 T. 14, s. 191–251 i 358–428. Hahn J.G. Griechische und Albanesische Märchen, Bd. 2, Leipzig 1864. Hartknocha Ch. Respublica Polonica duobus libris illustrata, Frankfurt-Lipsk 1678. Hawpt L. i Smolerj J.A. Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, T. 1 i T. 2, Grymi 1841 i 1843. Haur J.K. Skład abo Skarbiec znakomitych sekretów ekonomiki ziemiańskiej, Kraków 1693. Hej, piasku białego, ,,Kurier Warszawski” 1848, nr 18. [Hoffmanowa z Tańskich K.] Arkadia, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 5. �14 Hoffmanowa z Tańskich K. Kalendarz zdarzeń czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku; bądź religijnych i historycznych, bądź gminnych, w: Dzieła Klementyny z Tańskich Hofmanowej, wydanie nowe pod red. N. Żmichowskiej, T. 3, Warszawa 1876. – Opis piątej w kraju naszym przejażdżki Anielce Ł. Przypisany, „Rozrywki dla dzieci” 1828, T. X, nr 57, s. 149–166. – Wesele Marysi i Jasia. Zabawa wiejska, „Rozrywki dla Dzieci” 1826, T. VI, nr 33, s. 121–149. I jam wianek wiła, „Kurier Codzienny” 1869, nr 135. Innocentego (Gizel) ? Sinopis ili kratkoje opisanie o naczale slawienskago naroda, b.m. 1674. J.J. Obraz historyczno–statystyczny byłego Uniwersytetu Królewsko-Warszawskiego do roku 1830, ,,Przyjaciel Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 41–52 i R. 12: 1845, T. 1, nr 1–4. – Zakłady naukowe przy b. Uniwersytecie Warszawskim, „Przyjaciel Ludu” R. 12: 1845, T. 1, nr 5–9 i 11–14. Jabłonowski J.S. Polityka włoska i polska albo przysłowia włoskie po włosku zebrane i na polski język przetłumaczone, Königstein 1715. Jan z Wychylówki [Jurkowski J. ?] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, odnaleziono wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XVII, Pieśń VI, s. 12–14. Toż w: Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, Wrocław 1985, s. 343–367. Jan ze Śliwna zob. Kirkor A.H. Janicki Kacper, „Kurier Warszawski“ 1823, nr 55, w dziale „Nowości Warszawskie”. Januszowski Z. Bylica Jana Ś., Kraków 1641, zob. Twardowski K. Jarosza zob. Pruszakowa S. Jaroszewicz J. Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Athenaeum” (Wilno) 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186. Jarzębski A. Gościniec abo opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., w: J. U. Niemcewicza Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Warszawa 1822, T. 3, s. 407–448; toż wyd. I. Chrzanowskiego, Warszawa 1909. Jasieński K. Wiadomość o starożytnym kościółku ś. Idziego w mieście Inowłodzu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1849, T. 16, s. 522–532. �15 Jastrzębowski L. Wspomnienia z podróży przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego, po kraju odbytej w miesiącach lipcu i sierpniu 1853, Warszawa 1854. Jechałem z Krakowa, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 1. Jedno z pism cieszy swych czytelników, „Kurier Codzienny” 1869, nr 37. [Jucewicz L.A.] Ludwik z Pokiewia Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów, skreślona przez…, Wilno 1846. Jurkowski J. Tragedia o polskim Scylurusie i trzech synach koronnych ojczyzny polskiej, Kraków 1604; toż: opracował S. Pigoń, Kraków 1949; toż: opracowanie J. Krzyżanowskiego i S. Rosponda, w: J. Jurkowski Dzieła wszystkie, T. 1: Wrocław 1958. Juszczyński H.M. Dykcjonarz poetów polskich, T. 1, Kraków 1820. Jutro przypada święto uroczyste Trzech Królów, „Kurier Warszawski” 1821, nr 5, w dziale „Nowości Warszawskie”. K.Wł. W. zob. Wójcicki K.W. Kajsarow A. Versuch einer Slavischen Mythologie in alphabetischer Ordnung, wyd. niemieckie: Getynga 1804; wyd. rosyjskie: 1807. Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830”, druk: A. Gałęzowski, s. 16–24. Kantyczka czyli zbiór najstarszych i najnowszych pieśni kościelnych na cały rok, Bochnia 1862. Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885. Kantyczki. Podług wydania 1785, Paryż, 1868–71. Kaplica rodziny Łojków (na cmentarzu w Zakroczymiu), „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 370. Karasowski M. Muzyka ludowa, „Kalendarz Ilustrowany na rok zwyczajny 1863” J. Ungra, [Warszawa 1862], s. 91–94. – Rys historyczny opery polskiej, Warszawa 1859. Karłowicz J. Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „Pamiętnik Fizjograficzny” 1882, T. 2, s. 497–516. Karpiński F. Pieśń wieczorna w: Pieśni nabożne, Supraśl 1792, s. 83–84; toż w: tegoż Dzieła, T. 1, Lipsk 1835, s. 231–232. – Szczęście przy Dorydzie, w: Dzieła F. Karpińskiego, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1: Lipsk 1835, s. 157–158 (pieśń XXXI); w: Dzieła F. Karpińskiego wyd. K. Turowskiego, T. 1: Kraków 1862, s. 385 (Pieśń XXX). �16 Keller [Keller] Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871. Kętrzyński W. O Mazurach, Poznań 1872. – O pierwotnym ustroju społecznym w Polsce. Z powodu dzieła pana prof. dr Stanisława Smolki: Mieszko Stary i jego wiek, „Ateneum” (Warszawa) 1881, T. 2, s. 463–477. – Petersburg w roku 1720 według opisu Polaka, „Przewodnik Naukowy i Literacki” (Lwów) R. 5: 1887, s. 520–532 i 603–616. [Kirkor A.H.] Jan ze Śliwna Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, Wilno 1856. Kitowicz J. Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, wyd. z rękopisów E. Raczyńskiego, T. 1–4: Poznań 1840–1841; toż, opracował R. Pollak, Wrocław 1951, BN I, nr 88. – Pamiętniki do panowania Augusta III i Stanisława Augusta, zob. wyd. A. Woykowskiego, cz. 1: Poznań 1840. Klocki popielcowe, „Kurier Warszawski” 1865, nr 48. Klonowic F.S. Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi, Chełmno 1862; toż: opracował S. Hrabiec, Wrocław 1951, BN I 137; pierwodruk: 1595. Knapski G. Thesauri polono-latino-graeci, T. 3, Kraków 1632, s. 887. Kochanowski J. Kto się w opiekę, w: Psałerz Dawidów przekładania…, cz. IV, psalm 91, Kraków 1579; toż J. Kochanowski Dzieła polskie, T. 2, opracował J. Krzyżanowski, Warszawa 1953, s. 205. – Na most warszawski, w: tegoż Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; toż, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163. – Na tenże, w: tegoż Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; toż, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163. – Proporzec albo Hołd pruski, Kraków 1587; wyd. 1: 1569 zaginione. – Pieśń świętojańska o sobótce, w: tegoż Dzieła wszystkie, T. IV: Pieśni, opracowała M.R. Mayenowa i K. Wilczewska, Wrocław 1991, s. 214–247; pierwodruk: Kraków 1586. Kocipiński A. Pisni, dumki i szumki ruśkoho naroda na Podoli, Ukraini i w Małorossyj. Spisani i perełożeny pid muzyku… . Persza sotnia [8 desiatok], w Kijiwi i Kamińci Pod. 1862. Kolberg O. A dokoła drużbaczkowie, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 28, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 331, nr 202. �17 – – – – – – – – – – – – – – Czarna kura gdacze, w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–1845, s. 111 nr 118; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 213, nr 118. Cztery lata temu będzie, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 34, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 339, nr 208. Da, łotrzyk ci ja, łotrzyk w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 1845, s. 117, nr 126; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 223, nr 125. Da, tyś mi miluchna w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 15, nr 18; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 35, nr 18. Da, we świecie ja był, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 1 nr 2, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 301 nr 178. Deszczyk pada, deszczyk rosi, w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 24, nr 27, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 56, nr 27. Dziękuję ci, matko, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 37, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 341, nr 210. Hej, z góry jadą, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, nr 28; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 269, nr 153. Jedzie Jasio z wojenki, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 38; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 343, nr 211. Kieleckie cz. I i II, Kraków 1885–1886; przedruk: DWOK T. 18 i 19, Wrocław-Poznań 1963. Krakowskie cz. I i II, Kraków 1871 i 1873; przedruk: DWOK T. 5 i 6, Wrocław-Poznań 1962 i 1963. Kujawy cz. I, Warszawa 1867; przedruk: DWOK T. 3, Wrocław-Poznań 1962. Lubelskie cz. I, Kraków 1883; przedruk: Wrocław-Poznań 1962. Miała matka łysą krowę w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 45, s. 5, nr 3; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu �18 – – – – – – – – – – – – – fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 10, nr 3. Miłą cieszmy się nadzieją, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, nr 8; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II (DWOK T. 67/II), Wrocław- Poznań 1989, nr 134. Na Bugu, na Wiśle, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 46, s. 368; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, nr 170. Oj, dudni woda, dudni w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 23, nr 26; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 55, nr 26. Ożeniłem się, to chwała Bogu, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T.1, nr 26, s. 208; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, nr 200. Pieśni ludu polskiego, Warszawa 1857; przedruk: DWOK T. 1, Wrocław-Poznań 1961. Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 4, s. 625– 639 i 1848, T. 3, s. 615–632; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 546–614. Pokucie cz. I, Kraków 1882; przedruk: DWOK T. 29, Wrocław-Poznań 1962. Polska korono, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 20; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 259, nr 147. Radomskie cz. I i II, Kraków 1887–1888; przedruk: DWOK T. 20 i 21, Wrocław-Poznań 1964. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877, T. 1, s. 35 (dział III.); przedruk: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), Wrocław-Poznań 1971, s. 342–388. Sandomierskie, Warszawa 1865; przedruk: DWOK T. 2, Wrocław-Poznań 1962. W. Ks. Poznańskie cz. I–V i VII, Kraków 1875–1880 i 1882; przedruk: DWOK T. 9–13 i T. 15, Wrocław-Poznań 1963 i 1962. Wedle Lublina, Lublina w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 1845, s. 16, nr 19; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opra- �19 cowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 37, nr 19. – Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III), s. 86–158; przedruk ze zmianami: O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), Wrocław-Poznań 1969, s. 1–150. – Z tamtej strony Łukowa, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 40, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 345, nr 213. Kolberg W. Ślady dawnych murów otaczających miasto Starą Warszawę odszukane w roku 1868 (z planem). ,,Biblioteka Warszawska” 1870, T. 1, s. 420–427; pierwodruk w: tegoż Kilka badań starożytności warszawskich, Warszawa 1870, s. 1–12. Kolędy, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 51. Kołłątaj H. Rozbiór krytyczny zasad historii, z rękopisu wydał F. Kojsiewicz, T. 3, Kraków 1842. [Komoniecki A.] Dziejopis żywiecki do druku podany, wyd. J. Radwańskiego z rękopisu z roku 1704, Kraków 1866. Konopka J. Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; toż, wydanie fototypiczne pierwodruku z 1840 roku, pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław-Warszawa 1974. Koralewicz A. Additament do Kronik Braci mniejszych św. Franciszka, Warszawa 1722. Korespondencja, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 296. Korespondencja Gazety Codziennej z powiatu ostrołęckiego, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56. Koresp[ondencja]. Koźmin, „Tygodnik Katolicki” T. 2: 1861, s. 237. Korespondencja z okolic Łowicza, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 258. Korespondencja z powiatu rawskiego, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych“ 1858, nr 230. [Korołyński W.] W. K. Węgrów, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 27: 1867, s. 783–785. Kosiński A. Miasta, wsi i zamki polskie. Powieści i obrazki, T. 2, Wilno 1851. Kościoły na Pradze, „Pamiętnik Religijno–Moralny” 1854, T. 26, s. 225–237. Kościół farny w Mławie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 303, z ryciną. Kościół i klasztor PP. Wizytek w Warszawie. (Wyjątek z 2 tomu historyi Warszawy w rękopisie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1856, T. 31, s. 268–291 i 361–381. �20 Kościół panien Sakramentek w Warszawie (Wyciągi z oryginalnej księgi klasztoru p. t. Privilegia Sancti monialium Varsaviensium a continua adoratione SSmi Sacrament in fol.), ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1853, T. 24, s. 1–29. Kościół św. Aleksandra w Warszawie, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 44. Kozłowski F. Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858. Kozłowski K. Czersk. Historycznie i statystycznie opisany, Warszawa 1858; toż w: F. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858, s. 519–579. – Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867– 1868 (wydawane w zeszytach), toż 1869. Krasicki I. Opisanie podróży z Warszawy do Biłgoraja w liście do Jaśnie Oświeconego Książęcia Stanisława Poniatowskiego, Warszawa 1782; toż w: Pisma wybrane, T. 2 (Satyry), Warszawa 1954. – Pieśń… z tejże okazji, „Dziennik Wileński” 1817, T. 5, s. 564–565. Kraszewski J.I. Barani kożuszek. Opowiadanie historyczne z końca XVIII wieku, „Tygodnik Ilustrowany 1881, T. XI (seria III), nr 263–287; toż: T. 1 i 2 z przedmową T. Jeske-Choińskiego, Warszawa 1898. – Budnik. Obrazek przez…, Warszawa 1847; toż, wydanie nowe, przejrzane i poprawione przez autora, Lwów-Warszawa 1874. – Ikonotheka, zbiór notat o sztuce i artystach, Wilno 1858. – Pamiątki historyczne Łowicza wg W. H. Gawareckiego, ,,Athenaeum” (Wilno) 1845, T. 2, s. 38–47. – Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336. Kromer M. Kronika polska… biskupa warmińskiego, ksiąg XXX, dotąd w trzech językach mianowicie w łacińskim, polskim i niemieckim wydana, na język polski z łacińskiego przełożona przez Marcina z Błażowa Błażowskiego, wydanie K.J. Turowskiego: Sanok 1857 (na podstawie wydania: Kraków 1611); pierwodruk: De orgine et rebus gestis Polonorum libri XXX, Basilea 1555. Kronika Bogufała i Godysława Paska, opracował W. A. Maciejowski, w: Monumenta Poloniae Historica (Pomniki dziejowe Polski), wyd. A. Bielowski, T. 2: Lwów 1872, s. 454–598. Królodworski rękopis. Zbiór staroczeskich bohatyrskich i lirycznych śpiewów odnalezionych i wydanych przez Wacława Hankę, z czeskiego na polskie przez L. Siemieńskiego przełożonych, Kraków 1836. �21 Krupiński F. Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547. Krzywicki L. Ballada kurpiowska, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria 3), nr 249. Krzyżanowski W. Katedra płocka i jej biskupi, Płock 1877. Księga ziemi czerskiej 1404–1425, wydał J. T. Lubomirski, Warszawa 1879. Kurek wielkanocny, „Tygodnik Ilustrowany” 1883, T. I (seria IV), nr 12, z ryciną Masłowskiego. Kurier Lubelski pisze, „Czas” 1872, nr 98, w dziale „Kronika miejscowa i zagraniczna”. Kurp w: Słowniku języka polskiego S. Lindego, Warszawa 1808 roku, T. 1, cz. II (G–L), s. 1190. Kurp zob. Zagrzejewski A. Kurpie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 20. Kurpiński K. O pieśniach w ogólności, „Tygodnik Muzyczny” 1820, nr 11. Lach Szyrma K. Anglia i Szkocja. Przypomnienie z podróży roku 1820– 1824, T. 1, Warszawa 1828. Lach z Lachów zob. Zienkowicz L.J. Lekarz Korespondencja Głosu Łomżyńskiego, „Głos. Tygodnik Literacko-Społeczno-Polityczny” R. II: 1887, nr 27 i 29. Lelewel J. Narody na ziemiach sławiańskich przed powstaniem Polski, Poznań 1853. – Rzut oka na dawność litewskich narodów i związki ich z Herulami, Wilno 1808. – Stare pieniądze w roku 1824 w czerwcu blisko Płocka w Trzebuniu, Warszawa 1826. Linde S.B. Słownik języka polskiego, wyd. Ossolineum, T. 1: Lwów 1854, s. 382; pierwodruk: Warszawa 1807. Lipiński J. J. Piosnki ludu wielkopolskiego, Poznań 1842. Lipiński K. Muzyka do pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego, Lwów 1833, zob. [Zaleski W.] Wacław z Oleska. Lipiński T. Miasto Góra Kalwaria. Opis historyczny, „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 548–559. – Ułamki historyczne, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 266. – Wiadomość o Nowej Jerozolimie, miasteczku niegdyś pod Warszawą, ,,Biblioteka Warszawska” 1845, T. 4, s. 403–407. Lipiński T. zob. też Baliński M. i Lipiński T. �22 Liske F.K. Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. Liszt F. F. Chopin, Paris 1852; przekład polski M. Traczewska: F. Liszt, Fryderyk Chopin, Kraków 1960. Lubomirski J.T. Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, obejmujący bulle papierów, przywileje królów polskich i książąt mazowieckich, tudzież nadania tak korporacyj jako i osób prywatnych, Warszawa 1863. [Lubomirski J.T.] L. Trzy rozdziały z historii skarbowości w Polsce (1507–1532) przez… , Kraków 1868, Ludwik z Pokiewia zob. Jucewicz L.A. Łasicki J. Mitologia Jana Łasickiego Polaka O bogach Żmudzinów i innych Sarmatów, przekład polski A. Rogalskiego, „Dziennik Wileński” 1823, T. 1, s. 248–255, 398–406 i T. 3, s. 308–314; pierwodruk: Michalonis Lituani de moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum, Basilea 1615. Łazienki, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 43. Łebiński W. O wojnach i rycerzach polskich. Studium starożytnicze, „Ateneum” (Warszawa) 1885, T. 2, s. 243–271. [Łuszczewska J.] Deotyma Krzyż i wojak, w: tejże Improwizacje i poezje, T. 2, Warszawa 1858. – Potęga jałmużny. Legenda warszawska z XVII wieku, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 328,`s. 9–11. M. Kościół pierwotnie jezuicki, następnie pijarski, a obecnie ewangelicki w Łomży, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 363. M.O. i K.F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie z „Kalendarza Astronimiczno-Gospodarskiego na rok zwyczajny 1854” J. Jaworskiego, Warszawa [1853], s. 104. Maciejowski W.A. Mazurowie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 9, s. 67–69. – Legendy i pieśni ludu polskiego, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 2, s. 434– 447. – Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1, Warszawa 1851. – Polska i Ruś aż do pierwszej połowy XVII wieku, T. 1–2: Petersburg–Warszawa 1842. – Roczniki i kroniki Polski przedlechickiej, Warszawa 1850. �23 – Słówko o dążności i duchu poezji polskiej XVI wieku, „Tygodnik Literacki” 1840, T. 3, nr 30. [Magnuszewski D.] Dominik M. Posiedzenie Bacciarellego malarza. Dokończenie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 50, s. 399. Malczewski A. Maria, Warszawa 1825. Marcin z Urzędowa Herbarz polski, to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i innych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje, Kraków 1595. Martin K. Budownictwo wiejskie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 1, Warszawa 1873, s. 189–256. Masovien w: Zedler J.H. Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften Bd. XIX, Leipzig 1739. Matuszewski W. Sprostowanie opisu dóbr pojezuickich Kobełka z przyległościami, ,,Biblioteka Warszawska” 1853, T. 2, s. 576–577. Mazury, ,Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 18, s. 139. Mazury, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 7, Warszawa 1874, s. 394. Miaskowski K. Mięspoust polski, w: Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, s. 343, zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K. J. Turowski, Kraków 1861, s. 295; pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. – Na schwał Mazurów, w: tegoż, Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, s. 338–339, zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K. J. Turowski, Kraków 1861, s. 290–291; pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. Mickiewicz A. Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem, Paryż 1834; toż: wstęp S. Pigoń, Wrocław 1994. – Panicz i dziewczyna w: tegoż, Dzieła, Wydanie Narodowe T. 1: oprac. W. Borowy i L. Płoszowski, Warszawa 1948, s. 115–118.] – Powrót taty, w: Ballady i romanse, Wilno 1822. Milewski K. Pamiątki historyczne krajowe, Warszawa 1848. Mioduszewski M. M. Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853. – Dodatek do „Śpiewnika kościelnego” z melodyjami, Kraków 1842. – Dodatek II i III do „Śpiewnika kościelnego” z melodyjami, Kraków 1853. �24 – – Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843. Śpiewnik kościelny czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane a dla wygody kościołów parafialnych zebrane, Kraków 1838. Monumenta medii aevi diplomatica ius terrestre polonicum illustrantia, opracował F.K. Piekosiński [i inni], T. 2: Kraków 1874. Moraczewski J. Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej do piętnastego wieku ułożonych, Poznań 1843. [Moraczewski J.] J.M. Kogutek, w: J. Moraczewski [i inni] Starożytności polskie, Poznań 1842, T. 1, s. 444. Mosbach A. Bolesław Chrobry, Poznań 1871. Muczkowski J. Początek biczowania się w Polsce, „Dwutygodnik Literacki“ 1844, nr 12, s. 355. Na łąkach wsi Wilkanowa, „Kurier Codzienny” 1871, nr 129. Na wczorajszej wiankowej przechadzce, „Kurier Warszawski”, 1834, nr 166. Narbutt T. Zwierciadło czarnoksięskie Twardowskiego. ,,Kolumb. Pamiętnik opisom podróży lądowych i morskich, nowszych odkryć jeograficznych, wiadomościom statystycznym oraz z temi w styczności zostającym, poświęcony” R. 1: 1828, T. II, nr 9, s. 43–46. Naruszewicz A. Historia narodu polskiego, T. 2–7 wyd. I: Warszawa 1780– 1796, T. 1 wyd. I pośmiertnie: Warszawa 1824; toż, wyd. K.J. Turowskiego, T. 1–6: Kraków 1859– 1860. Nestroy J. zob. Gałganuch czyli trójka hultajska Nie próżno to, „Kurier Warszawski” 1849, nr 311. Niebieski płaszcz. Ostatni lirnik warszawski. Z rękopismu: „Domowe wspomnienia i powiastki” Romana Zmorskiego, ,,Dziennik Warszawski” 1853, nr 210. Niemcewicz J.U. Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze z rękopismów, tudzież dzieł w różnych językach o Polszcze wydanych, oraz z listami oryginalnymi królów i znakomitych ludzi w kraju naszym, Warszawa 1822; toż, wyd. nowe J.N. Bobrowicza, T. 2: Warszawa 1822. Niesiecki K. Herbarza polski… powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1–10, Lipsk 1839–1845. Nil Na widnokręgu, „Prawda. Tygodnik Polityczny, Społeczny i Literacki” R. IV: 1884, nr 21. �25 Notatki historyczne o starostwach a mianowicie mławskich, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 185–190. Nowalski S. Wigry, „Kalendarz Ludowy Redakcji Zorzy na rok 1871” [Warszawa 1870], s. 55–61. Nowości warszawskie, „Kurier Warszawski” 1822, nr 272. O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1 (luty), s. 249–255. O torturach w Polsce (wyjątek z Pamiętników Kitowicza), ,,Przyjaciel Ludu” R. 6: 1840, T. 2, nr 41, s. 326–328. Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie Borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, „Tygodnik Wileński” 1819, T. VII, nr 150, s. 1–18 i nr 152, s. 81–104. Oczykowski R. Przechadzka po Łowiczu, Łowicz 1883. Od wczoraj woda na Wiśle, „Kurier Codzienny” 1871, nr 94. Odyniec A.E. Panicz i dziewczyna w: tegoż, Poezje, Wilno 1859, T. 2, s. 295–300. Okolski Sz. Orbis Polonus splendoribus coeli, T. 2 Kraków 1643. Olszowski W. Od Myszyńca (Powiat Ostrołęcki). W maju 1870 roku, „Gazeta Rolnicza” R. X: 1870, nr 22, s. 217–219. Onegdaj, w pierwsze święto Wielkiejnocy, „Kurier Warszawski” 1865, nr 87. Onegdajsza maskarada „Korespondent” 1835 roku, nr 32 i 39. Opis gospodarstwa cząstkowego w Małéj wsi (gub. Warszawska, pow. Grójecki, gmina Belsk), własność Stanisława Sitarek, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1103–1105. Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Willanowie (gub. Warszawska, pow. Warszawski, gmina Willanów), własność Stanisława Orzyńskiego, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1105–1107. Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Wołkunach, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1046. Opis gospodarstwa większego we wsi Zawrocie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 963. Oraczewski F. Pieśń, „Pamiętnik Warszawski” 1818, T. 12, nr 4, s. 222–225. Orzelski Ś. Bezkrólewia ksiąg ośmioro czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 do r. 1576 Świętosława z Borzejowic…, �26 przełożył, przypisami i życiorysem uzupełnił W. Spasowicz, T. 3: Petersburg i Mohilew 1856. Orzeszkowa E. Nad Niemnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1887, T. IX (seria IV), nr 209–234 i T. X (seria IV), nr 235–261 (w odcinkach); toż: Warszawa 1888. Osiecki J. Rzut oka na przeszłość Kurpiów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek” R. 9: 1881, nr 103, s. 3. – Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1885, T. 29, s. 121–148. [Osipowicz A.] A. O. Korespondencja. Z guberni augustowskiej, „Gazeta Polska” 1865, nr 65. – Podanie o Warze, „Athenaeum” (Wilno) R. 11: 1851, T. 2, s. 251–268. Osipowicz A. Ruiny zamku w Dowspudzie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 276. – Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250–255. – Z Suwałk do Augustowa, „Tygodnik Ilustrowanym” 1863, T. VII, nr 177–180. Ostrzykowski B. Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej, Pamiętnik Religijno-Moralny” 1856, T. 31, s. 635–648. Ozie K. Droga do Polski i Prus Polskich w r. 1635 w: J. U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze T. 3, Warszawa 1822, s. 186–237. P. Korespondencja z okolic Ciechanowa, „Tygodnika Ilustrowanego” 1881, T. XII, (seria III) nr 299, w dziale „Kronika Tygodniowa”. Palacky F. Dzieje narodu czeskiego w Czechach i na Morawach, wyd. niemieckie (Geschichte von Böhmen): Praga 1836; wyd. czeskie: Praga 1848. Panicz i dziewczyna zob. Mickiewicz A., Odyniec A.E. Panu B. „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria III), nr 237, w dziale „Korespondencja od Redakcji”. Paprocki B. Herby rycerstwa polskiego na pięcioro ksiąg rozdzielone, zebrane i wydane r. p. 1584, wyd. J.K. Turowski, Kraków 1858. Park w Pilicy, ,,Kłosy” 1871,T. XII, nr 306, s. 295–297, z rycinami. Pasek J. Ch. Pamiętniki… z czasów panowania Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, wydane z rękopisu przez E. Raczyńskiego, Poznań 1836. �27 Pauli Ż. Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838; toż: wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie J. Krzyżanowski, Wrocław 1973. Philo vom Walde zob. Reinelt J. Piasecki J. Kościół i klasztor księży Franciszkanów w Wyszogrodzie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 11, s. 428–448. Pieśni i tańce zabawam uczciwym gwoli z 1614 roku, toż w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku wydał T. Wierzbowski, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI– XVIII wieku”, s. 5–32. Piosenka Kurpiów, „Rocznik Leśniczy” R.2: Warszawa 1862, s. 319–320. Plater S. Jeografia wschodniej części Europy przez wielorakie narody słowiańskie zamieszkanych, Wrocław 1825. Pleban S. Cokolwiek o pauperyzmie w kraju naszym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 189–205. Podlasiak (A. P… łowicz) Podlasie ruskie, „Gazeta Warszawska” 1854, nr 242–246, 248–251, 253 i 255. Pol W. Obrazy z życia i natury, seria II, T. 2, Kraków 1871. Polen. Die Osterfeier in Warschau, „Magazin für Literatur des Auslandes” T. 15: 1846, nr 72, s. 289–290. [Połujański A.] Korespondencja Gazety Warszawskiej. Suwałki, 10 czerwca 1856 roku, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 168. Połujański A. Odpowiedź na recenzję dzieła: Wędrówki po guberni augustowskiej w nr 273… zamieszczoną , „Gazeta Codzienna” 1859, nr 281. – Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, Warszawa 1859. Pomnik Zygmunta III w Warszawie, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 39, s. 308–310. Pora tarcia się ryb wiosną, „Kurier Warszawski” 1865, nr 93. Pruski M. zob. Gloger Z. Pruszakowa z Żochowskich S. Dwa dwory, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 70 i 313; toż: Warszawa 1855. [Pruszakowa z Żochowskich S.] Jarosza Kilka słów o poezji mazowieckiego ludu przechowywanej w obrzędach, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 366–381. Pruszakowa z Żochowskich S. Powiśle. Powieść z drugiej połowy XVIII wieku, ,,Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 323–346, dokończenie: s. 409–440; toż: Warszawa 1855. �28 – Szopka, „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok przestępny 1856” [Warszawa 1855], s. 35. Przemysł płócienniczy w Polsce, „Gazeta Polska” 1865, nr 8. Przezdziecki A. O dwóch stacjach krzemiennych w ziemiach polskich, „Rocznik Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1872, T. 43 (ogólnego zbioru), s. 158–160. – Osady przedhistoryczne na gruntach dawnego starostwa gulczewskiego pod Płockiem, w dobrach generała Bontemps, „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 3, s. 102–103, w dziale „Do redakcji Biblioteki Warszawskiej”. Przyborowski J. Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873, T. 1, s. 39–96. – Wycieczki archeologiczne nad Świder, „Wiadomości Archeologiczne” 1874, T. 2, s. 25–53. Przysłowia i przypowieści tyczące się Warszawy, „Gazeta Warszawska” 1860, nr 137. R. zob. Wójcicki K.W. Radoszkowski A.B. Kupalnocka czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią, „Muzeum Domowe” 1836, nr 25, s. 194–196. – Obrządek weselny u Kurpiów czyli Kurpików, „Muzeum Domowe” 1836, nr 8, s. 62–64 i nr 9, s. 67–69. – Zapusty u Kurpiów, „Magazyn Mód. Dziennik przyjemnych wiadomości” 1835, nr 8, s. 47. Rasiński N. Wspomnienia historyczne z czasów Jana Sobieskiego i Augusta II, ,,Przyjaciel Ludu” R. 9: 1843, T. 2, nr 32, 34, 37, 41–44. [Reinelt J.] Philo vom Walde Schlesien in Sage und Brauch, Berlin 1883. [Rej M.] Ambroży Korczbok Rożek Krótka rozprawa między trzema osobami: panem, wójtem i plebanem…, Kraków 1543; zob. toż, opracował K. Górski i W. Taszycki, Dzieła wszystkie, T. 1, Wrocław 1953. Rej M. Świętych słów a spraw Pańskich, które tu sprawował Pan a Zbawiciel nasz na tym świecie jako prawy Bóg, będąc w człowieczeństwie swoim, Kronika albo Postylla, polskim językiem a prostym wykładem też dla prostaków krótce uczyniona, Kraków 1557; zob. toż w: M. Rej Dzieła wszystkie, T. 4, opracował K. Górki i W. Kuraszkiewicz, Wrocław 1965. – Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, w którym jako we zwierciadle snadnie każdy swe sprawy oglądać może, wyd. 1: Kraków 1558; wydanie St. Ptaszyckiego, Petersburg-Warszawa �29 1881–1888; zob. toż w: M. Rej Dzieła wszystkie, oprac. W. Kuraszkiewicz, red, J. Krzyżanowski, T. 7, Wrocław 1971. Rej M. Żywot człowieka poczciwego, Kraków 1567–1568; zob. toż, opracował J. Krzyżanowski, Wrocław 1956, BN I nr 152, s. 84. Rewoliński T. Medale religijne odnoszące się do kościoła katolickiego we wszystkich krajach dawnej Polski, Kraków 1887. Rogawski K. Wiadomość o rozkopaniu mogiły w Siedliszczowicach, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 3, s. 1–43. [Rolle A.J.] Antoni J. Dzieje szlachty okolicznej w owruckim powiecie, „Biblioteka Warszawska” 1881, T. 2, s. 19–39, 183–200 i 352–367. Romanowski J.N. Poszukiwania nad zakonem Dobrzyńców i nad stosunkiem pierwotnym Krzyżaków do Konrada Mazowieckiego, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 3, s. 1–44 i 315–343. – Zakon Dobrzyńców aż do wdania się w układy z Krzyżakami, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 1–31. Rozmaitości „Kurier Warszawski” 1827, nr 104. Rusiecki K.R. Małe tajemnice Warszawy, Warszawa 1844. Rysiński Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum. Centuriae decem et octo, Lubcz 1618. Rzeczniowski L. Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861. – Łomża w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 17, Warszawa 1864, s. 613–622. – Opis kościoła farnego pod wezwaniem świętego Michała w Łomży, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1861, T. 8, s. 255–271. Rzucić kwiatek, „Kurier Codzienny” 1871, nr 138. Sarnicki A. Descriptio veteris et nova Poloniae cum divisione eiusdem veteri et nova, Warszawa 1585. Schultz T. Polska w roku 1793, w: Biblioteka pamiętników i podróży po dawnej Polsce, wyd. J. I. Kraszewski, Drezno 1870, s. 35–74 i 127–333. Seweryn z Wyszkowa Obelisk z herbem Wazów w Wyszkowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 347. Siarczyński F. Obraz wieku za panowania Zygmunta III, cz. II, Lwów 1828. Siarkowski W. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc opublikowanego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1878, T. 2, s. 209–259; 1879, T. 3, s. 3–61; 1880, T. 4, s. 83–184. Siemieński L. Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845. �30 Sikorski J. Jasełka, ,,Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” R. 1: 1862, nr 2–15. Sikrański A. Colloqvium charitativvm abo rozmowa braterska Polaka reformata z Mazurem starym katholikiem o pewnych rzeczach w wierze, Kraków 1652. Skarga P. Żywoty świętych pańskich narodu polskiego, Sanok 1855; pierwodruk: Kraków 1579. Skimborowicz H. zob. Willanów. Album widoków i pamiątek Słowniczek spod Zakroczymia (wieś Pieścidła), „Wisła”1887, T. 1, s. 317– –320. Smoleński M. Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej, Lwów 1869. – Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, Warszawa 1885. Sobieszczański F. M. Drobin w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 7, Warszawa 1861, s. 407–408. – Instytut oftalmiczny w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 282, s. 60–62, z ryciną. – Kaplica Loretańska na Pradze, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1863, T. VIII, nr 197, s. 263–264. – Kleczków w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 14, Warszawa 1863, s. 757–758. – Kopce zwane grodziskami w Królestwie Polskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 363. – Kościół parafialny w Łukowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 17, z ryciną Żabińskiego. – Kościół św. Jana w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 285, s. 88–90; nr 286, s. 103–104, z ryciną Kozarskiego. – Krasne w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16, Warszwa 1864, s. 4–7. – Liw w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 17, Warszawa 1864, s. 222. – Miasto Grójec, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 381. – Nagrobek Andrzeja Krasińskiego w Krasnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1861 T. III, nr 72, z ryciną J. Lewickiego. – Ogród Botaniczny w Warszawie, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1869, T. IV (seria II), nr 96, s. 211–214; nr 97, s. 223–227, z rycinami W. Gersona. – Opowiadanie o Warszawie, jej przeszłości i pamiątkach miasta, ,,Biblioteka Warszawska” 1872, T. 3, s. 239–253 i T. 4, s. 11–23. �31 – – Pałac w Patrykozach, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 377. Pułtusk w: Encyklopedia powszecha S. Orgelbranda, T. 21, Warszawa 1865, s. 781–784. – Ratusz w Pułtusku, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 297, z ryciną Polkowskiego. – Sfragistyka polska w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 360–367. – Siedlce w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 401. – Sieluń w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 418–419. – Sierpc w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 441–443. – Skąd powstał w Warszawie zwyczaj udawania się do Bielan na drugi dzień Zielonych Świątek?, „Kalendarz Rodzinny na rok zwyczajny 1871”, Warszawa 1870 (drukarnia J. Jaworskiego), s. 51–52. [Sobieszczański F.M. ?] Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 384, s. 51. [Sobieszczański F.M] F.M.S. Warszawa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 26, Warszawa 1867, s. 416–507. – Sobieszczański F.M. Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce, T. 1, Warszawa 1847. – Wiadomość historyczna o zgromadzeniach rzemieślniczych, czyli cechach, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy na rok 1861” J. Ungra, Warszawa [1860] s. 55–62. – Wizna w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 27, Warszawa 1867, s. 326– 328. – Wyszków w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 28, Warszawa 1868, s. 96–98. – Z biegiem Wilii, od Werek do Zakretu, ,,Wędrowiec” 1880, nr 189, s. 102. – Zamek w Liwie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 379, z ryciną Kozerskiego. – Zwaliska zamku czerskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 2, z ryciną Kozarskiego. Sobutka. Duma narodowa, „Pszczółka Krakowska”, 1820, T. 3, nr 53. Sowiński W. A. Chants polonais nationaux et populaires avec accomp. de piano ou harpe, Paryż 1830. �32 Stanisław August, „Kurier Warszawski” 1828, nr 238. Starodawne przysłowia dla ochronek, Poznań 1863. Starowolski Sz. Polonia, nunc denuo recognista et aucta, Gdańsk 1652, pierwodruk: Kolonia 1632. – Polonia sive status regni Poloniae descriptio, Kolonia 1632; zob. Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, z języka łacińskiego przełożył, wstępem i komentarzami opatrzył A. Piskadło, Kraków 1976. [Starowolski Sz.] Rozmowa żołnierza z plebanem o stacyą, teraz nowo przedrukowana (razem z Prywat Polską kieruje), Kraków 1624; toż O stacji. Żołnierz z teologiem i prywat. (1624), w: Historia literatury polskiej, wyd. M. Wiszniewski, T. 7: Kraków 1845, s. 161–162. Starożytności Warszawskie (od T. 3: Starożytności Warszawy). Dzieło zbiorowo–zeszytowe, red A. Wejnert, T. 1–6, Warszawa 1848–1858. Staszic S. Uwagi nad dziewięciu księgami, w: tegoż Dzieła, T. 7, Warszawa 1819. Statuta mazoviae, w: Jus polonicum, wydał J. W. Bandtkie-Stężyński, Warszawa 1831, s. 365–472. Stępowski W. Z Podlasia, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4. Stryjkowski M. Która przedtem nigdy światła nie widziała, kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, wydanie I: Królewiec 1582, zob. wyd. nowe M. Malinowskiego Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, Warszawa 1846. Symfonie anielskie, abo kolenda, mieszkańcom ziemskim od muzyki niebieskiej wdzięcznym okrzykiem na dzień Narodzenia Pańskiego zaśpiewane, z przedmową J. Żabczyca, Kraków 1630 i 1642 oraz toż przedmową Jana Karola Dachnowskiego, Kraków 1631; zob. Symfonie anielskie albo kolęda mieszkańcom ziemskim… usłyszane Roku Pańskiego 1630 Jana Żabczyca wydał A. Karpiński, Warszawa 1998 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich”) i Symfonie anielskie… Jana Dachnowskiego, wyd. A. Brodnickiego, Kraków 1913 (wyd. Akademii Umiejętności w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”). Synoradzki M. Z Bieżunia XXXV. Przyczynek do monografii, „Korespondent Płocki” 1884, nr 72. Sz. Bielany, „Dziennik Warszawski“ R. 1: 1851, nr 68–70. Szafarzyk P.J. Starożytności słowiańskie, w tłumaczeniu H. N. Bońkowskiego, T. 1–2, Poznań 1844 (oryginał czeski w zeszytach: 1836–1837). Szajnocha K. Lechicki początek Polski. Szkic historyczny, Lwów 1858. �33 Szczygielski S. Tinecia sev Historia Monasterii Tinecensis. Ordinis S. Benedicti Primariae Inter Polonica Caenobia venerationis, Kraków 1668. Szelewski A. Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem, „Pamiętnik Religijno- Moralny“ 1851, T. 20, s. 1–31, 93–125 i 191–216. Szeliga W. Poborzanie. Korespondencja Gazety Warszawskiej z Płocka, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 197 i 198. Szulc D. O znaczeniu Prus dawnych, Warszawa 1846. Szymanowski W. Fabryka szkła i kryształów zwana Czechy, we wsi Trąbkach, w powiecie garwolińskim, gubernii siedleckiej, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 20, s. 234–236. – Szopka, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1860, T. I, nr 15, s. 115–116. Świeżawski E. Recenzji książki Krzyżanowskiego pt. „Katedra płocka i jej biskupi”, „Biblioteka Warszawska” 1877, T. 3, s. 454–462. [Świeżawski E.] E.S. Mazowsze w: Słownik geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, T. VI, Warszawa 1885, s. 188–205. Święcicki J. Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634; zob. Topograficzny opis Mazowsza, z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877 (T. 2) s. 82–123. Święcone u J.O. Księcia Radziwiłla. Sierotki (wyjątek z rękopisu), „Tygodnik Literacki” 1840, nr 15 i 16. Święto zjawienia Pańskiego albo Trzech Króli, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1843, T. 4, z. 1, s. 13. Tereschenko A. Byt russkogo naroda, Sankt Petersburg, T. 2, 1848. Thietmar Chronici Ditmari Episcopi Mersepurgii, Francofurti ad Moenum 1580); toż: J.A. Wagner Dithmari episcopi Merseburgensis chronicon, Norymberga 1807. Twardowski K. Bylica Świętojańska, Lwów 1630; zob. Januszowski Z. Tykiel B. Kilka uwag historyczno-statystycznych o guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 162–174. Tyrawski J. Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, „Gazeta Warszawska” 1867, nr 68–69. �34 Udziela S. Materiały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1886, T. X, s. 75–156. Ulanowska S. Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łukowcu (mazowieckim), ,,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. VIII, s. 247–323. – Pisanki czyli kraszanki wielkanocne zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1884, T. 3 (seria IV), nr 68. – Z ziemi czerskiej zamieszczonego w „Czasie” 1884, nr 170–175. Uroczystość Bożego Narodzenia, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 7, z. 6, s. 530. Utrzymywał niedawno jeden z mieszkańców Warszawy, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 112–114. Vossberg F.A. Siegel der Stadt Warschau, „Zeitschrift für Münz-, SiegelUnd Wappenkunde” (wyd. B. Koehnego) 1843, s. 382–385 i tabl. XII. W dniu 1 czerwca w Grochowie pod Warszawą, „Kurier Codzienny” 1871, nr 123. W pobliskich Dzierżenina dobrach, „Kurier Codzienny” 1871, nr 139, s. 4. W.G. Konstrukcja budowli wiejskich, Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niém mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1107–1108. W.K. zob. Korołyński W. Wacław D. Wspomnienia z podróży po kraju odbytej przez uczniów Instytutu Agronomicznego w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego w czasie wakacji tj. w miesiącu lipcu i sierpniu, ,,Biblioteka Warszawska” 1849, T. 1, s. 221–257 i s. 441–476. Wacława z Oleska zob. Zaleski W. Waga A. Królikarnia z podania ustnego, ,,Biblioteka Warszawska” 1852, T. 1, s. 510–523. – O bursztynie i z czego on powstał, „Biblioteka Warszawska” 1845, T. 2, s. 66–89 i dodatek s. 205–207. – O turach i żubrach z okoliczności znalezienia niedawno czaszki wołu kopalnianego w Pruszkowie w Płockiem, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 3, s. 133–144. Warszawa w: Encyklopedia ogólnej wiedzy ludzkiej wydawanej, nakładem J. Ungra, T. 12, Warszawa 1877, s. 109. [Wawrowski F. ?] Piosnki ludu wielkopolskiego, „Przyjaciel Ludu”, R. 13: 1846 T. 1 nr 25 s. 200. �35 Wczoraj jako w środę popielcową, „Kurier Codzienny” 1869, nr 32. Wejnert A. Obchód uroczystości Bożego Ciała w Warszawie w XVII i XVIII wieku, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 567. – zob. Starożytności Warszawskie Wiadomość historyczna o warszawskim instytucie głuchoniemych, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1841, T. 1, s. 243–255, s. 335–349 i s. 489–503. Wiadomość historyczno–statystyczna o miastach Góra Kalwaria i Czersk, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 194–198, nr 200–202, nr 207– –211 i nr 213–215. Wiadomość o kościołach w Liwie, Pniewniku, w Wierzbnie w Ziemi Liwskiej, Xięstwie Mazowieckim położonych, „Pamiętnik Sandomierski” 1829, T. 1, s. 371–378. Wiadomość pewna o obrazie Najświę[tszej] Maryji Panny w Ziemi Dobrzyńskiej, w kościele XX. Bernardynów od kilku wieków łaskami wsławionej, wyd. 3: Warszawa 1813. Wianeczek majowy na cześć Najświętszej i Najczystszej Pannie Niepokalanie Poczętej Maryi, Warszawa 1855; toż: Warszawa 1886. Wianek krzyżowy na cześć Najsłodszego Serca Jezusowego i Niepokalanego Serca Maryi, Warszawa 1855. Wianki, „Dziennik Warszawski” 1852, nr 164. Wianki, „Gazeta Polska” 1888, nr 141, s. 2, tam w dziale „Z miasta”. Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku, „Kalendarz Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, [Warszawa 1859], s. 61–67. Wieczór nader pogodny, „Kurier Warszawski” 1837, nr 164. Wielki Tydzień, „Gazeta Polska“ 1865, nr 83. Wielki Tydzień, „Pamiętnik Religijno-Moralny“ 1847, T. 12, s. 330. Wieniarski A. Liw. Szkic historyczny, ,,Księga Świata” 1857, cz. I, s. 187. [Wieniarski A.] Grzegorz Kostrzewa, Płock i Płoczanie. Kilka szkiców z krótkiego tam pobytu, „Gazeta Codzienna” 1854, nr 239–240 i nr 249–250. Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno w Ziemi Drohickiej „Pamiętnik Sandomierski” 1829, T. 1, s. 364–368. Większa połowa panien na wydaniu, „Kurier Warszawski” 1843, nr 163. Willanów. Album widoków i pamiątek oraz kopie z obrazów Galerii Willanowskiej z dodaniem opisów skreślonych przez H. Skimborowicza i W. Gersona, nakładem S. Orgelbranda i Synów, Warszawa 1877. �36 Wiszniewski M. Historia literatury polskiej, T. I, Warszawa 1840. Wiślicki A. Wędrowna ludność za zarobkiem w Królestwie Polskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 293, z ryciną Kossaka Bandochy wjeżdżający do wsi. Włościanie wilanowscy, „Gazeta Warszawska” 1871, nr 164. Wojciechowski T. Chrobacya. Rozbiór starożytności słowiańskich, T. 1, Kraków 1873. [Wojewódzki J.] J.W. Korespondencja… . Sejny „Gazeta Warszawska” 1857 nr 205 i 206. – Korespondencja…. Suwałki, w grudniu 1856 roku, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 50 i 52. Wolski L. Jeziora w Królestwie Polskiem, ,,Biblioteka Warszawska” 1851, T. 1, s. 46–84. – Rys hydrografii Królestwa Polskiego z wiadomością o spławach, „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 2, s. 221–280. Worbs J.G. Archiv für die Geschichte Schlesiens der Lausitz und zum Theil von Meissen, Leipzig-Sorgau 1798, s. 69–86. Wójcicki K.W. Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 1–3, Warszawa 1855–1858. [Wójcicki K.W.] K. Wł. W. Cygani w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 6, Warszawa 1861, s. 35–47. – Do Redaktora Tygodnika Ilustrowanego, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. IX, nr 248. Wójcicki K. W. Kalendarz zwyczajowy Antoniego Zaleskiego, „Kłosy” 1868, T. VI, nr 135. – Kurpie w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16, Warszawa 1864, s. 502. – Kurpie. Powieść historyczna, Lwów 1856. [Wójcicki K. W.] R. Mechanik wioskowy, „Kłosy” 1871, T. XII, nr 312. Wójcicki K.W. Nowy Rok, „Kłosy” 1866, T. II, nr 27. – Ostatni kulig staropolski, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 84. – Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowackich, Warszawa 1836, T. 1 i 2; toż wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, Warszawa 1976. – Procesya Bożego Ciała, „Kłosy” 1870, T. X, nr 260, z ryciną. – Przedmowa do K. Niszczyckiego „Prawa bartne bartnikom należące”, T. 4, Warszawa 1854 („ Biblioteka starożytnych pisarzy polskich”). �37 – Przejażdżka chwilowa w Mazowszu, „Album literackie” 1848, T. 1, s. 201–213 i s. 351–364 – Przysłowia narodowe z wyjaśnieniem źrzódła początku oraz sposobu ich użycia, okazujące charakter, zwyczaje i obyczaje, przesądy starożytności i wspomnienia ojczyste, T. 2, Warszawa 1830. – Społeczność Warszawy w początkach naszego stulecia, Warszawa 1877. – Stare gawędy i obrazy, T. 2 i 3, Warszawa 1840. – Stare miasto w Warszawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 4: 1837, nr 6, s. 42–46. – Warszawa i jej społeczność, Warszawa 1875. – Wielki Czwartek, „Tygodnik Ilustrowany“ 1860, T. 1, nr 28. [Wójcicki K.W.] R. Wspomnienia z wędrówek po kraju w 1842 roku. Urywek pierwszy. Raszyn, ,,Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 8, s. 58–59. Wójcicki K. W. Zarysy domowe, T. 3, Warszawa 1842. – Z dawnych dziejów i wspomnień naszego stulecia, Kraków 1875. Wybrzeża, okna i balkony domów nadwiślańskich, „Kurier Warszawski” 1840, nr 164. Wyjrzyj tylko ze zmierzchem na ulicę, „Kurier Warszawski“ 1848, nr 18. Wypis z [Jean de Laboureur’a] podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski, za Władysława IV, w przekładzie Stanisława Potockiego, w: J. U. Niemcewicz, Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4, Warszawa 1822, s. 23, tytuł oryginalny publikacji Laboureura: Relation du voyage de la Royne de Pologne et du retour de Madame la Mareschalle de Guebriant, Ambassadrice Extraordinaire, & Sur-Intendante de sa conduitte, Paris 647. Wyrwicz K. Geografia powszechna czasów teraźniejszych albo opisanie krótkie krajów całego świata, Warszawa 1770 (wydanie nast. 1773). Z literatury, „Kurier Warszawski” R. 70: 1890, nr 121, s. 3. Z Mławskiego, „Czas” 1872, nr 17, w dziale Korespondencja „Czasu” (w części Królestwo Polskie). Z Paryża, „Gazecie Polska” 1888, nr 156, s. 1–2. Z pośród konsensowych impressarjów szopek, „Kurier Warszawski” 1869, nr 17. Z Wierzbicka, „Gazeta Polska” 1887, nr 245. �38 [Zagrzejewski A.] Kurp Bursztyn w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 1, Warszawa 1873, s. 310–316. Zakrzewski A. Z Puszczy Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła” 1887, T. 1, s. 73–78 i s. 149–156. Zaleski A. Sobótka (z natury) zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260. Zaleski W. [Wacław z Oleska] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, z muzyką instrumentowaną przez K. Lipińskiego, Lwów 1833. Załuski A. Ch. Epistolarum historico–familiarum, T. 3: Gesta in Polonia Totius Decenni, Brunsbergae 1701. Zamarski R. zob. Zmorski R. Zamek czerski w r. 1820, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. V, nr 231, w dziale „Rozmaitości”. Zbiór siana w okolicach Warszawy, ,,Kłosy” 1871, T. XII, nr 307, s. 307, z ryciną. Zedler J.H. Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und Künste, Halle und Lepzig, 1731–1754. Zejszner L. Kopalnie bursztynu w Królestwie Polskim, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 419–421. Zielone Świątki, „Kłosy” 1875, T. XX, nr 516. Zienkiewicz R. O uroczyskach i zwyczajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni, Warszawa 1853. Zienkowicz L. Le costumes du peuple polonais, suivis d’une description exacte de ses moeurs, de ses usages et de ses habitudes, Paris, Strasburg et Leipzig 1838–1841. Wyd. polskie: Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów i ubiorów jego, Strasburg 1842 (40 litogr.). [Zienkowicz L.] Lach z Lachów Szlachcic hołota. Obrazek obyczajowy z pierwszej ćwiartki wieku dziewiętnastego, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 79–82. Złodziej leśny, „Biesiada literacka” 1886, T. XXII, nr 43, z ryciną. [Zmorski R.] R. Zamarski Podania i baśni ludu w Mazowszu, Wrocław 1852. Zwaliska zamku w Ciechanowie nad Ładynią, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 21. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po J. Lipińskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. 8, s. 62–114. Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 44–77. �39 Żabczyc J. zob. Symfonie anielskie Żale Matki Boskiej pod Krzyżem w: S. Vrtel-Wierczyński Wybór tekstów staropolskich, Warszawa 1863, s. 180. Żegluga parowa na rzekach spławnych Królestwa Polskiego, „Kalendarz czyli Rocznik na rok zwyczajny 1854” St. Strąbskiego, [Warszawa 1853], s. 83–86. W. Żukowski Świetlana w: Nowy parnas polski zawierający poezje Adama Mickiewicza, Edwarda Odyńca…, Poznań 1832, s. 9–11. ��INDEKS GEOGRAFICZNY1 Abrahama Góra, wzgórze 27 – 24 Adamowice, pow. Błonie 24 – 266, 271, 80/II – 55, 62 Adamów, pow. Łuków 26 – VII, 15, 337, 80/II – 212 Akwizgran, Niemcy 27 – 10 Aleksandria, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Aleksandrów, pow. Grójec 24 – 204, 217 Aleksandrów, zespół pałacowo-parkowy pow. Siedlce 26 – 9 Aleksota, pow. Mariampol 42 – 197 Alpy, góry 26 – 77 Altana Czarnieckiego, wyspa 28 – 329 Amełus zob. Emaus Andrzejów, Andrzejewo, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – 27, 277, 281, 322, 349, 42 – 28, 65, 122, 80/II – 367, 386 Angerburg zob. Węgobork Anglia 24 – 328, 331, 332, 336, 337, 27 – 395, 28 – 342, 351, 363, 42 – 778, 80/II – 457 Antakalnis, dziś dzielnica Wilna, Litwa 41 – 291 Antokole2 41 – 290, 291 Antonia, Antonia Puszczańska, pow. Ostrołęka 27 – 50, 57, 42 – 639 Antonie, pow. Ostrołęka 27 – 28 Antoniego Św. Góra, wzgórze 27 – 6 Arciechów, pow. Radzymin 26 – 107, 248, 345, 27 – 310 Arciszewo, pow. Płock 27 – 14, 344 Arkadya, Arkadia, niegdyś Łupia, pow. Łowicz 24 – 4, 30, 31, 42 – 753, 761, 80/II – 15, 80/III – 13 augustowska gubernia 27 – 66, 79, 97, 146, 149, 223, 389, 28 – 4, 7, 8, 13, 23, 27, 33, 39, 50, 55, 61, 113, 123, 208, 230, 335, 337, 339, 41 – IX, X, 42 – 3, 202, 207, 344, 755, 767, 771, 772, 774, 778, 80/I – XXXIX, LXX, LXXII, 80/II – 325, 335, 337, 338, 341, 346, 356, 396, 400, 401, 402, 403, 404, 407, 410, 412, 417, 422, 455, 80/III – 7, 26, 27, 33 augustowska ziemia 42 – 594 Augustowski Kanał 27 – 13, 33, 42 – 198, 763, 80/I – XXX, augustowski obwód 28 – 9, 14, 24 augustowski powiat 28 – 9, 18, 23, 44, 41 – XXXI, 42 – 187, 189, 204 1 Indeks zawiera nazwy geograficzne występujące w tomach 24-28 i 80/I-80/III Dzieł Kolberga. Włączono tu także nazwy występujące w tomach 41 i 42, uwzględnione w indeksie zamieszczonym w tomie 42, w którym jednak przynależność administracyjną podano za podziałami obowiązującymi w okresie wydania tych woluminów, tj. w końcu lat 60. XX wieku. Obecnie poprawne brzmienie nazw i przynależność administracyjną miejscowości podano według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, T. I-XV Warszawa 1880-1902. 2 Miejscowość wymieniona w pieśni, nie wiadomo czy chodzi o dzielnicę Wilna czy np. wieś w pow. trockim. �42 Augustowskie 24 – 322, 28 – 13, 41 – XV, XVII, XIX, XX, XXVIII, XXIX, XXXI, XXXIV, LII–LVII, LIX, LXI, LXIII–LXVII, 42 – 185–187, 190, 192, 196, 198, 203, ryc. po s. 208, 226, 286, 291, 313, 315, 318, 326, 332–335, 338, 355, 357, 367, 395, 408, 450, 468, 594, 600, 602, 610, 614, 80/I – VIII, XIII, XV, XX, XXVIII, XLV, XLVI, XLVII, XLVIII, XLIX, L, LX, LXIV, 80/II – 403 Augustowskie Jezioro = Sajno? 42 – 193 Augustowskie Pojezierze 42 – 793 augustowskie województwo 28 – 13, 80/I – XIII Augustów 27 – 384, 28 – VIII, 7, 13, 25, 26, 34, 35, 39, 44, 49, 53-55, 57, 65, 83, 90, 91, 100, 209, 218, 220, 221, 236, 238, 239, 243, 245, 250–252, 254, 255, 260, 261, 265, 269–271, 273, 274, 276, 277, 279, 283, 284, 287, 288, 291, 292, 295, 299, 300, 303-306, 312, 314, 318, 321, 41 – X, XI, XV, XIX, XXV, XXVIII, XXX, XLVIII, 263, 42 – 208, 211, 215–218, 220, 227, 229, 232, 236, 237, 241, 242, 247–250, 257, 263, 265, 266, 269, 276, 280, 282, 283, 288, ryc. po s. 288, ryc. przed s. 289, 292–302, 304, 305, 307, 309, 324, 413, 552, 574, 627, 648, 649, 651, 652, 762, 771, 80/I – VIII, X, XV, XVI, XVIII, XXVIII, XXXV, XXXIX, XLVIII, LI, LXI, LXIV, LXX, 69, 83, 109, 200, 80/II – 403, 412, 421, 423, 428, 430, 431, 433, 438, 439, 441, 444, 451, 453, 80/III – 26 Austria 27 – 55, 390, 28 – 330 austriacki zabór – 80/I – XII Baba, pow. Kolno 42 – 637 Babice, pow.Warszawa 24 – 221, 224, 25 – 30, 81, 99, 102, 104, 111, 122, 245, 41 – XVI, 187, 188, 204, 228, 260, 80/II – 46, 75, 85, 117, 118, 125, 193 Babin = Babino, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 330–332 Bacze Mokre, pow. Łomża 28 – 5 Bacze Suche, pow. Łomża 28 – 5 Baczki, pow. Węgrów 26 – 363 Bagna, zarośla 42 – 645 Bakałarzewo, Bakalerzewo, błędnie Baskałarzewo, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 33, 39, 256 Balin, pow. Rypin 41 – 18 Balinka, pow. Augustów 42 – 189 Bałtyk, Bałtyckie Morze 27 – 134, 28 – 342, 42 – 388 Banat 28 – 357 Bandysie, Bandosie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66, 42 – 640 Barcice, pow. Grójec 24 – 27 Barcząca, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 41 – 413, 414, 80/II – 211 Bargłowo = Bargłów, pow. Augustów 28 – 237, 300 Barmen (dziś dzielnica Wuppertalu), Niemcy 42 – 589 Baskałarzewo zob. Bakałarzewo Bawaria 24 – 340, 341, 27 – 79 Bazylea 80/II – 415 Bączki, pow. Kolno 27 – 59, 98, 241, 41 – XIX, XXXV, 42 – 131, 637 Bądków, Bątków, pow. Grójec 24 – 25 Belgia 24 – 162 Belsk, pow. Grójec 24 – 64, 80/II – 21, 80/III – 25 Bełchów, pow. Łowicz 25 – 232 bełska ziemia 24 – 3, 304 bełskie województwo 28 – 140 Bereza, pow. Prużana? 24 – 342 Berezyna, dopływ Niemna 28 – 159 �43 Berezyna, dopływ Dniepru 80/I – XXIX Besznica1, karczma 41 – 9 Betlejem, Betleem, starożytna Palestyna 24 – 88, 99, 100, 102, 106, 26 – 58–61, 27 – 111–118, 120, 122, 28 – 65, 67, 72, 80/I – 7 nlb., 8 Będków, Bentków, pow. Brzeziny 24 – 33, 41 – LXIII, 171 Bialiki, pow. Szczuczyn 27 – VII bialska ziemia 28 – VII bialski obwód 42 – 209 bialski powiat 41 – XXXII, 42 – 788, 80/I – LVII, LXXVI Biała, dopływ Orlanki 28 – 10, 11, 356 Biała = Białe, pow. Gostynin 41 – 326, 408 Biała Góra = Białogórne?, pow. Skierniewice 25 – 214 Biała Hańcza, dopływ Niemna 28 – 14 Biała Podlaska, Biała 26 – 38, 209, 42 – 786, 80/I – LXXVI Biała Puszcza, puszcza 27 – IX, 28 – 5, 42 – 786, 789, 797, 789, 795 Biała Rawska, Biała pow. Rawa 24 – 4, 31, 121, 168, 208, 25 – 1, 8, 23, 45, 92, 119, 134, 138, 142, 143, 148, 160, 213–217, 221, 252, 41 – XVI Biała Ruś zob. Białoruś Biała Wieś, Białawieś, pow. Skierniewice 25 – 141, 214, 41 – 306, 364, 80/II – 131, 166, 170 Biała Woda, pow. Suwałki 28 – 16, 38, 42 – ryc. po s. 208, 80/II – 401 Białaszewo, Białoszewo, pow. Szczuczyn 28 – 23, 237 Białe, jezioro 28 – 13 1 Białebłoto = Białe Błota, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 26, 45, 80/I – 3nlb. Białebłoto, Białoglina, łąka 42 – 645 Białka, dopływ Rawki 24 – 31 Białkowo, pow. Rypin 27 – 34 Białobiel, pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 640 Białobrzegi, pow. Augustów 28 – 13 Białobrzegi, pow. Radom 25 – 250, 80/II – 88, 112 Białoglina zob. Białebłoto Białogórne, pow. Skierniewice (zob. też Biała.Góra) 24 – 270, 25 – 143, 153, 213, 214, 252, 41 – 300, 306, 310, 325, 326, 333, 335, 338, 339, 341, 344, 352, 355, 356, 364, 382, 383, 386, 393, 401, 80/II – 56, 131, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 183, 198 Białołęka, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 54, 243, 363, 364 Białorogi, las 28 – 16 Białoruś, Biała Ruś 24 – 316, 25 – 30, 28 – 133, 235, 347, 357, 359, 41 – XXVI, XXX, 80/I – XXXVI białostocki obwód, białostocka obłost 28 – 11, 41, 85, 344–346 białostocki okręg 42 – 198 białostocki powiat 28 – 40, 329, 344 Białostockie, Białostocczyzna 28 – 11, 132, 133, 136, 141, 142, 165, 172, 41 – XVII, 80/I – XV białostockie starostwo 28 – 369 białostockie województwo 42 – 205, 788 Białoszewo zob. Białaszewo Białowierzyn, błędnie Białowiczyn, pow. Lipno 41 – 10 Białowieska Puszcza, puszcza 27 – 384, 28 – 10, 133, 138, 139, 143, 163, 169, 176, 182, 355, 356, 359, Chodzi o karczmę w osadzie Beśnica w pow. brodnickim �44 41 – XVI, 42 – 187, 198–201, 205, 208, 762, 773 Białowieża, Biała Wieża, pow. Prużana 28 – 10, 61, 42 – 198–201, 754, 755, 795 Białusny Lasek, bór 27 – 29 Biełuszny Lasek = Białusny Lasek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Białystok 28 – 11, 25, 27, 37, 38, 54, 127, 138, 151, 154, 160, 274, 311, 330, 348, 355, 356, 42 – 221, ryc. przed s. 241, 258, 268, 284, 80/I – VIII, X, XVII, XVIII, LXIV, LXXII, 80/II – 438 Biebrza, Bobra, Bóbr, dopływ Narwi 27 – 67, 203, 28 – 3, 5, 6, 8, 12–14, 23, 25, 61, 75, 329, 330, 42 – 1, 197, 788 biebrzański departament 28 – 7 biebrzański powiat 28 – 85 Bielany, pow. Kraków 24 – 20, 161 Bielany, dawniej Polkowa Góra, Pol­ ków, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 20, 46, 157, 159–161, 26 – 5, 364, 41 – 153, 42 – 322, 754, 776, 778, 779, 80/I – 12, 80/II – 11, 36, 80/III –31 Bielański Las, las 24 – 160 Bielawa, Bielawy, pow. Warszawa 25 – 65, 144, 41 – 241 Bielawy, pow. Łowicz 24 – 33, 25 – 8, 9 Bielawy, pow. Mława 27 – 44 Bieliny? 26 – 8 Bieliny, Bielino, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Bielsk? 26 – 8 Bielsk, dziś Bielsk Podlaski 26 – 350, 27 – 71, 28 – X, 10, 54, 74, 76, 85, 88, 89, 138, 151, 154, 330, 331, 345, 348, 349, 356, 357, 359, 41 – X, XXV, XXVIII, XXX, 42 – 281, 331, 760, 80/I – X, XXXV, XXXIX, LXX, LXXII, LXXVI, 80/II – 407, 408 Bielsk, Bielsko, pow. Płock 24 – 3, 27 –13, 42 – 136, 80/III – 12, 25 bielska ziemia 28 – VII, 6, 9, 10, 13, 24, 25, 127, 128, 135, 142, 143, 146, 150, 153, 155, 157, 163, 165, 170, 174, 176, 177, 179, 182, 358, 41 – XXI, XXII, 42 – 760, 80/II – 399 bielski powiat, bielsko-podlaski powiat, błędnie bialski powiat 27 ­– 3, 28 – 8, 24, 40, 344, 345, 41 – XVI, XLI, 42 – 415, 789, 80/I – LVII, LIX, 80/II – 409, 80/III – 12 Bielskie 28 – VII, 8, 41 – XVI, XLI, 42 – 789, 80/I – XV Bielsko Woywodschaft zob. podlaskie województwo Biełuszny Lasek zob. Białusny Lasek Bieżuń, pow. Sierpc 24 – 3, 27 – 20, 295, 308, 41 – 105, 80/II – 332, 80/III – 32 Biłgoraj 80/II – 11, 80/III – 20 Binougi = Binduga, pow. Konstantynów 42 – 642 Biskupice, pow. Płock 28 – 6 Biskupin, pow. Lipno 41 – 10 Blichowo, pow. Płock 27 – 75, 85, 124, 128, 133, 138, 143, 147, 154, 159, 161, 167, 168, 278, 284, 297, 340, 41 – XVIII, XXVIII, LI–LXIII, 42 – ryc. przed s. 193, 478, 507, 533, 559, 80/I – XXXII, 80/II – 339 Blizny = Blizne, pow. Warszawa 25 – 158 Błonie 24 – 4, 7, 27, 145, 205, 238, 25 – 14, 31, 88, 92, 102, 116, 118, 152, 155, 186–188, 191, 193, 197, 198, 41 – XVI, 42 – 337, 759, 80/I – 20, 183, 80/II – 14, 45, 47–49, 59, 109 błoński powiat 80/I – XXIII, Bobino (Wielkie i Grzybki), pow. Wysokie Mazowieckie 27 – 245 �45 Bobra zob. Biebrza Bobrownicka Puszcza, puszcza 41 –5 Bobrowniki, pow. Lipno 27 – 6, 41 – LI, LIII, LIV, LXII, 5, 7, 9, 35, 68, 95, 127, 80/II – 212 Bobrowniki, pow. Puławy 26 – 15 Bocznie, ostęp 28 – 15 Boćki, pow. Bielsk 28 – 10, 344, 345, 356 Bodzanów, pow. Płock 24 – 4, 27 – X, 14, 93, 124, 170, 250, 253, 256–258, 263, 265, 272, 290, 295, 297, 299, 300, 302, 306, 309, 318, 322, 326, 327, 339, 346, 352, 357, 358, 42 – 25, 33, 74, 93, 94, 98, 101, 107, 112, 114, 118, 134, 138, 142, 149, 151–154, 161, 163–165, 172, 173, 80/II – 384 Bogate, pow. Przasnysz 27 – 264, 303, 323, 348, 42 – 6, 80/I – 136 Boglewice, pow. Grójec 24 – 25, 26 Bogucin, pow. Lipno 41 – 9 Bogusze, pow. Szczuczyn 28 – 8 Boguszyce, pow. Rawa 25 – 129, 41 – 203, 80/II – 129 Böhmen zob. Czechy Boksze, pow. Suwałki 28 – 15 Bolechowice, pow. Kraków 80/II – 222 Bolimów, Bolemów, pow. Łowicz 24 – 4, 28, 64, 25 – 159, 200–202, 204–208, 244, 250, 41 – 353, 80/ II – 192 Bolonia, Bononia, Włochy 27 – 14, 42 – 627 Borek, las 28 – 15 Borki, las 42 – 645 Borkowo? 25 – 25, 80/II – 83 Borkowo, pow. Kolno 27 – 63, 98 Borkowo, pow. Sierpc 27 – 325 Borowe zob. Krajewo-Borowe Borów = Borowie, pow. Łuków 26 – 298 Boruny, pow. Oszmiana 28 – 335 borysowski powiat 80/II – 413, 80/ III – 25 Borzymin, pow. Rypin 41 – 7 Bosfor, cieśnina 24 – 10 Bossewo, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3nlb. Boża Męka, źródło 24 – 32 Bożejewo, Bożejowo, pow. Łomża 28 – 182 Bożydar, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Bóbr zob. Biebrza Bór, las 42 – 645 bracławskie województwo 42 – 339 Brandenburgia, Niemcy 42 – 589 Branków, pow. Grójec 24 – 62 Brańsk, pow. Bielsk 28 – VIII, 10, 23, 24, 32, 35, 38, 43, 59, 60, 83, 85, 89, 96, 97, 117, 195, 247, 283, 298, 317, 331, 333, 345, 357, 41 – XIX, XXVII, XLI, 156, 42 – 209, 272, 281, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 598, 80/I – XV, LVII, LIX, 80/II – 407, 409, 429 brański powiat 28 – 10 Brańszczyk, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX, 25, 46, 42 – 771, 80/II – 325, 334, 336, 80/III – 26 Bratkowice, przedmieście Łowicza 24 – 30 Brechocino = Brochocin, pow. Płock 27 – 316 Bretania, Bretagne 27 – 391, 392, 42 – 755 Brochocin zob. Brechocino Brochów, pow. Sochaczew 25 – 3, 6, 103, 192, 193, 41 – 374, 80/I – XXIII, 80/II – 191 Brocka Puszcza, puszcza 27 – XI Brok, Brokówka, Broczek, dopływ Bugu 27 – 26, 27, 28 – 6 Brok, leśnictwo 27 - 26 �46 Brok, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 26 – 273, 27- IX, 26, 27, 48, 49, 67, 83, 246, 280, 323, 349, 28 – 163, 42 – 299, 80/I – 94, 131, 80/II – 303 Brokówka zob. Brok, dopływ Bugu Bromirz = Bromierz Wielki, pow. Płock 27 – 248, 287, 288, 324 Browary, błędnie Bronary, pow. Ostrołęka 27 – 50 Brudno, pow. Warszawa 26 – 3 Brulin, pow. Łomża 28 – 5 Brudzyń, bł. Brudzew, pow. Koło 80/II – 100, 183 Brwilno, pow. Płock 27 – 12, 317 Brwinów, pow. Błonie 24 - 232, 234, 25 – 186, 41 – XVI, 80/I – LXI, 80/II – 48 Bryzgiel, pow. Augustów 42 – 196 brzeski powiat 28 – 10, 344 brzeskie województwo, brzesko-litewskie województwo 28 – 10, 11, 139, 140, 176, 41 – XVII, 80/ II – 325 Brzeszcze, pow. Grójec 25 – 28, 73, 80/II – 121 Brzezeńko = Brzezienko, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 336 Brzeziny 24 – 33, 54, 313, 315, 25 – 102, 220–222, 231, 235, 236, 42 – 777, 80/I – XIV, 80/II – 16, 20, 44, 65, 80/III – 33 brzeziński powiat 24 – 5, 80/I – XIV, Brzeźno, pow. Lipno 41 – 95 Brzoza = Brzuza, pow. Węgrów 26 – 4 Brzozowa, Brzozowo, pow. Kolno 42 – 637 Brzozowna = Brzozowica, pow. Radzymin 26 – 299 Brzozowo zob. Brzozowa Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka 27 – 50, 372, 42 – 640 Brzozów, pow. Sochaczew 25 – 20, 35, 236, 238, 41 – 246, 250, 80/I – 27, 171, 181, 80/II – 54, 55, 59–61, 81, 82, 90, 186 Brzozówka, pow. Ostrołęka 27 – 50 Brzózki, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Brzuza zob. Brzoza Buczynka zob. Struga Buda, Węgry 24 – 82 Budegier, ostęp 28 – 15 Budne, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Budzieszyn, pow. Grójec 25 – 11 Budzieszyn, Zbudeszyno, pow. Siedlce 26 – 11, V – 22, 42 – 781, 80/II – 212 Budziszewice, pow. Rawa 25 – 65 Budżysko zob. Bużyska Bug, dopływ Wisły 24 – 5, 6, 37, 39, 41, 26 ­– VII, 4, 6, 8, 28, 30, 127, 210, 350, 351, 364, 365, 27 – IX, 3, 24–27, 46, 49, 67, 96, 99, 203, 277, 349, 384, 385, 28 – 5, 8, 9, 38, 40, 97, 129, 130, 141, 142, 165, 325, 343, 345, 356, 357, 370, 377, 41 – VIII, IX, XI, XVI, XVII, LVII, LIX, LXIII, 20, 413, 417, 42 – 1, 141, 198, 199, 382, 388, 441, 470, 493, 523, 536, 547, 569, 652, 782, 785, 787, 788, 793, 80/I – VIII, IX, XIV, XVIII, LXVIII, 3 nlb. 15 nlb., 57, 80/II – 5, 222, 365, 366, 80/III – 18, 36 Bukowiec, pow. Mława 27 – 44 Bulkowo, pow. Płock 27 – 13, 14 Burdyniszki, pow. Suwałki 28 – 339 Burgundia 27 – 10 Burzyn, pow. Kolno 28 – 75 Bużyska, błędnie Budżysko, część Drohiczyna 28 – 9 Bużysko, jezioro 41 – 413 Bydgoszcz 24 – 25, 27 – 8, 374 Bystrzyca, dopływ Tyśmienicy 26 – 11 Bystrzyca ( Powaska Bystrzyca?), Słowacja 25 – 279 �47 Bywka, dopływ Drwęcy 41 – 9 Bzura, dopływ Wisły 24 – 29, 33, 215, 41 – 195 Cegielnia (rumunek), pow. Rypin 27 – 35 cegłowska parafia 26 – 7 Cegłów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 7, 289, 316, 80/II – 211 Cendrowice, pow. Grójec 24 – 204, 241, 25 – 298 Ceranowska Puszcza, puszcza 26 – 364 Cersk zob. Czersk Cetynia zob. Hodynia Chajęta = Chajęty, pow. Radzymin 26 – 265, 318 Chalin, pow. Lipno 41 – 8 Charciabałda, Charecobałd, Charczabuda, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Charubiny zob. Cherubiny Chełchy, pow. Maków Mazowiecki 41 – LII, LIV, LVIII–LXII, LXIV, LXV, 42 – 6, 20, 39, 58, 85, 89, 94, 96, 121, ryc. przed s. 593, 622, 80/I – 98 Chełm 41 – 415, 80/I – XXXIII, LXVIII Chełmica (Wielka i Mała), pow. Lipno 41 – 40, 43, 46, 53, 66 chełmińska diecezja 27 – 372 chełmińska ziemia 27 – 375, 41 – XVII, 9, 11 Chełmińskie 27 – 70 chełmińskie biskupstwo 24 – 316 chełmińskie województwo 41 – 14 Chełmskie 41 – XII, XXVI, 80/I – XII, XV, XX, XXXIII, XL, LVIII, LXXIV, LXXVI, 80/II – 289 Cherubiny = Charubiny, pow. Kolno 27 – 59 Chinów = Chynów, pow. Grójec 24 – 23, 42 – 637 Chlebiotki, pow. Łomża 28 – 183 Chludna, Chlubna = Chludnie, pow. Kolno 27 – 63 Chmielewo, pow. Łomża 27 – 19, 379, 80/II – 322 Chobotz, las 42 – 645 Chochołów, Chochłów, pow. Kutno 24 – 209, 290, 291, 25 – 44, 41 – XVI, LXV, 164, 174, 188, 192, 200, 204, 207–209, 212, 229, 242, 243, 247, 265, 297, 301, 312, 319, 323, 326, 329, 331, 332, 340, 346, 361, 367, 371, 379, 391–394, 398, 401, 403, 406, 408–412, 80/I – LXXVIII, 23, 43, 49, 50, 51, 55, 61, 64, 68, 74, 76, 90, 92, 97, 102, 110, 119, 134, 146, 152, 197 nlb., 198, 80/II – 57–59, 78, 93, 94, 103, 126, 146, 173, 174, 178, 179, 189 Chocim 28 – 369 Chociszewo, pow. Płońsk 27 – 17, 42 – 771 Chodkowo, pow. Płock 27 – 14 Chodyszewo zob. Hodyszewo Choiny, las 42 – 645 Chojnatka, pow. Skierniewice 41 – 305, 323, 325, 347, 361, 384, 388, 412, 80/II – 175 Chojno, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 8 Chojnowiec = Chojnowo, pow. Mława 27 – 372 Chojnowo, pow. Przasnysz 27 – IX, 42 – 70 Choroszcz, Choroszcza, pow. Białystok 28 – 12, 25, 94, 95, 128, 138, 142, 344, 345, 42 – 760 Chorzele, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – IX, 23, 49, 96, 253–256, 367, 385, 28 – 133, 42 – 23, 141, 146, 147, 180 Choszczał, pow. Rypin 27 – 8 Chotomów, pow. Warszawa 80/II – 301, 302 �48 Chotynia, pow. Garwolin 80/I – XXII, Chrabustówka, pow. Bielsk 28 – 359 Chrobacyja zob. Polska Chrostkowo, pow. Rypin 41 – LXIV, 52, 112 Chroście? 28 –314 Chroślin, Chruślin, pow. Łowicz 25 – 245 Chrusta, pastwisko 42 – 645 Chruszczówka, pow. Sokołów 26 – 363 Chruślin zob. Chroślin Chudek, pow. Ostrołęka 27 – 50 Chynów zob. Chinów Ciachcin, pow. Płock 27 – 333 Cibory, pow. Łomża 28 – 183 Ciechanowiec, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 5, 9, 25, 52, 66, 96, 195, 271, 283, 298, 321, 345, 42 – 304, 348 ciechanowska ziemia 24 – 4, 6, 38, 27 – 3, 4, 22, 54, 67, 372, 383, 41 – XI, 42 – 1, 756, 785, 789, 80/I – VIII, XIV, ciechanowski powiat 42 – 4 Ciechanowskie 27 – IX, 42 – 791 Ciechanów 24 – 4, 27 – 21, 22, 38, 43, 128, 279, 329, 339, 346, 359, 372, 383, 28 – VII, 42 – 19, 105, 120, 756, 771, 784, 80/II – 333, 336, 80/III – 26, 38 Ciechocin, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 96, 123, 139 Ciechomin, pow. Łuków 41 – ryc. po s. 224 Cieciersk, pow. Sierpc 27 – 353 Ciecierzec, bagno 26 – 40 Cieciory, pow. Kolno 42 – 637 Cieciszew, pow. Warszawa 25 – 178 Cieksyn, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Cielądz, pow. Rawa 25 – 52, 134, 141, 219, 221, 80/I – 35 Cieloszka, pow. Kolno 27 – 59, 60, 42 – 637 Ciepielewo, bł. Ciepielowo, Czepielew, Czepielów, pow. Maków Mazowiecki 27 – 142, 185, 188, 191, 194, 259, 260, 269, 275, 279, 290, 291, 307, 41 – XIX, 42 – 9, 10, 17, 22, 26, 31, 41, 42, 48, 49, 65, 72, 83, 84, 138, 142, 156, 157, 159, 160, 162–164, 167, 168, 172, 173, 176, 179–182, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXII, LXX, 24, 27, 47, 52, 62, 63, 74, 140, 163, 182, 184, 80/II – 113, 115, 345, 351, 353, 354, 357, 359, 361, 363, 365, 366, 368, 370, 371, 373, 376, 388– 392 Cierpięta, pow. Węgrów 26 – 353 Cięck, pow. Ostrołęka 27 – 50, 51 Cimochowizna, Cimachowizna, pow. Suwałki 28 – 32, 42 – 332, 600, 80/I – XLIX Cisa, dopływ Dunaju 28 – 357 Cisek zob. Stanisławów Crone zob. Polska Cumberland, Anglia 24 – 336 Cygan, pow. Białystok? 28 – 330 Cygowska Wola zob. Wola Cygowska Cygów, pow. Radzymin 26 – 115, 137, 206, 252, 317, 321, 80/I – XVIII, XXX, 80/II – 229 Cyk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Cypel = Cupel, pow. Ostrołęka 42 – 640 Cypr 80/I – 221 Cyrsk zob. Czersk Cyrzniaków zob. Czerniaków Czachówek, pow. Grójec 25 – 91, 107 Czacza = Czadca, Słowacja 42 – 376 Czajków, pow. Siedlce 42 – 792 Czaplin, pow. Grójec 24 – 51, 60, 103–105, 108, 140, 142, 146, 147, �49 149, 178, 204, 241, 250, 264, 25 – 5, 11, 13, 21, 25, 29, 30, 34, 35, 42, 64, 70, 89, 95, 100, 110, 141, 154, 179, 182, 183, 249, 41 – XV, XXIX, 158, 160, 215, 244, 296, 302, 313, 325– 327, 337, 339, 345, 349, 352, 365, 369, 370, 392, 402, 409, 42 – 642, 80/I – XVIII, XIX, XXXII, XXXVIII, LXVI, 17, 29, 34, 128, 154, 231, 80/ II – 28, 29, 34, 35, 40, 45, 51–54, 74, 77, 80, 81, 83, 85, 87, 88, 92, 95, 97, 100, 103, 105, 106, 111, 112, 114, 116, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 131, 133, 134, 137, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146 Czaplinek, pow. Grójec 24 – 51, 204, 241 Czarkówka, pow. Bielsk 41 – LII, LIII, LV, LVII, LIX–LXI, LXIII– LXV, 42 – 446, 80/I – LVII Czarna = Czarna Struga, dopływ Długiej, (zob. też Struga) 26 – 4, 15 Czarna, dopływ Wieprza 26 – 11, 15, 364 Czarna Hańcza, Hańcza, dopływ Niemna 28 – 8, 13, 16, 17, 339, 345, 42 – 198 Czarna Struga, zob. Hodynia, Struga, Czarna Czarne, pow. Lipno 41 – 51 Czarne Morze, Pontskie Morze, Pont Euksyn 27 – 123, 28 – 342, 41 – 484, 485 Czarnia, pow. Ostrołęka 27 – 50 97, 372, 42 – 640 Czarnocin, pow. Łomża 28 – 4 Czarnoił = Czarnów, pow. Radzymin 26 – 4, 80/II – 210 Czarnolas, Czarny-las, pow. Kozienice 24 – 346, 42 – 359 Czarnów zob. Czarnoił Czarnutrzew, pow. Ostrołęka 27 – 50 Czarnybród, pow. Augustów 28 – 252 Czarny-las zob. Czarnolas Czarnylas, pow. Grójec 24 – 241, 250, 259–261, 346, 25 – 21, 118, 148 Czartoria, pow. Łomża 27 – 63 Czartosy, pow. Łomża 28 – 194 Czechowski Staw, Czechowizna, staw 28 – 12, 334 Czechy, Böhmen 24 – 33, 302, 303, 344, 345, 25 – 271, 272, 277, 28 – 84, 42 – 757, 771, 781, 80/II – 63, 68, 80/III – 9, 26 Czechy, pow. Garwolin 26 – 7, 41 – 413 Czekanów, pow. Sokołów 41 – 413, 42 – 753 Czepielew, Czepielów zob. Ciepielewo Czercensische Woywodschafft zob. czerskie województwo Czermno, pow. Gostynin 41 – 226 Czerniaków, Cyrzniaków, pow. Warszawa 24 – 4, 18, 45, 46, 49, 58, 60, 64, 100, 145, 158, 222, 223, 226–228, 25 – 12, 20, 22, 25, 31, 54, 90, 105, 115, 140, 167, 168, 171, 172, 245, 247, 26 – 5, 27 – 372, 41 – XIV, 169, 197, 202, 211, 260, 289, 296, 302, 320, 42 – 373, 405, 636, 754, 762, 779, 781, 783, 80/I – LX, 12, 178, 184, 188, 80/ II – 10, 45–47, 59, 81, 83, 96, 105, 111, 112, 190, 193, 80/III – 6 Czerniejewo, pow. Gniezno 27 – 376 Czernikowo, pow. Lipno 41 – LIV, 47, 55, 80, 89 Czerniowa Górka? 27 – 121 Czersk, Czersko, Czerschia, Czyrcko, Czyrsko, Cersk, Cyrsk, pow. Grójec 24 – VI nlb., VII nlb., 4, 7, 8, 10–12, 21–23, 43, 51, 53, 55, �50 60, 94, 98, 103–108, 140–142, 146, 147, 149, 204, 216, 217, 241, 259, 319, 25 – 5, 11, 13, 17, 19, 21, 24, 29–31, 34, 35, 39, 42, 44, 51, 57, 64, 70, 73, 74, 78, 82, 89, 91, 95, 96, 100, 105–107, 109, 110, 114, 115, 118, 127, 131, 132, 141, 148, 154, 161, 163, 178–184, 249, 250, 278, 299, 26 – 13, 24, 65, 82, 349, 27 – 9, 70, 328, 28 – 311, 41 – XIV, XVI, XXV, XXVII–XXIX, XLVII, 153, 154, 275, 42 – 331, 338, 384, 642, 650, 758, 765, 780, 80/I – V nlb., IX, XVII, XVIII, XXXII, XXXIII, XXXV, XLIV, 23, 24, 52, 98, 139, 166, 168, 80/ II – 5, 11, 12, 20, 35, 44, 75, 76, 79–82, 84, 87, 91, 93, 94, 99, 100, 104, 115, 120, 121, 127, 128, 132, 196, 203, 220, 80/III – 20, 35 Czersk pow. Bydgoszcz zob. Siersko czerska ziemia 24 – 4, 5, 22–26, 42, 44, 60, 62, 63, 138, 26 – 4, 7, 8, 12, 13, 23, 24, 26, 50, 27 – 39, 40, 371, 42 – 338, 349, 353, 361, 626, 628, 766, 767, 779, 80/I – XIV, XXXII, LXVI, 80/II – 12, 13, 18, 21, 211–215, 322, 80/III – 21, 34 czerski powiat 80/II – 40 Czerskie, Cerscenses 24 – 23, 24, 40, 53, 143, 147–149, 178, 204, 205, 216, 229, 241, 25 – IV, 298, 299, 27 – 378, 28 – 159, 41 – LI, LIV, LVII–LX, 42 – 624, 625, 755, 80/II – 12, 207, 80/III – 7 czerskie księstwo 24 – 24 czerskie województwo, Czercensische Woywodschafft 25 – 278 Czerwin, pow. Ostrołęka 27 – 194, 328, 351, 42 – 62, 80/II – 353 Czerwińsk, pow. Płońsk 24 – 4, 29, 25 – 22, 37, 53, 56, 77, 99, 27 – 12, 16, 17, 93, 116, 120, 127, 133, 244, 273, 290, 293, 353, 355, 377, 42 – 32, 650, 759, 787, 80/I – XVIII, XXIII, 80/II – 72, 330, 331, 383, 80/III – 11, 12 Czerwone Morze? 25 – 122 Czerwone, Czerwonka, pow. Kolno 27 – 30, 63, 149, 42 – 4, 637 Czerwonka, pow. Węgrów 26 – 328 Czerwony Bór, Czerwonoborska Puszcza, puszcza 28 – 5, 51, 80/I – LII Częstochowa, 24 – 130, 314, 26 – 368, 27 – 26, 88, 91, 130, 375, 28 – 134, 42 – 520, 80/I – 192, 194 Czomsk, dziś Czumsk, pow. Rypin 41 – 16 Czyrcko, Czyrsko zob. Czersk Czyste, pow. Warszawa 24 – 19, 75, 42 – 636 Czyste, las 42 – 645 Czyżewo, Czyżew, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 27, 277, 349 Ćwierci, pole 42 – 645 Ćwikowa Góra, wzgórze 24 – 20, 21, 80/II – 11 Dania 24 – 337 Daniszewo, pow. Płock 27 – 14 Dawia, pow. Kolno 42 – 637 Dąbrowa, Dąbrowa Wielka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 46, 63, 68, 345 Dąbrowa, pow. Pułtusk 27 – 267, 280, 291, 302, 319, 323, 330, 80/ II – 239 Dąbrowica, pow. Łuck 24 – 326 Dąbrowy pow. Przasnysz zob. Dąbrowa Dąbrowy, Dąbrowa, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 97, 42 – 640 Dąbrówka, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Dąbrówka, pow. Wysokie Mazowieckie? 28 – 126 �51 Dąbrówka, Dąbrówki, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Demblin zob. Dęblin Dereczyn, pow. Słonim 24 – 341 Deutschland zob. Niemcy Dębina, miejsce 26 – 40 Dębe Wielkie, pow. Mińsk Mazowiecki 80/II – 357 Dęblin, Demblin, Iwangród, pow. Puławy 26 – 15 Dębnia? 24 – 103 Dębowo, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Dębówka, pow. Grójec 24 – 204 Dęby, pow. Kolno 42 – 637 Dłągie zob. Długie Długa, dopływ Narwi 26 – 4, 5 Długa? 26 – 227 Długa Wola zob. Okuniew Długi Kąt = Długikąt, pow. Ostrołęka 27 – 50 Długie, pow. Augustów 28 – 250 Długie, Dłągie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97, 42 – 640 Długie Grodzickie, pow. Sokołów 41 – 413 Długie Kamieńskie, pow. Sokołów 41 – 413 Długosiodło, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX, 196, ryc. po s.196, 246, 80/I – LXV Dłutowo, pow. Mława 27 – 19 Dniepr, rzeka 28 – 141, 357, 42 – 125, 202 Dniestr, rzeka 28 – 141, 163, 165, 179, 42 – 339, 80/II – 366 Dobczyn, pow. Radzymin 26 – 308 Dobrajowice zob. Dobrzejewice Dobre, pow. Radzymin 24 – 4, 26 – 6, 37, 220, 242, 277, 299, 309, 80/ II – 211 Dobrinum zob. Dobrzyń nad Drwęcą Dobrochy, pow. Łomża 28 – 151 Dobrowola, pow. Mariampol 24 – 311 Dobrzanka? 26 – 91 Dobrzejewice, Dobrzejowice, Dobrajowice, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 9, 57, 98, 108 Dobrzyków, pow. Gostynin 42 – 645 Dobrzyniec, pow. Mińsk Mazowiecki 28 – 331 Dobrzyń nad Drwęcą, Dobrinum, pow. Rypin 27 – 7, 34, 41 – 5, 7, 9, 15, 100, 115, 42 – 776 Dobrzyń nad Wisłą, pow. Lipno 27 – 4, 7, 295, 41 – XVIII, XXV, XXVII, XXXI, 3–5, 7–9, 49, 68, 73, 79, 89, 107, 117, 143, 42 – 116, 331, 394, 652, 776, 80/I – X, XXV, XXXV, XXXIX, LXX, 80/II – 326, 327 dobrzyńska ziemia 27 – IX, 4–9, 33–36, 70, 71, 154, 297, 372, 373, 375, 392, 28 – 53, 41 – VI, XI, XV, XVII, XVIII, XXII, XXV, XXVI, XXXIII, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII–XLV, XLVII, LI– LXV, 3–5, 9, 10, 12, 13, 20, 22, 23, 27, ryc. po s. 32, 34, 38–42, 44, 46, 48–50, 52, 54, 55, 57, 59, 61–64, 68, 71, 77, 79–83, 85–90, 95, 99– 103, 106, 109, 110, 112, 115, 117, 119, 122, 123, 144, 42 – 350, 362, 391, 754, 757, 758, 764, 772, 775, 780, 783, 785, 790, 792, 796, 798, 80/I – VI, VIII, XV, XIX, XX, XXV, XXVI, XL, LXX, LXXIV, LXXV, 80/II – 106, 135, 326–328, 335, 389, 80/III – 10, 19, 30, 35 Dolistów, pow. Białystok 28 – 12 Domanice, pow. Siedlce 26 – 228 Domaniew, bł. Domaniewice pow. Błonie 80/I – LXI Dorguń zob. Durgan Dowspuda, Dospuda, Dyspuda, pow. Augustów 28 – 17, 302, 42 – 230, 771, 80/III – 26 �52 Dół, jezioro 41 – 413 Dół za Światem, jezioro 41 – 413 Drąszew, Drążew zob. Dręszew Drążek = Drężek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Drezno, Niemcy 80/I – LXII Dręszew, Drąszew, Drążew, pow. Radzymin 26 – 301, 365, 27 – 281 Drężek zob. Drążek Drobin, Drobinum, pow. Płock 27 – 7, 13, 75, 119, 248, 287, 288, 308, 324, 341, 348, 360, 28 – 6, 42 – 135, 138, ryc. po s. 192, 758, 775, 80/I – 150, 80/II – 329, 80/ III –10 Drogwin zob. Rzędziany drohicka ziemia 24 – 6, 26 – 9–11, 28 – 8, 9, 24, 25, 358, 42 – 415, 80/I – XIV, LVII, 80/II – 212 drohicki powiat 28 – 8, 24 Drohickie 28 – 8, 80/I – XV, Drohicko-Bielskie 41 – XIX Drohiczyn, Drohiczyn Lacki, pow. Bielsk 26 – 24, 350, 28 – 8, 9, 26, 35, 38, 51, 54–57, 59, 60, 85, 117, 321, 344, 356–358, 41 – XXVII, 156, 42 – 209, 304, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 598, 762, 80/I – LVII Drohiczyn, Ruska Strona = Drohiczyn Podlaski, pow. Sokołów 28 – 9 Drozdowo, pow. Łomża 28 – 3, 182, 280 Drozdów? 24 –8 Drożdżyn, pow. Płońsk 27 – 286, 311, 350, 42 – 22, 35, 42, 80/I – 93, 80/II – 352, 354, 360, 368, 371, 372, 374, 375, 379, 386 Drwalew, pow. Grójec 24 – 26, 25 – 11, 13, 24, 78, 95 Drwalska Kępa, wyspa 24 – 318 Drwały, pow. Płock 27 – 13, 14, 42 – 759, 80/II – 330 Drwęca, dopływ Wisły 27 – 4, 7, 8, 70, 41 – 3–5, 9, 14 Dubowo, Dubowa, pow. Suwałki 28 – 212, 217, 80/I – LI Duchny Młode, błędnie Duchny Małe, pow. Łomża 28 – 5 Duchny Stare, pow. Łomża 28 – 5 Duda, pow. Mińsk Mazowiecki 26 –4 Dudy, Dudy Puszczańskie, pow. Kolno 27 – 51, 59, 80, 84, 91, 92, 102, 111, 126, 138, 146, 149, 227, 242, 283, 292, 293, 41 – XIX, XXVII, XXXV, XLI, LVI, LX, 42 – 29, 131, 132, 319, ryc. po s. 400, 401, 410, 637, 80/I – LII, LIII Dukat, pow. Kolno 27 – 97 Dulsk, pow. Rypin 27 – 7, 34, 35, 37, 375, 41 – 122 Dunaj, część Warszawy 24 – 9 Duplewiec = Duplewice (dziś Dąbrowa), pow. Konstantynów 42 – 642 Durelasy = Durlasy, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66 Durgan = Dorguń, pow. Augustów 28 – 14 Durlasy zob. Durelasy Duś, jezioro 28 – 15, 335, 337, 42 – 193, 194 Dworczysko, bagno 27 – 25 Dyblin, pow. Lipno 41 – 8 Dybów, pow. Radzymin 26 – 217, 80/II – 305 Dylew, pow. Grójec 25 – 23 Dylewo, Dylewo Stare, Gojdany, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 66, 96, 107, 42 – 640 Dyspuda zob. Dowspuda Działdówka, górny bieg Wkry, dopływu Narwi 27 – 19, 20, 372 �53 Działyń, pow. Lipno 27 – 7, 375, 41 – XVIII, LI–LV, LXI, LXIII–LXV, 20, 22, ryc. po s. 32, 37, 38, 41– 46, 49, 52, 54–56, 59–61, 64, 66, 68, 70, 74, 76, 78, 82, 85, 88, 90, 93, 94, 96–98, 100, 103, 107, 111, 113, 115, 116, 122, 126, 128–142, 80/I – XVIII, XXV, XXVI, XXVIII, 22, 52, 108, 185, 227 Działyńskie 41 – XVIII Dziatki, jezioro 41 – 413 Dziekanka, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Dzierzby, pow. Sokołów 26 – 39 Dzierzenin, pow. Pułtusk 27 – 25 Dzierżanów = Dzierżanowo, pow. Płock 42 – 47, 75, 96, 174 Dzierżanów, błędnie Dzieżanów = Dzierżanowo, pow. Maków Mazowiecki 27 – 272, 305, 80/II – 364, 373, 375 Dzieżbia, dopływ Narwi 28 – 7 Dźwina, rzeka 28 – 140 Dżbów, pow. Częstochowa 41 – 215 Efez, dziś Turcja 80/I – 221 Egipt 80/II – 314, 315 Elbląg, Welbląg 28 – 332, 42 – 2 Elżbietów, pow. Sokołów 41 – 414 ełcki powiat, łecki, błędnie łęcki powiat 24 – 6 Ełk 24 – 6, 42 – 219, 80/I – X Ełk, rzeka zob. Łyk Emaus, Emmaus, Amełus, starożytna Palestyna 24 – 139, 140, 141 Epidemija, uroczysko 28 – 16 Epir, Grecja 25 –278 Essen, Niemcy 42 – 375, 775 Europa 24 – 76, 305, 317, 327, 331, 332, 337, 345, 25 – 284, 27 – 395, 28 – 142, 42 – 415, 772, 781, 80/ II – 329, 80/III – 27 Falbogi, pow. Płońsk 27 – 123, 41 – XVIII Falencin = Falentyn, pow. Garwolin 41 – 413 Falenty, pow. Warszawa 24 – 19, 25 – 169, 173, 174, 42 – 754, 80/II – 11, 80/III – 6 Falentyn zob. Falencin Filipów, Filipowo, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 26, 27, 239, 257, 274, 278, 284, 293, 41 – XLVIII Fińska Zatoka 28 – 342 Frampol, pow. Zamość 42 – 651 Francja, France, Frankreich 24 – 11, 77, 133, 328, 329, 331, 332, 334, 337, 26 – 73, 350, 27 – 392, 395, 28 – 62, 363, 41 – XIX, 80/I – XXX, Fransdorf (1 i 2), dziś Stefanów i Piastów, pow. Garwolin 41 – 413 Frankonia 24 – 334, 26 – 350 Frankowo, pow. Rypin 27 – 35 Gabrychy zob. Gawrychy Gadomskie, Gadomsk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Gadowo, dziś Dobra Wola, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Galicja 24 – 129, 322, 25 –145, 27 – 35, 36, 42 – 319, 387, 568, 598, 772, 80/I – VII, LVIII, 80/II – 24, 35, 69, 86, 89, 114, 134, 181, 189, 222, 80/III – 27 Galicja Zachodnia 80/I – LVIII Gangicz? 80/I – 221 Garki = Górki?, pow. Pułtusk 27 – 312 Garwolin 24 – 4, 11, 26 – 7, 13, 23, 24, 40, 42, 47, 55, 60, 81, 82, 169, 227, 229, 234, 235, 269, 276, 288, 296, 306, 322--324, 334, 350, 27 – 40, 41 – ryc. po s. 320, 421, 462, 473, 484, 488, 500, 502, 532, 548, 555, 42 – 646, 647, 651, 652, �54 80/I – XVIII, XXV, LII, LX, 127, 156, 80/II – 72, 200, 212, 257, 258, 286, 313 garwoliński powiat 41 – XVI, 80/I – XXII, 80/II – 211 Garwolińskie 80/I – XX, Gawrychy, błędnie Gabrychy, pow. Kolno 27 – 59, 242, 41 – XIX, 42 – 637 Gąbin, Gambijn, Gombin, pow. Gostynin 24 – 4, 34, 206, 273, 25 – 61, 62, 240–243, 27 – 89, 41 – 159, 176, 186, 207, 226, 238, 267, 339, 360, 367, 374, 392, 395, 398, 408, 410, 42 – 647, 649, 80/ II – 100 Gąski, pow. Kolno 42 – 637 Gątorka, łąka 42 – 645 Gdańsk, Gdońsk, Ktońsk 24 – 68, 173, 202, 253, 254, 316, 26 – 122, 127, 185, 286, 27 – 27, 55, 56, 93, 134, 272, 296, 329, 388, 28 – 302, 314, 356, 41 – 4, 42 – 381, 627 Gejdziegier, ostęp 28 – 15 Georgia = Gruzja 25 – 172 Gibałka, pow. Ostrołęka 27 – 50 Giby, pow. Sejny 28 – 318, 42 – 785 Gidle, pow. Radomsk 42 – 520, 80/I – 192 Giełczyn, pow. Łomża 28 – 143, 183 Giełzowska Puszcza, puszcza 24 – 32 Giełzów, pow. Opoczno 24 – 32 Gietki, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 637 Giżyce, pow. Sochaczew 24 – 206, 80/II – 60, 186 Giżycko, Lec 80/I – X, Gleba, błędnie Glęba, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96, 42 – 640 Glebieniec, bagno 26 – 40 Glina, pow. Rawa 41 – 385, 80/II – 189, 190 Glinianka, Gliniany, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8, 41 – XVI, 42 – 639, 645 Gliniec, las 42 – 645 Glinki, pow. Mińsk Mazowiecki 26 –4 Glinki, pastwisko 42 – 645 Glinnik, pow. Bielsk 28 – 97, 247, 41 – XLI, 42 – 213, 80/I – LIX, 80/II – 409, 429 Gładczyn, pow. Pułtusk 27 – 332 Głębocz, Głębocz Wielki, pow. Łomża 28 – 5 Głodowo, pow. Lipno 41 – 10 Głosków, pow. Grójec 24 – 62 Głowno, Główno, pow. Brzeziny 24 – 33, 25 – 128, 227, 228, 236, 241, 251 Główczyn, pow. Grójec 25 – 160 Głuchów, pow. Skierniewice 25 – 220, 27 – 42 Głuchy, Laskowo Głuchy, pow. Radzymin 26 – 127, 130, 131, 133, 136, 137, 139, 211, 231, 247, 258, 41 – XIX, 450, 457, 469, 487, 548, 80/I – XXI, XXII, XXXIX, 32, 66, 157, 80/II – 71, 219, 234, 235, 237, 262, 268, 280–283, 317, 364, 367, 373, 374 Głusk, pow. Sochaczew 25 – 40, 243, 244, 80/II – 190, 191 Głusków ? 80/II – 319 Głusza, miejsce 27 – 25 Gnaty, pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 640 Gniew, pow. Kwidzyń 24 – 68 Gniewoszów, pow. Kozienice 42 – 647, 648 Gniezno 24 – 7, 28 – 6 gnieźnieńska ziemia 27 – 371 Gnieźnieńskie 42 – 255 Gnojowa Góra, Świętojańska Góra, miejsce 24 – 137, 178 Gocław, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 3 Godzianów, pow. Skierniewice 24 – 207, 41 – XVI �55 Gojdany zob. Dylewo Golanka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Golendzinów, Golendzinówek, Golędzinówek, pow. Warszawa 24 – 58, 160, 161 Golicynów, pow. Siedlce 41 – 414 Golub, Gołąb, pow. Brodnica 27 – 7, 41 – 4, 5, 7 golubsko-dobrzyński powiat 80/I – XXV gołdapski powiat 24 – 6 Gołków, pow. Grójec 24 – 202, 326 Gołubska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Gołymin, pow. Ciechanów 27 – 22 Gombin zob. Gąbin Goniądz, pow. Białystok 28 – 8, 12, 23, 114, 244, 272, 283, 296, 311, 356, 42 – 235, 289, 293 Gończyce, pow. Garwolin 26 – 59, 63, 87, 162, 164–166, 205, 268, 324, 41 – XVI, ryc. po s. 320, 415, 416, 434, 435, 441–443, 445, 451, 470, 500, 505, 527, 547, 553, 556, 558, 567, 577, 80/I – XVIII, XXII, XXXIX, LXIX, 19, 20, 30, 31, 156, 178, 186, 199, 80/II – 217, 224, 254, 257–259, 261, 265, 266, 277, 286, 308, 310, 313 Gorczyczewo zob. Łaskarzew Gorszczyzna = Górszczyzna, pow. Kolno 27 – 30 Gostynin, Gostynia, błędnie Gostyń 24 – 4, 33, 25 – 241, 243, 26 – 10, 27 – 9, 41 – XVI, XXV, XXXI, 167, 169, 171, 172, 174–176, 180, 193, 205, 208, 215, 221, 223, 224, 229, 249, 252, 261, 264, 265, 268, 272, 273, 277, 278, 284, 296–299, 305, 306, 317, 320, 321, 323, 324, 326, 327, 329, 331, 335, 339, 341, 343–347, 349, 351, 354–357, 363, 371–373, 375–377, 381, 397, 400, 403–405, 407, 408, 410, 42 – 145, 645, 790, 80/I – XIV, XXIII, XLI, 140, 159, 198, 80/II – 100, 126 gostyńska ziemia = gostynińska ziemia 24 – 4, 5, 80/I – XIV gostyński powiat = gostyniński powiat 41 – XXXII, 42 – 636, 80/I – XXIV, 80/I – XXIV Gostyńskie = Gostynińskie 25 – 298, 41 – 181, 42 – 647, 649, 759, 80/I – XIII, XXXVI , XLI, 80/II – 207 Goszczyn, bł. Goszcz, pow. Grójec 24 – 4, 11, 25, 25 – 6, 33, 50, 63, 84, 90, 95, 107, 142, 154, 265, 41 – 322, 42 – 775, 80/II – 13, 83, 86, 80/III – 13 Goślice, pow. Płock 27 – 13 Gośniewice, pow. Grójec 42 – 629 Gozdowo, pow. Sierpc 27 – 13, 42 – 759, 80/II – 329, 80/III – 12 Góra? 26—317 Góra Kalwaria, Góra, Nowa Jerozolima, pow. Grójec 24 – 4, 8, 21, 22, 43, 51, 53, 25 – 51, 73, 74, 115, 178, 179, 299, 26 – 5, 41 – XXVIII, 153, 42 – 331, 338, 645, 767, 780, 80/II – 11, 20, 80/III – 21, 35 Górce, pow. Warszawa 24 – 19, 103, 41 – 176, 187, 252, 80/I – 188, 80/II – 75 Górka Biskupia, wzgórze 27 – 6 Górki zob. Garki Górki, pow. Garwolin 26 – 12 Górszczyzna zob. Gorszczyzna Góry, część Drohiczyna 28 – 9 Góry, pow. Grójec 80/II – 79 Górzno, pow. Brodnica 27 – 9, 41 – 9, 20, 94, 114 Górzno, pow. Garwolin 26 – 306, 323, 334 Grabnik, las 42 – 645 Grabowo, pow. Kolno 28 – 253 �56 Grabowo, Grabowo-Wądołowo, pow. Łomża 28 – 5 Grabówek = Grabówka, pow. Płock 27 – 376 Gradzanowo, pow. Sierpc 27 – 20 Grajewo, pow. Szczuczyn 28 – 7, 8, 242, 307, 42 – 252, 80/II – 423, 426 Grale, pow. Ostrołęka 27 – 50 Gralewo, pow. Płońsk 27 – 13, 381 Gran = Hron, dopływ Dunaju 24 – 350 Granna = Granne, pow. Bielsk 42 – 198 Graubünden zob. Gryzonia Grądy zob. też Grondy Grądy, łąki 26 – 40 Grądy, pow. Błonie 25 – 155 Grądy, pow. Maków Mazowiecki 27 – 345 Grądy, pow. Szczuczyn 42 – 765 Grefenberg = Grafenberg (obecnie Jesenik, Czechy) 24 – 342 Greisfwald, Niemcy 80/II – 321 Grenada, Hiszpania 42 – 291 Grochowalsk, pow. Lipno 41 – 63, 106 Grochów, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 3, 4, 42 – 325, 80/II – 210, 80/III – 34 Grodkowo = Gródkowo, pow. Płock 27 – 16 grodnenskaja gubernija zob. grodzieńska gubernia Grodno 27 – 54, 387, 28 – 13, 14, 27, 37, 39, 62, 230, 232, 254, 266, 305, 331, 338, 344, 41 – XXVI, 486, 42 – 2, 196, 258, 652, 80/ II – 430 Grodziec zob. Grójec Grodziec, pow. Płońsk 27 – 17, 80/ II – 331 Grodzień, pow. Lipno 41 – 5 grodzieńska gubernia, grodnenskaja gubernija 28 – 10, 11, 23, 40, 330, 344–346, 356, 42 – 199, 415, 755, 762, 80/I – LVII, 80/II – 403, 456, 458, 80/III – 6, 14 Grodzieńska Puszcza, puszcza 28 – 27, 61 grodzieński powiat 28 – 12, 13, 16, 61, 344, 346 Grodzieńskie 28 – 130, 42 – 291 Grodzisk zob. też Grodzisko, pow. Sokołów Grodzisk, Grodzisko, dziś Grodzisk Mazowiecki, pow. Błonie 24 – 4, 27, 230, 25 – 4, 38, 44, 47, 59, 60, 75, 80, 84, 101, 117,138, 152, 199, 41 – XVI, XXVIII, 178, 227, 302, 304, 42 – 345, 637, 647, 649–651, 80/I – XIX, 46, 82, 85, 126, 187, 80/II – 13, 14, 45, 74, 92, 94, 98, 99, 104, 106, 107, 117, 121, 130, 134, 137, 175, 183 Grodzisk, pow. Warszawa 26 – 363 grodziski powiat, powiat Grodzisk Mazowiecki 42 – 637, 789 Grodzisko zob. też Horodisko Grodzisko, wzgórze 27 – 373 Grodzisko = Grodzisk, pow. Sokołów 26 – 193 Grodzkie (Stare, Nowe, Szczepanowięta), Gródzkie, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 93, 327 Grojec zob. Grójec Gromadzyn, pow. Płońsk 27 – 259, 286, 296, 311, 350, 80/I – 59, 80/ II – 360, 375 Grondy, Grundy = Grądy Polewne, pow. Pułtusk 27 – 45, 80/I – 3nlb. Gronowo? 28 – 302 Groszki, pow. Węgrów 26 – 208 Grotowice, Grotowiec, pow. Rawa 25 – 219, 225, 41 – 186, 237 Gródek, Grudek, pow. Pułtusk 27 – 25, 26 Gródek, pow. Sokołów 26 – 364 Gródkowo zob. Grodkowo �57 Grójec, Grojec, Grodziec, 24 – 4, 7, 26, 53, 55, 202, 326, 25 – 16, 32, 35, 106, 107, 114, 136, 151, 213– 215, 250, 268, 26 – 6, 41 – XVI, XXVII, 161, 209, 464, 42 – 384, 637, 776, 80/I – 68, 144, 80/II – 13, 47, 80/III – 30 grójecki powiat 24 – 64, 80/II – 21, 80/III – 25 Gródzkie zob. Grodzkie Gródź, łąka 42 – 645 Grudek zob. Gródek Grudki, miejsce 27 – 25 Grundy zob. Grondy Grunwald, pow. Ostróda 42 – 207 Gruzja zob. Georgia Gryzonia, Graubünden 26 – 77 grzebska parafia 27 – 44 Grzebsko, pow. Mława 27 – 44 Grześca, dopływ Wissy 28 – 7 Grzybów, część Warszawy 24 – 9, 13 Grzymały = Grzymały Zalesie, pow. Łomża 27 – 63 Grzymkowice, pow. Skierniewice 24 – 121, 268, 25 – 1, 23, 45, 119, 142, 160, 216, 217, 41 – 202, 80/ II – 55, 56, 62, 72, 82, 93, 123, 136 Gucin, część Warszawy 24 – 18 Gulczewo, pow. Płock 27 – 13, 376 gulczewskie starostwo 42 – 773, 80/ III – 28 Gumino, pow. Płońsk 27 – 307, 355 Gurdzioły, pow. Ostrołęka 27 – 28 Guzów, pow. Błonie 24 – 29, 267, 289, 25 – 14, 143, 195, 199, 253, 41 – XVI, 161, 162, 179, 200, 201, 207, 220, 294, 311, 317, 319, 324, 350, 351, 358, 359, 365, 366, 374, 377, 383, 386, 391, 392, 395, 397, 80/I – XXIII, 49, 93, 232, 80/II – 54–58, 61, 63, 78, 93, 132, 151, 153, 158, 187, 191, 192, 196 Gylów zob. Iłów Hajna, pow. Borysów 42 – 777 hajeńska parafia 80/II – 413, 80/III – 25 Hanowszczyzna = Hajnowszczyzna (dziś Hajnówka), pow. Prużana 42 – 199 Hańcza zob. Czarna Hańcza i Biała Hańcza Hańcza, jezioro 28 – 17 Hańcza, pow. Suwałki 28 – 17, 26 Harc, zob. Hercyńskie Góry Hartman, jezioro 41 – 413 Hebrydy, wyspy 24 – 312 Helenów, pow. Błonie 25 – 95 Hercyńskie Góry = Harc, góry 24 – 338 Hermany, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 23 Hiszpania 24 – 331, 42 – 363 Hodynia = Cetynia?, dopływ Bugu 26 – 8 Hodynia, błędnie zamiast Kosówka, dawniej Czarna Struga, dopływ Bugu 26 – 9 Hodyszewo, Chodyszewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 333, 42 – 201 Holandia, Hollandia 24 – 202, 311, 337, 27 – 60 Hollandia, miejsce w dawnej Warszawie 24 – 15 Hołowczyca = Hołowczyce, pow. Konstantynów 42 – 642 Horodisko, dziś Grodzisko, pow. Bielsk 28 – 359 Hoża, pow. Grodno 28 – 344 Hron zob. Gran Hruskie, pow. Augustów 42 – 794 Husinka, pow. Biała Podlaska42 – 642 Huta Głodowska, pow. Lipno 41 – 10 Iganie, pow. Siedlce 41 – 414 Ignackowo, pow. Lipno 41 – 10 �58 Ignatów, pow. Radzymin 26 – 365 Iłów, Gylów pow. Sochaczew 24 – 4, 34, 206, 293, 25 – 3, 20, 22, 25, 35, 36, 37, 50, 53, 77, 99,191, 203, 206, 207, 236–238, 244, 41 – 286, 80/I – XXIII, 27, 171, 181, 80/II – 54, 55, 59–61, 81, 82, 90, 186, 191 Iłża 26 – 32, 27 – 364, 42 – 758, 80/II – 391, 80/III – 10 Imielin zob. Jemielin Imielnica zob. Jemielnica Indura, pow. Grodno 28 – 12 Inflanty 27 – 30, 28 – 358 Inowłódź, Inowłodz, pow. Rawa 24 – 31, 32, 150, 190, 208, 293, 25 – 4, 7, 12, 18, 26, 29, 37, 58, 66, 68, 81, 83, 92, 95, 97, 103, 112, 113, 124, 132, 135, 140, 147, 156, 164, 218, 219, 222–225, 228–230, 252, 254, 327, 41 – XVI, 385, 42 – 651, 762, 80/I – 37, 179, 80/II – 16, 62, 73, 75–77, 108, 113, 177, 178, 179, 183, 189, 80/III – 14 Insterburg zob. Wistruć Irlandia 24 – 161 Iwangród zob. Dęblin Iwowe, pow. Mińsk Mazowiecki 41 – 422, 427, 435–437, 440, 475, 509, 548 Izrael 80/II – 217 Jabłonie = Jabłonka, dopływ Gaci 28 – 5 Jabłonka, pole 26 – 40 Jabłonna, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Jabłonna, pow. Warszawa 24 – 4, 17, 26 – 4, 61, 218, 258, 263, 273, 318, 364 Jabłonowo, pow. Mława 27 – 19 Jabłonów = Jabłonowo?, pow. Brodnica 24 – 38 Jacków, Jackowo, pow. Pułtusk 26 – 365 Jaczniki zob. Jaszniki Jaćwież, Jatwież, Sudawia, ziemie Jaćwingów 26 – 12, 28 – 8, 358 Jadów, pow. Radzymin 26 – 6, 20, 27, 30, 36, 37, 62, 64, 67, 81, 88, 127, 204, 208, 213, 231, 235, 237, 245, 247, 248, 256, 258, 260, 265, 267, 270, 282, 284, 287, 295, 297, 304, 312, 319, 333–335, 344, 351, 363, 366, 27 – 67, 41 – XVI, XIX, XXVIII, LIII, LIV, LVIII, LIX, LXIV, LXV, 448, 478, 576, 42 – 1, 387, 516, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXIV, XXIX, LXIX, 18, 28, 69, 94, 112, 148, 205, 80/II – 211, 219, 235, 237–240, 260, 261, 263 Jagodna zob. Struga-Jagodna Jagodne, pow. Łuków 42 – 794 Jaktorowska Puszcza, puszcza 24 – 41, 80/I – 5 nlb. Jaktorów, pow. Błonie 24 – 4, 28, 42, 80/I – 6 Jakubowice? 41 – 539 Jakubowska = Jakubowskie, pow. Bielsk 28 – 344 Jakubów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6 Jaminy, pow. Augustów 28 – 14 Jamno, pow. Łowicz 25 – 189 janowiecka parafia 27 – 44 Janowo, pow. Kolno 27 – 63, 98 Janowo, Janów, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – 23, 42 – 102, 146, 169 Janowo zob. też Siennica janowski powiat = piski, jańsborski powiat 24 – 6 Janów zob. Janowo, pow. Przasnysz Janów, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639 Janów Lubelski 42 – 650 Janówka, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Janówka, pole i łąka 42 – 645 Jańsbork zob. Johansburg Jarnice, pow. Węgrów 26 – 367 �59 Jarosław 28 – 34 Jasienica, pow. Radzymin 26 – 62, 81, 88, 111, 145, 219, 256, 258, 267, 297, 319, 320, 335, 41 – LIV, LV, LXV, ryc. po s. 305, 418, 420, 422, 432, 428, 440, 445, 450, 451, 454, 463, 464, 472, 474, 492, 507, 511, 513, 549, 552, 560, 561, 563, 564, 576, 80/I – XVIII, XIX, XXIX, LXIX, 86, 89, 181, 230, 80/ II – 155, 219, 223, 224, 227–234, 262, 265, 266, 272, 273, 275, 278, 284, 287, 295, 296, 298–301, 305–307, 312, 314, 320, 380, 381 Jasiołda, dopływ Prypeci 28 – 344, 42 – 202 Jasionowo zob. Jesionowo Jasło 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Jasna Góra, klasztor 27 – 76, 42 – 327 Jastrzenno = ? Jastrzębno, pow. Augustów 80/II – 429, 430 Jastrzębie, pow. Lipno 41 – 10 Jaszniki = Jaczniki, pow. Augustów 28 – 14 Jatwież zob. też Jaćwież Jatwież, pow. Augustów 28 – 14 Jazdów zob. Ujazdów Jazgarka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Jazgarzew, Jazgorzew, pow. Grójec 24 – 21, 202, 326, 25 – 10, , 80/ II – 111 Jedlanka, pow. Łuków 41 – ryc. przed s. 225, 80/I – LXXVI Jednaczewski Las, Jedynaczewski Las, las 27 – 389, 28 – 3, 42 – 370 Jedwabne, Jedwabno, pow. Kolno 28 – 7, 144, 182, 249, 262, 292, 299, 42 – 18 Jedynaczewski Las zob. Jednaczewski Las Jegliowiec, Jeglowiec, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Jegrznia, dopływ Łeku 28 – 8 Jeleniec, pow. Rypin 41 – 5 Jeleniec, pow. Łuków 26 – 31 Jeleniewo, pow. Suwałki 28 – 16 Jelonki, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 251, 349, 80/I – 137, , 80/ II – 359 Jemielin, Jemielno = Imielin, pow. Warszawa 24 – 149, 25 – 123, 176, 177 Jemielnica = Imielnica, pow. Płock 27 – 13 Jemielno zob. Jemielin Jerozolima, Jeruzalem, starożytna Palestyna 24 – 130, 139, 335, 336, 41 – 304 Jesionowo = Jasionowo, pow. Suwałki 28 – 223 Jezierna, jezioro 41 – 413 Jeziorka, Jezioro, pow. Grójec 24 – 26 Jeziorki, łąka 42 – 645 Jeziorna, dopływ Wisły 24 – 21, 26 – 24 Jeziorna, pow. Warszawa 24 – 21, 223, 25 – 65, 77, 144, 41 – 241 Jeziory, pow. Grodno 28 – 344 Jeziorzany zob. Łysobyki Jeżew zob. Jeżów Jeżewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 107, 155, 41 – XIX– XXI, 80/I – LXXII Jeżów, Jeżew, pow. Brzeziny 24 – 4, 33, 25 – 93, 128, 220 Johansburg, Johannsburg = Jańsbork, Johannisburg, dziś Pisz 27 – 57, 61 Jordan, rzeka 42 – 374 Jordanowice, pow. Błonie 25 – 38, 44, 47, 59, 117, 138, , 80/II – 94 Józefów, pow. Błonie 41 – 186, , 80/ II – 58 Judea 24 – 88 �60 Kabaty, pow. Warszawa 25 – 129, 139, 145, 169, 171, 248 Kaczynek, pow. Łomża 28 – 5 Kaczyniec, jezioro 41 – 413 Kadaryszki, pow. Suwałki 80/I – LIII Kadysz, pow. Augustów 28 – 14 kadzidlańska parafia, kadzidleńska parafia 27 – 50, 96 Kadzidło, pow. Ostrołęka 27 – 28, 50, 53, 61, 84, 107, 42 – 640, 792, 80/I – XXIV, 80/II – 334 Kalifornia 27 – 64, 28 – 368 Kalinowo, pow. Łomża 28 – 3, 324 Kaliskie 24 – 147, 26 – 353, 41 – 179, 206, 301, 464, 42 – 49, 80/I – XL, LXXIV, 122, 163, 165, 80/ II – 129, 179, 183, 184, 202, 219, 342, 383 kaliskie województwo 80/I – XIII, Kalisz, Kalis 24 – 7, 25 – 65, 124, 26 – 3, 41 – XXVI, 44, 80/I – XXXVI, XLII Kalwaria 28 – 26, 42 – 252, 344, 763 Kalwaria, Nowa Jerozolima, część Warszawy 24 – 12, 42 – 767, 80/ II – 8, 80/III – 21 Kalwaryja, wzgórze 24 – 21 kalwaryjski powiat 28 – 335, 42 – 207 Kalwaryjskie 42 – 204 Kałęczyn, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Kałenczyn, Kałęczyn, pow. Węgrów 26 – 363 Kałowizna, pow. Brzeziny 24 – 33 Kałuszyn, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 19, 30, 69, 208, 210, 233, 271, 295, 305, 314, 329, 339, 346, 350, 353, 41 – 424, 451, 513, 525, 541, 42 – 599, 624, 80/I – X, LXVIII, 80/II – 124, 211, 226, 229, 234, 240, 260, 261, 273, 278 Kamieniec Mazowiecki zob. Kamieńczyk Kamieniec Podolski 28 – 370 kamieniecki powiat 28 – 8, 24 Kamienowizna, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kamieńczyk,­ Kamieniec Mazowiecki, pow. Węgrów 24 – 5, 26 – 6, 204, 310, 42 – 785, 80/II – 211, 288 Kamionka, pow. Rypin 27 – 34 Kampinos, pow. Sochaczew 24 – 42, 25 – 191, 262, 41 – 154, 42 – 348, 80/I – 6, 80/II – 200 Kampinoska Puszcza, puszcza 24 – 41, 273, 80/I – 5 nlb. Kana Galilejska, starożytna Palestyna 41 – 415 Kapuśnik, Kapuśnik Grzybowo, pow. Mława 27 – 23 Karaska, bagno 27 – 49, 96 Karaska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Karczemka, las 26 – 40 Karczew, Karczów, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 8, 29, 65, 70, 81, 83, 226, 236, 244, 263, 295, 300, 302, 303, 320, 322, 333, 341, 41 – XXIX, 425, 479, 503, 550, 42 – 498, 645, 785, 80/II – 211 Karczówka, błędnie Karczewska, pow. Rypin 27 – 8 Karczewszczyzna, część Czerska, pow. Grójec 41 – 153 Karczów zob. Karczew Karkliny zob. Korkliny Karnice, pow. Błonie 25 – 52, 209– 211, 41 – 167, 170, 171, 177, 238, 244, 80/I – 13, 36, 53, 58, 84, 85, 116, 135, 163, 80/II – 149, 163– 166 Karniewo, pow. Maków 80/II – 367 Karnkowo, pow. Lipno 27 – 373 Karolina, pow. Grójec 24 – 204 �61 Karpaty, Karpackie Góry, góry 24 – 316, 27 – 55, 66, 67, 100, 28 – 61, 140, 357, 80/I – 212 Karsko = Karsk?, pow. Inowrocław 28 – 6 Kartagina 28 – 331 Kaskada, pow. Warszawa 24 – 19, 20 Kaski, pow. Błonie 25 – 197 Kaszuby 41 – XXVI Katalonia 28 – 361 Kawcza, wyspa, zob. Saska Kępa Kawęczyn, Kawenczyn, pow. Warszawa 25 – 17, 19, 21, 28, 61, 63, 115, 128, 80/II – 50, 79, 100, 121, 128 Kazachstan 80/I – XXVII Kazimierz? 41 – 538 Kazimierz, Kazimierz nad Wisłą, pow. Puławy 41 – LXVI, 555 Kazuń, pow. Warszawa 24 – 20, 25 – 40, 91, 125, 244, 80/II – 11, 112 Kąt, pole 42 – 645 Kąty, pow. Kolno 27 – 30, 63, 359 Kąty, pow. Węgrów 26 – 366 Kcynia, pow. Szubin 27 – 376 Kępa = Kępa Polska, pow. Płock 27 – 14 Kępa Pruska, pow. Węgrów 41 – 413 Kiczki, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 274, 80/II – 211 Kielce 42 – 775, 80/II – 122, 125, 80/ III – 17, 29 kielecka ziemia 80/I – XXVIII, Kieleckie 42 – 376, 396, 80/I – XXV, 80/II – 42, 138, 140, 148, 157, 158, 168, 177, 181, 186, 187, 209, 223, 331, 368 Kiełpienicka Puszcza, puszcza 26 – 364 Kiernozia, pow. Gostynin 24 – 4, 34, 289, 292, 25 – 238, 239, 41 – XVI, 174, 176, 180, 189, 192, 199, 200, 212, 217, 222, 225, 229, 232, 238, 240, 242, 284, 316, 329, 337, 390, 80/I – 66, 120, 80/II – 92, 118, 149, 187, 188 Kierszek, Kierzskie = Kierzek, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96 Kierzki, pow. Rypin 27 – 35 Kierzskie zob. Kierszek Kijów, Ukraina 24 – 8, 28 – 346–348 Kikoł, pow. Lipno 27 – 6, 375, 41 – 5, 7, 51, 73, 81, 92, 215, 41 – 5, 7, 9, 51, 73, 81, 92, 215, 80/I – 94 Kleczkowo, pow. Ostrołęka 27 – 27, 42 – 776, 80/II – 334 Klembów, Klębów, bł. Kłębów, pow. Radzymin 26 – ryc. po s. 40, 77, 89, 212, 231, 246, 250, 254, 261, 263, 275, 277, 298, 316, 41 – XVI, 449, 497, 502, 521, 42 – 325, 80/I – XXXIV, LXIII, 80/ II – 209, 269, 293, 301, 304 Kleszczele, pow. Bielsk 28 – 10, 356 Kleszczówek, pow. Suwałki 42 – 317 Kleszczyn, jezioro 27 – 4 Klębów zob. Klembów Klimaszewnica, pow. Szczuczyn 28 – 23 Kliniki = Klimki, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kliny, pole 42 – 645 Klonowiec, pow. Kutno 80/II – 216 Kłecko, pow. Gniezno 42 – 342 Kłębów zob. Klembów Kłodawa, pow. Koło 27 – 376, 80/ II – 24 Kłokock, Kłobock, pow. Lipno 27 – 94, 41 – LXV, 10, 14, 62, 110 Knyszyn, pow. Białystok 28 – 12, 127, 327, 333, 334, 344, 345, 356, 42 – 289 Kobiałka, pow. Warszawa 26 – 364 Kobierne, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 283 �62 kobryński powiat, kobrzyński powiat 28 – 8, 24, 344 Kobylino-Kruszewo, Kruszewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 80/II – 409 Kobylniki, Kobylnik, pow. Płock 27 – 94, 293, 335, 42 – 68, 770 Kobyłka, niegdyś Targowa Wola, pow. Radzymin 24 – 4, 46, 26 – 5, 103, 104, 222, 254, 285, 332, 363, 42 – 754, 769, 80/III – 6 Kochany, pow. Łuków 26 – 7 Kochów, pow. Garwolin 26 – 14 Kocierzów = Kocierzew, pow. Łowicz 41 – 337 Kociół, jezioro 41 – 413 Kock, pow. Łuków 26 – 11, 15, 210, 224, 319, 337, 41 – LVII, 42 – 648, 651, 652, 785, 80/II – 212, 213 Kodeń, pow. Biała Podlaska 42 – 642 Kolibiel zob. Kołbiel kolneński powiat, kolnieński powiat 27 – 65, 146, 227, 391, 28 – 7, 75, 42 – 637 Kolnica, pow. Augustów 28 – 245, 250 kolnieński powiat zob. kolneński powiat Kolno 24 – 5, 27 – IX, 29, 30, 60, 64, 68, 72, 77, 78, 98, 138, 223, 241, 283, 28 – 7, 42 – 38, 131, 132, 80/I – XXIV, 80/II – 335, 339 Kolno Stare zob. Stare Kolno Kolonia Karaska zob. Karaska Kołaki, pow. Łomża? 28 – 235 Kołbiel, Kolibiel, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8, 85, 216, 242, 300, 80/II – 211 Koło, jezioro 41 – 413 Komorowo, pow. Lipno 41 – 10 Konary, pow. Grójec 24 – 24, 25 – 6, 16, 31, 51, 64, 96, 42 – 384, 80/ II – 13 Konarzewo, pow. Ciechanów 42 – 19 Konarzyce, pow. Łomża 28 – 4, 5 Kondrajec, Kondratowo, pow. Płońsk 42 – 4 Koniecpol, pow. Radomsk 42 – 392, 80/II – 342 Koniusza, wzgórze 27 – 5 Końska Góra, wzgórze? 28 – 333 Końskie 80/I – XXIX, XXXVI, XLI Kopaczyska, Kopaczysko, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96 Kopański Most, miejsce 27 – 54, 388 Kopciów = Kopciowo, pow. Sejny 28 – 14 Kopki, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 Kopne, las 42 – 645 Korabiewice, pow Skierniewice 24 – 28, 42 – 643 Korabiewska Wola zob. Wólka Korabiewska Korczew, pow. Sokołów 26 – 364 Korczyczewo zob. Łaskarzew Korkliny = Karkliny, pow. Suwałki 28 – 114, 241, 316, 80/I – LI, 80/ II – 425, 442 Korona zob. Polska Korwki, pow. Kolno 42 – 637 Korytnica, pow. Węgrów 26 – 315, 366, 42 – 642 Korzeń, pow. Gostynin 24 – 322, 27 – 89 Kosino, pow. Płock 27 – 75, 85, 124, 128, 133, 138, 143, 147, 151, 153–155, 159, 161,167, 243, 247, 248, 259, 278, 284, 287, 307, 309, 320, 334, 340, 347, 349, 354, 358, 41 – XVIII, XXVIII, XL, LI–LIX, LXI, LXIII, LXVI, 42 – 25, 35, 43, 51, 52, 60, 66, 74, 84, 85, 99, 104, 108, 128, 133, 134, 137, 140, 147, 148, 152, 155, 159, 166, 167, 170, 175, 176, 178, 181–183, ryc. przed s. 193, 478, ryc. przed s. �63 481, 490, 491, 507, 533, 556, 559, 562, 80/I – XVIII, XIX, XXX, XXXII, 80/II – 339, 346, 347, 348, 385, 387 Kosów zob. Kossów Kosówka, zob. Hodynia Kossaki, pow. Kolno 27 – 59 Kossów, Kosów, pow. Sokołów 26 – 9, 30, 36, 37, 44, 237, 273, 41 – 478, 42 – 375, 80/II – 211 Kosteniewice = Kościeniewicze, pow. Biała Podlaska 42 – 642 Kostrów, jezioro 41 – 413 Koszyki, część Warszawy 24 – 13 Kościeniewicze zob. Kosteniewice Kotówka, pow. Bielsk? 28 – 369 Kowal, pow. Włocławek 28 – 78, 42 – 792 Kowalewo, pow. Płock 27 – 20 Kowalewszczyzna, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 328, 333 Kowalki, pow. Rypin 41 – 8 Kowieński Trakt, droga 28 – 13 Kowieńskie 42 – 291 Kowiesy, pow. Sokołów 26 – 367 Kownatki, pow. Szczuczyn 28 – 23 Kowno, Litwa 42 – 197 Kozery, pow. Błonie 24 – 230 Koziebrody, pow. Sierpc 27 – 21, 381, 80/II – 395, 80/III – 11 Kozietuły, pow. Grójec 25 – 6, 33, 52, 84, 90, 41 – 318, 80/II – 86, 111 Kozioł, pow. Kolno 27 – 30, 59, 42 – 637 Kozłowice, pow. Błonie 24 – 29, 271, 289, 25 – 14, 47, 196, 197, 199 Kozłowiec = Kozłówka?, pow. Lubartów 27 – 108 Kozłów, pow. Sochaczew 41 – 305, 323, 363 Koźmin, pow. Krotoszyn 80/III – 19 Krajewo-Borowe, pow. Łomża 28 – 5 Krakowska Rzeczpospolita 42 – 772 krakowski powiat 24 – 344 Krakowskie 24 – 129, 148, 201, 208, 344, 25 – 282, 284, 291, 26 – 24, 26, 35, 41, 55, 27 – 392, 397, 28 – 50, 52, 53, 103, 129–131, 133, 141, 153, 179, 348, 360, 41 – XXX, XLI, XLVIII, 15, 38, 42, 43, 49, 66, 80, 104, 114, 120, 121, 233, 264, 273, 286, 42 – 54, 72, 104, 132, 196, 206, 209, 250, 315, 319, 321, 322, 334, 351, 355, 361, 363, 365–368, 370, 376–378, 380, 382, 387, 395, 588, 624, 626, 80/I – VII, VIII, XXXVI, XLV, LVIII, LXXIV, LXXX, 159, 220, 231, 80/ II – 24, 30, 33, 35, 40, 71, 133, 138, 186, 200, 214, 222, 301, 322, 344, 356, 358, 364, 365, 377, 393, 396, 404, 417, 80/III – 17 krakowskie województwo 42 – 254, 80/I – XIII, Kraków 24 – 7–9, 13, 16, 71, 115, 130, 150, 154, 161, 294, 303, 313, 325, 338, 345, 25 – III nlb, 3, 33, 51, 75, 83, 108, 109, 123, 124, 133, 229, 237, 254, 293, 26 – 264, 275, 282, 283, 335, 27 – VIII, 17, 22, 76, 168, 275, 297, 326, 376, 379, 395, 28 – 113, 119, 172, 218, 221, 315, 339, 349, 41 – XV, XXIII, XXV, XXVI, 11, 30, 215, 258, 279, 420, 502, 42 – 85, 97, 185, 217, 341, 342, 366, 383, 522, 80/I – V nlb., VII, X, XII, XIII, XXXVI, XXXVII, XXXVIII, XXXIX, XLI, XLV, 125, 129, 177, 80/II – 23, 253, 288, 313, 325, 327, 399, 80/III – 5, 15 Kramkowo = Kramkówka?, pow. Białystok 28 – 272, 311 Krasne, pow. Ciechanów 27 – 22, 312, 344, 42 – 771, 80/I – XXXI, 80/II – 333, 80/III – 30 �64 Krasnopol, pow. Sejny 28 – 15 Krasnosielc, dawniej Sielce, pow. Maków Mazowiecki 27 – 23, 245, 345, 80/II – 333 Krasnybór? 28 – 13 krasnystawski powiat 28 – 34 Kraszew, pow. Radzymin 26 – 40, 77, 93, 100, 206, 221, 259, 263, 279, 289, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, XLIX, LI–LXI, LXIV, LXV, 438, 446, 492, 547, 42 – 337, 509, 577, 583, 601, 605, 643, 80/I – XVIII, XIX, XX, XXXIII, XXXIV, XXXVIII, 15 nlb. Kraśny Ostęp, ostęp 28 – 15 Krobia 27 – 376 Krobia, pow. Lipno 41 – 8 Krobia, Krubie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Krock? 27 –379 Kroczewo, pow. Płońsk 27 – 123, 257, 300, 379, 41 – XVIII Kroczym zob. Zakroczym Kromków zob. Kramkowo Kromnów, pow. Sochaczew 24 – 29, 25 – 22, 37, 53, 56, 77, 99, 191, 192, 194, 203, 206, 237, 27 – 378, 41 – LIII, LIV, LIX, LXIII, LXV, LXVI, 165, 166, 172, 175, 178, 181, 182, 184, 192, 194, 195, 199, 201, 202, 208, 209, 217, 218, 220, 222, 226, 227, 232, 235, 248–254, 256, 285, 304, 314, 316, 337, 365, 384, 412, 42 – 146, 80/I – XVIII, XXIII, 10, 34, 42, 44, 45, 61, 98, 101, 109, 110, 155, 158, 169, 231, 80/II – 24, 60, 63, 75, 82, 83, 89, 90, 95, 96, 102, 105, 113, 116, 122, 124, 149–152, 157–163, 172, 178, 186, 188, 190, 191, 194, 195, 371, 376, 380 Kropiewnica = Kropiwnica, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 93 Kropiwno = Kropiwne, pow. Suwałki 28 – 282, 80/II – 441 Królestwo Polskie, Królestwo Kongresowe, Królestwo 24 – 63, 66, 311, 312, 27 – 36, 49–51, 53, 97, 383, 28 – 9, 22, 24, 33, 337, 356, 41 – X, XX, 8–10, 15, 42 – 198, 200, 318, 349, 353, 361, 391, 753, 755, 773, 775–784, 786, 792, 80/I – XIII, XXIV, XXXI, XXXIV, XLI, LIII, LXXI, LXXXI, 80/II – 9, 21, 31, 210, 329, 340, 389, 394, 396, 399, 400, 80/III – 7, 30, 33, 36–39 Królewiec, dziś Kaliningrad 24 – 316, 26 – 88, 27 – 52, 55, 143, 28 – 108, 109, 113, 116, 179, 338, 80/I – X Królikarnia, miejsce w Warszawie 80/II – 10, 80/III – 34 Królowa Bona, miejsce 28 – 325 Królowa Niwa, pow. Siedlce 42 – 314 Królowej Bony Góra, okop 28 – 323–325 krukowskie pole? 42 – 46 Krupa, dopływ Nurca 28 – 10 Kurpie 80/I – LXIII, 116, 80/III – 8, 21, 36 Kurpiowska Puszcza, puszcza 41 – XXII, 42 – 789 Kruse zob. Krusze Krusko, jezioro, zob. Serafin Krusza, pow. Kolno 27 – 241, 41 – XXXV, 42 – 131 Krusze, Kruse, pow. Radzymin 26 – 214, 227, 243, 257, 272, 280, 41 – 459, 476, 477, 480, 482, 484, 543, 80/I – XXXIV, 18, 37, 104, 110, 80/II – 220, 224, 233, 259, 260, 261, 263, 269, 280, 287, 290, 300, 307, 313 Kruszewo zob. Kobylino-Kruszewo Krym, półwysep 25 – 271, 272 Krynica, pow. Sokołów 26 – 367 �65 Kryńskie, pow. Ostrołęka? 27 – 50 Krysiaki, pow. Ostrołęka 27 – 91, 92, 111, 41 – XIX, 42 – 640 Krywiec zob. Krzywiec Krze, zarośla 42 – 645 Krzemieniec 27 – 376 Krzemionki, wzgórza 24 – 346 Krzepice, pow. Częstochowa 24 – 325 Krzeszowice, pow. Chrzanów 42 – 626 krzeszowski powiat, błędnie, prawdopodobnie okolice Krzeszowic, pow. Chrzanów 24 – 344 Krzeszów, pow. Biłgoraj 42 – 650 Krzew = Krzywki?, pow. Mława 27 – 372 Krzewo (Nowe, Stare, Plebanki), pow. Łomża 28 – 183 Krzna, dopływ Bugu 26 – 12 Krzywice = Krzywica, pow. Radzymin 26 – 363 Krzywiec, Krywiec, pow. Bielsk 28 – 143, 163, 359, 369 Krzywki zob. Krzew Krzyże Boruńskie, Święte Krzyże, pow. Sejny? 28 – 15, 335, 336 Ksebki, Ksepki, pow. Kolno 27 – 59, 91, 138, 41 – XIX, LX, 42 – 637 Książenice, pow. Błonie 25 – 4, 60, 75, 80, 84, 101, 152, 41 – 235, 245, 372, 80/I – 67, 85, 126, 187, 80/II – 74, 92, 98, 99, 104, 106, 107, 117, 121, 134, 175, 183 Księstwo [Warszawskie] 42 – 188 Ktońsk zob. Gdańsk Kubrzenica, Słucza, dziś Przytulanka, dopływ Wissy 28 – 7 Kucice, pow. Płońsk 27 – 94, 42 – 770 Kuczbork, Kudżborsk, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19 Kuczyńskie, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kudżborsk zob. Kuczbork Kuflew, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 80/II – 211 Kujawy 24 – 3, 58, 216, 25 – 190, 240, 267, 26 – 40, 82, 27 – VIII, 70, 28 – 162, 174, 316, 41 – XXV, XXX, 9, 22, 26, 29, 37, 38, 40, 42, 43, 49, 52, 57, 58, 86, 87, 91, 93, 94, 104, 106, 107, 117, 119, 129, 232, 237, 278, 437, 498, 528, 42 – 69, 101, 118, 254, 334, 353, 380, 521, 607, 646, 648–651, 80/I – VII, XXXVI, XLI, LVIII, LXXVIII, 57, 160, 197 nlb., 80/II – 44, 45, 88, 196, 223, 355, 404, 410, 422 Kujawy borowe 42 – 795 Kuligów, pow. Radzymin 26 – 4, 317, 41 – 471, 80/II – 210, 304 Kulikówka? 28 – 179 Kunów, pow. Opatów 80/II – 146 Kupiętyn, Kupientyn, pow. Sokołów 26 – 364 Kupiski, pow. Łomża 27 – 58, 63, 97 kupiskie leśnictwo 27 – 97 Kupniewo, pow. Kolno 27 – 63 Kurancya (rumunek), pow. Rypin 27 – 35 Kurjanki, pow. Augustów 28 – 14 Kurlandia 24 – 316, 28 – 358 Kurowo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 328 Kurpie 27 – 149, 390, 41 – XI, XV, XXV, XXXI, LI, LIII, LIV, LIX– LXI, LXIV, LXV, 12, 42 – 17, 20, 24, 25, 27, 30, 39, 48, 49, 55, 72, 85, 86, 319, 785, 786, 790, 791, 793, 80/I – VIII, IX, X, XV, XX, XXI, XXIV, XXXV, XXXIX, XL, LII, LIII, LIV, LXX, LXXVI, 84, 80/II – 333, 334, 336–341, 343, 346, 355, 356, 370, 372, 396 Kurpiewskie, Kurpińskie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Kurpiki? 27 – 54 Kurpiki, pow. Łomża 27 – 54, 68 �66 Kurpińskie zob. Kurpiewskie Kurpiowska Puszcza, puszcza 42 – 785, 786, 788, 792, 793 Kurpiowszczyzna 41 – XIII, XXXIV, 42 – ryc. przed s. 225, 793, 80/I – XXIV, LII, LXXI Kusie = Kuzie, pow. Kolno 42 – 637 Kutno 24 – 4, 33, 210, 25 – 47, 49, 58, 241, 242, 268, 27 – 293, 41 – XVI, 247, 268, 282, 310, 349, 364, 367, 371, 388, 404, 42 – 345, 347, 80/I – XXIII, 73 kutnowski powiat 80/I – XX, 80/II – 216 Kutnowskie 41 – XV Kuźnica, pow. Sokółka 28 – 12 Kwidzyn 24 – 115 La Manche, kanał 27 – 395 Labrador, półwysep 27 – 29 Lachy, część wsi Złotorya, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 332 Lady, pow. Bielsk 28 – 356 Ladynia zob. Łydynia Ladzka Puszcza, puszcza 28 – 356, 359 Laliny, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 73, 288, 323, 327 Langwedocja 27 – 376 Las, pow. Maków Mazowiecki 27 – 187, 262 Las, pow. Warszawa 25 – 42, 60 Lasek, las 42 – 645 Laski, zarośla leśne 42 – 645 Lasocin, pow. Płock 27 – 15 Lasocin, przedmieście Brzezin 24 – 33 Latchorzew, Latchorzewo, pow. Warszawa 25 – 111, 158 Latowice zob. Latowicz latowickie starostwo 26 – 7 Latowicz, Latowice, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 30, 73, 79, 139, 145, 239, 240, 288, 290, 301, 315, 316, 322, 323, 326, 327, 329, 330, 331, 346, 350, 27 – 40, 41 – 538, 552, 42 – 606, 80/I – XVIII, XXIX, LXI, LXIX, 121, 80/II – 211, 271, 301, 309 Lauzitz zob. Łużyce Lebiedzizna, pow. Suwałki 28 – 223, 80/I – LIII Lec zob. Giżycko lecki powiat 24 – 6 Lelewo, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Lelis, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Lelonek, zarośla 26 – 40 Leman, pow. Kolno 27 – 57, 59, 42 – 638 Lewary = Lemany?, pow. Kolno 42 – 638 Leodium zob. Liege Leszno zob. Leśno Leszno 27 –14, 80/I – VI, Leszno, część Warszawy 24 – 9, 12, 13 Leśnickie (starostwo = knyszyńskie starostwo) 28 – 359 Leśno = Leszno, pow. Błonie 25 – 155 Lewiczyn, pow. Grójec 24 – 26 Lida 28 – 344 Lidynia zob. Łydynia Liege, Leodium, Belgia 24 – 162 Linin, pow. Grójec 24 – 204, 241, 25 – 34 Lipie, pow. Grójec 24 – 26 Lipiny, pow. Radzymin 26 – 306, 363 Lipińskie, pow. Gostynin 42 – 636 Lipniki, pow. Kolno 27 – 29, 62, 391, 42 – 638 Lipniki, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 80/II – 400, 80/III – 12 Lipno, Lipe 27 – 6, 34, 373, 375, 41 – XVIII, XXVIII, LI, LIII, LIV, �67 LX, LXII, 3–6, 9, 10, 35, 42, 51, 67, 82, 87, 92, 103, 104, 109, 125, 131, 134, 143, 42 – 326, 767, 775, 80/I – X, XXV, XXXIX, LXX, 80/ II – 327 lipnowska ziemia 41 – 15 lipnowski obwód 27 – 4 lipnowski powiat 27 – 94, 133, 41 – XVI, XXXI, XXXIV, 3, 5, 9, 11, 13, 14, 42 – 757, 781, Lipnowskie 24 – 37, 27 – 4, 70, 94, 96, 41 – XI, XVII, XVIII, 4, 143, 42 – 600, 775, 783, 80/I – VIII, XV, LXX, LXXV Lipowiec = Lipowiec Kościelny, pow. Mława 27 – 372 Lipsk, Lipsko, pow. Augustów 28 – 14, 34, 39, 62, 65, 83, 123, 230, 345, 80/II – 401 Lisiny, pow. Rypin 27 – 8 Lisobok, przedmieście Mińska Mazowieckiego 26 – 6 Liszków, pow. Sejny 28 – 39 Litewskie Wielkie Księstwo, W. Ks. Lit. 24 – 313 Litwa 24 – 3, 17, 315, 316, 334, 341, 26 – 24, 27, 359, 366, 367, 27 – 67, 383, 384, 28 – VIII, 22, 23, 26, 29, 44, 46, 129, 130, 136, 138– 141, 144, 150, 152, 153, 156, 158, 163, 167, 169, 173, 175, 176, 182, 327, 331, 339, 341, 343, 347, 349, 353, 356–358, 366, 41 – XXVI, XXX, 5, 157, 42 – 187, 199, 200, 203–205, 207, 208, 353, 361, 375, 391, 403, 756, 762, 766, 769, 772, 779, 780, 80/I – XVI, XVIII, L, 200, 80/II – 403, 414, 80/III – 15, 23 Liw, Liw Stary, Liw Nowy, pow. Węgrów 24 – 4, 26 – 9–11, 76, 150, 234, 240, 269, 285, 299, 301, 315, 316, 342, 350, 366, 367, 42 – 322, 389, 776, 780, 781, 80/II – 211, 212, 290, 323, 80/III – 30, 31, 35 Liwiec, dopływ Bugu 26 – 4, 6, 8, 10, 11, 366, 367, 28 – 356 liwska ziemia 24 – 4, 5, 26 – 4, 6, 8, 11, 80/I – XIV, 80/II – 212, 80/ III – 35 Lochmaddy, Wielka Brytania 24 – 312 Londyn, Wielka Brytania 24 – 311, 337, 27 – 395, 80/II – 321 Longchamp, Francja 24 – 160 Lubartów 26 – 31, 27 – 108 lubelska gubernia 24 – 311, 28 – 33, 42 – 774 lubelska ziemia 26 – 11 lubelski obwód 27 – 11 lubelskie województwo 24 – 6, 26 – 11, 80/I – XIII, XXXIII, Lubelskie 24 – 208, 26 – 368, 28 – 129, 141, 351, 352, 41 – XVI, XXX, 167, 264, 42 – 206, 209, 319, 347, 376, 380, 646, 651, 80/I – XL, LVIII, 52, 140, 163, 178, 182, 80/II – 61, 72, 73, 214, 218, 80/III – 17 Lubelszczyzna 41 – LXVI, 80/I – XXV, XXXIII, Lubicz, pow. Toruń 41 – LIII, LVII, 9, 41, 59, 70, 91 Lubiel zob. Łubiel Lubień, pow. Piotrków 80/II – 156 Lublin 24 – 16, 19, 236, 25 – 83, 26 – 296, 332, 28 – 9, 24, 262, 42 – 250, 648, 652, 80/II – 434, 80/ III – 18 Lubochnia, pow. Rawa 24 - 32, 295, 297, 298, 25 – 56, 58, 147, 80/II – 16 Lubonia, pow. Wschowa 28 – 324 Lubowidz, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19 Lubowo, Lubów, pow. Kalwaria 28 – 341, 42 – 201 �68 Lubstów, pow. Koło 42 – 794 Luciążna, pow. Rawa 80/II – 75 Lusławice? 26 – 368, 80/II – 323 Lusławice, pow. Częstochowa 26 – 368 Luszyn, pow. Gostynin 41 – 181, 191, 221, 80/I – 94 Luta, pow. Włodawa 42 – 643 Lutkówka, pow. Błonie 25 – 211, 212, Lwów 24 – 16, 107, 25 – 75, 108, 27 – 14, 275, 80/ – VII, 80/II – 206, 327, 365 Łabna, dopływ Skrody 28 – 62 Łabno, pow. Augustów 28 – 14 Łabno, pow. Kolno 27 – 62 Łacha, pow. Kolno 27 – 59, 97, 42 – 638 łachowskie leśnictwo 27 – 97 Ładynia, dopływ Wkry 80/II – 333, 80/III – 38 Ładziska = Łodziska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Łamaniec, pole 42 – 645 Łanowickie Jezioro 42 – 195 łapski powiat 42 – 639 Łaskarzew, niegdyś Korczyczewo, Gorczyczewo, pow. Garwolin 24 – 62, 26 – 13, 56, 57, 59, 63, 68, 83, 162, 219, 223, 224, 252, 320, 41 – XVI, LVII, 42 – 648, 652, 80/I – XVIII, XXII, 80/II – 212, 218, 219 Łazienki, miejsce w Warszawie 80/ II – 7, 9, 80/III – 6 Ławki, jezioro 41 – 413 Łaziska, pow. Sochaczew 24 – 206 Łazów, pow. Sokołów 26 – 197 Łazy, pow. Białystok 28 – 329 Łazy, pow. Ostrołęka 27 – 28 Łazy, pow. Sochaczew 41 – XXVIII, LII–LV, LVII, LVIII, 42 – 543 Łącko = Łąck, pow. Gostynin 24 – 322 Łączki, pow. Kolno 42 – 638 Łączyn = Łątczyn, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Łążyn, Łążyń, pow. Lipno 41 – XVIII, LVIII, LXIV, LXV, 36, 37, 41–43, 45, 47–50, 54, 57, 59, 63, 69 –71, 75–77, 87, 88, 99, 102, 106–108, 110, 111, 113, 114, 116, 119, 120, 124, 129–131, 134–136, 138, 140–142, 80/I – XVIII, XXV, XXVII, 73, 160, 161, 186, 80/II – 173, 386 Łecko zob. Łek Łek, dopływ Biebrzy 28 – 7 Łek, Łecko, jezioro = Rajgrodzkie Jezioro 28 – 8 łęcki powiat zob. ełcki powiat Łęczeczyce = Łęczeszyce, pow. Grójec 24 – 25 Łęczna, pow. Lubartów 41 – 415 Łęczyca 41 – XXV łęczycka ziemia 24 – 33 Łęczyckie 24 – 315, 26 – 24, 42 – 254, 380, 80/I – XIV, XXIV, XXXVI, XL, XLI, 41, 43, 64, 90, 97, 101, 102, 152, 171, 80/II – 26, 44, 59, 117, 137, 153 Łęczyckie = Łęczycki, pow. Siedlce 26 – 368 łęczyckie województwo 24 – 5, 33 Łęg, pow. Płock 27 – 13 Łęg Miejski, Łęk Przedmieście = Łęgi Miejskie (dziś Łęg Przedmiejski), pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 641 Łęg na Urzeczu = Łęg, pow. Warszawa 25 – 41, 94, 104, 149, 153, 185, 80/I – XLIV, 80/II – 91, 114 Łęg Pański, Łęg (Łęk) Starościński = Łęgi Starościńskie (dziś Łęg Starościński), pow. Ostrołęka 27 – 50 Łęgonice, pow. Rawa 24 – 4, 31 Łęk Starościński zob. Łęg Pański �69 Łęk Przedmieście zob. Łęg Miejski Łętowo, pow. Płock 27 – 14, 170, 181, 182, 253, 256, 258, 306, 318, 326, 352, 358, 42 – 142, 149, 152, 154, 172 Łochów, pow. Węgrów 26 – 363 Łodziska zob. Ładziska Łohojsk, pow. Borysów 42 – 777 Łokieć, obręb leśny 27 – 97 Łomna? 27 – 372 Łomna, pow. Warszawa 24 – 20, 80/II – 11, 112 Łomża 24 – 5, 25 – 146, 27 – 3, 29, 57, 68, 78, 134, 203, 284, 384, 389, 28 – 3, 4, 27, 33, 35, ryc. po s. 36, 37, 38, 51, 59, 65, 66, 73, 77, 79, 80, 82, 83, 85, 90, 93, 98, 124, 127, 160, 184, 189–193, 245, 246, 249, 251, 258, 259, 263, 264, 275, 280, 290, 307, 314, 323, 325, 41 – XV, XIX, XX, XXV, XXX, XXXII, XXXV, LII, LV, LXVI, LXVII, 42 – 2, 3, 52, 131, 186, 196, 213, 216, 222, 223, 229, 230, 233–235, 237, 239, 240, 245, 250, 264, 267, 271, 279, 285, 286, 290, 293–296, 300–303, 308, 310, 338, 370, 485, ryc. przed s. 497, 621, 627, 628, 646–652, 755, 768, 779, 782, 788, 80/I – X, XVIII, XXVIII, XXXV, XXXIX, XLV, LI, LII, LIII, LXIV, LXX, LXXI, LXXII, 44, 81, 127, 133, 216, 217, 80/II – 344, 367, 368, 378, 386, 399, 400, 403, 404, 410, 414–417, 424, 428, 430, 432–437, 440, 443–445, 447, 450–452, 454, 80/III – 7, 9, 22, 29, 35 Łomża Stara zob. Stara Łomża Łomżyca, pow. Łomża 28 – 4 łomżyńska gubernia 27 – 97, 28 – 10, 51, 42 – 643, 80/I – LIX Łomżyńska Puszcza, puszcza 42 – 188 łomżyńska ziemia 24 – 5, 6, 27 – 4, 54, 65, 67, 68, 97, 372, 385, 28 – 3, 6, 148, 150, 155, 168, 174, 182, 41 – XXI, 42 – 1, 188, 587, 760, 786–789, 80/I – XIV, XLV, 80/II – 338, 396, 399, 80/III – 12 łomżyński obwód 27 – 29, 28 – 6, 9, 24 łomżyński okręg 28 – 25 łomżyński powiat 27 – 65, 28 – 9, 23, 41 – XXXI, 42 – 187, 198 Łomżyńskie 28 – VII, 3, 42, 78, 80, 127, 130, 133, 138, 139, 141, 182, 41 – XV, XIX, XXXI, 42 – 395, 637, 794, 80/I – XIII, XV, XX, 151, 211 nlb., 80/II – 448 łomżyńskie starostwo 27 – 385 Łopacin, pow. Ciechanów 27 – 21 Łosia Wólka, Łosia Wulka, pow. War­ szawa 25 – 93, 243, 80/II – 190 Łosice, pow. Konstantynów 26 – 209, 368 Łosinka, pow. Bielsk 28 – 359 Łoskun = Łoskoń, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Łosobyki, pow. Łuków 80/II – 212 Łosośnia, dopływ Niemna 28 – 12, 344 Łotwa 80/I – XVIII, łowicki powiat 24 – 311, 42 – 791 łowicki region 42 – 794 Łowickie 41 – XXXIV, 42 – 407, 80/ II –54, 55 łowickie księstwo 24 – 31, 27 – 42 Łowicz 24 – 4, 29, 30, 33, 40–42, 54, 64, 152, 154, 190, 25 – ryc. przed s. I, 7, 22, 25, 32, 45, 49, 50, 52, 61, 62, 67, 68, 91, 124, 130, 137, 139, 161, 189, 190, 191, 199, 234, 235, 240, 242, 245, 255, 265, 267, 268, 271, 26 – 296, 27 – 12, 17, 121, 330, 381, 41 – XI, XVI, XXV, XXVII – XXIX, 266, 271, 280, 284, 286, 298, 307, 323, �70 329, 353, 356, 398, 42 – 20, 543, 625, 650, 758, 765, 766, 770, 791, 794, 80/I – IX, XIX, XXXV, LX, LXII, LXXVII, 5 nlb., 192, 80/II – 15, 18, 77, 94, 118, 184, 188, 344, 395, 80/III – 11, 19, 20, 25 Łódź 24 – 312, 80/II – 442 Łubki, pow. Płock 27 – 14 Łubiel = Lubiel, pow. Pułtusk 42 – 163 Łuczniki, pow. Słuck 28 – 235 Ługi, las 42 – 645 Ługówka, pow. Grójec 24 – 204 ługski powiat 28 – 347 Łukawa, pow. Sandomierz 80/I – 56 Łukowe, pow. Maków 27 – 252, 42 – 19 Łukowiec, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 12, 27, 139, 351, 42 – 761, 779, 80/II – 212, 80/III – 34 łukowska ziemia 24 – 5, 26 – 9, 11, 15, 24, 42 – 785, 80/I – XIV, łukowski obwód 26 – 11 łukowski powiat 41 – XVI, XXXIII, 42 – 639, 646, 80/I – LVIII Łukowskie 26 – 11, 41 – 413, 42 – 313, 329, 648, 80/I – XIII, LXI Łuków 25 – 115, 116, 26 – VII, 12, 27, 31, 34, ryc. po s. 34, 42, 69, 70, 74, 82, 95, 169, 174, 223, 225, 250, 251, 270, 280, 331, 336, 41 – XXV, XXX, LI, LVII, ryc. po s. 224, 271, ryc. przed s. 321, 415, 504, 517, 536, 545, 42 – 599, 639, 648, 649, 652, 757, 766, 776, 794, 80/I – X, XX, XXXIII, XXXV, XXXVIII, LVII, LVIII, LXII, LXIII, LXVIII, LXXVI, 80/II – 212, 213, 295, 80/III – 19, 21, 30 Łupia zob. Arkadia Łuszczanów, pow. Gostynin 42 – 636 Łużyce, Łużyce Wyższe 24 – 338, 340, 345, 41 – XXVI, 42 – 781, 80/II – 68, 80/III – 36 Łydynia, Ladynia, Lidynia, dopływ Wkry 27 – 22, 371 Łyk = Ełk, dopływ Biebrzy 42 – 197 Łysa Góra? 28 – 347, 42 – 354, 369, 381, 395 Łysa Góra, Calvomonte, szczyt w Górach świętokrzyskich 27 – 378, 80/II – 137 Łysa Góra, wzgórze we wsi Pilica 24 – 24, 80/II – 13 Łysa Góra, wzgórze koło Płońska 27 – 17 Łysa Góra, wzgórze koło Sławnogóry, pow. Mława 27 – 23 Łysa Góra, wzgórze koło Karczewa 26 – 8 Łyse, pow. Kolno 27 – 59, 391, 42 – 12, 18, 40, 638, 80/I – XXIV, 80/ II – 356 Łyse Góry, wzgórza 26 – 3 Łysobyki, niegdyś Przytoczno, dziś Jeziorzany, pow. Łuków 26 – 11, 15, 80/II – 212 Łyszkowice, pow. Łowicz 24 – 154, 80/II – 35 Machcin, pow. Grójec 25 – 109 Maciejowa Szyja, pow. Ostrołęka 27 – 28, 50, 80/II – 335 Maciejowice, niegdyś Ostrowo, pow. Garwolin 26 – 14, 61, 83, 85, 136, 231, 246, 266, 271, 297, 318, 323, 332, 334, 335, 339, 28 – 287, 41 – 484, 502, 42 – 646, 80/ II – 212, 287, 313, 381 Magdalenowo, pow. Suwałki 28 – 339 Magierowa Wola, pow. Grójec 24 – 24, 80/II – 13 Magnuszew, pow. Kozienice 42 – 650, 652 Majdany = Majdan, pow. Węgrów 26 – 363 Majstrowice? 27 – 317 �71 Makowiec, pow. Lipno 41 – 4 Maków, dziś Maków Mazowiecki 24 – 4, 27 – 24, 142, 185, 246, 252, 259, 260, 266, 269, 275, 279, 290, 291, 307, 362, 42 – 17, 20, 26, 28, 29, 31, 48, 53, 69, 84, 86, 138, 140, 150, 156, 159, 161, 162, 164, 170, 174, 178–181, 183, 184, 80/I – XXXI, 65, 80/II – 345, 354, 361–363, 367 Maliszewo, pow. Lipno 41 – 10 Malużyn, pow. Ciechanów 42 – 4 Mała Wieś, pow. Grójec 24 – 64, 42 – 770, 80/III – 25 Małachowo zob. Myszyniec Nowy Małagoszcz = Małogoszcz, pow. Jędrzejów 24 – 25 Maławieś, pow. Płock 27 – 14 Małecz, pow. Brzeziny 24 – 32 Małgorzata, lasek 26 – 40 Małkinia, jezioro 41 – 413 Małogoszcz zob. Małagoszcz Małopole, pow. Radzymin 26 – 265 Małopolska, Polonia Minor 24 – 315–317, 25 – 279, 280, 26 – 9, 11–13, 27 – 378, 28 – 343, 41 – LXIII, 42 – 387 Małoruś, Małorosja 42 – 764, 80/ II – 457 Mały Płock, pow. Kolno 27 – 30, 58, 60 Mańkowce, pow. Augustów 28 – 14 margrabowski powiat 24 – 6 Mariampol 42 – 344 mariampolski powiat 24 – 311, 42 – 198, 207, 753, 80/I – L Mariampolskie 42 – 204, 80/I – LXIV Marianów zob. Maryanów, Maryjanów Mariensztad, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Marki, pow. Warszawa 26 – 103, 332, 363 Maroko 80/I – 221 Martuny zob. Myszyniec Nowy Marucha, Sejneńka = Marycha, Sejenka, dopływ Czarnej Hańczy 28 – 15 Maryanów, Marianów, pow. Radzymin 26 – 365 Marycha zob. Marucha Maryjanów, Marianów, pow. Rawa 24 – 31 Marymont, Marie-mont, pow. Warszawa 24 – 19, 20, 42 – 756, 672, 769, 778, 80/II – 21, 323, 80/III – 15, 22, 34 Masewa = Masiewo, pow. Prużana 42 – 201 Masie, pow. Białystok 42 – 792 Masovia, Masoviae, Masovien, Massovien, Massau, Masuren zob. Mazowsze Masu ? 42 – 568 Mazew, pow. Łęczyca 24 – 315, 80/ II – 24, 26 Mazewo, pow. Pułtusk 24 – 315 Mazowieck zob. Wysokie Mazowieckie mazowiecka diecezja 27 – 372 mazowiecka ziemia 24 – 27, 27 – 55, 371, 42 – 787, 789, 792 mazowiecki powiat [Wysokie Mazowieckie] 28 – 51, 144, 42 – 643, 787 Mazowieckie Księstwo, Masoviae Ducatus, Hertzogthum Masovien 24 – 31, 316, 26 – 349, 27 – 378, 80/II – 6, 212, 322, 80/III – 22, 35 mazowieckie województwo 24 – 3–5, 26 – 4, 41 – XVII, 42 – 787, 80/I – XIII, XIV, 212, 213, 80/II – 325 Mazowsze, pow. Lipno 24 – 37, 27 – 7, 41 – 5, 8, 44, 48, 58, 81, 123 Mazowsze, Mazowse, Masovia, Masovien, Massau, Masuren, Ma- �72 zury 24 – V nlb., 3, 7–9, 23, 24, 29, 38, 39, 41, 42, 49, 53, 63, 65, 68, 75, 124, 129, 137, 143, 147, 148, 168, 184, 203, 215, 216, 241, 268, 273, 302–305, 307, 315, 316, 321, 328, 350, 25 – I, II, IV, 13, 38, 45, 130, 131, 265, 278–280, 282, 291, 293, 299, 26 – VIII–X, 3, 4, 10–13, 22–24, 28, 30, 39, 40, 55, 73, 75, 77, 78, 80, 81, 84–86, 100, 102, 103, 106, 108, 112, 116, 119, 121, 124—126, 131, 132, 137–139, 150, 153, 154, 159, 163–166, 168, 204–218, 220–222, 224, 226, 229–234, 236–239, 241–244, 246, 247, 249–251, 253–260, 262, 263, 265–271, 273–281, 286, 287, 290, 291, 293, 295–299, 301, 303–309, 312–314, 321, 322, 324, 330, 331, 345, 349, 350, 352, 367, 368, 27 – VIII, XI, 3, 9, 19, 20, 22, 38–41, 44, 48, 52, 53, 55, 56, 65, 67, 69, 70, 74, 79, 83, 85, 86, 92, 93, 96, 115, 120–123, 126 –130, 133, 135–137, 140, 142, 144, 156, 159, 160, 162–165, 167, 169–173, 177, 179–182, 184–186, 188, 190, 192, 195, 199, 206, 210, 212, 217–219, 221, 222, 226, 227, 234, 239, 240, 244, 246, 247, 251–253, 255–259, 262, 266–274, 278, 279, 281, 287–289, 292, 293, 295, 297, 299, 300, 303, 305– 310, 314, 315, 317–323, 326, 330, 332, 335–337, 339–344, 350–356, 358–364, 367, 371, 372, 377, 378, 394, 28 – IX, X, 3, 6–9, 16, 21, 22, 24, 25, 28, 33, 37, 44, 45, 50, 52, 55, 58, 60, 68, 73, 75, 92, 93, 95–98, 101, 125–131, 133–136, 138–142, 144–146, 148–160, 162, 169–171, 173, 174-176, 181, 182, 184, 189, 190, 191, 193, 195, 210, 211, 213, 214, 218–222, 225–227, 235–247, 249–252, 255, 256, 258, 259, 265, 267, 269–278, 281–284, 286–288, 290–293, 295, 297– 299, 302, 309–312, 314, 318, 320, 321, 325, 331, 343, 350, 351, 354, 357, 41 – V–XVII, XIX–XXII, XXIV–XXVII, XXIX–XXXVIII, XL, XLI–XLVIII, LI–LIII, LV, LXI, LXIII, LXV, LXVII, 3, 108, 109, 153, 154, 158, 159, 161, 164, 166–169, 171–175, 179, 182–184, 186–188, 190–193, 196, 197, 201, 202, 205, 206, 208, 209, 214, 215, 217, 218, 220–225, 229–232, 237, 238, 240, 244–247, 259, 262, 269, 275, 308, 310, 311, 342, 377, 412–419, 422–425, 427–429, 431, 433, 435, 436, 438 –451, 454, 457–460, 462, 463, 465, 466, 468, 471, 474, 476, 477, 488–497, 499, 501–505, 507, 508, 510, 513, 527, 543, 573, 575, 42 – 1–3, 5, 6, 8, 9, 11, 16, 23, 26, 29, 31, 35–37, 42–44, 46, 48, 51, 54, 55, 59, 65, 67, 71, 72, 76, 79, 81, 82, 86, 105, 115, 132, 133, 208, 209, 210, 218, 219, 221, 222, 224, 228–231, 235, 240, 241, 243, 289, 319, 321, 330, 335, 338, 348, 352, 360, 363, 367, 369, 374, 377, 378, 380, 382, 386, 388, 391, 393, 401, 404, 410, 522, 543, 553, 601, 614, 616, 620, 624, 627, 637, 645, 646, 651, 753, 754, 764, 765, 778, 782, 784–788, 790–796, 80/I – V nlb., VI, VIII, IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV, XVI, XVII, XX, XXI, XXV, XXIX, XXXII, XXXIII, XXXIV, XXXV, XXXVI, �73 XXXVII, XXXVIII, XXXIX, XL, XLI, XLII, XLIII, XLIV, XLV, XLVII, XLVIII, LI, LIII, LIV, LV, LVI, LVII, LVIII, LIX, LX, LXI, LXII, LXIII, LXV, LXVI, LXVII, LXVIII, LXIX, LXXI, LXXIII, LXXIV, LXXV, LXXVI, LXXVI, LXXVII, LXXVIII, LXXIX, LXXX, LXXXI, 3 nlb., 5 nlb., 8, 11, 12, 15 nlb., 43, 76, 107, 180, 195 nlb., 212, 214, 80/II – 209, 216, 222, 223, 255, 321, 322, 325, 327, 331–333, 335–340, 342, 347–349, 353, 355, 357, 359, 362, 363, 369, 372, 373, 377, 378, 389, 390, 392, 393, 399, 400, 402–404, 406, 409, 410, 414, 416, 424, 427, 432, 442, 459, 460, 80/III – 6, 20, 33. 37, 38 Mazowsze Czerskie 41 – IX–XI, XXII, XLII, 275, 42 – 765, 80/I – XXXIII, LXVI, 80/II – 5, 331, 80/III – 20 Mazowsze Leśne, Mazowsze Podlaskie, Mazurskie Podlasie, Mazury Podlaskie 24 – 5, 26 – 3, 41 – V, XI–XIII, XV, XVI, XXV, XXX, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 413, 42 – 599, 80/ – VIII, IX, X, XIV, XV, XVI, XXXV, XXXVIII, LXII, LXIII, LXVI, LXVIII, LXVIII, LXIX, LXXV, 80/ II – 459, 460 Mazowsze Łomżyńskie 28 – 24, 142, 41 – XII Mazowsze Mławskie 42 – 791 Mazowsze Nadbużańskie 41 – XXIX, 42 – 597 Mazowsze Nadnarewski, Nadnar­ wiańskie 28 – 22, 80/I – X, XXXIX, LXX Mazowsze Płockie 27 – 85, 41 – XII, 42 – 784, 789 Mazowsze Podlaskie zob. Mazowsze Leśne Mazowsze Polne 24 – 5, 161, 25 – II, 41 – V, XIII, XV, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 42 –793, 80/I – IX, X, XI, XIV, XVI, XXIV, XXXVI, XLII, LX, LXI, LXVI, LXVIII, LXXV, 80/II – 459, 460 Mazowsze Pruskie 24 – 6, 28 – 21, 80/I – IX, 80/II – 459 Mazowsze Stare 24 – 6, 161, 27 – VII, XI, 3, 115, 371, 397, 28 – VII, 51, 160, 182, 41 – V, XIII, XV– XVIII, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 42 – 1, 228–231, 794, 80/I – IX, X, XIV, XV, XVI, XXXIX, XL, LXX, LXXIII, LXXVI, 80/II – 459 Mazowsze Warszawskie 41 – XII, 80/I – IX, Mazów? 24 – 315 Mazury zob. też Mazowsze Mazurskie Podlasie zob. Mazowsze Leśne Mazury-Kurpie, część Mazowsza Starego 41 – V, XIII, 80/I – LXX, LXXII Mazury-Podlasie, część Mazowsza Starego 41 – V, 80/I – LXX, LXXII, LXXIII Mazury Podlaskie zob. Mazowsze Leśne Mazury Pruskie 41 – XII, XIII, XXXI, 80/I – IX, X, XIV, XXXV, XXXVI, LXXIII, 187 Mąkobody zob. Mokobody Mąkolin, Mąkolino, pow. Płock 27 – 14, 170, 175, 176, 178, 180, 182, 183, 250, 253, 256, 257, 263, 272, 290, 299, 306, 309, 318, 322, 327, 339, 346, 352, 357, 358, 41 – XVIII, LIII, LIV, LX, 42 – 11, 13–15, 20, 21, 23, 25, 28, 30–33, �74 35–38, 44–46, 48, 50, 53, 55–59, 61, 64, 67, 68, 70, 71, 73, 74, 76– 79, 81–83, 88, 89, 91, 93, 98, 101, 103, 112, 118, 126, 127, 135, 136, 138, 143–145, 148–153, 157, 163, 165, 166, 169–172, 174–177, 80/I – XVIII, XXVIII, XXIX, LXX, 44, 95, 96, 119, 141, 155, 162, 164, 199, 80/II – 84, 142, 349–351, 353, 358–360, 363, 364, 368–371, 374–379, 383, 384, 387–390, 397 Mdzewo, pow. Mława 27 – 307 Meczuna = Miedzyń, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Meisen zob. Miśnia Meńsko zob. Mińsk Meszkiegier, ostęp 28 – 15 Meta zob. Netta Metele, jezioro 28 – 15, 335, 42 – 193 Metele, pow. Sejny 28 – 336, 337 Methenburg, zamek 28 – 12 Mężenin, pow. Łomża 28 – 6, 81, 272, 327 Miastkowo, pow. Łomża 27 – 29, 284, 42 – 792 Miastków, pow. Łuków 24 – 318, 26 – 13, 80/II – 212 Miąsze = Miąse, pow. Radzymin 26 – 111 Michałowice, pow. Grójec 80/II – 109 michałowska ziemia 27 – 375, 41 – 11 Michrów, pow. Grójec 25 – 33, 48, 86, 96, 131, 155, 80/I – 182, 80/ II – 79, 86, 93, 107, 108, 115, 135 Miechów 42 – 132 Miedniewice, pow. Błonie 24 – 4, 28, 312, 25 – 162, 200, 207, 41 – 179, 190, 205, 256, 258, 295, 303, 307, 308, 311, 313, 318, 322, 80/I – 48, 51, 80/II – 14, 54, 56–58, 78, 93, 146, 147, 154–156, 201 Miedzianka, dopływ Liwca 26 – 10 Miedzna, dawniej Międzylesie, pow. Węgrów 26 – 10, 252, 311, 80/ II – 211 Miedzyń zob. Meczuna Miedzyszyn = Miedzeszyn, pow. Warszawa 42 – 779 Mielnica, pow. Kowel 42 – 777 mielnicka ziemia 24 – 6, 26 – 9, V – 9, 24, 358, 80/I – XIV, mielnicki powiat 28 – 8, 24 Mielnik, pow. Bielsk 28 – 9, 38, 83, 345, 356, 357, 80/II – 407 Miemcowizna zob. Niemcowizna Mienia, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 289, 316 Mień, dopływ Wisły 26 – 4, IV – 6, 41 – 3, 5 Mierzęcin? 42 – 67, 135, 136, 140 Międzyborz zob. Niedzbórz Międzylesie zob. Miedzna Międzyleś, pow. Radzymin 26 – 115, 208, 209, 229, 288, 309, 312, 313, 321, 41 – 450, 548, 549, 554, 559, 566, 568–577, 80/II – 155 Międzyleś, pow. Węgrów 26 – 363, 80/II – 238, 267, 299, 301, 306, 307 Międzyrzec, Międzyrzecz Podlaski, pow. Radzyń 26 – 280, 42 – 792 Mikorzyn, pow. Ostrzeszów 27 – 376 Milanowskie Jezioro, jezioro 42 – 194 Milanów zob. Wilanów Milanówek, pow. Błonie 42 – 793 Milejczyce, pow. Brześć 28 – 10 Miłosna, pow. Warszawa 26 – 104, 106, 211, 221, 311, 41 – 464, 479, 503 Mińsk, Mińsko, Meńsko, Nowo-Mińsk = Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 6, 20, 30, 36, 40, 59, 75, 82, 202, 216, 225, 230, 251, 262, 283, 302, 307, 309, 312, �75 339, 350, 361, 27 – 40, 41 – XV, XXIX, XXX, LII, LXII, 420, 454, 457, 487, 525, 559, 561, 42 – 412, 645, 80/I – XXXV, XXXVIII, 80/I – 167, 204, 80/II – 211, 226, 234, 260, 298 mińska gubernia 80/II – 413 miński powiat, mińsko-mazowiecki powiat 41 – XVI, LXVI, 42 – 639 Mirowice, pow. Grójec 25 – 156, 104, 135 Mistów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 312 Miszewo Murowane, pow. Płock 27 – 14, 138, 151, 159, 161, 163, 164, 166, 243, 255, 271, 287, 298, 307, 311, 314, 347, 356, 358, 42 – 101, 80/II – 329 Miśnia, Meisen 80/II – 68, 80/III – 36 Mlęcin, pow. Radzymin 26 – 227 Mława 24 – 3, 27 – 18, 19, 38, 40, 44, 75, 259, 274, 326, 361, 368, 372, 41 – XXVII, 42 – 57, 102, 104, 122, 136, 385, 647–650, 759, 765, 80/I – X, XXXIX, LXX, 80/ II – 331, 80/III – 11, 19 Mławka, dopływ Wkry 27 – 18, 20 mławski obwód 27 – 381, 80/II – 395, 80/III – 11 mławski powiat 27 – 3, 23, 133, 371, 41 – XXXI, 4, 9, 80/II – 332, 80/III – 10 Mławskie 27 – 18, 84, 86, 96, 372, 41 – XI, XII, XVII, 42 – 783, 80/I – VIII, XIII, XIV, XV, 80/II – 340 mławskie starostwo 80/III – 25 Młociny, pow. Warszawa 24 – 17, 20, 211, 41 – 330, 80/I – XXIII Młodeniec, las 26 – 40 Młodzieszyn, Młodziszyn, pow. Sochaczew 25 – 36, 53, 236, 244, 41 – 241 Młynale? 28 – 14 Młyny-Łęczyska, pow. Ostrołęka? 27 – 50 Mniemcowizna zob. Niemcowizna Moczydło, pow. Warszawa 25 – 123, 125, 80/II – 89, 125, 220 Moczydłowska Nizina, urzecze 42 – 645 Modlin, Moglin, Nowo-Gieorgiewska twierdza, pow. Płońsk 24 – 4, 25 – 124, 26 – 4, 27 – 3, 18, 28 – 288, 41 – XV, 42 – 81, 199, 80/I – XVIII, XXXI, 80/II – 439 Modlnica, pow. Kraków 41 – XXVIII, 42 – 450, 453, 468, 485, ryc. przed s. 497, 80/I – X, XLV, 211 nlb., 80/II – 62 Mogielanka, dopływ Pilicy 24 – 25 Mogielnica, pow. Grójec 24 – 4, 25, 25 – 8, 23, 26, 50, 52, 119, 160, 265, 41 – 183, 212, 251, 80/II – 83, 84, 95, 109, 111 Mogielnica, pow. Płock 27 – 13 Mogielniczka, pow. Płock 27 – 13 Mogilno 27 – 13, 24, 380 Mogiła Szweda, miejsce 28 – 328 Moglin zob. Modlin Mokobody, Mąkobody, Nowe-miasto, pow. Siedlce 26 – 11, 238, 276, 285, 325, 343, 28 – 22, 41 – 520, 42 – 643, 80/II – 212 Mokotów, pow. Warszawa 24 – 18, 42 – 636 Mokowo, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 99, 80/II – 327 Mokówko, pow. Lipno 27 – 5 Mokra Wieś, pow. Radzymin 26 – 366 Mokrsko, Mokrzko = Mokrzk, pow. Płock 27 – 13 Mokrylas, Mokry Las, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 188, 189, 244, 287, 288, 334, 41 – XIX, XL, LXI, 42 – 8, 27, 41, 62, 88, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – �76 XXI, XLIV, 57, 80/II – 353, 357, 369, 370, 371, 381 Mokrzk zob. Mokrsko Molnica, dopływ Kraski 24 – 26 Mołdawa = Wełtawa, dopływ Łaby 27 – 131 Montis Calvi = Calvomonte zob. Łysa Góra Mons Sabothus zob. Sobótka Morawy, Morawia 24 – 127, 311, 25 – 277, 80/II – 63, 80/III – 26 Mordy, pow. Siedlce 26 – 9, 161, 80/ II – 211 Morysin, pow. Warszawa 24 – 18 Morzyczyn, pow. Węgrów 41 – 413 Moskwa, Rosja 24 – 312, 26 – 69, 42 – 2 Mosty, pow. Grodno 28 – 331 Moszczanka, pow. Puławy 26 – 19, 31, 80/I – LIX, LXVIII Moszczenica, dopływ Bzury 24 – 33 Moszczonne, pow. Rypin 41 – 46, 57, 73, 86 Mościska, miejsce 26 – 40 Motława, dopływ Wisły 27 – 296 Motula = Motule, pow. Suwałki 28 – 293 Mroga, dopływ Bzury 24 – 33, 27 – 39 Mrożyca, dopływ Mrogi 24 – 33 mszczonowskie starostwo 24 – 27 Mszczonów, pow. Błonie 24 – 4, 27, 55, 67, 100, 118, 121, 168, 216, 266, 269, 25 – 18, 23, 25, 26, 40, 46, 52, 57, 66, 74, 75, 80, 89, 92, 118, 119, 138, 141, 148, 149, 153, 195, 209–212, 215, 217, 250, 255, 268, 27 – 19, 41 – XVI, LIII, LXVI, 158, 195, 381, 42 – 650, 80/I – 36, 178, 80/II – 14, 55, 62, 79, 80, 93, 104, 112, 131, 133, 135, 163–166, 175, 196 Multany, kraina historyczna w Rumunii 42 – 339 Mułtawa, dopływ Wisły 27 – 14 myseńckie starostwo zob. myszynieckie starostwo Muszyna ? bł. Myszyniec 80/II – 365 Mystki-Rzym, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Mystkowice = Mystkowiec, pow. Pułtusk 27 – 355 Myszadła, pow. Radzymin 26 – 366 Myszyniec, Myszeniec, pow. Ostrołęka 24 – 5, 27 – 28, 49–52, 54, 60, 66, 67, 72, 80, 82, 96, 97, 107, 108, 256, 276, 280, 283, 288, 292, 293, 345, 372, 28 – 133, 41 – IX, XIX, XXXV, 42 – 1, 2, 8, 9, 18, 38, 51, 131, 159, 160, 162, ryc. po s. 400, 641, 766, 770, 786, 789, 790, 80/I – XXIV, LIII, 70, 71, 72, 73, 84, 105, 80/II – 334, 341, 356 Myszyniec Nowy, Martuny, Małachowo, pow. Ostrołęka 27 – 28, 80, 103–106, 110, 146, 149, 227, 234, 387–390, 80/III – 25 Myszyniec Kościelny, Poświętne, pow. Ostrołęka 27 – 28 Myszyniec Stary, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53 myszyniecka parafia 27 – 50, 96, 227 Myszyniecka Puszcza, Myszyńska Puszcza, puszcza 27 – IX, 28, 49, 50, 51, 53, 55, 96, 97, 385, 390, 42 – 791 myszynieckie starostwo, myseńckie strostwo 27 – 120 Myślenice 80/I – XXXVI Nadarzyn, pow. Błonie 24 – 27, 49, 148, 25 – 1, 95, 170, 80/I – LXII, 80/II – 5 Nadbrzeże? 26 – 4 Nadbużna Puszcza, Nadbuska Puszcza, puszcza 27 – 49, 96, 385 Nadrzeczna Ruda, zob. Ruda Nadrzeczna �77 Naguszewo = Nagoszewo, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX Nakoby = Nakory, pow. Siedlce 26 – 39 Nakwasin, pow. Płock 27 – 13, 14 Nantes, Francja 27 – 392 Narbonna, Narbonne, Francja 27 – 376 Narew, pow. Bielsk 28 – 11, 143, 163, 331, 355, 356, 359, 369 Narew, dopływ Wisły 24 – 6, 37, 39, 41, 68, 161, 322, 26 – 4, 28, 74, 365, 27 – VII, IX, 3, 18, 23–27, 29, 49, 56, 96, 97, 99, 107, 134, 203, 276, 384, 390, 28 – VII, 3, 4, 6, 10–13, 21, 25, 38, 50, 85, 87, 89, 92, 94, 96, 101, 108, 125– 130, 133–137, 139, 140, 142, 143, 145, 153, 160, 163, 167, 168, 174, 177, 179, 182–184, 323, 328–330, 332, 344, 345, 349, 353, 355–358, 377, 41 – IX, XI, XXI, 42 – 1, 141, 196, 197, 199, 370, 377, 382, 388, 489, 587, 597, 760, 773, 786–788, 793–795, 80/I – VIII, XIV, LXXI, LXXII, 3 nlb., 80/II – 325, 344, 401, 409, 80/III – 28 Narewka, dopływ Narwi 28 – 10, 11, 42 – 199, 200 Narewka, pow. Prużana 28 – 11, 98, 355, 41 – XX Naruszewo, pow. Płońsk 27 – 314 Nasiadki, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Nasielna zob. Nosielna Nasielsk, Nosielsko, Nesselia, pow. Pułtusk 24 – 4, 27 – 24, 261, 308, 310, 335, 338, 364 Nassau, Niemcy 42 – 375, 757 Natolin, pow. Warszawa 24 – 18, 25 – 139 Nauwaszule, pow. Augustów? 28 – 14 Nazaret, starożytna Palestyna 24 – 99 Necko zob. Netta Neidenburg zob. Nibork Nereśl, dopływ Narwi 28 – 334 Nesselia zob. Nasielsk Netta, dopływ Biebrzy 28 – 12, 13 Netta, pow. Augustów 28 – 12, 13, 243 Netta, Meta = Necko, jezioro 42 – 193 Newa, rzeka w Rosji 28 – 342 Nibork, Niborg, Niedzborek, Neidenburg, dziś Nidzica 24 – 3, 27 – 73, 253, 371 niborski, niedzborski, nidzborski powiat 24 – 6, 27 – 3, 371 Nick, wzgórze, zob. Niecko Nick, pow. Mława 27 – 372 Nida, dopływ Wisły 28 – 22 Nieborów, pow. Łowicz 24 – 4, 31, 58, 64, 121, 25 – 7, 244, 42 – 762, 80/I – LX Niecko, Nick, wzgórze 27 – 372 Niedabiel? 26 – 8 Niedenburg, Niedzborek zob. Nibork niedzborski powiat zob. niborski powiat Niedzbórz, Niedzborz, Międzyborz, błędnie Neidenburg, pow. Ciechanów 24 – 3, 27 – 73 Niedziałka, Niedziołka, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 216, 41 – 487, 553, 564, 80/II – 229, 239, 235 Niedźwiedź, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Niegów, pow. Radzymin 26 – 127, 133, 135, 136, 138, 211, 231, 256, 258, 260, 265, 295, 365, 366, 80/ II – 234, 235, 237, 249 Niemcowizna, Miemcowizna, Mniemcowizna, pow. Suwałki 28 – 266, 267, 277, 80/II – 438 Niemcy, Deutschland 24 – 310, 331, 334, 337–340, 346, 26 – 350, 28 – 363, 42 – 338, 375, 772 �78 Niemen, rzeka 28 – 7, 13, 14, 27, 37, 39, 50, 60, 61, 345, 353, 358, 377, 41 – XXI, 42 – 186, 196–198, 202, 204, 205, 760, 770, 80/II – 404 Niemirów, pow. Bracław 27 – 380 Niemirów, pow. Bielsk 28 – 9, 356 Niemnowo, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 niemonojackie leśnictwo 28 – 337 Niemyje, bagna 27 – 23 Niepołomice, pow. Bochnia 24 – 345 Nieporęt, pow. Warszawa 24 – 4, 17, 25 – 191, 26 – 4, 74, 234, 246, 257, 273, 284, 292, 332, 365, 80/II – 209 Nieszawa 26 – 332, 41 – 7 Nieznachowska Kępa, wyspa 24 – 318 Niksowizna, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 638 Nil, rzeka 42 – 132 Niszczyce, pow. Płock 27 – 13 Niwiska, pow. Siedlce 26 – 238 Nogat, odnoga Wisły 24 – 68 Normandia, Francja 42 – 762 Norymberga, Niemcy 42 – 762 Nosielna = Nasielna, dopływ Wkry 27 – 24 Nosielsko zob. Nasielsk Nowa Jerozolima zob. Góra Kalwaria Nowa Jerozolima zob. Kalwaria Nowa Praga, część Warszawy 24 – 15 Nowa Ruda, Ruda, pow. Kolno 27 – 60, 97, 98, 42 – 638 Nowa Wieś, pow. Lipno 27 – 37 Nowa Wieś, pow. Ostrołęka 42 – 641 Nowa Wieś, pow. Węgrów? 26 – 363 Nowe Miasto? 25 – 51, 53, 225 Nowe Miasto zob. Mokobody Nowe Miasto, część Ciechanowca 28 – 10 Nowe Miasto, pow. Płońsk 24 – 4, 27 – 24, 80/II – 334 Nowe Miasto nad Pilicą, pow. Rawa 24 – 4, 31, 25 – 1, 119, 180, 218, 259, 41 – 183, 212, 251, 259, 42 – 651, 80/II – 112 Nowe Siedlce zob. Siedlce Nowodworce, Nowodwory, pow. Warszawa 26 – 3 Nowodwór zob. Nowy Dwór Nowo-Gieorgiewska twierdza zob. Modlin Nowogrodzka Puszcza, puszcza 27 – IX, XI, 29, 56, 63, 66, 97, 107, 387, 391 nowogrodzkie leśnictwo 27 – 97 Nowogrodzkie 28 – 139, 140, 176 nowogrodzkie województwo 28 – 11, 41 – XVII, 80/II – 325 Nowogrodzko-Ostrołęcka Puszcza, puszcza 28 – 3 Nowogród, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 5, 80/II – 344 Nowogród, pow. Łomża 24 – 5, 27 – VII, IX, 29, 56, 58, 83, 98, 124, 134, 203, 242, 276, 300, 390, 28 – 22, 258, 42 – 3, 789, 80/I – LXXI Nowogród, Rosja 28 – 358 Nowogródek 28 – 277, 42 – 221, 284, 80/II – 438 Nowogródek, pow. Lipno 41 – 5 Nowo-Mińsk zob. Mińsk Mazowiecki Nowy Dwór = Nowodwór, pow. Garwolin 26 – 11, 80/II – 301, 304 Nowy Dwór, Nowydwór, pow. Warszawa 25 – 40, 26 – 4, 246, 263, 273, 284, 41 – XXVIII, XXX, LII, LIV, LV, LVIII, 452, 562, 42 – 139, 151, 403, 466, 498, 499, 651 Nowy Sącz, Sącz 41 – XXVI, 42 – 314, 80/I – XXXVI �79 Nowy Targ 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Nur zob. Nurzec Nur, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – 27, 349, 28 – 163 nurska ziemia 24 – 5, 6, 26 – 6, 27 – 4, 27, 67, 68, 372, 28 – 148, 150, 155, 168, 42 – 1, 80/I – XIV, Nurzec, błędnie Nur, dopływ Bugu 28 – 9, 10, 25, 130, 356, 42 – 197 Oberpfalz, Górny Palatynat, kraina historyczna w Niemczech 42 – 775 Oberschlesien zob. Śląsk Górny Obierwia, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 789 Obłudzino, pow. Maków 27 – 246 Obory, pow. Rypin 27 – 8, 373–375, 41 – 5, 80/II – 327, 328 Obory, pow. Warszawa 24 – 49 Oboźna, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Obrąb, pow. Radzymin 27 – 67, 208, 213, 231, 270, 312, 319, 334, 80/I – 205 Obrowo, pow. Lipno 41 – 9, 91, 80/I – XXV, Obryte, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 27 Obryte = Obrytte, pow. Pułtusk 27 – 94, 125, 41 – XVIII, 80/I – LV Obszesza zob. Okszesza Ochnia, dopływ Bzury 24 – 33 Ochudne = Ochudno, pow. Pułtusk 27 – 86, 94, 95, 126, 133, 140, 291, 318, 41 – XVIII, 80/I – LV, 80/II – 239, 377 Odleka zob. Rypienica Ogrody, pole 42 – 645 Ojców, pow. Olkusz 42 – 322 Ojrzymów zob. Orszymowo okalewskie dobra, pow. Rypin 41 – 9 Okęcie, pow. Warszawa 25 – 172, 174 Okmin Mały, jezioro 42 – 194 Okmin Wielki, jezioro 42 – 193, 194 Okrzeja, Okrzejka, dopływ Wisły 26 – 11, 14 Okrzesza, błędnie Obszesza, dopływ Pisi 24 – 27 Okrzeja, pow. Łuków 42 – 792 Okuniew, Okoniew, Okóniew, Okuniow, niegdyś Długa Wola, pow. Warszawa 24 – 4, 26 – 5, 30, 60, 79, 85, 108, 210–212, 221, 227, 247, 251, 265, 268, 269, 276, 281, 285, 302, 311, 314, 329, 345, 41 – 414, 464, 563, 42 – 412, 80/I – 33, 80/II – 72, 210 Olechów, pow. Mińsk Mazowiecki 41 – 414 Oleksianka, Oleksiancyna, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 73, 79, 139, 240, 301, 315, 316, 322, 326, 327, 329, 41 – XVI, XXVIII–XXX, LII, LIV, LVII–LIX, LXVI, ryc. przed s. 321, 419, 423, 426, 427, 429– 431, 433, 435–439, 441–444, 447, 448, 451–453, 456, 457, 458, 461, 470, 471, 473–475, 480, 486, 488–491, 493, 495, 497, 498, 500, 501, 504, 506–508, 510, 515, 518– –521, 524, 526–529, 531, 533, 539–542, 544, 545, 548, 549, 551– –556, 558, 560–563, 564, 567– –574, 576, 577, 42 – 378, 379, 490, 521, 560, 564, 585, 606, 617, 80/I – XVIII, XXIX, XXXIX, LXIX, 43, 53, 67, 68, 70, 77, 85, 87, 151, 170, 80/II – 80, 138, 217, 220–222, 240–248, 253, 263, 267, 269–271, 273–277, 282, 287, 288, 290–294, 296–300, 302–304, 307– –312, 314–320 Oleksin, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 208, 233, 329, 346 Oleszno, pow. Lipno 41 – 8 Olszyny, zarośla 42 – 645 �80 Olitska Puszcza, puszcza 28 – 15, 335 Olszanka, pow. Suwałki 28 – 239, 293, 42 – 285 Olszanki = Olszanka, pow. Augustów 28 – 247 Olszewka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 108, 42 – 641 Olszewnica, pow. Radzyń 42 – 794 olsztyńskie województwo 42 – 205, 788 Olszyny, pow. Łomża 28 – 182 Olszyny, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96, 42 – 641 Ołtarzew, pow. Warszawa 24 – 49, 221, 224, 25 – 79, 98, 144, 41 – XVI, 80/I – LX Omulew, Omólew, Omólwia, dopływ Narwi 27 – 27, 49, 50, 66, 96, 107, 384, 28 – 21, 42 – 1 Omulew, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Opacz, pow. Warszawa 25 – 170 Opalin, pow. Warszawa 25 – 22 Opatów 41 – XXV, 80/I – XXXVI, XLI Opinogóra, pow. Ciechanów 27 – 22, 372 Opoczno 80/II – 379 Opole, pow. Puławy 42 – 650 Orątki, pow. Kutno 80/II – 78 Ordynacka, Ordynackie, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9, 14 Orla, pow. Bielsk 28 – 10, 143, 356, 42 – 199 Orlanka, dopływ Narwi 28 – 21, 356 Orłów, pow.Kutno 24 – 33, 41 – 318, 352, 80/I – 73 Orszymowo, Ojrzymów, Orsimovia, pow. Płock 24 – 4, 27 – 13, 15, 254, 356, 366, 42 – 759, 787, 80/II – 330, 80/III – 11 Ortelsburg zob. Szczytno Orzyc, Orzycz, dopływ Narwi 27 – 23, 24, 44, 49, 96, 107, 28 – 21, 42 – 757, 80/I – XXVIII, 80/II – 333, 80/III – 9 Osa zob. Ossa Osieck, błędnie Osiek, pow. Garwolin 24 – 4, 26 – 12, 24, 229, 236 27 – 40, 80/II – 212 osieckie dobra, pow. Garwolin 42 – 790 Osiek (Mały i Wielki), pow. Rypin 27 – 9, 375 Osinki, pow. Suwałki 28 – 248, 249 Osiny, pow. Puławy 80/I – 30, 31 Osiny, zarośla leśne 42 – 645 Osmolin, bł. Osmolno, pow. Gostynin 24 – 206, 25 – 238, 41 – 164, 166, 169, 181, 190, 191, 221, 229, 231, 242, 345, 362, 388, 80/I – 94, 80/II – 187 Ossa = Osa, dopływ Wisły 27 – 372 Ossownica, błędnie Ossowica, dopływ Liwca 26 – 4, 6, 80/II – 210 Osowiec, pow. Węgrów 27 – 108 Osowiecka Ruda zob. Ruda Osowiecka Ostenda, Belgia 25 – 274 Osterode zob. Ostróda ostrołęcka parafia 27 – 50, 96 Ostrołęcka Puszcza, puszcza 27 – IX, 28, 29, 49, 53, 56, 57, 66, 96, 97, 100, 103, 105, 137, 385, 28 – 61, 333, 42 – 188 ostrołęcki dekanat 42 – 637 ostrołęcki powiat 27 – 65, 133, 41 – XXXI, 42 – 639, 784, 786, 80/ II – 335, 338, 341, 80/III – 25 Ostrołęckie 27 – XI, 3, 26, 120, 28 – 131, 133, 151, 181, 41 – XVII– XIX, 80/I – XIII, XV, XXIV, LIII, 80/II – 369, 375 ostrołęckie leśnictwo 27 – 50, 97 ostrołęckie starostwo 27 – IX, 50, 97, 385 �81 Ostrołęka 24 – 5, 25 – 262, 27 – IX, 27, 28, 37, 50, 51, 60, 67, 82, 83, 97, 99, 102, 107, 108, 115, 122, 194, 251, 252, 268, 269, 272, 273, 277, 284, 300, 328, 331, 350, 351, 356, 357, 364, 375, 384, 28 – 159, 325, 41 – IX, XIV, XV, XIX, LIII, 42 – 1, 20, 30, 34, 46, 62, 64, 65, 76, 79, 131, 639, 766, 790, 80/I – X, XVIII, XXI, XXIV, XXVIII, XXXI, XXXIX, LXX, 132, 163, 80/II – 13, 40, 116, 118, 171, 186, 193, 196, 334, 353, 359, 386 Ostrołęka, pow. Grójec 24 – 24, 62, 180 Ostrowite, pow. Lipno 41 – 43, 58, 41 – 43, 58 Ostrowo zob. Maciejowice i Ostrów ostrowski powiat 80/I – XXI, Ostrożeń, pow. Garwolin 27 – 58, 66, 71, 162, 167, 168, 41 – 415, 417, 421, 427, 428, 465, 496, 501, 507, 550, 551, 558, 559, 562, 80/I – XXII, XXXIX, 21, 30, 31, 32, 80/II – 217, 220, 221, 254, 255, 257–259, 265, 281, 305, 381 Ostróda, Osterode 80/I – X Ostróg 24 – 14 Ostrów, półwysep 28 – 15 Ostrów, Ostrowia, Ostrowo = Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – IX, 27, 48, 49, 96, 99, 122, 194, 244, 256, 287, 288, 304, 307, 312, 334, 349, 351, 28 – 5, 130, 131, 157, 159, 42 – 88, 150, 203, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – XXI, XLIV, 137, 80/II – 369, 371, 375, 381 Ostrówka = Ostrówki, pow. Radzyń 42 – 795 Ostrykół, Ostrzykół, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3nlb. Osuchów, pow. Błonie 24 – 266, 270, 25 – 40, 66, 74, 75, 80, 89, 141, 211, 41 – 160, 196, 381, 385, 80/I – 178, 80/II – 55, 62, 91, 93, 101, 104–108, 135 oszmiański powiat 28 – 335 Ośmiałowo, pow. Lipno 41 – 10 Ośnica, pow. Płock 27 – 13, 376, 80/ II – 329 Otałąż = Otaląż, pow. Grójec 24 – 25 Otwock, Otwock Wielki, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 8, 333, 42 – 645, 80/II – 211 owrucki powiat 28 – 343, 42 – 774 Owruckie 24 – 320 Ozorów, pow. Siedlce 26 – 90, 152, 41 – 418, 80/II – 225, 248–253, 294, 299 Ożarów, pow. Warszawa 24 – 60 Pabianice, pow. Łask 24 – 312 Pacyna, pow. Gostynin 41 – 267, 42 – 636 Paczuska = Paczuszki, pow. Sokołów 26 – 367 Padolec? 26 – 332 Padynia? 26 – 332 Palczew, pow. Grójec 24 – 25 Palsze = Pałcz?, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Panki, pow. Częstochowa 80/II – 176, 183, 184 Panonia zob. Węgry Paprotnia, pow. Siedlce 26 – 368 Parczowskie Lasy 24 – 310 Parysów, Parysew, Paryszew, Parissovo, niegdyś Siedcza (błędnie Sieczcza), pow. Garwolin 24 – 4, 26 – 7, 12, 23, 24, 34, 37, 38, 40, 46, 50, 51, 55, 74, 139, 216, 222, 250, 260, 262, 266, 276, 290, 294, 298, 326, 329–331, 340, 350, 351, 360, 27 – 40, 41 – XXIX, XLVII, LI–LIV, LVIII, LXV, 42 – 542, 626, 80/I – XVIII, LXI, 80/II – 212 �82 Paryż, Francja 24 – 31, 77, 333, 27 – 395, 42 – 765, 80/II – 206, 397 Parzanów zob. Perzanowo Parzychy, pow. Kolno 27 – 59 Paszki, pow. Radzyń 26 – 242 Patoki, las 42 – 645 Patrykozy, pow. Sokołów 26 – 367, 368, 42 – 776, 80/III – 31 Pekałów zob. Pękałów Pełty, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 42 – 641 Penza, pow. Kolno 27 – 63, 28 – 4 Perki zob. Pyrki Perstońska Puszcza, puszcza 28 – 61 Perzanowo, bł. Parzanów, Przanów, pow. Maków 27 – 245, 42 – 14, 80/I – 65, 80/II – 363 Petersburg, Rosja 24 – 12, 25 – 287, 80/I – XLVI, LXX, 80/II – 206, 80/III – 16 Pęcice, pow. Warszawa 24 – 226 Pękałów = Pekałów?, pow. Dubno 24 – 48 Piaseczna, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Piaseczno, bł. Piaseczna, pow. Warszawa 24 – 4, 21, 49, 107, 148, 239, 25 – 10–12, 17, 19, 21, 28, 38, 41, 61, 63, 65, 77, 90, 94, 104, 106, 109, 110, 113, 114, 128, 144, 149, 153, 170, 171, 178, 184, 186, 249, 299, 41 – 211, 241, 80/I – XLIV, LXII, 24, 52, 54, 98, 139, 144, 168, 80/II – 5, 44, 47, 50, 56, 76, 77, 79–82, 84, 87, 91, 99, 100, 104, 111, 114, 115, 120, 121, 127, 128, 132 piaseczyński powiat 42 – 642, 789 Piaski pow. Rypin 27 – 8 Piaski, pow. Sochaczew 25 – 56 Piasutno, pow. Szczytno 42 – 643 Piątek, pow. Łęczyca 24 – 33, 25 – 8, 9, 49, 64, 80/II – 76, 137 Piątkowizna, pow. Kolno 42 – 638 Piątnica, pow. Łomża 28 – 3, 4, 246, 251, 42 – 264, 80/I – 44 Piątnik = Prątnik, dopływ Jabłonki 28 – 5 Pieczyska, pow. Grójec 24 – 23, 24, 27, 80/II – 12 Pieczyska, pow. Sochaczew 42 – 645 Pieklik, Piekło, pow. Kolno 27 – 59, 98, 42 – 638 Pieńki, łąka 42 – 645 Pierzchały, pow. Węgrów 26 – 342 Pieskowa Skała, pow. Olkusz 42 – 186, 366 Pieścidła, pow. Płońsk 27 – XI, 42 – 775, 80/II – 326, 80/III – 30 Pilica, dopływ Wisły 24 – 24, 25, 31, 62, 181, 322, 25 – 224, 26 – 24, 80/II – 13, 141 Pilica, pow. Grójec 24 – 24, 180, 42 – 771, 80/I – XXXVII, 80/II – 13, 40 Piławce, Ukraina 42 – 380 Pińczów 24 – 335 Pińsk 28 – 355 Pińszczyzna 24 – 320, 28 – 129 Piotrków, dziś Piotrków Trybunalski 41 – XXVI, 286, 42 – 135, 80/I – XXXVI, XLII Piotrów, pow. Gostynin 41 – 205 Piórkowo? 80/I – 41 pirlejewska parafia 80/I – LVII Pisna, Pissa, dopływ Drwęcy 41 – 3, 9 Pisa, Pissa, Pisna, dopływ Narwi 27 – 29, 30, 58, 59, 97, 98, 225, 389, 28 – 21, 42 – 4 Pisek, dopływ Narwi 27 – 107 piski powiat zob. janowski powiat Piskorne, bagno 26 – 40 Pisna, Pissa zob. Pisa Pisz zob. Johanesburg Piwków Dół, jezioro 41 – 413 Plecka Dąbrowa, pow. Kutno 41 – 232 �83 Plewki, pow. Kolno 27 – 97, 42 – 638 Plewki, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Ploczen, Plotsko, Plota, Ploczko zob. Płock Ploczko Provinz (Płocka Prowincja) 26 – 350 Płatkownica, pow. Węgrów 41 – 413 Płochocin, pow. Błonie 24 – 145, 205, 230, 232, 234, 25 – 14, 88, 92, 116, 41 – XVI, LXIV, 198, 216, 240, 353, 80/I – XVIII, XXIII, 20, 49, 93, 184, 80/II – 47–50, 78, 109, 122, 130, 147, 149, 153, 154, 156, 157, 171, 186 Płock, Ploczko, Plotzia, Ploczen, Plotsko, Plota 24 – 3, 322, 25 – 53, 26 – 349, 350, 27 – X, 3, 9, 11, 12, 14, 15, 18, 19, 23, 37, 40, 70, 75, 83, 85, 89, 115, 117, 128, 132, 133, 141, 143, 147, 151, 243, 247, 248, 250, 255, 259, 271, 273–275, 278, 280, 282, 284, 287, 293, 295, 298, 303, 307, 309, 311, 314, 316, 317, 320, 324, 334, 340, 341, 347, 349, 352, 354, 356, 358, 364, 371– 373, 375, 376, 380, 381, 383, 397, 28 – 6, 41 – XI, XV, XXV, XXVII, XXVIII, XXXI, LXIII, 9, 16, 143, 264, 42 – 18, 47, 63, 64, 68, 69, 73, 78, 83, 97, 104, 106, 110, 111, 115–117, 123–126, 133–137, 140, 143, 145–148, 153, 154, 158, 161, 171, 178, 184, ryc. przed s. 193, 326, 331, ryc. po s. 384, 394, 416, ryc. przed s. 481, 624, 627, 642, 647–649, 652, 758, 759, 765, 772, 773, 777, 779, 781, 80/I – VIII, IX, X, XVIII, XIX, XXVII, XXXV, XXXIX, XLIV, LXX, 93, 140, 149, 80/II – 126, 328, 329, 336–338, 368, 381, 394, 80/III – 10–12, 21, 28, 33, 35 Płock Mały zob. Mały Płock płocka diecezja 27 – 372, 80/II – 325, 331, 334, 336, 80/III – 26 płocka gubernia 24 – 311, 27 – 94, 372, 41 – XXIII, 4, 8, 42 – 753, 772, 785, 80/I – XXVIII, 80/II – 329, 330, 331, 395, 80/III – 10–12 płocka ziemia 24 – 38, 42 – 793 płocki departament 27 – 3 płocki obwód 27 – 12, 80/III – 10 płocki powiat 27 – 3, 20, 94, 133, 371, 372, 41 – XXXI, 9, 157, 42 – 642, 785, 793, 80/II – 329, 331, 80/III – 19, 12 Płockie 25 – 267, 293, 27 – XI, 71, 84, 93, 94, 96, 364, 372, 380, 396, 41 – XI, XV, XVII, XVIII, XXII, XXXI, 42 – 100, 254, ryc. przed s. 385, 559, 651, 80/I – VIII, XIII, XIV, XV, XX, XXI, XXIII, XXVIII, XXX, XXXII, 30, 77, 100, 80/II – 337, 394, 406, 80/III – 34 płockie biskupstwo 27 – 372 płockie województwo 24 – 3, 6, 26 – 350, 27 – 3, 49, 96, 371, 372, 41 – 5, 42 – 203, 758, 80/I – XIII, XIV, 80/II – 327, 330, 332, 394, 80/III – 10 Płonka zob. Płonna Płonka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 331, 41 – XXII, 42 – 760 Płonko, pow. Rypin 41 – Rypin 41 –8 Płonna = Płonka, dopływ Wkry 27 – 17 Płońsk 24 – 3, 27 – 17, 121, 133, 146, 258, 259, 286, 293, 296, 299, 307, 311, 314, 324, 330, 333, 338, 339, 350, 354, 355, 41 – XI, 42 – 75, 96, 158, 174, 642, 80/I – VIII, LXXII, 59, 80/II – 352, 354, 368, 371, 372, 374, 375, 379, 382, 386 płoński powiat 27 – 3, 371, 42 – 642, 80/I – XXIII, XXXI, Płońskie 41 – XVIII �84 Płoszyce, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Płowce, pow. Nieszawa 28 – 4 Pniewnik, pow. Radzymin 26 – 11, 220, 42 – 781, 80/II – 212, 80/ III – 35 Pniewo, bł. Pniewy, pow. Pułtusk 27 – 76, 84, 86, 94, 95, 110, 115, 122, 123, 125, 126, 129, 130, 132, 133, 137, 139, 140, 145, 147, 280, 342, 41 – XVIII, 80/I – LIV, 80, 80/II – 319, 346 Pniewskie Lasy 28 – 3 Pobiedziska, Powiedziska, pow. Środa 41 – 6 Pobikry, pow. Bielsk 28 – 9, 43, 52, 54–56, 195, 41 – XIX, XXVII, XXVIII, XLI, XLIX, LI–LXI, LXIII–LXVIII, 156, 42 – 209, 211, 231, ryc. po s. 240, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 415, 505, 561, 579, 586, 80/I – LVI, LVII Poborze, Pobocze 27 – 44 Pod Grądami, nieużytki 26 – 40 Pod Kopniem, pole 42 – 645 Pod Krzem, pole i łąka 42 – 645 Pod Laskiem, pole 42 – 645 Pod Osiną, pole 26 – 40 Pod Rzęsawą, pole 42 – 645 Pod Sekulą, pole 42 – 645 Pod Smolnikiem, pole 42 – 645 Pod Straszniakiem, pole 42 – 645 Pod Ulesiem, pole 42 – 645 Pod Zatrupiem, pole 42 – 645 Podgórze, pow. Wieliczka 24 – 338 Podgórze 41 – XXVI, 42 – 314, 80/I – XXXVI Podkarpacie 25 – 282 Podkarpacie Ukraińskie 41 – XXVI Podlachien Provinz (Podlaska Prowincja) 26 – 350 Podlasie, Podlachien 24 – 37, 310, 321, 26 – 9, 19, 22, 23, 27, 36, 39, 40, 46–48, 150, 352–354, 356, 357, 362, 366, 28 – VII–X, 3, 6, 8–11, 13, 16, 22–24, 50, 63, 84, 97, 113, 125–130, 132–142, 145, 146, 148, 150–153, 155–158, 160, 163, 168–170, 174– 177, 181, 182, 208, 232, 331, 333, 344, 345, 347, 355–359, 362, 363, 367, 369, 371, 41 – VIII, X, XIX– XXIII, XXXIV, XLV, LII, LVII, 11, 428, 429, 486, 494, 496, 504, 522, 529, 540, 543, 550, 563, 42 – 69, 209, 314, 322, 348, 374, 375, 395, 488, 599, 611, 698, 651, 761, 772, 777, 778, 782, 785–791, 794–795, 80/I – X, XV, XVI, LIX, LXI, LXXII, LXXVI, 204, 80/II – 95, 119, 213, 215, 322, 414, 80/III – 32 Podlasie nadbużańskie 42 – 789, 790 Podlasie nadnarwiańskie 42 – 788 Podlasie polskie 28 – 356 Podlasie ruskie 26 – 31, 28 – 355, 356, 358–361, 363, 364, 377, 80/ III – 27 Podlasie tykocińskie 28 – 42 Podlasie zachodnie 42 – 792 podlaska diecezja 42 – 793 Podlaskie 24 – 322, 26 – 82, 28 – 142, 144, 145, 42 – 367, 789, 80/I – XX, LXVIII podlaskie województwo, Bielsko Woywodschafften 24 – 5, 6, 26 – 8, 11, 24, 350, 28 – 6, 8–10, 12, 13, 24, 330, 356, 358, 359, 41 – XVII, 42 – 203, 415, 791, 80/I – XIII, XIV, LVII, 80/II – 325 Podłęż, Podłęże, pow. Garwolin 26 – 271, 41 – 458, 466, 483, 494, 499, 502, 80/I – XXII, 129, 80/ II – 192 Podolany? 25 – 115 Podole 24 – 47, 315, 25 – 106, 107, 26 – 234, 275, 276, 27 – 322, 323, 383, 28 – 139, 162, 223, 229, 291, �85 316, 370, 41 – 129, 479, 480, 483, 42 – 125, 214, 215, 228, 229, 379, 764, 80/I – 119, 129, 80/II – 119, 121, 378, 457, 80/III – 16 podolskie województwo 42 – 339 Podstoliska = Postoliska, pow. Radzymin 26 – 67, 81, 204, 214, 245, 248, 282, 304 Podtatrze 24 – 66 Podwale? 26 – 234 Podzamcze, pow. Garowlin 26 – 14 Pogorzelce, pow. Prużana 42 – 201 Pogorzelec, pow. Radzymin 80/I – 69 Pogutki = Pogódki, pow. Kościerzyna 42 – 342 Pohanica = Ponarlica?, pow. Augustów 28 – 14 Pokój, pole 26 – 40 Pokucie? 24 – 99 Pokucie 24 – 340, 26 – 279, 27 – 380, 28 – 87, 154, 41 – XII, XX, 42 – 598, 80/I – XII, 80/II – 68, 69, 414, 80/III – 18 Polesie 24 – 320, 26 – 352, 362, 28 – 357, 372, 41 – XXX, 80/I – XXXVI, Polesie litewskie 24 – 42, 80/I – 5 nlb. Polesie ukraińskie 24 – 42, 80/I – 6 Polesie wołyńskie 24 – 42, 326, 28 –370, 80/I – 6 Polkowa Góra zob. Bielany Polków, pow. Warszawa (zob. też Bielany) 24 – 20 Polonia Minor zob. Małopolska Polska, Korona, Rzeczpospolita, Polskie Królestwo, Polen, Pohlen, Polonia, Polsza, Pologne, Crone, Chrobacyja, Lechia 24 – 3, 7–9, 13, 22, 23, 27, 31, 33, 37, 56, 58, 84, 109, 113, 114, 116, 127, 133, 144, 163, 184, 197, 216, 302, 305, 310, 311, 313, 314, 316, 318, 321, 323, 324, 329, 332, 334, 336, 337, 341, 347, 25 – 102, 122, 133, 269, 278, 280, 284, 286, 288, 292, 293, 26 – XI, 4, 11, 24, 53, 69, 82, 150, 349, 350, 352, 356, 357, 27 – IX, X, 3, 12, 21, 40, 52, 55, 56, 65, 66, 69, 70, 74, 93, 110, 111, 121, 124, 281, 364, 371, 386–388, 392, 396, 28 – IX, X, 4, 5, 7, 9, 10, 21, 24, 33, 51, 109, 127, 131, 141, 142, 156, 168–170, 179, 235, 325, 327, 331, 334, 342, 343, 347, 353, 355, 357–359, 369, 377, 41 – VIII, XI, XXI, XXIV, XXXVI, XXXVII, LXV, 5, 207, 484, 42 – 186, 199, 315, 320, 338, 342, 361, 363, 364, 368, 370, 382, 383, 386, 395, 628, 648, 754, 755, 757, 758, 760, 762–764, 766–771, 772–775, 778–780, 789, 791, 793, 795, 80/I – V nlb., XIV, XVI, XVII, XXXI, XL, XLII, LXXI, LXXII, LXXXI, 154, 213, 214, 216, 80/II – 6, 7, 10, 11, 12, 14–17, 37, 65, 68, 69, 204, 205, 247, 319, 321–323, 327, 328, 332–334, 337, 338, 340, 393, 396, 399, 455, 456, 80/III – 5–10, 13, 15, 16, 20–22, 24– 26, 28, 29, 31, 32 Polska Wenecja, dzielnica Sierpca 28 – 21 Połaby 41 – XXVI Połoski, pow. Biała Podlaska 42 – 643 Pomian, pow. Ostrołęka 27 – 50 Pomorze, Pommern 24 – 322, 41– XVII, XXX, XXXI, XXXV, XLV, 42 – 375, 762, 774 Pomorze, pow. Sejny 28 – 15, 318 Ponarlica zob. Pohanica Ponikiew, pow. Maków 27 – 26 Pont Euksyn, Pontskie Morze zob. Czarne Morze Popielżyn, pow. Płońsk 27 – 18 �86 Popiołki, pow. Kolno 27 – 60, 42 – 638 Popławy, pow. Pułtusk, dziś część Pułtuska 80/I – 213 Popławy, pow. Bielsk 28 – 23 Popowo Kościelne, Popowo, błędnie Popów, pow. Pułtusk 26 – 365, 27 – 305, 41 – XVI, XXVIII, XLIX, LII–LXI, LXIII–LXVII, 42 – 441, 472, 493, 523, 536, 547, 652 Popowo Piaski, pow. Pułtusk 26 – 365 Poprzycznie, pole 42 – 645 Poredy = Poręby?, pow. Kolno 27 – 59 Poręba, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 26 Poręby zob. Poredy Poryte, pow. Kolno 28 – 290, 42 – 243 Porządzie, Porządne, pow. Pułtusk 27 – 25, 45, 73, 76, 84, 86, 94, 95, 110, 115, 122, 123, 125, 126, 129, 130, 132, 133, 137–140, 145, 147, 41 – XVIII, XXVII, XXVIII, XXXII, L–LXIII, LXV–LXVII, 42 – 131, 320, 322, 323, 325, 326, 330, 333, 335, 337, 345, 364, 375, 378, 386, 387, 393, 397, 398, 402–407, 409, 413, 417, 420, 428, 438, ryc. po s. 480, 627, 80/I – LIII, LIV, LV, LXV, 80/II – 334, 336, 339–344, 346 Posedy = Poredy, pow. Kolno 42 – 638 Posejny, pow. Sejny 28 – 15 Postoliska zob. Podstoliska Poświętne, pow. Radzymin 26 – 206, 227, 28 – 51, 80/I – XXIX, XXX Potasie, pow. Kolno 27 – 60, 98, 42 – 638 Powązki, pow. Warszawa 24 – 19, 166, 80/II – 11 Powiśle 24 – 68, 26 – X, 29, 27 – 133, 41 – 9, 129, 483 Powsin, pow. Warszawa 24 – ryc. po s.16, 50, 25 – 3, 36, 52, 70, 72, 106, 108, 109, 113, 114, 120, 145, 161, 177, 178, 247, 248, 263, 41 – XL, 165, 192, 198, 231, 233, 236, 256–259, 295, 310, 311, 317, 42 – 627, 628, 646, 647, 650, 651, 80/I – LIX, LXII, 41, 99, 100, 142, 143, 154, 160, 161, 170, 184, 185, 186, 187, 188, 80/II – 10, 44, 45, 84, 95, 103, 111, 132, 133, 138, 139, 174 Powsinek, pow. Warszawa 25 – 100, 176, 177, 80/II – 131, 133 Poznań 24 – 7, 16, 26, 200, 25 – 257, 27 – 5, 41 – XII, 6, 199, 215, 42 – 768, 80/I – VI, VII, XXVIII, 80/ II – 199, 205 Poznańska Wola zob. Stoczek poznańska ziemia 27 – 371 Poznańskie, Poznańskie Wielkie Księstwo 24 – 63, 67, 27 – 108, 28 – 362, 41 – XXI, 22, 27–29, 34, 35, 37, 42, 43, 49, 52, 54, 55, 57, 64, 66–68, 70, 72–75, 77, 79–83, 85, 87, 92, 94, 95, 98–100, 102, 107, 110, 113, 117, 121, 126, 127, 268, 273, 377, 378, 521, 42 – 15, 20, 76, 109, 116, 126, 322, 343, 355, 364–368, 370, 376–378, 380, 452, 562, 598, 772, 80/I – LXXIV, XXXVI, 178, 80/II – 26, 28, 45, 63, 133, 134, 136, 200, 201, 304, 322, 335, 344, 359, 367, 368, 384, 390, 417, 426, 80/III – 18 Pólka, pow. Rypin 27 – 35 Pólkowa Góra, wzgórze 24 – 19, 161 Północne Morze 27 – 134 Praga, Czechy 24 – 10 Praga, dzielnica Warszawy 24 – VII nlb., 4, 8, 9, 15, 17, 56, 58, 69, 76, 160, 161, 170, 172, 176, 25 – 159, 26 – 3, 5, 19, 29, 53–55, 60, 61, �87 83, 96, 264, 350, 28 – 270, 41 – XXVIII, LII, LIV, LV, LVIII, 458, 42 – 325, 381, 466, 636, 651, 759, 80/II – 10, 14, 77, 129, 357, 80/ III – 19 prasnyski powiat zob. przasnyski powiat Prasnyskie zob. Przasnyskie Prasnysz zob. Przasnysz Prażmów, pow. Grójec 24 – 27, 25 – 5, 71, 156, 180 Prądnik, dopływ Wisły 42 – 322 Preńska Puszcza, puszcza 28 – 339 Preussen zob. Prusy Priebus, Przybuż = Przewóz, pow. Żagań 24 – 345 Proboszczowice, pow. Płock 27 – 12, 13 Promna, pow. Grójec 24 – 25 Pronik = Promnik, dopływ Wisły 26 – 13 Prosienica, pow. Ostrów Mazowiecka 28 – 5 Prostki, pow. Ełk 28 – 17 Prostyń, pow. Węgrów 42 – 643 Proszowice, pow. Miechów 27 – 5 Provinz Ploczko zob. Ploczko Provinz Provintz Podlachien zob. Podlachien Provinz Próchnica, pow. Lipno 27 – 94, 41 – 14, 42 – 770 Prusinowo? 42 – 384 prusko-chełmińskie biskupstwo 24 – 316 Prusy, Preussen 26 – 350, 27 – 9, 28 – 11, 12, 41 – XVII, XX, 9, 14, 15, 143, 42 – 186, 187, 193, 199, 772, 777, 80/I – XXX, 80/II – 65, 325 Prusy polskie 80/II – 69 Prusy, Prussy (siedziby Prusów) 24 – 316, 27 – 7, 28 – 6, 358 Prusy Królewskie, Prusy Polskie 27 – 384, 41 – 14, 42 – 770, 80/ III – 26 Prusy Książęce 24 – 3, 27 – 30, 65, 386, 28 – 8, 21, 343, 358 Prusy Wschodnie, Prusy, Preussen 24 – 67, 27 – VII, 9, 49, 55, 61, 65, 73, 96 103, 104, 108, 150, 382, 28 – 21, 337, 343, 42 – 551 Prusy Zachodnie 41 – XXVI, 11, 42 – 342 Pruszków, pow. Warszawa 24 – 19, 80/III – 34 Pruszkowo, pow. Płońsk 27 – 372, 42 – 779, 80/II – 394 Prużana 28 – 144, 148, 344, 355, 80/I – LXXII prużański powiat 28 – 344, 42 – 199 Prypeć, dopływ Dniepru 28 – 357 Przanów zob. Perzanowo Przasnyska Puszcza, puszcza 27 – 385 przasnyski, prasnyski powiat 27 – 108, 133, 41 – XXXI, 42 – 785 Przasnyskie, Prasnyskie 27 – X, 21, 41 – XL, XVII, 42 – 55, 80/I – VIII, XIII, XV, przasnyskie starostwo 27 – IX, 49, 96 Przasnysz, Prasnysz 24 – 4, 27 – IX, 19, 21, 37, 49, 75, 96, 108, 128, 245, 251, 264, 283, 285, 296, 303, 304, 312, 315, 317, 323, 328, 336, 339, 341, 344, 348, 354, 367, 380, 385, 28 – 315, 41 – XXII, LI, LII, LIV–LXI, LXIII, LXIV, 534, 42 – 6, 11, 23, 40, 51, 70, 76, 79, 80, 89, 90, 92–95, 99, 105, 109, 113, 121, 134, ryc. przed s. 593, 622, 755, 785, 790, 80/I – 65, 126, 136, 182, 187, 80/II – 326, 333, 368, 369, 383, 80/III – 7 Przebród, pow. Suwałki 28 – 318 Przeginia, pow. Olkusz 24 – 345 Przekop, las 42 – 645 przełomskie leśnictwo 28 – 15 Przełomska Puszcza, puszcza 28 – 333 �88 Przemyskie 41 – XII, XIV, XXVI, 42 – 790, 80/I – LXXIII, LXXIV Przemyśl 28 – 34 Przenostna Góra? 27 – 50 Przerośl, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 26 Przerwa, jezioro 41 – 413 Przesmyki, pow. Konstantynów 26 – 368 Przestrzele, pow. Kolno 28 – 182 Przetycz, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, ryc. po s. 196, 42 – 16, 163, 80/I – LXV, 3nlb., Przewięź, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Przewóz zob. Priebus Przewóz = Przewóz Nurski, pow. Sokołów 41 – 515 Przewrotna Góra, pow. Ostrołęka 42 – 641 Przezdziatka, pow. Sokołów 26 – 364, 368, 41 – 414 Przybudek, pow. Bielsk 28 – 359 Przybuż zob. Priebus Przybyszew, Przybyszów, pow. Grójec 24 – 25, 25 – 8, 63, 79, 138, 179, 80/II – 88 Przyrów, pow. Częstochowa 26 – 368 Przytoczno zob. Łysobyki Psków, Rosja 28 – 347 Ptaki, pow. Kolno 27 – VII, 59, 42 – 638 Pulwa, dopływ Bugu 28 – 10 Pulwy, błonie, błota 28 – 3, 4, 42 – 322 Puławy 26 – 64, 220, 314, 324 Pułtusk, Pułtówsk, Tusk 24 – 4, 25 – 41, 168, 27 – 23, 37, 44, 45, 49, 86, 93, 96, 110, 140, 146, 147, 193, 249, 272, 275, 280, 289, 305, 312, 332, 342, 353, 355, 362, 365, 372, 384, 392, 28 – 37, 38, 41 – XV, XXV, XXXI, LXIII, 42 – 1, 32, 54, 64, 75, 79, 119, 139, 141, 144, 146, 148, 151, 155–160, 162, 164–168, 174, 175, 177–179, 182, 183, 286, 624, 627, 647–649, 652, 776, 80/I – IX, X, XXXV, 80/I – XXXIX, LIII, LXIV, LXX, 3 nlb., 80, 212, 213, 80/II – 236, 333, 334, 80/III – 31 pułtuski powiat 27 – 67, 133, 28 – 325, 41 – XXXI, 80/I – 3nlb. Pułtuskie 27 – X, 372, 41 – XVII, XVIII, 80/I – XIII, XV Puńsk, pow. Suwałki 28 – 281, 42 – 317, 80/I – LIII Pupki, pow. Kolno 27 – 59 Pupkowizna, pow. Kolno 42 – 638 Pustelnia Św. Magdaleny, pustelnia 27 – 26 Puszcza, pow. Skierniewice 24 – 28 Puszcza, pow. Rypin 41 – 5 Puszcza Miejska, pow. Rypin 27 – 8 Puszcza Zielona, zob. Zielona Puszcza Pyrki = Perki, pow. Płock 27 – 14 Pyszny Janek, uroczysko 28 – 5 Rabka, pow. Myślenice 42 – 626 raciązki powiat 27 – 3, 371 Raciąż, pow. Sierpc 24 – 3, 26 – 15, 27 – 21, 35, 249, 259, 266, 301, 309, 313, 330, 336, 351, 353, 360, 371, 42 – 19, 40, 120, 142, 149, 80/II – 352 Raciążnica, Skwa (błędnie Skrwa), dopływ Wkry 27 – 21 Raczki, pow. Augustów 28 – 8, 17, 39, 240, 245, 247, 250, 253, 279, 296, 298, 302, 316, 42 – 285 Raczyno = Reczyno, pow. Płock 27 – 178, 181–183 Radom 26 – 12, 41 – XXV, 263, 42 – 612, 80/I – XXXVI Radomice, pow. Lipno 41 – 10 radomska gubernia 24 – 32, 311 �89 radomski powiat 26 – 12 Radomskie 27 – VIII, 127, 397, 41 – 169, 42 – 36, 347, 366, 379, 383, 80/I – XXV, XL, 80/II – 38, 199, 221, 409, 417, 80/III – 18 Radomsk 42 – 761, 80/I – LV Radule, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 331 Radwanków Szlachecki, pow. Garwolin 26 – 13 Radzanowo, pow. Płock 42 – ryc. przed s. 193 Radzanów, Radzanowo, pow. Mława 24 – 3, 27 – 20, 307, 80/I – 86 Radziejewo = Radziejów?, pow. Nieszawa 25 – 234, 41 – 75 Radziejowice, pow. Błonie 24 – 4, 27, 25 – 286, 41 – 313, 330, 348, 369, 42 – 754, 80/II – 14, 153, 80/III – 6 Radziki Wielkie, pow. Rypin 27 – 8 Radzikowo, pow. Płońsk 27 – 13, 17, 290 Radziłów, pow. Szczuczyn 24 – 5, 28 – 7, 283, 299, 80/II – 400 Radziwie, pow. Gostynin 27 – 11 Radzymin, Radzymin Stary 24 – 4, 26 – ryc. przed s. 1, 5, 6, 20, 28, 30, 36, 40, ryc. po s. 41, 46, 50, 62, 77, 79, 80, 88, 89, 93, 95, 100, 111, 206, 212, 213, 217–219, 221, 230, 231, 234, 236, 239, 241, 243– 247, 250, 254, 255, 257, 259, 261, 263–265, 267, 272, 275, 277–280, 287, 289, 290, 292, 294, 298, 300, 303, 306, 308–310, 316–319, 332, 333, 341, 351, 27 – 76, 115, 41 – XIV, XV, XXVIII, XXIX, LI–LV, LVII, LVIII, LXIII, LXVI, LXVII, ryc. przed s. 305, 439, 446, 468, 485, 492, 521, 534, 538, 554, 42 – 528, 578, 607, 627, 647–652, 80/I – X, XVIII, XIX, XXI, LXII, LXIII, LXVIII, 15 nlb., 33, 181, 230, 80/ II – 72, 88, 155, 208–210, 235, 237–240, 265, 296, 299, 301, 305, 306, 312, 403 radzymiński powiat, powiat Radzymin 26 – 6, 41 – XVI, 42 – 755, 80/I – XXI, XXIX, 80/III – 7 Radzymińskie 41 – XV, 80/I – XX, Radzyń 26 – 15, 54, 223, 242, 251, 270, 41 – XXV, XXX, 517, 80/I – XXXV, XXXVIII radzyński obwód 26 – 15 radzyński powiat 26 – 11, 41 – XXXIII, 795 Radzyńskie 26 – 368, 80/I – XIII, 136, 137, 138 Rajgród, jezioro 42 – 193 Rajgród, pow. Szczuczyn 28 – 7, 8, 17, 25, 39, 85, 100, 113, 114, 123, 209, 237, 240, 242, 255,261, 262, 275, 277, 282, 287, 296, 300, 309, 310, 317, 318, 42 – 186, 219, 226, 266, 275, 294, 299, 303, 346, 80/I – 66, 143, 200, 80/II – 423, 426 Rakowo, pow. Kolno 27 – 63 Raków, pow. Warszawa 24 – 49, 25 – 171, 174, 80/I – LX, 80/II – 49 Rama, starożytna Palestyna 24 – 98 Rasztowska Wola, Wola Rasztowska, pow. Radzymin 26 – 40, ryc. po s. 41, 89, 93, 100, 221, 236, 244, 249, 255, 265, 272, 277, 279, 290, 298, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, L–LIX, LXI, LXIII, LXV, 439, 564, 42 – 322, 330, 334, 335, 387, 408, 532, 570, 581, 584, 615, 643, 80/I – XVIII, XIX, XX, XXXIV, LXIII, LXIX, 80/II – 269, 341 Rasztów, pow. Radzymin 26 – 77, 100, 110, 217, 230, 241, 254, 278, 279, 294, 300, 303, 42 – 643, 80/I – 15 nlb. Raszyn, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 49, 226, 25 – 168, 172–174, 41 – �90 309, 334, 342, 357, 42 – 773, 80/I – LX, 80/III – 37 Rawa 24 – 4, 10, 31, 34, 100, 101, 187, 208, 294, 25 – 29, 35, 52, 62, 64, 67, 86, 87, 93, 98, 102, 120, 124, 129, 133, 134, 141, 217, 219, 220, 221, 233, 251, 252, 265, 27 – 9, 40, 41 – XV, XVI, 193, 206, 207, 242, 305, 308, 312, 315, 320, 346–348, 357, 366, 377, 381, 411, 464, 42 – 625, 650, 759, 80/I – IX, 35, 51, 54, 67, 81, 94, 115, 116, 122, 163, 80/II – 15, 16, 129, 146, 153–156, 160, 163–166, 168, 173, 175, 178, 179, 181–184, 197, 379, 80/III – 11, 12 Rawka, dopływ Bzury 24 – 31 rawska ziemia 24 – 4, 5, 27 – 371, 41 – XI, 80/I – VIII, XIV, rawski obwód 24 – 5 rawski powiat 41 – XXXIII, 42 – 784, 80/I – XXV, XLII, 80/II – 16, 80/III – 19 Rawskie 24 – 168, 41 – 226, 266, 80/I – VIII, XIII, LV, 41, 80/II – 44, 123, 202 rawskie województwo 24 – 3, 4, 31, 80/I – XIV, Raźny, pow. Węgrów 41 – 413 Reczyno zob. Raczyno Regna, okręg leśny 27 – 25 Regnów, pow. Rawa 24 – 208, 25 – 215, 216, 41 – XVI Rembertów, pow. Grójec 25 – 16, 21, 42, 84, 131, 80/II – 79 Rembielszczyzna, pow. Warszawa 42 – 371 Rembowo, pow. Ciechanów 42 – 770 Rembowo, pow. Płock 27 – 16, 94 Rembówko, pow. Ciechanów 42 – 791 Ren, rzeka 42 – 196 Rogowo, pow. Rypin 41 – 9 Rędzyńskie, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 79, 142, 143, 301, 326, 330 Rogienica = Rogienice, pow. Kolno 27 – 63 Rogów, pow. Brzeziny? 27 – 375 Rokicie, pow. Lipno 27 – 4, 5 Rokitno, pow. Błonie 24 – 27, 46, 205, 230–232, 238, 25 – 31, 92, 116, 188, 26 – 5, 80/II – 14, 109 Rokitno, pow. Konstantynów 42 – 643 Rokitówka, pow. Ostrołęka 42 – 641 Ropczyce 42 – 779, 80/II – 314, 80/III – 34 Rosja, Rossija, Rosyjskie Cesarstwo 24 – 84, 26 – 68, 28 – 11, 344, 347, 41 – 157, 42 – 755, 80/I0 – XXXIV, 153, 154, 80/II – 403, 456, 80/III – 6 Roskosz zob. Ursynów Rosoga zob. Rozoga Rososz, pow. Grójec 25 – 42, 44 Rososz, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 233 Rososz, las 42 – 645 Rososza = Rososz, pow. Ostrołęka 27 – 50 Rososzka, Rososzki, pow. Grójec 24 – 241, 246, 248, 25 – 17, 106, 80/II – 80 Rospuda, dopływ Netty 28 – 17 Rospuda, jezioro 42 – 193 Rossoga zob. Rozoga Rostki, pow. Kolno 28 – 245 Rostkowo, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – 21, 382 rosyjski zabór 80/I – XII, LXXI Roszonki, jezioro 41 – 413 Rościszewo, pow. Sierpc 80/I – XXXI Rozbity Kamień, Rozbicie, pow. Sokołów 26 – 367 �91 Rozoga, Rosoga, Rossoga, dopływ Narwi 27 – 28, 49, 96, 107, 28 – 21 Rozogi, pow. Szczytno 42 – 8, 9, 80/I – XXIV, 40, 78, 80/II – 365, 432 Roztoki, pole 42 – 645 Rożan, Rożań zob. Różan Rożańska Puszcza zob. Rzaniecka Puszcza rożańska ziemia zob. różańska ziemia rożańskie starostwo 27 – 49, 96 Różańska Puszcza zob. Rzaniecka Puszcza Róże zob. Ruże Różan, Rożan, Rożań, pow. Maków 24 – 4, 27 – 26, 48, 188, 245, 262, 265, 284, 315, 336, 41 – XVIII, XIX, 42 – 9, 24, 70, 163, 793, 80/I – XVIII, XX, XXI, LXX, 80/ II – 334 Różanica, dopływ Narwi 27 – 26 Różany zob. Rzaniec różańska ziemia, rożańska ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 26, 67, 372, 42 – 1, 80/I – XIV, XXII, Różec = Ruziec, dopływ Drwęcy 27 – 4 Ruchaje, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Ruciany, pow. Sokołów 26 – 367 Ruda zob. Nowa Ruda Ruda, pow. Wieluń 80/II – 14 Ruda, pow. Warszawa, gm. Młociny 24 – 19, 20 Ruda, staw 24 –19 Ruda Guzowska, Ruda, pow. Błonie 24 – 28, 267, 311, 25 – 135, 196, 197, 201, 253, 41 – 161–163, 170, 177, 225, 246, 255, 259, 263, 271, 280, 290, 291, 300, 304, 308, 309, 311, 313, 314, 319, 324, 325, 328, 330, 332–334, 336, 338, 340, 346, 348–353, 356, 359, 360, 365, 366, 368–370, 372, 374–376, 378–380, 382, 383, 386–390, 392, 395–398, 400–402, 404, 405, 407–409, 411, 42 – 620, 80/I – XVIII, XXIII, 51, 200, 224, 228, 232, 80/II – 99, 107, 132, 146–149, 151–158, 161–163, 174, 184, 186, 187, 191, 192, 197, 198, 201, 80/III – 11 Ruda Nadrzeczna, pow. Kolno? 27 – 60 Ruda Ossowiecka, pow. Kolno 27 – 60 Ruda Skroda, pow. Kolno 27 – 60 Rudnik, pow. Łuków 26 ­– 7 Rudno, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 216, 242 Rusinowo, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 7 Ruska Strona zob. Drohiczyn Ruski ruskie województwo 42 – 339 ruskie ziemie 24 – 315, 25 – 279, 280 Rustów, pow. Kutno 41 – 268, 42 – 147 Ruś 24 – 37, 38, 323, 324, 338, 345, 25 – 225, 282, 27 – 36, 67, 175, 343, 28 – 12, 22, 92, 129, 133, 135, 146, 175, 343, 346, 348, 349, 41 – VIII, XXI, 20, 207, 42 – 369, 370, 375, 383, 389, 395, 565, 648, 754, 760, 768, 777, 782, 789, 80/I – 57, 80/II – 5, 10, 204, 222, 457, 80/III – 22, 32, 36 Ruś Czarna 28 – 12 Ruś Czerwona 24 – 316, 321, 41 – XXX, 80/I – LXXIII, 80/II – 202 Ruś Podlaska 42 – 782 Rutka-Tartak, pow. Suwałki 80/I – LIII Rutki, pow. Łomża 28 – 6 Rutki, łąka 42 – 645 Ruziec zob. Różec Ruże, Róże, pow. Rypin 27 – 8, 375 Rybaki, pow. Płock 27 – 16, 80/II – 330 �92 Rybaki, część Warszawy 24 – 9 Rybno, błędnie Rybna, pow. Sochaczew 25 – 50 Ryki, pow. Garwolin 26 – 11, 31, 162, 42 – 646, 80/I – LIX, LXVIII Ryksa, dziś Struga, dopływ Wisły 27 – 14 Rypienica, Rypnica, Odleka, dopływ Drwęcy 27 – 4, 8, 41 – 3, 7 Rypin 27 – 8, 34, 375, 41 – XVIII, LIII, LVI, 3, 7, 9, 11, 15, 17, 20, 77, 81, 94, 102, 105, 109, 114, 117, 129, 132, 139, 42 – 775, 80/I – XXV rypiński powiat 41 – XXXIV, 3, 9, 11 Rypińskie Jezioro, jezioro 27 – 4, 42 – 757 Rytele-Olechny, błędnie Rytete Olechny, pow. Sokołów 41 – 413 Rzaniec, Różany = Rżaniec, pow. Maków 27 – 49, 96, 385 Rzaniecka Puszcza, Rożańska Puszcza, Różańska Puszcza, puszcza 27 – 49, 96, 385 Rządza, dopływ Narwi 26 – 4 Rząźnik = Rząśnik, pow. Pułtusk 27 – 45 Rzeczpospolita zob. Polska Rzeczyca, pow. Rawa 24 – 150, 208, 294-297, 25 – 4, 7, 12, 18, 26, 29, 37, 66, 68, 81, 83, 92, 95, 97, 103, 113, 132, 140, 147, 156, 164, 222–225, 230, 252, 254, 41 – XVI, LIV, 184, 197, 198, 227, 231, 237, 247, 248, 252, 261, 269, 304, 307, 310, 321, 322, 334, 340, 342, 350, 353, 358, 362, 365, 376, 379, 383–385, 389, 392, 393, 398, 399, 401, 80/I – XVIII, XXV, 37, 48, 63, 82, 92, 112, 114, 125, 153, 159, 168, 177, 180, 230, 80/II – 23–25, 54, 58, 61–63, 72, 73, 75– 77, 83, 84, 90, 96, 100, 102, 106, 107, 108, 113–115, 118, 120, 129, 130, 132, 134, 136, 146, 152, 164, 167, 170–172, 175–183, 185, 186, 189, 190, 196–199, 342 Rzekuń, pow. Ostrołęka 27 – 268 Rzeszów 41 – XXVI, 80/I – XXXVI, LX, LXII, 80/II – 209 Rzędków, bł. Rzątki, pow. Skierniewice 80/II – 349 Rzędziany, Rzędziny, niegdyś Drogwin, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 88, 142, 331 Rzym, Włochy 24 – 18, 91, 194, 326, 331, 25 – 102, 271, 272, 26 – 11, 27 – 21, 41 – XIX, 42 – 338, 401, 522 Rżaniec zob. Rzaniec Sabnie, Sagnie, Sobnie, pow. Sokołów 26 – 193, 41 – XVI Sadkowice zob. Szadkowice Sadzawki, las 42 – 645 Sagan = Żagań 24 – 345 Sagnie zob. Sabnie Saint-Lumine de Coutais, Francja 27 – 391, 392 Saksonia 24 – 333, 344, 27 – 387 Salt? 27 – 50 samarska gubernia 26 – 352 Samocin = Szamocin, pow. Warszawa 26 – 364 Samogoszcz, pow. Garwolin 26 – 14, 83, 266, 297, 318, 323, 325, 332, 41 – 483, 494, 496, 499, 502, 80/I – XXII, 129, 80/II – 279, 284, 287, 295, 308, 309 Samule, pow. Kolno 27 – 59 San, dopływ Wisły 28 – 377 sandomierski powiat 80/I – LVIII Sandomierskie 24 – 148, 182, 25 – 19, 57, 26 – 41, 27 – 43, 127, 28 – 130, 140, 351, 41 – IX, 42, 66, 88, 127, 283, 42 – 56, 254, 367, 607, 651, 80/I – XXXII, 203, 80/ II – 35, 135, 221, 442, 80/III – 18 �93 sandomierskie województwo 24 – 6, 26 – 11, 80/I – XIII, Sandomierz 26 – 71, 41 – XXV, 80/I – XXXVI, XLI, 215, 80/II – 221 Sanniki, Saniki, pow. Gostynin 24 – 34, 41 – 169, 181, 191, 221, 231 Sarbiewo, pow. Płońsk 27 – 18, 42 – 758, 80/II – 331, 80/III – 10 Sarepta, Rosja 26 – 352 Sarnowo, pow. Lipno 41 – 9 Saska Kępa, Solecka Kępa, Kawcza, wyspa 24 – 17, 75, 178, 346, 25 – 273, 26 – 3, 19, 80/I – LV, 12 Sąchocin zob. Sochocin Sącz zob. Nowy Sącz Schlesien zob. Śląsk Schleusingen, Niemcy 24 – 306 Sebastyjanów zob. Stoczek Sejneńka, Sejenka zob. Marucha sejneński powiat 42 – 193, 204, 207 Sejneńskie 28 – 46, 79 Sejneńskie Jezioro, jezioro 28 – 15 Sejny, Sieno 28 – 15, 16, 33, 34, 39, 44, 45, 49, 53, 256, 260, 275, 313, 318, 338, 41 – XIX, 42 – 201, 202, 204, 205, 207, 210, 211, 252, 779, 80/I – L, 80/II – 402, 403, 429, 453, 80/III – 31, 33, 36 Sekucin = Sikucin, pow. Sieradz 80/ II – 270 Sekule, pole i łąka 42 – 645 Senek? 24 – 102 Serafin, dawniej Krusko, jezioro 27 – 62, 98 Serafin, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 638 Serbia 24 – 302, 42 – 382 Sereje, pow. Sejny 28 – 39 Serock, niegdyś Sierociec, pow. Pułtusk 24 – 4, 26 – ryc. przed s. 1, 19, 95, 107, 248, 281, 287, 301, 317, 341, 345, 365, 27 – 3, 24, 45, 76, 115, 126, 193, 261, 281, 305, 310, 335, 28 – 5, 41 – XXVIII, XXIX, LII–LV, LVII–LIX, LXIII, LXVI, LXVII, 42 – 26, 60, 79, 139, 145, 151, 155, 172, 199, 387, 481, 496, ryc. po s. 496, 504, 528, 593, 604, 80/I – LXII, 3 nlb., 112, 179, 80/II – 304, 403 Seroczyn, Serocyn, pow. Siedlce 26 – 7, 240, 80/II – 270 Seroki, pow. Sochaczew 25 – 187 Serokomla, pow. Łuków 26 – 11, 15, 80/II – 212 sęsborski powiat (Sęsbork dziś Mrągowo) 24 – 6 Siarcza Łąka, Siarcza, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Siarki, błędnie Szarki, pow. ostrołęcki 27 – 50 Sicz, Rosja 27 – 380 Siecień, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 73, 111 Sieczcza zob. Parysów Sieczychy, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45 Siedlce, dawniej Nowe Siedlce 26 – VII, 9, 24, 27, 30, 38, 54, 69, 82, 90, 95, 152, 161, 228, 232, 251, 259, 264, 276, 283, 292, 293, 299, 307, 326, 328, 336, 338, 343, 351, 28 – 26, 41 – XXV, XXIX, XXX, XXXII, LIX, 414, 424, 429, 430, 444, 449, 465, 467, 482, 514, 521, 522, 532, 551, 553, 42 – 331, 377, 409, 603, 611, 620, 642, 774, 776, 80/I – X, XXXV, XXXVIII, LX, LXVIII, 80/II – 211, 290, 304, 310 siedlecka gubernia 26 – 8, 11, 27 – 108, 41 – 413, 42 – 786, 790, 80/I – XX, XXXIII, LVIII, 80/II – 211 siedlecki obwód 26 – 8 siedlecki powiat 41 – XVI, XXXIII, 413, 42 – 642 Siedleckie 26 – 8, 28 – 163, 41 – 413, 80/I – XIII, XIV, Siedliczne, pole 42 – 645 �94 Siedliska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Siedliszowice, pow. Dąbrowa 42 – 774, 80/II – 409, 80/III – 29 Siekierki, pow. Warszawa 25 – 2, 42, 60, 42 – 636, 80/II – 110 Sielce zob. Krasnosielc Sielec, pow. Prużana 28 – 344 Sieluń, pow. Maków 24 – 4, 27 – 26, 42 – 776, 80/II – 334, 80/III – 31 Sieluńskie 24 – 321 siemiatycki powiat 42 – 629 Siemiatycze, błędnie Sieniatycze, pow. Bielsk 28 – 9, 36, 333, 356, 41 – XIX, 42 – ryc. po s. 240, 785, 80/I – LVI, LVII Siemień, pow. Łomża 28 – 324 Siemnocha, pow. Ostrołęka 27 – 28 Sieniatycze zob. Siemiatycze Siennica, dawniej Janowo, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 75, 215, 225, 247, 262, 274, 307, 314, 321, 331, 334, 341, 27 – 238, 41 – 559, 80/I – 167, 80/ II – 211 Sienniczka, dopływ Świdra 26 – 4, 7 Sieno zob. Sejny Sieradz 26 – 3, 41 – XXVI, 80/I – XXXVI, XLII Sieradzkie 41 – 179, 206, 301, 464, 42 – 49, 254, 80/I – 163, 165, 80/ II – 183 Sieraków, obręb leśny 24 – 20 Sierakówek, Sierakówek Mały, pow. Gostynin 41 – 159, 167, 173, 180, 193, 196, 200, 204, 205, 208, 211, 213–215, 224, 228, 229, 239, 247–249, 272, 273, 284, 296, 320, 321, 329, 331, 334, 335, 337, 339, 345–347, 351, 385, 80/I – XVIII, XX, XXIV, XLI, LXXV, 141, 223 nlb., 80/II – 100, 154, 157, 169, 172, 186 Sierawy, pow. Słuck? 28 – 235 Sierpc 24 – 3, 27 – 20, 39, 273, 282, 295, 306, 325, 41 – 80, 121, 42 – 97, 122, 129, 135, 137, 138, 776, 80/I – XXXI, 95, 80/II – 332, 333, 80/III – 31 sierpecki powiat zob. sierpski powiat Sierpienica, dopływ Skrwy 27 – 20 sierpski powiat = sierpecki powiat 27 – 3, 371 Siersko = Czersk, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Siestrzanki zob. Siostrzanki Sikory, Sikorki, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 23, 183 Sikorz zob. Ściborz Siostrzanki = Siestrzanki, pow. Kolno 28 – 75 Sitnica, jezioro 27 – 4 Sitno = Sitne, pow. Radzymin 26 – 213 Sitno, pow. Pułtusk 27 – 292 Siwiki, pow. Kolno 27 – 59 Skaryszew, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Skępe, Skąpe, Skempe, pow. Lipno 27 – 5, 6, 375, 41 – LV, LX, 4–6, 9, 16, 72, 80, 101, 121, 124, 143, 42 – 758, 775, 80/I – XXVII, XXXI Skępska Puszcza, puszcza 41 – 5 Skiblów = Skieblewo, pow. Augustów 28 – 14 Skidel, pow. Grodno 28 – 358 Skieblewo zob. Skiblów Skierniewice 24 – 3, 31, 150, 206, 271, 294, 25 – IV, 10, 17, 18, 29, 57, 65, 68, 139, 163, 194, 218, 225, 231–235, 241, 250, 251, 41 – XVI, 196, 364, 42 – 643, 754, 80/I – 36, 122, 80/II – 15, 80, 101, 182, 183, 196, 80/III – 6 Skierniewka, dopływ Bzury 24 – 31 Skolatowo = Skołatowo, pow. Płońsk 27 – 324 Skórzec zob. Skurzec �95 Skroda Ruda zob. Ruda Skroda Skrwa, lewy dopływ Wisły 24 – 33 Skrwa, prawy dopływ Wisły 41 – 9 Skrwa zob. Raciążnica i Szkwa Skrwilno, pow. Rypin 41 – LVI, LXIV, 9, 54, 86, 91 Skudzawy, pow. Rypin 41 – 9 Skuły, pow. Błonie 25 – 212 Skurzec, Skórzec, pow. Siedlce 26 – 152, 292, 328 Skwa = Szkwa, pow. Ostrołęka 27 – 50 Sleszyn, pow. Kutno 25 – 101 Skwańska Puszcza, Skwańskie Lasy, puszcza 27 – 49, 96, 203, 385 Sliżany zob. Ślężany Sławogóra, pow. Mława 27 – 23 Słomczyn, pow. Warszawa 24 – 107, 25 – 11, 12, 90, 110, 178, 80/I – 144, 80/II – 77, 111 Słomianka, pow. Białystok 28 – 329 Słonawy, pow. Rypin 27 – 35 Słonim 28 – 148, 42 – 202, 773 słonimski powiat 28 – 344 Słopsk, Słópsk, Słupsk, pow. Radzymin 26 – 127, 128, 130, 132, 135, 136, 260, 310, 333, 365, 41 – 455, 460, 80/I – 19, 179, 80/II – 234, 281, 311, 367, 372 Słopska Wólka zob. Wólka Słupska Słoszewy, Słoszewo, dawna wieś, dziś część Szreńska, pow. Mława 27 – 20 Słowiańszczyzna 24 – 25, 346, 41 – VII, 42 – 354, 366, 367, 756, 579, 80/III – 11 Słubice, pow. Gostynin 24 – 34 Słuck 28 – 235 Słucz, dopływ Horynia 28 – 17 Słucza zob. Kubrzenica Słupno, pow. Płock 42 – 115 Słupno, pow. Radzymin 26 – 255 Słupsk zob. Słópsk Słupska Wólka zob. Wólka Słupska Służew, pow. Warszawa 24 – 18, ryc. po s. 34, 50, 222, 227, 25 – 7, 20, 23, 59, 77, 138, 144, 170, 172, 175, 248, 41 – 169, 260, 354, 42 – 377, 406, 409, 597, 648, 80/I – LXII, 80/II – 47, 49, 195 Służewiec, pow. Warszawa 25 – 144, 168, 173, 175 Służewo, pow. Nieszawa 24 – 8 Smolech, bagno 26 – 40 Smoleńsk, Rosja 24 – 120, 42 – 187 Smołodowo zob. Śniadowo Smoszewo, pow. Płońsk 27 – 17 Smuniew, pow. Sokołów 26 – 368 Sniadowo zob. Śniadowo Sniarowo = Śmiarowo, pow. Kolno 27 – 63 Sniedrony = Szwędrowy Most?, pow. Ostrołęka 27 – 50 Snycerzowa Jama, toń 28 – 332 Sobiekursk, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8 Sobień = Sobienie, pow. Garwolin 42 – 628 Sobieraje, pow. Rypin 27 – 35 Sobieszyn, pow. Garwolin 26 – 11 Sobików, pow. Grójec 24 – 23, 51, 204, 241, 249 Sobnie zob. Sabnie Sobolew, pow. Garwolin 26 – 68, 162, 219, 223, 246 Sobolew = Sobolewo, pow. Suwałki 28 – 58 Sobota, pow. Łowicz 24 – 33, 41 – 307, 349 Sobowo, pow. Lipno 41 – 132, 136, 141 Sobótka, Sobótska Góra, Mons Sabothus, dziś Ślęza, góra 24 – 344, 28 – 93 Sobótka, Zobten, pow. Świdnica 24 – 344 Sochaczew 24 – 4, 7, 29, 206, 273, 25 – 6, 15, 24, 78, 103, 116, 118, �96 126, 130, 187–194, 244, 266, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, LII–LV, LVII, LVIII, LX, LXIII, 241, 341, 354, 374, 391, 396, 42 – 348, 543, 571, 649, 650, 759, 80/I – 117, 144, 195 nlb., 201, 80/II – 14, 15, 59, 191, 80/III – 11 sochaczewska ziemia 24 – 4, 5, 80/I – XIV sochaczewski powiat 41 – XXXIII, LXVI, 80/I – XXIII, XLII Sochaczewskie 41 – XV, 80/I – XIII, XX, XXIII Sochocin, Sąchocin, pow. Płońsk 24 – 4, 27 – 18, 133, 299, 329, 338, 80/I – 129 Sokal 24 – 25 Sokola Skała, skała 42 – 366 sokolski powiat zob. sokólski powiat Sokołda, dopływ Supraśli 28 – 12 Sokołowo, pow. Rypin 27 – 34 sokołowski powiat 41 – XVI, 413 Sokołów, Sokołów Podlaski 26 – 9, 24, 27, 29, 30, 50, 161, 193, 194, 345, 355, 364, 41 – 495, 42 – 411, 80/II – 211, 214, 319 Sokoły, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 42 – 639 sokólski powiat, sokolski powiat 28 – 344, 345 Sokół, pow. Garwolin 26 – 56, 57, 63, 68, 162, 163, 165, 166, 169, 205, 207, 219, 223, 231, 246, 291, 41 – 425, 490, 559, 80/I – XXII, XXXIX, 7 nlb., 8, 20, 30, 31, 79, 114, 126, 130, 145, 80/II – 216– 220, 254, 258, 260, 264, 266, 268, 273, 285, 292, 295 Sokółka, pow. Sejny 28 – 12, 154, 320, 345, 42 – 243 Sokule, pow. Błonie 25 – 201–203, 41 – 186, 218, 246, 311, 313, 319, 330, 332, 338, 348, 360, 363, 369, 378, 398, 402, 409, 80/II – 54, 56–58, 78, 148, 151–154, 158– 162, 184, 187 Sokule, pow. Mińsk Mazowiecki 25 – 252 Solec, pow. Gostynin 41 – 167, 205 Solec, część Warszawy 24 – 9, 12, 14, 17 Solecka Kępa zob. Saska Kępa Solipsy, pow. Warszawa 25 – 23, 168, 171, 174 Solistówki = Solistówka, pow. Augustów 28 – 13 Solniki, ? pow. Bielsk 80/II – 93 Sona, dopływ Wkry 24 – 4, 27 – 24 Sońsko = Sońsk, pow. Ciechanów 27 – 21, 80/II – 333 Sopoćkinie, pow. Augustów 28 – 14, 34, 39, 62, 123, 230, 232, 266, 319 Sosnówka, pow. Augustów 28 – 13 Sośnia, pow. Szczuczyn 28 – 8 Sójki, pow. Kutno 24 – 210, 242, 41 – XVI, 364, 42 – 137, 80/I – XX, Spandau (dzielnica Berlina), Niemcy 24 – 47 Spisz 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Sproch, austeria 25 – 299 Srebrna, dopływ Mieni 26 – 4, 6 Stabo, jezioro 28 –17 Stalmierz, pow. Rypin 41 – 5, 8 Stare Miasto, część Warszawy 24 – 9 Stanin, pow. Łuków 26 – 31, 41 – XXVIII, ryc. przed s. 225, 42 – 313, 329, 80/I – LXXVI stanisławowska ziemia 41 – 466, 499 stanisławowski obwód 26 – 4 stanisławowski powiat 41 – XXXIII Stanisławowskie 26 – 77, 41 – 414, 80/I – XIII, 33 Stanisławów, pow. Mariampol? 24 – 311 Stanisławów, niegdyś Cisek, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 28, �97 36, 46, 206, 208, 209, 229, 230, 252, 302, 309, 350, 41 – XVI, XXVIII, LII–LV, LVII–LIX, LXII, 420, 457, 42 – 463, 80/I – 167, 80/II – 211, 226, 234, 260, 261, 266 Stanisławów, pow. Warszawa 24 – 4 Stanówka, dopływ Bystrzycy 26 – 11 Stany Małe, pow. Siedlce 26 – 367 Stara Hańcza, pow. Suwałki 28 – 17 Stara Łomża, pow. Łomża 28 – 3, 4, 192, 323 Stara Rawa, pow. Rawa 24 – 31 Stara Warka, pow. Grójec 24 – 62 Stara Wieś, pow. Węgrów 26 – 363 Stare Kolno, wzgórze 27 – 30 Stare Pole, pole 26 – 40 Starorzeka, jezioro 41 – 413 Staroźreby, pow. Płock 27 – 348, 42 – ryc. po s. 192 Stary Rypin = Starorypin, pow. Rypin 41 – 7 Starzyce, pow. Brzeziny 24 – 295, 297, 80/II – 62 Staw, lasek 42 – 645 Stawik, łąka 42 – 645 Stawiski, Stawiska, pow. Kolno 28 – 7, 245, 253, 257, 268, 285, 290, 42 – 231, 243, 306, 80/II – 448 Stawy? 80/I – LIII, 70, 71, 72, 73, 84, 105 Steklin, pow. Lipno 41 – 9, 62, 80, 139 Stelmachowo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 107 Stempów = Stępów, pow. Gostynin 41 – 176, 229 Sterdyń, Sterdynia, pow. Sokołów 26 – 9, 30, 50, 91, 193, 194, 345, 364, 41 – XVI, 515, 80/I – XVIII, XXVIII, 80/II – 211, 319 Sterdyńska Puszcza, puszcza 26 – 363 Stężyca, pow. Garwolin 26 – VII, 14, 31, 56, 64, 68, 81, 87, 207, 220, 224, 260, 314, 324, 335, 337, 41 – XXVIII, L, LII, LIV, LV, LVII– LIX, LXV, 42 – 498, 648, 652, 80/I – LIX, LXVIII, 80/II – 212 stężycka ziemia 24 – 6, 26 – 11–13, 19, 20, 40, 80/I – XIV Stoczek, Stok, Poznańska Wola, Sebastyjanów, pow. Łuków 26 – 7, 12, 30, 57, 69, 139, 222, 228, 260, 262, 294, 300, 310, 324, 328, 340, 350, 41 – 489, 554, 555, 565, 566, 42 – 380, 80/I – 121, 80/II – 212, 261, 275, 298, 301, 309 Strachowo, pow. Płońsk? 24 – 8 Strachówka, pow. Radzymin 80/I – XXI Straszniak, łąka 42 – 645 Struga = Czarna Struga?, dopływ Długiej 26 – 5 Struga, zamiast Buczynka, dopływ Bugu 26 – 9 Struga-Jagodna, dopływ Wisły 26 –8 Stryków, Strychów, pow. Brzeziny 24 – 33, 25 – 64, 161, 226, 227 Strzałki, pow. Ostrołęka 27 – 50 Strzygi, pow. Rypin 27 – 8, 375 Strzyże, pow. Pułtusk 27 – 25 Studzianka, jezioro 27 – 4 Studzianka, pow. Rypin 27 – 8, 375 Studzieniczna, Studziennicza, Studzienice, Studziennice, pow. Augustów 28 – 13, 279, 295, 80/ II – 400 Studzieniec, pow. Skierniewice 42 – 771 Studziennicze Jezioro, jezioro 28 – 13 Sucha Struga, dopływ Bzury 24 – 28 Sucha Struga, pow. Grójec 42 – 595 Suchowola, pow. Sokółka 28 – 12, 272, 345 Suchy Las, miejsce 24 – 303 �98 Suć, jezioro 41 – 413 Sudawia zob. Jaćwież Sulbiny, pow. Garwolin 26 – 288 Sulejów, pow. Radzymin 27 – 67, 42 – 1 Sułkowska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Sumin, pow. Lipno 41 – 85, 139 Supraśl, dopływ Narwi 28 – 6, 356 Supraśl, pow. Białystok 28 – 12 suraski powiat 28 – 10 Suraż, błędnie Surasz, pow. Białystok 28 – 11, 32, 47, 51, 65, 82, 96, 101, 127, 317, 331, 345, 356, 357, 41 – XIX, LII, 42 – 274, 275 Surowe, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 97, 42 – 641 Surpile = Szurpiły, pow. Suwałki 28 – 340 Sutra, pow. Sejny 28 – 15, 335 Suszewo, pow. Lipno 41 – 10 suwalska gubernia 28 – 13 Suwalskie, Suwalszczyzna 41 – XVII, XLV, 42 – 602, 789, 80/I – XV, XXXV, XLIX, LI Suwałki 28 – VIII, 16, 21, 26, 27, 29, 33, 34, 38, 44, 49, 53, 54, 57, 65, 78, 79, 83, 114, 115, 163, 212, 240, 241, 246–249, 266, 267, 269, 274, 275, 277, 281, 282, 288, 304, 313, 316–318, 321, 340, 41 – X, XI, XV, XIX, XX, XXVIII, XL, LII, LIII, LV, LVI, LIX, LXI–LXV, LXVII, 42 – 185, 186, 196, 204, 205, 208, ryc. po s. 208, 211, 214, 218–222, 224, 226–230, 235, 240, 265, 278, 281–283, 292, 294–300, 302, 303, 305–309, 317, 323, 324, 326, 331, 332, 344, 347, 350, 355, 385, 391, 393, 413, 552, 555, 563, 574, 600, ryc. po s. 608, 610, 611, 614, 651, 652, 771–772, 80/I – VIII, X, XV, XVI, XVIII, XXVIII, XXXV, XLVI, XLVIII, LI, LX, LXI, LXX, LXXII, 93, 181, 200, 80/II – 404, 411, 412, 80/III – 26, 27, 36 Swisłocz zob. Świsłocz Syberia 80/I – XXVII Syjon, wzgórze w miejscowości Góra Kalwaria 24 – 22 Szablaki, pow. Kolno 42 – 638 Szadkowice = Sadkowice, pow. Rawa 25 – 216 Szafarczyska, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Szafarnia, pow. Ostrołęka 27 – 50 Szafarnia, pow. Rypin 80/I – XXVI, Szafranki, pow. Kolno 42 – 638 Szamocin zob. Samocin Szarafin, las 42 – 645 Szarki zob. Siarki Szawle 28 – 11 Szczara, rzeka, dopływ Niemna 28 – 357, 42 – 202 Szczawin, pow. Gostynin 41 – 207, 374 Szczebra, pow. Augustów 28 – 13, 15, 218 Szczepankowo, Szczepanków, pow. Łomża 27 – 57, 28 – 4, 189, 190, 193, 245, 264, 228, 80/II – 287, 362, 409, 414, 416, 417, 427, 428, 432, 433, 436, 446, 448, 449 Szczuczyn, Szczuczyn Mazowiecki, Szczucin, Stutinum, niegdyś Szczuki 24 – 5, 27 – 54, 388, 28 – 5, 7, 85, 278, 296, 303, 42 – 2, 231, 80/II – 448 Szczuczyn Litewski, pow. Lida 28 –7 Szczuki zob. Szczuczyn Szczutowo, pow. Rypin 27 – 9 Szczytno, pustkowie 26 – 6 Szczytno, Ortelsburg 27 – 49, 96, 384, 390 szczytnowski powiat, szczytnicki powiat 24 – 6, 27 – 49, 96, 42 – 643 �99 Szelągówka = Szelęgówka, pow. Białystok 28 – 329 Szelków, pow. Maków 27 – 142, 185, 187, 262, 265, 279, 42 – 26 Szelment, jezioro 42 – 193, 195 Szeroka, łąka 42 – 645 Szerze, pole 42 – 645 Szeszupa, dopływ Niemna 42 – 197, 198 Szkocja 24 – 312, 327, 328, 336, 337, 28 – 351, 42 – 368, 778, 80/II – 457 Szkwa, Skwa, błędnie Skrwa, dopływ Narwi 27 – 29, 49, 57, 96, 97, 107, 203, 384, 28 – 21 Szkwa, pow. Ostrołęka 42 – 641 Szląsk zob. Śląsk Szopy, pow. Warszawa 25 – 59, 77, 170 Szpetal, pow. Lipno 41 – 9, 45 Szrem = Śrem 26 – 3 Szreniawa, dopływ Wisły 28 – 22 Szreńsk, Szreńsko, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19, 20, 152, 160, 163, 253, 316, 359, 380, 42 – 758, 777, 779, 80/II – 332, 80/III – 10 szreński powiat 27 – 3, 371 Sztabin, pow. Augustów 28 – 13, 272 Szumowo = Szumowo Góra, pow. Łomża 28 – 5 Szur, pow. Łomża 28 – 323 Szurpiły zob. Surpile Szwajcaria 24 – 77, 341, 26 – 77 Szwajcaria, pow. Suwałki 28 – 16 Szwajcarska Dolina, ogród w dawnej Warszawie 80/I – 12 Szwecja 27 – 387, 41 – LXVII, 42 – 481, 756 Szwedzka Góra, wzgórze 27 – 28, 29 Szwelice, pow. Maków 27 – 189, 193, 272 Szwędrowy Most zob. Sniedrony Szydłowiec, pow. Końskie 26 – 32 Szydłowiec, przedmieście Brzezin 24 – 33 Szymanowska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Szymanów, pow. Sochaczew 24 – 29, 41 – 311 Szypliszki, pow. Suwałki 28 – 26, 223, 42 – 204 Ściborz = Sikorz, pow. Płock 27 – 20, 42 – 783 Śląsk, Szląsk, Schleisien 24 – 202, 311, 314, 315, 338, 344, 345, 27 – 36, 28 – 93, 152, 41 – XVI, XVIII, LXIII, 42 – 772, 774, 781, 788, 80/I – XXXVI, 80/II – 43, 80/III – 28, 36 Śląsk Dolny 24 – 344 Śląsk Górny, Oberschlesien 41 – XLVI, 42 – 791 Ślepowrony, pow. Płońsk? 24 – 8 Śleszyn, pow. Kutno 41 – 212 Ślężany, Sliżany, pow. Radzymin 26 – 4, 210, 257, 301, 365, 41 – XVI, XXVIII, L, LII–LXI, LXIII– LXVII, 42 – 441, 472, 493, 523, 536, 547, 652, 80/II – 210, 227, 273, 280 Ślina, dopływ Narwi 28 – 92, 329 Ślup? 27 – 373 Śmiarowo zob. Sniarowo Śniadowo, Śniadów, Sniadowo, dawniej Smołodowo, pow. Łomża 27 – 331, 28 – 4, 5, 51, 124, 144, 150, 189, 191, 263, 264, 331, 42 – 308, 371, 80/I – 133 Średnica, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Śrem zob. Szrem Świder, dopływ Wisły 26 – 4, 7, 8, 12, 24, 42 – 773, 80/II – 211 Świdnica 24 – 344 Świdwiborek, Swidniborsk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 �100 Świedzki Borek, miejsce 27 – 389 Świerk, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Świerk, Strachocin, folwark 42 – 645 Świerkówka, łąka 42 – 645 Święcice, pow. Płock 27 – 94 Święta Lipka, pow. Rastembork (Kętrzyn) 42 – 576 Święte, jezioro 28 – 14 Święte Jeziory = Świętojeziory, pow. Sejny 28 – 14, 335, 80/II – 401 Święte Krzyże zob. Krzyże Boruńskie Świętojańska Góra zob. Gnojowa Góra Świętojeziory zob. Święte Jeziory Świnia, pow. Kolno 42 – 638 Świsłocz, pow. Grodno 28 – 11, 98, 277, 41 – XX Świsłocz, Swisłocz, dopływ Niemna 28 – 11 Tabęc = Tabądź, pow. Łomża 28 – 5 Tamka, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Tarchomin, pow. Warszawa 24 – 17, 25 – 159, 26 – 3, 54, 243, 313 Tarchomiński Las, las 26 – 3 Tarchówek = Targówek, pow. Warszawa 26 – 3 Tarczanka, dopływ Jeziorny 24 – 27 Tarczyn, pow. Grójec 24 – 4, 27, 25 – 1, 16, 18, 21, 33, 35, 42, 48, 71, 84, 86, 96, 131, 155, 156, 180, 41 – 309, 342, 42 – 637, 758, 80/I – 144, 182, 80/II –13, 115, 80/ III – 10 Targoń = Targonie, pow. Łomża 28 – 23 Targowa Wola zob. Kobyłka Targówek zob. Tarchówek Tarnobrzeg 41 – LXVI Tarnogóra, pow. Krasnystaw 42 – 647, 648, 650, 651 Tarnowo zob.Toruń Tarnów 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Tarnów, bł. Tarnawa pow. Chełm 80/I – XXXIII, LVIII, LXVIII Tarnów, Tarnówek, pow. Garwolin 24 – 62, 26 – 14 Tarnówka, pow. Koło 80/II – 59 Tartak, pow. Kolno 42 – 639 Tatary, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66, 42 – 641 Tatry, góry 42 – 368, 760 Teolin, pow. Augustów 28 – 14 Teremiska = Teremiski, pow. Prużana 42 – 201 Thorn zob. Toruń Thüringen Land = Turyngia, Niemcy 42 – 754 Tłuchowo, pow. Lipno 27 – 5 Tłuste, pow. Błonie 80/I – 41, 82, 187, 80/II – 139 Tłuszcz, pow. Radzymin 26 – 88 Todźca = Todzia, pow. Ostrołęka 27 – 50 Tomaszewo, pow. Lipno 41 – 10 Tomaszowice, bł. Tomaszów, pow. Kraków 80/II – 211nlb., 80/II – 222 Tomaszów, pow. Brzeziny 24 – 32, 25 – 120, 41 – 193 Toruń, Toroń, Tarnowo, Thorn, Turn, Turno 24 – 254, 316, 25 – 18, 19, 21, 195, 237, 26 – 127, 166, 185, 246, 249, 252, 27 – 209, 225, 239, 258, 275, 287, 311, 387, 28 – 24, 109, 245, 295, 298, 41 – 4, 9, 29, 117, 122, 182, 42 – 2, 20, 80/I – XXVI, XXVII, 43, 51, 80/ II – 365, 427 toruński powiat 80/I – XXV, Trakt Zatykocki zob. Zatykocki Trakt Trąbin, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 81 �101 Trąbińskie Jezioro zob. Trombińskie Jezioro Trąbki, pow. Garwolin 26 – 7, 42 – 778, 80/II – 211, 80/III – 33 Trempiny, pow. Kalwaria 42 – 201 Trenczyn, Słowacja 25 – 279 Tretki, pow. Kutno 24 – 209, 290, 291, 25 – 44, 69, 240, 41 – XV, XVI, 164, 173, 174, 188, 200, 204, 229, 265, 312, 314, 315, 319, 323, 326, 328, 331, 332, 340, 361, 362, 367, 371, 373, 379, 391–394, 398, 401, 403, 406, 408–412, 42 – 348, 80/I – XVII, XVIII, XX, XXX, XLI, LXXVIII, 40, 50, 51, 55, 76, 92, 110, 146, 197 nlb., 198, 80/ II – 59, 78, 93, 94, 103, 126, 146, 174, 179 trockie województwo 28 – 8, 11–14, 61, 144, 41 – XVII, 80/II – 325 Trojanów = Trojany, pow. Radzymin 26 – 366 Trojanów, pow. Sochaczew 25 – 188, 193, 194 Trombińskie Jezioro = Trąbińskie Jezioro, jezioro 27 – 4 Trondheim, Norwegia 41 – XXVIII, 42 – 757 Troszyn, pow. Ostrołęka 27 – 194 Trutowo, pow. Lipno 27 – 7 Trzciane, Trzciana, Trzciany, pow. Suwałki 28 – 12, 114, 316, 80/I – LI, 80/II – 442 Trzcianka, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3 nlb. Trzcińskie, pow. Kolno 27 – 59, 42 –4 Trzebunie = Trzebuń, pow. Płock 27 – 13, 80/II – 329 Tuchowicz, Tuchowiec, Tuchowic, pow. Łuków 26 – 31, 45, 74, 169, 181, 331, 41 – XXVIII, ryc. przed s. 209, ryc. przed s. 225, 42 – 313, 329, 80/I – XX, XXXIII, LVII, LVIII, LXVIII, LXIX, LXXVI, 80/ II – 214, 259 Tuczno = Tuczna, dopływ Pisi 24 – 28 Tuł, pow. Radzymin 26 – 363 Tupadły, pow. Lipno 41 – 99 Tupadły, pow. Płock 27 – 13 Tur zob. Wisztyniec Turcja 28 – 330, 42 – 481 Turn, Turno zob. Toruń Turosz zob. Turośl, dopływ Pisy Turośl, obręb leśny 27 – 389 Turośl, Turosz, dopływ Pisy 27 – 30, 66, 389 Turośl, pow. Kolno 27 – 30, 60, 241, 41 – XXXV, 42 – 131 Turów, pow. Radzyń 42 – 795 Tursk, pow. Pleszew 27 – 374 Turyngia 24 – 306, 344 Turza Wielka, pow. Mława 27 – 19, 372 Turzyn, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 25, 80/II – 334 Tusk zob. Pułtusk Tykocin, pow. Wysokie Mazowieckie 27 – 53, 71, 28 – IX, X, 5, 6, 22, 23, 25, 26, 35, 37, 47, 51, 54, 59, 65, 74, 75, 80, 82, 88, 89, 92, 101, 107, 124, 125, 127, 135, 138, 172, 176, 179, 241, 295, 301, 303, 306, 308, 310, 311, 320, 327–333, 348, 349, 369, 41 – X, XIX, XXI, XXV, XXX, XL, 42 – 201, ryc. przed s. 241, 244, 253, 255, 260, 262, 267, 270, 276, 304, 760, 80/I – VIII, X, XXXV, XXXIX, LXI, LXIV, LXX, LXXII, 100, 80/II – 400, 406–408, 423, 455, 80/III – 12 tykocińska ziemia 42 – 587 tykociński okręg 42 – 788 tykociński powiat 28 – 6, 10 Tykociński Trakt, Tykocki Trakt, droga 28 – 327 �102 Tykocińskie 28 – 87, 126, 130–133, 136, 167, 168, 174, 41 – X Tykocki Trakt zob. Tykociński Trakt tykocińskie starostwo 28 – 369 Tynek? 42 – 639 Tyrol 24 – 341 Tyśmienica, dopływ Wieprza 26 – 11, 42 – 773 Uchoł, puszcza 42 – 187 Udrzyn, pow. Ostrołęka 27 – 27, 280 Ugierka, rzeka, por. Węgierka? 27 – 203 Ugość = Ugoszcz, dopływ Bugu 26 –8 Uhor, puszcza 28 – 339 Ujazd, pow. Brzeziny 24 – 32, 25 – 5, 56, 65, 111, 147, 225, 227–229, 231, 80/II – 62 Ujazdów, Jazdów, dzielnica Warszawy 24 – 4, 9, 12 Ukraina 24 – 47, 83, 345, 27 – 66, 380, 28 – 112, 223, 235, 253, 347, 42 – 125, 367, 764, 80/I – 10, 80/ II – 457, 80/III – 16 Uleś, las 42 – 645 Unierzyrz, Umierzysz, dziś Unierzyż, pow. Mława 27 – 249, 336, 42 – 19, 73, 142, 149, 158, 169, 80/II – 352 Umin, dzis Humin, pow. Łowicz 25 – 204 Unieck, pow. Sierpc 27 – 309 Upłot, jezioro 41 – 413 Urdy? 28 – 235 Ursynów, dawniej Roskosz, pow. Warszawa 24 – 18 Urzecze, część Mazowsza nad Wisłą 25 – 41, 94, 104, 149, 153, 185, 26 – 24, 42 – 645, 80/II – 114 Utrata, dopływ Bzury 24 – 27 Utrata, pow. Błonie 24 – 27 Uzgierka?, błędnie Uzgierska, rzeka 42 – 1 Vissogrodum zob. Wyszogród Vistula zob. Wisła Wach, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53 Wadowice 80/I – XXXVI Waliszew, pow. Gostynin 41 – 168, 80/I – 54 Walne, pow. Augustów 42 – 196 Wałkowe zob. Wołkowe Wanacja, Wenecja, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 639 Wańtuchy, pow. Sokołów 26 – 367 Warka, Worka, pow. Grójec 24 – 4, 11, 24, 53, 180, 253, 319, 25 – 1, 6, 16, 51, 64, 79, 96, 127, 153, 168, 179, 180, 184, 299, 26 – 227, 41 – XXIX, 154, 158, 236, 402, 42 – 384, 650, 652, 80/I – 166, 80/II – 13, 40, 56, 142 Warka Stara zob. Stara Warka Warkowicze zob. Workowicze Warmia 27 – 98, 375, 28 – 84 Warmiak, pow. Kolno 27 – 59, 91, 42 – 639 Warna, Bułgaria 24 – 326 Warniszki = Warwiszki, pow. Augustów 28 – 14 Warszawa, Warsawa, Warszawka, Warsęga, Warsięga, Warschau, Warsiawa, 24 – V–VII nlb., 3–4, 7–11, 13, 15, 16, ryc. po s. 16, 17–20, 31, ryc. po s. 34, 39, 40-42, 44, 49, 52, 56– 58, 64–65, 69, 71, 72, 74–78, 82, 85, 93, 96, 99, 102, 117, 125, 129, 132, 133, 139, 157, 159, 160, 162, 165, 166, 168, 170–178, 189, 197, 211, 294, 301–306, 308, 312, 317, 323, 326, 336, 344, 25 – I, II, 2, 3–5, 7, 11, 12, 20, 22, 23, 25, 27, 28, 30–32, 41, 42, 52, 54, 56, 59, 60, 70–72, �103 75–77, 79, 81, 83, 85, 87–90, 92, 94, 98–100, 102, 104, 105, 108, 110, 111, 113, 115, 119–127, 129, 133, 134, 137–140, 142–146, 148, 151, 158, 161, 167–172, 185, 186, 210, 216, 237, 245–249, 253–255, 257–264, 266, 269, 270, 272–274, 278, 282, 283, 286, 293, 299, 26 – 3, 13, 52, 53, 83, 96, 100, 108, 127, 164, 166, 185, 194, 198, 202, 218, 225, 242, 246, 252, 263, 276, 282, 283, 296, 306, 349, 356, 358, 360, 27 – 30, 40, 47, 52, 54–56, 58, 76, 86, 129–131, 133, 134, 224, 239, 247, 275, 281, 325, 341, 342, 383, 384, 390, 394, 395, 28 – 24, 221, 236, 270, 275, 277, 299, 307, 325, 41 – VI, VIII, XI, XII, XIV, XVI, XIX, XXIII, XXV, XXVII–XXIX, XXXVI, XXXVII, XL, XLII, LII– LX, LXV–LXVII, ryc. przed s. 33, 117, 153, 154–156, 187, 188, 194, 198, 203, 208, ryc. po s. 208, 211, 216, 218, 219, 225, 231, 236, 246, 249, 251, 253–255, 257, 258, 260–263, 266, 274, 275, 278, 279, 281–284, 288, 289, 293, 297–300, 302, 303, 305, 306, 309, 312, 314, 316–318, 321, 327–331, 333, 336, 343, 345, 354, 361, 363, 367, 369, 373, 377, 380–382, 384, 388, 399, 400, 405, 410, 432, 438, 458, 462, 486, 487, 493, 42 – 61, 72, 81, 118, 133, 206, 231, 290, 319–322, 325, 330–332, 334, 337, 339–342, 345, 348, 350, 352, 355, 363, 373, 377, 381, 385, 386, 393, 400, 401, 405, 409, 411, 453, 481, 495, 496, ryc. po s. 496, 504, 566, 588, 593, 598, 609, 612, 613, 624, 625, 627–629, 645–651, 753, 754, 757, 760–762, 765, 766, 771, 773–783, 784, 789, 790, 795, 80/I – v nlb., VI, VII, VIII, IX, XVII, XX, XXI, XXIII, XXV, XXVI, XXX, XXXII, XXXIV, XXXV, XXXVI, XXXIX, XLIV, XLV, XLVI, L, LI, LV, LVI, LX, LXII, LXVI, LXIX, LXXI, LXXVII, LXXX, 5 nlb., 6, 12, 18, 54, 83, 113, 121, 147, 154, 159, 183, 184, 188, 189 nlb., 190, 191, 193, 197 nlb., 206, 207, 208, 213, 213, 214, 215, 217, 218, 219, 220, 224, 225, 226, 229, 233, 235, 80/ II – 5–11, 14, 16, 19–22, 31, 34– 37, 39, 46, 63, 64, 66, 68, 70, 75, 77, 85, 89, 94, 95, 99, 110, 111, 117, 118119, 120, 124, 125, 129, 131, 133, 138, 139, 145, 192, 193, 194, 195, 199, 202, 210, 219, 288, 323, 325, 329, 357, 365, 391, 393, 396, 437, 460, 80/III – 9, 13, 14, 19, 20, 25, 27–32, 34, 35, 37, 38 warszawska gubernia 24 – 5, 211, 311, 26 – 4, 80/II – 13, 21, 80/ III – 10, 25 warszawska ziemia 24 – 4, 5, 26 – 4, 80/I – XIV, warszawski powiat 25 – 3, 26 – 3, 41 – XVI, 415, 80/I – XLII, 80/ II – 13, 21, 80/III – 10, 25 Warszawskie 42 – 651, 80/I – XIII, XX, XXIII, warszawskie województwo 42 – 792 Warszawice, Warszewice, Warszowice, pow. Garwolin 24 – 8, 302, 26 – 13 Warta, dopływ Odry 28 – 141, 377 Warwiszki zob. Warniszki Waserale = Wasaraby, pow. Augustów 28 – 14 Wasilków, pow. Sokółka 28 – 12, 345 Waszki, pow. Kolno 27 – 30, 42 – 639 Waśki, pow. Bielsk 28 – 359 Wawer, pow. Warszawa, dziś dzielnica Warszawy 80/I – XXII, �104 Wawrzyszew, pow. Warszawa 25 – 142 Wądołek? 27 – 150 Wądoły, bagno 26 – 40 Wądół, jezioro 41 – 413 Wągrodno, pow. Grójec 24 – 51 Wąsewo, Wąsew, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 115, 126, 188, 189, 256, 273, 304, 307, 312, 334, 42 – 150, 80/I – XXI, 80/II – 375 Wąsosz, pow. Szczuczyn 24 – 5, V – 7, 237, 278, 296, 80/II – 400 Weilburg zob. Wielkobórz Weixel zob. Wisła Wejda, pow. Kolno 42 – 639 Welbląg zob. Elbląg Wełtawa zob. Mołdawa Wenecja zob. Wanacja Wenecja, Włochy 24 – 122 Werch = Wach, pow. Ostrołęka 42 – 641 Werki, pow. Wilno 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Westfalia 24 – 340 Węgierka, Węgra, dopływ Orzyca (zob. też Ugierka) 27 – 21 Węgiersk, pow. Lipno 27 – 37 Węgierskie Jezioro zob. Wigry, jezioro Węglarnia, nieużytek 42 – 645 Węgobork, Augerburg, dziś Węgorzewo 42 – 364, 551, 754 węgoborski powiat 24 – 6 Węgorzewo zob. Węgobork Węgra zob. Węgierka węgrowski powiat 27 – 108, 41 – XVI, 415, 80/I – XXIX Węgrów 26 – 9, 10, 19, 29, 30, 36– 38, 46, 76, 150, 194, 241, 252, 283, 301, 311, 316, 328, 336, 352, 353, 357, 359, 366, 367, 41 – XXVIII, LII, LIV, LV, LVII–LIX, 416, 42 – 322, 375, 408, 463, 488, 765, 788, 80/II – 211 Węgry, Panonia 24 – 350, 25 – 271, 272, 27 – 5, 28 – 357, 358, 42 – 221, 376, 777 Wiązowna, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 263, 276, 313 Wieczwnia = Wieczfnia?, pow. Mława 27 – 19 wieczwnińska parafia 27 – 44 Wiedeń, Austria 24 – 13, 41 – 211, 42 – 77 Wiejsieje, jezioro 42 – 193 Wielączka = Wielącz? dopływ Bugu 26 – 8, 41 – 413 Wielątki = Wielądki, pow. Pułtusk 27 – 294 Wielbark zob. Wielkobórz Wielęcin, pow. Pułtusk 26 – 365 Wielgie, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 55 Wieliczna, pow. Węgrów 26 – 363 Wieliska wyspa 80/II – 212 Wielki Las, ostęp 28 – 15 Wielkie Księstwo Litewskie zob. Litewskie Wielkie Księstwo Wielkie Księstwo Poznańskie zob. Poznańskie Wielkie Księstwo Wielkie Łuki 24 – 317 Wielkobórz, Wzielborek, Wilbark, mylnie Weilburg zam. Wielburg = Wielbark, pow. Szczytno 27 – 73 Wielopole, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Wielkopolska 24 – 184, 317, 25 – III, IV, 236, 280, 27 – 387, 28 – 139, 141, 145, 162, 175, 179, 310, 343, 41 – LXIII, 108, 42 – 255, 601, 782, 80/I – XLI, 80/II – 40, 59 Wieluń 41 – XXVI, 42 – 761, 80/I – XXXVI, XLII, LV, 80/II – 40, 59 Wieprz, dopływ Wisły 26 – 11, 14, 15, 127, 350, 41 – XI, 42 – 773, 80/I – VIII, 80/II – 213 Wieruszów, pow. Wieluń 24 – 325 �105 Wierzbick, pow. Lipno 27 – 373, 42 – 784, 80/II – 394 Wierzbiszki, pow. Suwałki 28 – 223 Wierzbno, pow. Węgrów 26 – 11, 42 – 781, 80/II – 212, 80/III – 35 Wierzbowo, Wierzbowo Wielkie i Małe, pow. Łomża 28 – 4, 189, 80/II – 400 Wierzbołowo, pow. Wyłkowyszki 80/II – 403 Wierzbów? 26 – 76 Wierzchy, pow. Rawa 42 – 332 Wierznica, pow. Lipno 27 – 5, 41 –8 wigierska diecezja 28 – 16 wigierski powiat, Wigrischer Kreis 28 – 340 Wigry, dopływ Szeszupi 28 – 341 Wigry, Wigierskie Jezioro, Wygierskie Jezioro, błędnie Węgierskie, jezioro 28 – 16, 32, 34, 58, 339–342, 42 – 193, 194, 196, 332, 563, 600, 768, 80/I – XLIX, 80/ II – 455 Wigry, Wiry, wyspa 28 – 339 Wigry, Wygry, pow. Suwałki 28 – 246, 339–341 Wigry, pow. Wilno? 28 – 341 Wilanów, Willanów, Milanów, pow. Warszawa 24 – 4, 18, ryc. po s.34, 41, 49, 50, 59, 64, 122, 146, 220, 223, 226, 228, 25 – 11, 27, 48, 71, 75, 88–90, 92, 113, 120, 121, 142, 143, 146, 148, 175, 176, 245, 248, 263, 41 – XIV, XXXVI, 202, 222, 230, 293, 42 – 762, 770, 779, 780, 80/I – XVII, XVIII, XIX, LVIII, LXII, 80/I – 56, 121, 80/II – 11, 21, 44–46, 94, 110, 111, 124, 131, 133, 192, 195, 80/III – 12, 25, 30 Wilbark zob. Wielkobórz Wilcza Łapa, pow. Rypin 27 – 8 Wilczewiec, pow. Rypin? 27 – 35 Wilczewko, pow. Rypin 27 – 34 Wilczewo, pow. Rypin 27 – 34 Wilczogęby, pow. Węgrów 41 – 413 Wildno zob. Wilno Wilga, dopływ Wisły 26 – 11, 13 Wilga, pow. Garwolin 26 – 13, 80/ II – 212 Wilia, dopływ Niemna 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Wilkanowo, pow. Płock 27 – 15, 80/II – 330, 80/III – 16 Wilki? 41 – 250 Wilkomierz = Wiłkomierz 28 – 130 Wilkowyszki = Wyłkowyszki 80/ II – 403 willanowskie dobra 24 – 41 Wilno, Litwa 24 – 17, 325, 27 – 47, 28 – 12, 341, 41 – VI, 291, 486, 42 – 753, 80/I – L, 80/II – 414, 455, 80/III – 16 Wilno = Wildno, pow. Rypin 41 – 5 Wiłkomierskie 28 – 150 Wiłkomierz zob.Wilkomierz Wina zob. Wizna Wincenta, pow. Kolno 27 – 30, 60 Wincentów, Wincentowo, pow. Grojec 24 – 204, 241, 242, 264 Wingrany, pow. Suwałki 28 – 341 Winiary, pow. Płock 27 – 11 Wiry zob. Wigry wiska ziemia 42 – 1, 786, 788, 80/I – XIV, Wiskitki, pow. Błonie 24 – 4, 7, 28, 42, 64, 266, 271, 291, 292, 25 – 14, 41, 43, 47, 55, 135, 143, 162, 194–199, 201–203, 206, 250, 253, 27 – 40, 41 – LXV, 209, 253, 363, 380, 391, 395, 42 – 627, 649–651, 80/I – 6, 80/II – 54, 56, 57, 78, 93, 137, 156, 157, 161, 196 Wisła, Vistula, Weixel, rzeka 24 – 5, 6, 8–10, 12, 14, 15, 17, 18, 20–24, 29, 37, 39–41, 44, 46, 58, 62, 64, �106 68, 127, 132, 157, 160, 161, 168, 170–178, 185, 189, 306–309, 315, 316, 318, 322, 343–345, 25 – 43, 185, 237, 246, 273, 300, 26 – VII, IX, X, 3, 4, 8, 11, 14, 15, 24, 28, 83, 187, 256, 296, 332, 335, 350, 351, 364, 27 – VII, 3–7, 9–14, 16–18, 70, 85, 93, 133, 275–277, 284, 292, 371, 376–379, 394, 395, 28 – 127–129, 140, 141, 225, 306, 343, 353, 356, 377, 41 – XI, XV, XVI, XLII, LIII, LXIII, 3, 4, 9, 10, 61, 89, 153, 154, 460, 523, 42 – 2, 53, 70, 81, 92, 125, 199, 382, 388, 411, 489, 647, 759, 761, 764, 773, 788, 793, 80/I – VIII, IX, XIV, XXIII, LXVIII, 13, 61, 80/II – 12, 13, 17, 21, 103, 114, 210, 327, 329, 330, 365, 366, 80/III – 11, 16, 18, 25, 28 Wissa zob. Wyssa Wistruć = Wystruć, Insterburg 28 – 277, 358 Wiszegród zob. Wyszogród Wiszniew = Wiśniew, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 210, 80/II – 229, 240 Wiszniewiec = Wiszniów?, pow. Siedlce 42 – 643 Wisztyniec, jezioro 42 – 193, 195 Wisztyniec, Wisztitis, dawniej Tur, pow. Wiłkowyszki 28 – 337 Wiśniew zob. Wiszniew Wisztynieckie Jezioro, jezioro 28 – 337 Witoszyn, pow. Lipno 41 – 9 Witówka, dopływ Kostrzynia 26 – 4, 7 wizka ziemia 24 – 5, 6, 27 – 67, V – 3, 6, 7, 148, 150, 155, 168, 174, 182 Wizkie 28 – 142 Wizna, błędnie Wina, pow. Łomża 24 – 5, 27 – 11, 67, 28 – 3, 6, 7, 22, 35, 52, 98, 101, 195, 239, 241, 246, 258, 262, 269, 272, 285, 286, 292, 293, 304, 310, 313, 315, 319, 320, 42 – 215, 216, 238, 271, 287, 289, 621, 628, 646–652, 776, 779, 792, 80/II – 400, 80/III – 31 Wiżajny, jezioro 42 – 193 Wkra, w górnym biegu Działdówka (zob.), dopływ Narwi 27 – 3, 18–20, 372, 379, 28 – 21, 42 – 773 Właszczanów zob. Włoszczanów Włochy 24 – 76, 331, 346, 27 – 384, 28 – 325, 340, 42 – 363, 766 Włocławek (zob. też Wrocławek) 25 – 220, 41 – 3, 7, 9, 42 – 776, 80/I – 50 Włodki zob. Włotki Włosty Olszanka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 46, 63, 68, 100, 42 – 644 Włoszczanów, Właszczanów, dziś Łuszczanów, pow. Gostynin 25 – 240, 241 Włotki = Włodki, pow. Kolno 27 – 63 Włóki, pole 42 – 645 Wnory, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 93, 111 Wodynie, Wodyń, błędnie Wohyń, pow. Siedlce 26 – 7, 11, 90, 152, 240, 292, 80/II – 212, 275 Wojnowe, jezioro 41 – 413 Wojny Szuby, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 105 Wojski, pow. Białystok? 28 – 38 Wola? 24 – 8 Wola, pow. Lipno 41 – 9, 81 Wola, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 46 Wola Cygowska, pow. Radzymin 26 – 252, 317, 321, 80/I – XXIX, XXX, Wola Ducka, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 �107 Wola Karczewska, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 Wola Korabiewska = Wólka Korabiewska, pow. Skierniewice 24 – 28 Wola Okrzejska, pow. Łuków 42 – 792 Wola Pieczyska, pow. Grójec 24 – 27 Wola Rasztowska, zob. Rasztowska Wola Wolborka, dopływ Pilicy 24 – 32 Wolborz, dziś Wolbórz, pow. Piotrków 24 – 293, 25 – 5, 41 – LXIII, 171, 80/II – 62 Wolgast zob. Wologoszcz Wolencin, pow. Lipno 41 – 9 Wolica, błędnie Wolice, pow. Warszawa 25 – 32, 129, 139, 145, 169, 171 Wologoszcz = Wołogoszcz, Wolgast, Niemcy 24 – 25 Wołga, rzeka 42 – 204 Wołkowe, Wałkowe, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 91, 97 Wołkowysk 28 – 98, 41 – XX wołkowyski powiat 28 – 344 Wołkuny, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 51, 42 – 770, 80/ III – 25 Wołkusz, pow. Augustów 28 – 14 Wołochow, jezioro?, rzeka? 28 – 347 Wołogoszcz zob. Wologoszcz Wołomin 41 – ryc. po s. 304 wołomiński powiat 41 – LXVI, 42 – 643 Wołoszczyzna 27 – 66, 28 – 357, 42 – 339 Wołyń 24 – 48, 345, 27 – 376, 383, 28 – 139, 141, 235, 357, 359, 41 – XXVI, 42 – 208 wołyńska gubernia 28 – 86 wołyńskie województwo 42 – 339 Worka zob. Warka Workowicze = Warkowicze, pow. Słuck 28 – 235 Worów, pow. Grójec 25 – 32 Wójcin? 42 – 323 Wójty, pow. Radzymin 26 – 366 Wólka = Wólka Zerzyńska?, pow. Warszawa 25 – 177 Wólka Korabiewska zob. Wola Korabiewska Wólka Kozłowska, pow. Radzymin 80/II – 305 Wólka Mlądzka, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Wólka Słupska, Wólka Słopska, Wulka Słupsk, pow. Radzymin 26 – 128, 129, 133, 134, 136, 137, 310, 365, 41 – 419, 535, 557, 565, 566, 574, 575, 577, 80/I – 17, 80/ II – 234–237, 296, 311 Wrociszew, pow. Grójec 24 – 24, 25, 80/II – 13 Wrocław 24 – 8, 344 Wrocławek = Włocławek? 25 – 269 Wronowo, pow. Augustów 28 – 240 Wrotnów, pow. Węgrów 26 – 363 Wychodne, pow. Suwałki 28 – 115, 212, 215, 80/I – LI Wydmusy, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 42 – 642 Wygierskie Jezioro zob. Wigry, jezioro Wygry zob. Wigry Wykrot, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 388, 42 – 642 Wymyślin, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 6 Wyrozęby, pow. Sokołów 26 – 161 Wysoce, dziś Wysocze, pow. Ostrołęka 27 – 115, 273, 287, 312, 41 – XIX, XL, LIII, LIV, 42 – 43, 58, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXII, XLIV, 80/II – 352, 364, 375, 387 �108 Wysogoda zob. Fransdorf Wysogród zob. Wyszogród Wysoki Dwór zob. Wysokie Sejny Wysoki Ląd, pole 42 – 645 Wysokie Litewskie, pow. Brześć Litewski 28 – 10, 42 – 768 Wysokie Mazowieckie, Mazowieck 28 – 5, 46, 51, 63, 68, 95, 100, 131, 138, 142, 148–150, 168, 184, 191, 238, 271, 273, 42 – 225, 272, 643, 760, 80/I – LXXII, 80/ II –404 Wysokie Sejny, Wysoki Dwór, dwór obronny 28 – 15 wysokomazowiecki powiat 42 – 643 Wyssa = Wissa, dopływ Biebrzy 28 – 7, 325 Wystruć zob. Wistruć Wyszków, pow. Pułtusk 24 – 5, 26 – 64, 265, 344, 27 – 25, 45, 67, 73, 76, 84, 86, 115, 122, 140, 145, 147, 267, 269, 274, 291, 292, 294, 302, 318, 319, 323, 330, 351, 28 – 5, 325, 41 – XIV, XIX, XXVII, XXVIII, XXX, L–LXIII, LXV– LXVII, 42 – 16, 413, 417, 420, 428, 438, ryc. po s. 480, 621, 627, 775, 776, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXIV, LIII, LIV, LV, 3 nlb., 123, 80/II – 219, 235, 237–240, 281, 334, 80/III – 29, 31 wyszogrodzka ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 16, 70, 93, 372, 377, 42 – 758, 80/I – XIV, 80/II – 330, 331, 340, 395, 80/III – 10 Wyszogród, Wysogród, Wiszegród, Vissogrodum, pow. Płock 24 – 4, 68, 318, 25 – 236, 27 – 3, 5, 14– 16, 93, 127, 133, 134, 175, 244, 254, 327, 335, 344, 350, 356, 366, 376–378, 41 – XI, XVI, 225, 42 – 56, 63, 68, 129, 141, 144–146, 148, 167, 759, 772, 80/I – VIII, 80/II – 330, 379, 80/III – 11, 27 Wyśmierzyce, pow. Radom 24 – 25 Wzielborek zob. Wielkobórz Za Bagnem, miejsce 26 – 40 Za Sadem, pole 42 – 645 Zabiele, pow. Kolno 27 – 63, 42 – 639 Zabiele, pow. Łuków 26 – 328 Zabłudów, pow. Białystok 28 – 11 Zaborowo, pow. Augustów? 28 – 23 Zaborów, pow. Warszawa 25 – 198 Zaborów, pow. Gostynin 41 – 205 Zabrodzie, pow. Ostrołęka 27 – 28 Zabrodzie, pow. Radzymin 26 – 260, 284, 287 Zaduszniki, Zaduśniki, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 8 Zagajnica, puszcza 27 – 66 Zagrody = Zagroby?, pow. Warszawa 27 – 74 Zając, pow. Węgrów 26 – 367 Zakątkowski Klucz, dobra, pow. Białystok 28 – 329 Zaklasztorne = Zaklasztorne Budy, pow. Skierniewice 24 – 28 Zakliczewo, pow. Maków 27 – 185, 266, 42 – 20, 86, 80/II – 362 Zakret, pow. Wilno 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Zakroczym, Kroczym, pow. Płońsk 24 – 4, 25 – 40, 91, 93, 125, 243, 244, 27 – XI, 18, 123, 131, 247, 257, 267, 270, 300, 310, 324, 379, 380, 28 – 287, 41 – 302, 42 – 46, 133, 650, 763, 775, 80/II – 11, 112, 135, 190, 191, 326, 331, 80/III – 15, 30 zakroczymska ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 18, 23, 372, 80/I – XIV, zakroczymski dekanat 42 – 771, 80/ II – 331, 395, 80/III – 26 Zakrzewo (Kościelne), pow. Płock 27 – 14 Zalas, pow. Kolno 42 – 639 �109 Zalesie zob. Grzymały Zalesie, pow. Grójec 24 – 204 Zalesie, pow. Kolno 27 – 63 Zalesie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 642 Zalesie, Zalesisko, pow. Skierniewice 25 – 232, 233, 41 – 179, 183, 202, 206, 207, 213–215, 242, 348, 80/I – 51, 54, 67, 81, 94, 115, 116, 122, 163, 165, 80/II – 80, 101, 126, 146, 153–156, 160, 163–166, 168, 173, 175, 178, 179, 183, 184, 196, 197 Załubice, pow. Radzymin 26 – 107, 248, 281, 332, 341, 345, 41 – 477, 485, 569, 42 – 604, 80/II – 319 Załuże, pow. Maków 27 – 26 zambrowski powiat 27 – 65, 68 Zambrów, Zambrowo, pow. Łomża 24 – 5, 27 – 71, 281, 28 – 5, 25, 35, ryc. po s. 36, 46, 51, 52, 65, 73, 77, 78, 81, 91, 99, 123, 144, 150, 160, 184, 191, 193, 194, 234, 287, 299, 349, 41 – XIX, LII, LIV, 42 – 244, 395, 468, 80/I – XLV, LII, LXIV, 80/II – 77, 78, 187, 403, 423 Zambrzyca, dopływ Jabłonki 28 – 5 zamojski powiat 28 – 34 Zapole, okolica 28 – 360, 361 Zapustki, jezioro 41 – 413 Zapuszczańskie 41 – IX, 42 – 771 Zaremba = Zaręba, pow. Rypin 27 – 34 Zarembów = Zarębów, pow. Kutno 25 – 13, 15, 239, 41 – 169, 185, 189, 200, 230, 231, 301, 337 Zarenty = Zaręby, pow. Przasnysz 27 – 255 Zaręba, Zarębów zob. Zaremba, Zarembów Zasław 24 – 14 zasuwalska okolica 28 – 26 Zaszytki, jezioro 41 – 413 Zator, pow. Skierniewice 24 – 27 Zatrupie, pole i las 42 – 645 Zatykocki Trakt, okolica? 28 – 23, 327 Zawady = Zawady Kościelne, pow. Łomża 28 – 329 Zawady = Zawady Ponikiew, pow. Maków 27 – 26 Zawady, pow. Ostrołęka, gm. Wach 27 – 50, 53, 42 – 642 Zawady, pow. Warszawa 25 – 176 Zawady, pow. Węgrów 26 – 366 Zawichost, pow. Sandomierz 27 – 380 Zawiszyn, pow. Radzymin 26 – 363 Zawiśle 27 – 39, 28 – 352, 80/II – 335, 457, 80/III – 14 zawkrzyńska ziemia, zawskrzeńska ziemia, zawskrzyńska ziemia 27 – 3, 18, 44 Zawrocie, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 51, 42 – 771, 80/ II – 404, 80/III – 25 zawskrzeńska ziemia, zawskrzyńska ziemia zob. zawkrzyńska ziemia Ząbki, pow. Warszawa 26 – 3 Zbaraż 27 – 14 Zbojna, dopływ Narwi? 27 – 66 Zbójno, pow. Rypin 80/I – XXV, XXVI, Zbudeszyno zob. Budzieszyn Zbyszewo, pow. Lipno 27 – 4 Zdrębisko, pow. Kolno 27 – 59 Zdrojki, las i łąka 42 – 645 Zdunek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 642 Zduńska Wola, pow. Sieradz 24 – 312 Zebraczka = Żebraczka, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7 Zebrzyszki zob. Żebrzyszki Zegańskie Księstwo = Żegańskie Księstwo 24 – 345 �110 Zegary = Żegary, pow. Sejny 28 – 15 Zegrze, Zegrz, pow. Pułtusk 26 – 74, 365, 27 – 310, 80/I – 3 nlb. Zegrze zob. Zgierz Zegrzynek, pow. Pułtusk 80/I – XIX, XXX, Zelechów zob. Żelechów Zerów? 28 – 36 Zerzeń, pow. Warszawa 25 – 60, 26 – 104, 106, 80/II – 77 Zgierz, błędnie Zegrze 42 – 380 Zglinna = Zglinna Wielka, pow. Rawa 24 – 150, 25 – 17, 67, 231, 232, 234, 41 – 196, 80/I – 122, 80/II – 80 Zielinów, pow. Radzymin? 26 – 366 Zielona Puszcza, puszcza 27 – VIII, IX, 29, 49, 66, 96, 97, 107, 387, 28 – 333, 356, 41 – XXII, XXIII, 42 – 783, 786, 787, 789, 790, 791, 792, 795, 80/II – 325, 326, 80/ III – 38 Zielone, Zielona, pow. Suwałki 28 – 115, 212, 214, 217, 221, 266, 267, 277, 80/I – LI, 80/II – 438 Zieluń, pow. Mława 27 – 19, 80/II – 332 Ziembin, pow. Borysów 42 – 777 Ziemia Dobrzyńska, Ziemia Święta 24 – 98 Zilmańce? 28 – 14 Zimna, pow. Kolno 42 – 639 Zimnowoda, jezioro 41 – 413 Złaków Borowy i Kościelny, Złaków, błędnie Złakówek, pow. Łowicz 24 – 152, 290, 25 – 13, 32, 45, 52, 68, 105, 139, 239, 41 – LXIII, 171, 173, 189, 200, 216, 222, 225, 230, 240, 242, 378, 80/I – 120, 234, 80/II – 77, 92, 93, 118, 149, 188 Złota Góra, pow. Kolno 42 – 639 Złotopole, pow. Lipno 41 – 10 Złotopolice, pow. Płońsk 27 – 247, 267, 270, 324, 41 – XVIII, 80/I – XVIII, XIX, XXXI, XXXII Złororya, pow. Toruń 27 – 7, 41 – LIII, LVII, 57, 60, 91, 99 Złotorya, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 81, 85–89, 92, 95, 108, 153, 179, 331, 332, 349, 80/II – 400, 80/III – 12 Złotowo, pow. Mława 27 – 152, 160, 163 Zobten zob. Sobótka Zołnierz, bagno 26 – 40 Zrębisko, las 27 – 389 Zuromin zob. Żuromin Zwierki, pow. Białystok 28 – 11 Zwierzyniec, pow. Kraków 24 – 346 Zwierzyniec, pow. Zamość 26 – 363, Zychlin zob. Żychlin Żabików, pow. Łomża 28 – 144 Żagań zob. Sagan Żale = Żałe, jezioro 27 – 4 Żałe, Rżałe, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 4, 8 Żarnowo, pow. Augustów 28 – 261, 284, 304, 42 – 299, 304, 80/II – 423 Żebraczka zob. Zebraczka Żebry, pow. Łomża 28 – 23 Żebrzyżki, Zebrzyszki, pow. Sejny 28 – 15, 335 Żegańskie Księstwo zob. Zegańskie Księstwo Żegary zob. Zegary Żelazna, pow. Skierniewice 24 – 150, 206, 25 – 18, 65, 232, 41 – XVI, 80/II – 80, 101 Żelazowa Wola, pow. Sochaczew 24 – 29 Żelazów, pow. Węgrów 26 – 366 żelechowski okręg 42 – 646, 80/I – LIX �111 Żelechowskie 26 – 40, 42 – 646–652 Żelechów, Zelechów, pow. Garwolin 26 – 13, 23, ryc. po s. 34, 58, 66, 71, 82, 87, 162, 205, 207, 259, 268, 291, 324, 333, 41 – XVI, XXIX, XXX, ryc. przed s. 225, 413, 570, 42 – 543, 80/I – LXII, LXIII, LXXVI, 80/II – 212, 258 Żelizna, pow. Radzyń 42 – 643 Żerań, pow. Warszawa 26 – 3, 363, 364 Żmudź 28 – 158 Żoliborz, Joli-bord, część Warszawy 24 – 9 Żółkiew 25 – 286, 41 – 293, 42 – 339 Żubrówka, ostęp 28 – 15 Żurawieniecki Las, las 27 - 26 Żuromin, Zuromin pow. Sierpc 27 – 19, 348, 354, 42 – 759, 80/II – 332, 80/III – 11 Żychlin, Zychlin, pow. Kutno 24 – 209, 292, 25 – 13, 15, 44, 47, 62, 69, 101, 234, 239, 240, 41 – XVI, 166, 169, 173, 183, 204, 208, 212, 214, 242, 247, 284, 303, 316, 326, 328–332, 335, 336, 338–342, 344–347, 351, 356, 360, 362, 364, 366, 367, 369, 370, 372, 378, 379, 385–387, 389, 390, 394, 399, 400, 402–404, 406, 408, 412, 80/I – 192, 80/II – 77, 100, 103, 117, 187, 188, 189 Żydówka, bagno 26 – 40 Żyrardów, pow. Błonie 24 – 28, 310–312, 25 – 135, 80/I – XXIII, 80/II – 14 Żywa Woda, pow. Suwałki 28 – 16 ��INDEKS INCIPITÓW PIEŚNI1 Incipit tom numer strona A bez wrota kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 217 240 A bieda mi z tym Jasieńkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 467 193 A boć mi to trudna zona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 672 241 A bodajeś nawymyślał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 620 228 A bodajżeś kata zjadła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 106   66 A bracisku miły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  56 104 A był tu ligar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 244 106 A cego się przez gościniec wleces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 236 204 A chodziła tam panienka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 119  49 A ciesy się, ciesy, nasa rodzinecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 137 250 A cięzko ci, panno młoda, zapłakać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  85 222 A cięzkoć to, cięzko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 191 251 A co będzie, co będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 64a 178 A co robią Warsawianki, co robią? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 656 236 A co w komory stukaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 107 166 A cóz to za pan, co za pan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  84 221 A cóześ ty za dziewecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 484 196 A cóześ ty za parobek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 410 178 A cóż tam za kawaler. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 206 237 A cy mi to dziwna zona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  43  17 A cyje to kuniki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 421 181 A czemuś się nie ożenił, Bajdała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 141   83 A czemuż mój Jezus tak ubogo leży?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  26  73 A daj mi, sluzka, ostre miece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 350 323 A dajze mi, Boze, w tym raźniejsym roku. . . . . . . . . . . . . . . . . 27 213 260 A dajze mi, Panie Boze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 529 207 A dajze ji, moja matulu, pościeli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 141 149 A dajze ji, moja matulu, pościeli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 246 A dajże mi, Boże, żonkę jak najprędzej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 215 262 A dajże mi, Boże, żonkę jak najprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 214 261 A dajże mi, Boże, żony jak najprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 215 262 A dała mu śmietany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 569 216 1 Indeks obejmuje incipity pieśni zamieszczonych w tomach 24–28, 80/I i 80/II edycji DWOK; jego niezbędnycm uzupełnieniem jest indeks incipitów zamieszczony w tomie 42 obejmujący pieśni opublikowane w woluminach 41 i 42. �114 Incipit A dla Boga, a dla Boga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzbeckowie, do koła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzbeckowie do koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzebkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła drużebkowie, do koła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A dyć były stoły to wszystko cisowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdy casem słyszyć da się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie będziesz prała, Kasiu, Kasiuleńku . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedzies, Jasiu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedziesz, Jasiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedziesz, Jasiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedzies, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie mie odjezdzas, Walusieńku panie? . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie pani idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie pojedziesz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Janek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzies jedzies, Jasiulecku panie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzies odjezdzas, Jasieńku, panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez jadzies, Maciusiu nadobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez mnie odjezdzas, Walusieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez to ta panna młoda?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ bywał, mój Sewerysiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ mi, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ to, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ ty bywał, coś sie tak upijał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś bywał, koźle baranie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś mi, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś to bywał, mój Sewerysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś to bywał, mój towarzyszu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A hopsasa hop sa sa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A i wy tez, matuleńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja babuleńce do palca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja sobie jedynacka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja swemu staruszkowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja swojej kochanecce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja takiéj panny nie chcę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja tobie raz powiadam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja ubogi człowiek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak bandzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 135   80 24  90 224 24  89 224 24  97 228 24 168 269 80/I  38  31 80/I 337 199 26 419 293 26 419 292 27 249 277 80/II   – 366 28 205 236 25   9   5 25 179  77 26 238 206 25 338 152 25 339 153 26 451 307 25 240 153 25 252a 110 80/I  13  18 27 427 359 25  10   5 26  83 119 80/II   – 231 24 204 296 27 428 360 25 211  92 27 324 310 27 362 328 28 377 321 80/I 193 110 28 376 321 80/I 295 177 25 570 216 26 112  71 24 197 293 26 471  31 80/II   – 116 25 568 216 25  16   7 25 550 212 25 258 113 26 235 205 �115 Incipit A jak będą wrota skrzypić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak będziem przez te Latowice jechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak będziem przez te Latowice jechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak ci ja powędruję . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak Ci ja pójdę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak przyjdą do mnie chłopcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak wrota będą skrzypić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakem ja kozy pasał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakem ja kozy pasał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakeś mi mawiał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakześ ty mawiał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jechało trzech kozaków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jestem ja niewielicka, drobna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz ci prec, moja Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz to prec, moja Basiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz zytko dorzeniało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A już to prec, mój wianeczku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja do waspani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja gnałam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja na wojenkę pojadę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja w swoją podróż idę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy myśliwy cały dzień poluje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy odjeżdżasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy odjeżdżasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedyś świat nawiedzał, szatanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedyz ja do waspanny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiej będziemy tego karpia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chce rozkosy uzyc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chce rozkosy użyć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chocze Heńdziu znati. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mám ja zwierzchność nad ubogiemi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mnie się czarnemn nic nie dostanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja dziewczyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja Kasiulu, cóześ ucyniła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, a to mnie chce piérsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, coś waspani powiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, jadą do nas goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, jadą do nas goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja mi, Jagusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moje dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój Jasieńku, mój kochany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój kumie, bywaj u mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój kumie, bywaj u mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 159   91 26 131 145 80/II   – 244 25 280b 124 25 342 154 25  35  14 28 297 276 80/I 312 184 25 313 142 24 205 296 28 304 279 25 174 75 28 225 244 24 156 260 27  41 164 27 263 283 27  78 182 80/I 155   88 25 168  71 25  51  20 25 298 135 26 420 293 25 120  49 27 249 277 zwr. 2 25 361 163 26 370 266 80/I  43  31 80/I 261 156 25 273 120 28  – 359 26 321 274 28  19  71 80/I 298 178 27 307 305 25  81  32 28 264 259 25  71  26 26 296 235 25 364 167 26 459 310 25 556 213 26 300 238 25 259a 114 25 259b 114 �116 Incipit A mój Lejbuś, mój kochany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój ojciec świdrygał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój, Mikyło, dobrej woli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na bobrze moje wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na dziedzińcu siwe kamienie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na Jasiowej rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na moście trawka roście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na oną górę posed Jasio orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onej górze mój Jasinek orze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onéj górze, na jedwabnym śnurze. . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onej górze stoją ta zołnierze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na polu byliczeńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na polu jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nas Lejbus dobry był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nasz jaśnie panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nie wyszło jabłoneckom dwie zimy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niescęsna godzinecka na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nima tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A on konie pasie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, fryzowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, fryzowana, pędź woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, Marysieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pląsajze do swachenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pląsajze do swacyka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A po co żeś wołki przygnał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A po sadeńku chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pocóześ wąsy odon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod borem, a pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod moją klaczą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod wroty kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pomalutku z moją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A poniewaz iz Pan Bóg stworzył mys . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A posła była świanta Halina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A posła dziewecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pójdę ja do stodoły i zabiję sowę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przed sienią jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przed sienią jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przy studni studziennéj jeleń wodę pije . . . . . . . . . . . . . . . . A przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przypłynęli siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przypłynęli te siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 586 220 25 645 234 25  42  17 80/I 240 141 28 363 316 28  54 106 28 142 193 26 303 239 26 267 219 26 269 220 24 203 295 27 205 257 25 276 121 27 400 349 26  24  70 24  80 210 27  70 180 28 214 239 28 215 240 27  59 176 26  76 116 25 164  68 26 428 297 80/I 287 167 25 424 181 26 128 143 26 127 143 80/I  62  41 27 274 288 27 188 249 27  57 175 27 219 265 28 133 189 25 453 189 26  – 128 26  30  80 7 100 193 27  29 159 24 109 233 24  86 222 80/I  95  57 24  – 294 80/I 253 149 80/I 254 150 �117 Incipit A puscę ja swój wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A rośnie, rośnie we wsi dzieweczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ryżały moje konie, ryżały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sama ja, sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sama ja, samuleńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A scérze ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A scyrze ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadaj, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadaj, siadaj, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze na wóz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siedmiu ja kawalerów miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sła koło mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A szła kolo mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A starsy druzba kedy skerecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na łące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na smuzku, tam na zielonym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na tej górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam w karczmie za stołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam za borém u bystrej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tańcuze, Grzela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tego roku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tem kole, mój wianecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A trzeba dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty córko i ty matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty druchnicko z innego sioła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty Jasieńku, bałamucie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty panie młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty pscółeńko mała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, krogulasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, krogulaszku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, sokolasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty zającku siweńki, maleńki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A u sokoła złociste koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A u sokoła złociste koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźze, a usiądźze, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźze, młoda panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźże, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w boru pod lescyną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w boru pod lescyną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w czystem polu karczemka stoi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Krakowie na ulicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w lesie są bycki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24 185 289 28 180 224 24 178 281 25 654 236 27 379 338 27 101 193 27  49 168 27  61 177 27 109 199 26 59 106 24 108 233 24 107 232 27 177 244 25 683 244 80/II   – 191 27 166 238 25  49  20 80/I 255 151 25  30  12 80/I 349 211 nlb 27 290 295 25 614 226 24  54 150 24 164 267 27 24 155 25 563 215 28  90 154 28  80 146 27 161 236 28 155 213 26  – 298 26 321 242 27 224 268 28 113 171 27  54 171 26 307 241 24 184 289 24 162 266 24 163 267 25 198  87 80/II   – 109 28 354 311 6 402 283 26 427 297 �118 Incipit A w lesie, w lesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w mym ogródeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę bardzo rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę po objedzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniutecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę, w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę z porania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę za rana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę za rana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w nowowieskiej komory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w ogródeńku naszej młodej pani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w sadecku jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w sadeńku na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Serocynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Stelmachowie skakają żaby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w stodole sokół siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w stodole sowa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tém kole, mój wianecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tén kole, mój wiánecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tutejszem mieście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tym domu, w ty kamienicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tym kole, mój miesiącku, w tym kole. . . . . . . . . . . . . . . . A w tym kole, mój miesiączku, w tym kole . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie, a w Warszawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w więzieniu za kratami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w wiśniowym sadeńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wazą mnie wiescy ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wcora z wiecora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wczora z wieczora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widać i to, któren młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 372 267 27 94 189 25  12   6 27 437 367 80/I 186 107 24 117 236 26 250 211 27 196 253 27 295 298 28 214 239 28 215 239 25  20   8 25 351 159 25 352 160 25 353 160 25 354 161 80/II   – 136 28 105 165 28 319 290 24 167 269 27 272 287 26 304 240 28  55 107 5 186b  81 25 186a  81 24 164 267 24 103 230 80/I 219 127 24  52 148 27  76 182 80/II   – 350 26 449 306 26 449 309 26 403 283 27 357 326 26 389 276 26 401 282 28 332 299 80/I 356 217 28 157 213 26 497 321 28 275 266 80/I 322 187 80/I  33  30 �119 Incipit A widzę ja, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzę ja, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzi Bóg kerne serce moje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzis, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzis ty, Kasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wiem ci ja, wiem te bory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wiernie ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wsadzę ja jabłoneckę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wsadzę ja jabłoneczkę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wstańze, synowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wy druzby nie załujcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjdzize pacholiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyj tam na polecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, druzbeckowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, matko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, pacholęta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjciez, pacholęta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjze, Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjze ku Warsawie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyrzyta, pacholicy, na ten nowy dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . A z Góry ja parobecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry jadą Mazury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry, mój koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry, mój koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z podola, moje wołki, z podola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z podola, wołki moje, z podola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z porania w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z soboty na święto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z wiecora carna burza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z wiecora carna chmura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z zarania w niedzielę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Bugiem, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za dworem siwy kamiń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 157  65 26 330 250 27 175 244 26 314 243 26 162 158 26 343 256 24 192 291 26 290 231 80/I  48  32 25 239b 105 26  53 103 25   6   3 27 403 350 27  28 158 26 246 210 27 182 247 27 181 246 26 430 298 27 183 247 80/II  –  73 26 484 317 26  – 237 80/I  77  48 25  92  36 80/II  –  89 25 309 140 25 310 140 27 435 365 25 123  51 24 101 230 26  34  84 27 436 366 27 399 349 27 197 253 25 303 138 27 394 347 27 395 348 27 396 348 28 361 316 28 362 316 25 302 138 25 305 138 25 307 139 25 308 139 �120 Incipit A za lasem, woły moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za ogrodziskiem trząsała brodziskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Wisłą zimne zdroje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Wisłą zimne zdroje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A zarzały siwe konie, zarzały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A zkądześ ty? Z Wielkopolski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, biada, biada, mnie Herodowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, mój Boze, mocny Boze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, mój Jasiuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, nieskończony, litościwy Boże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, rozkosz moja niemała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, witajże, pożądana perło droga z nieba. . . . . . . . . . . . . . . Ach, zbujały się siwe łabędzie na wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . Adyć były stoły, to wsystko cisowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Albośmy to jacy tacy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ani tydzień, ani dwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anieli w niebie śpiewają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł Gabryjel w poselstwie przychodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł pasterzom mówił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł pasterzom mówił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł stróż przyszedł po duszę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anula swojej mateńki pytaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Archanioł Bozy Gabriel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Audi benigne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 304 138 27 340 317 26 306 139 26 440 301 80/II   – 296 25 612 226 80/I 100   61 25 473 194 27  77 182 25 653 236 28  17  71 27  55 172 28 280 269 28  63 124 28 172 220 24  28 100 28 341 304 26 182 166 24   6  81 28 209 238 27   4 119 28 349 80/I   1 7 nlb 28 – 196 28 20 71 28  81 146 28   1  64 28   29   82 Bande ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bandzies, Kasiu, płakała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bądź zdrów, Karolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bądźcie zdrowe i wy ściany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bernardyn ci ja ubogi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Betleem święte, miasteczko wsławione. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bęc o ziemię jedno jaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będą gotowe wozy do kościoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będąc wielkim sułtanem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będę jadła pączki z pytlowej mączki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będziem grali w tobołę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będzies, Jasiu, grał będzies grał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będzies płakała, dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieda ci mnie, dworakoju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieda temu zołnierzowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 321 247 26 523 329 80/I 350 212 26 213 188 24  22  90 28   4  65 25 514 204 26  – 128 80/I 360 220 80/I 292 170 27 366 330 26 528 331 25 482 196 80/I 277 162 27 373 335 �121 Incipit Biednaz moja głowenka na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biedny ja chłopak, biedny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biegoj, biegoj jałosiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieżkiem, dziewczyno, bieżkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bije ojciec, bije mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Blady Jasiek, blady. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Błogosławze, błogosławze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Błogosławze nam, matko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bo wyrobny chleb . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj się święcił kawalerski stan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj ty, chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj zdrowo plonowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bolesna Matko, łaskami wsławiona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bom ja zmókł, bom ja zmókł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże w dobroci nigdy nie przebrany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże w dobroci swojej nieprzebrany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże, bądź miłościw!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg się rodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg się rodzi w ludzkim ciele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg w Trójcy świętej uradził w niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracią moje bracią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracie gdy już pić przestanę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku który, choć nierodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku który, choć nierodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku mój, toć się Boga bój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brat nie-brat Tataryn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brzozowianka kieby śklanka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bujaj, bujaj, jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bujaj, bujaj, jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był ci ja człek bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był ci tu Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był król na łowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była baba z Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była babula z Radzynia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była babuleńka rodu bogatego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była dziewcyna, była nadobna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była dziewcyna, była nadobna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorotka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była ta świanta Alina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była ta świanta Alina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była to babka z Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28 100 162 28 251 254 25 311a 141 28 291 274 25 499 200 28 190 228 24 165 268 24 165 268 80/I 211 123 25  – 301 28 170 220 28  57 109 27   – 374 24 175 279 24  59 164 28  –  97 27 429 361 28   – 196 28   6  66 26   2  56 25 434 184 25 759 270 26 140 148 80/II   – 246 26 197 178 28 99 161 25 659 238 28 59 114 80/II   – 410 80/I 268 158 25 292b 132 25 358 162 25  55  21 25  53  21 27 417 355 25 100  41 25  99  40 25 359 163 26 557 341 80/II   – 317 26 558 342 26 559 343 80/II   – 318 25  54  21 �122 Incipit tom numer strona Byłam ja tamoj wcoraj we dworze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 305 303 Byłem i będę Mazur bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 292a 131 Byłem ja Mazur bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 391 345 Bystra woda tam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 275 288 Bystra wódecka w olsynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 287 293 Bywaj, bywaj, przepiórecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  51 100 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 265 260 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 266 261 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 117   70 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 433 Bywaj zdrowa i szczęśliwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25   – 278 Całowałeś mnie w gębę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cały dzień myśliwy po polu poluje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cały posag Kujawianki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carna drózynka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carna drużynka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nam do domu, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nám do domu, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nam do domu, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas swaty, cas bojary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego chodzis w zadmaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego Jasiu świat marnujes? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu druchny nie śpiewata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu matka nie wychodzis?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu zes mnie, matulińku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Cemu ześ mnie brał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemuś Stachu nie przysed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemuż te wiatry nie wieją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cerez bór zielenieńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chces dziewcyno rybki jeść . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chces dziewcyno rybki jeść . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani piwa pić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani piwo pić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani wina pić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani, romtum tedy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciał ci Pan Jezus uślachcić gody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciałem wejść, pukałem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciejze mnie, mój Jasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłop do roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłop na rolą, chłop na rolą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 372 169 28 349 308 25 301 137 28 154 213 80/II   – 418 27 190a 250 27 190b 250 28 211 239 28 115 173 27 244 275 25 652 236 80/I 226 132 80/I 227 133 28 328 296 26  86 120 28 120 175 24 122 238 27 102 194 26 519 328 28 323 293 28  75 136 26 339 254 27 238 273 25 241 105 80/I 233 139 28 300 277 80/I 208 121 80/I   3   9 26 262 216 26 332 251 27  35 161 27 64b 178 �123 Incipit Chłop stodołę wymłócił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopcy moje, chłopcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopcyna drobno skace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopek ci ja, chłopek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopek ci ja, chłopek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopy moje chłopy,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chmielu mój, bujne ziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć ja goły i tyś goła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć lipka zielona brzegiem się rozwija. . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć’em czarny, choć’em brzydki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbyś ty nioł buty i podsycia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi braciszek po sieni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi, chodzi se sierota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi Jasio po rynecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi kantar pod paninem oknem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi Młody po siani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodził wróbel po kościele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziła gąsecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziła gąsecka po lipowej desce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziłam po świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziłem ja po rynecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziły trzy dziewki na zielonéj łące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chrystus zmartwychwstaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chrystus zmartwychwstan jest. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chto brody nie piele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chwalcie Go dziś wszyscy niebiescy duchowie. . . . . . . . . . . . Chybaby ja nie ojcowa córka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciebie na wieki wychwalać będziemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciece winograd po jaworu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciemna nocka w świecie była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cienka mała konopielka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesy się matula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesy się matula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesyła się moja cała rodzinecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesz się koralami, co ci matka dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 712 251 25 695 247 25 466 192 25 295 134 80/I 291 169 25 695 247 28 126 180 25 378 171 25 239a 104 24   1  79 80/I 103   63 80/I 102   63 80/I 101   62 25 132  55 25 133  56 27 240 274 27 241 274 27 242 275 28 232 246 80/I 345 205 80/I  35  30 27 438 367 27 207 258 26 445 303 27 108 199 27 421 356 27 334 314 80/II   – 376 28 294 275 28 248 253 24  93 226 24  43 140 24  42 140 26  40  90 24  – 101 28  91 154 26 554 340 28 102 164 25 662 238 28  –  86 26  82 119 80/II   – 231 28  66 126 80/I 107   66 �124 Incipit Cięzko ci mi zal, da i zal. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co jej, co jej, co jej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co mi darujes, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co to za dziewcyna, co to za jedyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co to za piórecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cokolwiek się ze mną dzieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś dziewcyno myślała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś ty, dziewczyno, robiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś ty, Jasiu, robił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coście robili, coście zaspali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córko moja, córko droga. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuleńku, Anuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuleńku, dziecię moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuś moja, dziecie moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuś moja, dziecie moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóz tam w boru runęno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóz tobie po mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż ci się Boska Matko u nas podobało?. . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż ja za bałamut. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż za nowiny już teraz nastają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery Jasio konie miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery mile za Wasawą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctyry dydki baba dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctyry konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy ja tobie, mateńku, niemiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy to rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy to rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy żeś nam synkarecko nie-rada?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyjaz to dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyje to koniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyli będzies, cyli nie będzies. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyli rozmaryjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyraneńka nie ptak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarna kura gdacze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarna kura gdacze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarne oczy i bure. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas, Marysiu, czas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas nam Jasieńku do domu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego, kalino, ty się ruszasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego, kalino, w dole stoisz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego płaczesz, czego ryczysz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego siedzisz w zadumaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 578 218 25 134  56 80/I 149   85 27 304 303 27 355 324 25 734 258 27 125 215 27 279 290 80/I 188 108 80/I 258 153 24 175 280 25 210 92 27 323 310 26 369 266 26 368 265 27 425 358 26 302 239 27  – 374 26 112  70 80/I 230 136 25 152  64 25 149  63 25 150  63 25 336 151 25 515 204 25 151  64 28 162 216 25  40  16 27 206 257 26 163 158 80/I 201 116 25 540 210 80/I  50  34 26 272 221 27 145 225 25 118 48 25 686 245 80/I 110   67 28 147 210 28 211 139 28 329 297 28  – 127 80/I 174   98 28 236 247 �125 Incipit tom numer strona Czego, Żydku, płaczesz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czegoż siedzisz jako sęp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czeka na mnie wrony koń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemu siedzisz jako sęp?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemu żeś mnie, matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemuż te wiatry nie wieją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czerne oczy, pod’t’e spat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery Jasio konie miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie fura siana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kośniczki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kośniki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kunie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata temu będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem słuzył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem słuzył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem służył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem służył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery mile od Krakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery mile za Warsawą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery świece się spaliło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czy tylko ten śpiewa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czyja to córa czyja? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czystsza nad słońce oczyszczenia czeka. . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery kunie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtyry kury zapiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtyry razy na ratusie dzwoniono. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 273 160 80/I 343 204 28 182 225 26  – 207 28 152 211 28 323 293 25  – 279 80/I  97  58 27 393 347 80/I  98  59 27  – 311 80/II   – 369 80/II   – 432 28 254 255 26 327 250 25 214  94 25 140  58 25 141  58 80/I  99  61 25 139 58 25 251 109 25 336 151 28 166b 218 28 268 261 28 292 274 28  – 350 25 149  63 25 150  63 27 270 287 26 264 217 27  50 168 Da, choć nie mam korali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da dy, da dyna, woźże mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, i brzęcy woda brzęcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i cerwone jagody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i cóż mnie po roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i czerwone jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i ni maz ci to . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i siwy gołąbeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i trzy dni w domu nie był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i w lesie przy strumyku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, ja chłopiec księzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, Jędrusiu młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  89  54 80/I 125   73 25 541 210 25 544 211 80/I 200 116 80/I  88  54 25 388 173 80/II   – 165 80/I 280 163 80/I  96  58 25 479 195 25 688 245 �126 Incipit Da, Jędrusiu młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, krótkie rózki u poduszki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, łotrzyk ci ja łotrzyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, mój bracie rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, napiłam się troszkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, nie sama, nie sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, owcarze, owcarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, pasłem konie na wygonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, sama ja se, sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, tyda kiedyś jest gajowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, tyś mi miluchna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, u mojej matulinki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, uciekała po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, w świecie ja był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, we świecie ja był, da i był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, wio koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, wyganiaj woły ospała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, za stodołą, za wujową. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Daj mi, Boże, zaprzestać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dajze Boze i zaprzestać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dała matka sera chleba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dałabym ci z chęci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . […] dałabym ci wieniec, dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dały mi się w znaki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dana moja, dana, nie pójdę za pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descek pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk kropi, descyk pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk pada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk pada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk roni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk roni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, zmocy mię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Deszczyk pada, deszczyk kropi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dnia jednego o północy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do Dunaju dróżyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do nieba […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do nory myska do nory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 193 80/I  61  41 25 665 239 80/I 207 120 80/I 235 131 25 539 209 25 414 179 25 664a 239 80/I 140   82 25 543 210 25 667 240 25 441 187 25 109  45 25 664b 239 25  33  13 25 631 231 25 582 219 80/I 147   85 25 144  60 26 240 207 27  34 161 25 526 206 80/I 222 129 25 709 250 80/I 279 163 27 262 283 27 260b 282 28 234 246 28 235 247 25 142a  59 27 261 282 25 142a  59 25 142b  59 80/I 303 181 26 461 311 80/I  90  55 24   – 111 27 136 220 80/I 327 190 26 352 259 80/I   5  11 26  31  81 27   9 128 24  51 146 �127 Incipit Do tego domu wstępujemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego pałacu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego tu domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobra ta mateńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobra woda łabędzieju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobranoc ci, panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobranoc, moja Maryś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrą ja matkę miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobronoc Matce Boski, dobronoc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobry grunt, dobry grunt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobry wieczór, lube dziewcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze gospodarzom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze ludzie ucynili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze to, dobrze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze u ludzi, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dolina, dolina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dolina, dolina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Domyślaj się, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Doputyśmy krązyli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dozynaj zytka, dozynaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożali żytka do odłogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożęliśmy zytko na przyłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożęliśmy żytka na przyłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drewiczowe […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drobny grosek da drobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drogie dziewcze, za czém gonisz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Druzebko starsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Druzynko moja stawaj do koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drzwicki z bylicki miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dudni woda, dudni, dudni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Duszo, duszo […] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwa barany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwa kapłony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzieci troje, a nas dwoje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzień Bożego Narodzenia, weseli ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzień się rozwidniwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyna z niemi pić nie chciała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyna z Nowogroda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, napój mi konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, napój mi konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, niescyrość twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, niescyrość twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno nadobno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24  55 150 80/I   7  12 24  55 151 28 192 228 27  – 397 80/I 112   68 24  91 225 25 169  71 24 150 255 25 553 213 25 741 261 27 336 315 25 464 192 25 247 107 25 450 189 25 147b  62 28 207 237 26 231 200 24  73 204 24  72 204 28  58 113 24  76 207 24  – 207 80/I 260 154 25 365 168 80/I 348 208 24 140 251 26 201 181 26 351 259 25 454 190 80/I 326 189 nlb 27 422 357 28 375 320 27   – 347 27  – 111 25  38  15 25   4   2 28 261 258 25 680 243 27 200a 254 27 200b 255 26 301 239 24 202 295 27 154 227 �128 Incipit tom numer strona Dziewcyno, jedyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  72  27 Dziewcze piękne na urodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   6 349 Dziewczyna z Nowogrodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 261 258 Dziewczyno ładna, da, kochaj mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  86  53 Dziewczyno moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 181 225 Dziewczyno nadobna, do kogoś podobna. . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 122   72 Dziewczyno, zmiłuj się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 546 336 Dziewecko, dziewecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 153 227 Dziewko z Nieporęta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 460 191 Dziewosłębie krzywozębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 126 143 Dziękujemy Panu Bogu po objedzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 147 253 Dziękujemy Panu Bogu, N. P. Maryi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 148 254 Dziękujemy za obiad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 137 147 Dziękuję ci, matko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 272 120 Dziś dzień Herodzie, dziś dzień Bogaczu 24   21   88 Dziś kowalczyk pije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 299 136 Dziwną, dziwną oja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 287 229 Dziwną, dziwną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 223 267 Dziwne cepy z widłami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 310 183 Dziwne cepy z widłami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 337 152 Dziza nowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 161 Ecce panis angelorum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 – 132 Eh, zapłakali młodzi jekruci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 416 290 Ej, była żyła żydówka Ryfka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 355 312 Ej, była żyła żydówka Ryfka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 356 313 Ej, co to za wasiele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  99 127 Ej, cóż tam słychać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 238 248 Ej, dobra temu nocka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  86 149 Ej, dzień bańdzie, nasi swatkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 196 177 Ej, dzień dobry panu ojcu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  85 185 Ej i pij piwko cerwone. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 463 311 Ej, jak to u nas kasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 245 Ej, jechali dwa żałniery z wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 204 236 Ej, lecie lecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 259 215 Ej, lecie, lecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 305 240 Ej, moja ty wdowulu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 464 311 Ej, mój, Jezu co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . 26 104 130 Ej, nam ej czyja to roliczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  19  68 Ej, nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  95 159 Ej, nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 160 Ej, nie załuj, nie załuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 475 315 Ej, o rosie o rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 110 134 Ej, o rosie o rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 166 159 �129 Incipit Ej, ozenił się pan Dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, poleć, poleć, mój koniu wrony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, rozpleciny są . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wy druzeńki, wrone koniki macie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wybieraj się hej wyrządzaj się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wyjdę ja na poleńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wykręćze się, wilku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wysed se pan starosta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, z Podola wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, z Podola wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zar-zyj, zar-zyj, mój wrony koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zawij się moja Marysiu – zawij się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zobacys dziewucha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, ludzie mi ją ganią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, nie chcę chłopa ze wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, nie chodzi kole woza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, powiadają ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wyjdę ja na poleńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Flaki nam się, młoda-panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Florek nieboracek, wlaz na swoją budę . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fora ze dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 399 281 28 139b 192 80/II   – 241 27 418 355 28 111 171 28 175 222 28 216 240 26  84 120 26 337 253 26 387 275 26  – 275 28  68 127 26  – 187 25 160  67 80/I  87  53 80/I 278 163 80/I 142   83 80/I 293 170 80/II   – 425 27  36 24  33 26 155 161 103 156 Gaicek zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  56 152 Gaiku zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  53 149 Garka, garka, garka nowego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 180 Gąska pierze po jezierze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 102 233 Gdy nam zakwitła piękna lelija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   5  58 Gdy się kuma z kumą zejdzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 360 327 Gdy w czystem polu słoneczko świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 736 259 Gdy w czystem polu słoneczko świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 737 259 Gdybyś kumie nie pijoł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 216 Gdzie idziesz Kasieńku tak późno?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 407 285 Gdzie ja jade, to ja jade. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 415 179 Gdzie ja jadę, to ja jadę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  71  46 Gdzie ja pojadę, to ja pojadę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 149 226 Gdzie jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  11   5 Gdzie mi się podziały pożądane gody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 745 263 Gdzie mi się podziały tulipany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 135 56 Gdzie ni (mi) się podziały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 164 237 Gdzie pojedzies? Do ślubu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 164 217 Gdzie rośnie dziewanna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  –  94 Gdzie się Anulu wybierajes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 106 166 �130 Incipit Gdzie to jedziesz, Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieś bywał, gdzieś bywał carny baranie . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się matula. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się nasa panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez to jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez to jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieześ to bywał mój Sewerysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieżeś się gdzieześ isę Jasiu zabawił . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieżeś to bywał czarny baranie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gęsia głowa … da, latka nas przyciskają. . . . . . . . . . . . . . . . . . Gęś pierze na jeziorze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gloria tibi Domine!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała dziewcyna bycki kole cmentarza. . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała gęsi na pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała woły do dąbrowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Godzina, godzina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarze gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarzu drużba, trafia mi się służba . . . . . . . . . . . . . . . . . Górą, górą słonecko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Górą, górą słoniuscko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Graj pastuszku, graj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gre-gre-gre-gory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grunta się stykają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gruszki duze, jabka małe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 449 26  70  23 26 167 160 26 205 182 26 161 158 27 383 340 28 342 304 25 349 158 25 252b 110 25 350 159 80/I 302 180 25 101 232 24   – 324 80/I 243 143 25 208  91 26 442 302 26  29  79 27  66 179 25 326 146 28 112 171 26 203 181 80/I 285 166 24  – 127 80/I 232 138 25 657 237 Heca, heca, kole pieca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 282 164 Hej, bicem konia bicem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 522 329 Hej, da, moja dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 521a 329 Hej, dobranoc panie młody, dobranoc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  68 180 Hej, dobranoc temu domowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  67 179 Hej, dworacek nieboracek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 539 334 Hej, dworacy, hej, dworacy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 567 216 Hej, horosie, horosie! (grosie, grosie)! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 127 180 Hej, już potoczę, potoczę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 175 280 Hej, Mazury, hejże ha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 752 266 Hej, nie stukaj nie pukaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 165 159 Hej, ostrożnie z huzarami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 114 Hej, piorunie trzoskaj we mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  558 214 Hej, pod borem borecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 408 285 Hej, pod borem pod jaworem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 402 350 Hej, posły były. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  33  83 Hej, pójdziemy bracia rzeczki horodzici. . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  40  94 Hej, przez pole, przez szérosieńkie kolęda . . . . . . . . . . . . . . . . 24   41 108 �131 Incipit tom numer strona Hej, siadaj, siadaj, Maryś kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siwy gołąbecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, starego dziada mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, stojała w sadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, wyjrzyjze, córuś moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zabujały białe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zahukali siwe łabędzie po wodzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zakukała kukaweńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zakukała siwa kukaweńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zawracaj od komina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zabujały siwe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, da, prosiemy, panie podczaszy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, hej łabędzie płyn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, hej, hej, weselmy się, radujmy się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, maci, maci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, Mazury, hejże ha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, uwiję ja parę wianków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hejże, dalej do mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Helena z Łukasem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hoc Kujawianie, hoc Mazury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, hola, Jasiu, hola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, wołki, hola, ja nie rano wstała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, chłopcy, hola, dwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop Mazura, hop Mazura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop, hop, hop, hop Mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop, hop, hop, hop Mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hopa hopa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj, bujaj jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj synu naszej ziemi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj, bujaj jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hura chłopcy, hura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huś! flaskę postaw ze nam dobrą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huś! Huś, huś, huś ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 174 271 24 183 287 26 476 315 26 521b 329 28 315 286 27 401 349 25 266 118 28 303 340 28 136 190 80/II   – 416 25  – 297 25 265 117 80/I  42  31 28  44  96 24  32 102 28 121 176 80/I 354 215 28 148 210 28 148 210 80/I 224 130 25 766 291 80/I 150   85 25 756 268 25 379 171 80/II   – 453 28 370 318 25 710 251 25 265 748 25 264 747 25 265 749 28  – 373 28 298 277 25 754 268 28 195 229 25 751 266 26  96 126 26  – 117 I jak zacąn siablecką trząchać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I pan mi się nie spodobał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechał do pani matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechał przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  66  25 25  17   7 25   3   2 26 237 205 26  75 115 27 239 274 �132 Incipit tom numer strona I przyjechał przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 188 227 I przyjechał w podwóreńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 244 250 I przyjechał w podwórze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 325 295 I rozbujał się siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  86  34 I rozbujał się ten siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 117 174 I rozbujał się ten siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  96 191 I wy też państwo młodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 119 I wychodzi panna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 353 324 I wyjechał pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 178  77 I wyjechał pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 293 297 I wysed se pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 337 252 I zabujały siwe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 265 117 I zagruchały siwe gołębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 367 331 Idą do nas wieści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 122 179 Idą wozy za wozami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 278 123 Idą wozy za wozami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 0/II  – 125 Idę sobie w swoją podróż. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  11  82 Idę z wiańcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  50 101 Idzie burzycka (burza), bęńdzie desc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 167 239 Idzie chmura – będzie deszcz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 187 227 Idzie dziewcyna z komory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  96 160 Idzie Kaśka bez wieś drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 100 229 Idzie kobieta tak utęskniona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 348 307 Idzie kobieta ulękniona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 348 307 Idzie Maciek bez wieś drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 377 269 Idzie Maciek przez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 313 284 Idzie panna idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 296 299 Idzie rzecka idzie i nad struzeckami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 159a 214 Idzie rzecka, idzie rzecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 159b 215 Idzie rzeczka, idzie rzeczka idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 159a 214 Idzie stary, idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 223  97 Idzie woda koło młyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 281 125 Idzie woda koło młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 126 Idzie woda od ogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 521 205 Idzie woda z Wysogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 655 236 Idzie zołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 375 336 Idzie żołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 269 119 Idzie żołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 376 336 Idzie żydek drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  18  86 Idziem z wieńcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  73 113 Idziem z wieńcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 228 Idź prec ode mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 209 Idźcie druchny świnią drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 131 184 Idźcie druchny świnią, drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  98 126 �133 Incipit tom numer strona Ja Bernardyn ubogi, nie mam nic własnego . . . . . . . . . . . . . . Ja do Kasi, ty do Kasi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja, Godlewski stary od Fary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja idę drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja Maryni gorzałecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja w domu nie co dzień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja wasz sercem jestem całem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja wychodzę kunie stojom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacyncie święty z famili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadę kolasą, nie wozem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadę od Rudy, dziewczyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadłabym jabłusko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadwiga! A cego? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadzie chłop ze młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadzie, jadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jagody, jagodziny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ci ja pojade. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak dawno na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak do gorzołki, to swachny były . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak do gorzołki, to swachny były . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę dziecię miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę dziecko miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę syna miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłam grzecną panną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłam grzecną panną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u swojej dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u tatusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u tatusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja miałam lat pietnaście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja młodziuchny żenił się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja pójdę z karczmy do dom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja stanę na kobiercu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja szedem od swojej dziewczyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak lecie tak zimie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak mnie bańdzies bijał brzozą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  11  68 80/I  81  51 28  12  68 27 198 253 25 147a  62 25 255 112 26 555 341 25 423 181 27  – 378 24 113 235 80/I  72  46 25 486 197 26 439 301 26 453 308 26 394 278 28 156 213 25 703 249 25 333 149 24 142 251 24 153 258 28 284 271 25 188  83 80/I 191 110 80/I 185 106 28 281 269 28 241 250 24 126 240 27 363 329 28 347 306 28  87 151 80/I 236 140 80/I 203 117 28 242 250 28 321 292 26 218 191 Idźcie drużby świńską drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 305 Idźcie matuś do sieni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  74 114 Idźmy do domu już nam cas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 212 239 Idźta spać, młode państwo, idita spać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 143 149 Idźta spać, młode państwo, idita spać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 247 Idźze ty synowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 332 313 Indyk z sosem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  –  69 Ino ci się zalecają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 127   74 �134 Incipit Jak nas do wojska werbują . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak się będziesz żenił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak się kuma z kumą zejdzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak u pani bywać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak wskazali, tak to prawda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakem ja jechał do dziewcyny swoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakem ja jechał do dziewcyny swoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaki to jałowiec nieładny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaki to jest pociąg diabli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janie! Janie! święty Janie!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janioliku pacholiku oknem zahledajesz . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasienku nadobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasieńku, nie chcesz mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaśku sokole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał chłop do młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał chłop do młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Jasieńko kraj dworu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Jasio od Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał pan na łowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Sobek do Warsęgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Sobek do Warsęgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem ja od swojej kochanki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem z Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem z Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden drugiego pyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden mówi do drugiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden myśliwy cały dzień polował . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden myśliwy cały dzień polował. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden Syn Maryi, co na niebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna baba osalała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna bieda to nie bieda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna drózka do Warsawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna dynia, druga dynia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 274 121 25  75  29 25 429 183 28 296 275 25 605 224 26 322 247 80/II   – 274 26 152 154 25 283 126 24   2 348 26 223 195 26 265 218 80/I 119   71 25  89  35 25  –   4 26 386 274 28 317 288 80/I 215 126 80/I 216 126 80/I 217 126 25  95  38 25  61  23 25  62 23 25  63  23 80/I  29  27 25 347 156 80/II   – 135 28  88 152 80/I  64  43 25 180  78 26 426 296 27 386 341 27 254 280 25 175  75 26 542 335 80/II   – 437 28 brak 128 25 288 129 80/II   – 128 26   1  56 27 156 227 28  – 122 25 367 168 25 451 189 �135 Incipit Jedna dziewcyna jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom 26 Jedna dziewcyna jedna 27 Jedna dziewcyna, jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna lipka w ogródecku, a w sadecku dwie. . . . . . . . . . . . . . Jedna miała dwie, druga miała trzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jednaz ja, jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedynacka’m sobie była, zawdy wesoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedynackam sobie była, zawdy wesoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzcie pasternak, jedzcie kobiety. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Drewicz jedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Drewicz jedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie dziewcyna w cięzką niewolę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia, od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od wiatraka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio przez wieś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio z Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś od Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie Jasiuleniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie kozak z Ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie kozak z Ukrajiny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie pan z dąbrowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie Jasio z wojenki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie nadobny Jasieniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzies Jasiu, jedzies, jedzies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzta koniki trawkę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce gorzalecka nielutowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce gorzałka nie-lutowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce nie do dom, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce’m ja nie twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesionowe kółka dębowa rozwórka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jest tam karcma na dole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ci ja uzar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ja Mazur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ja Mazur bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . numer strona 282 292 354 260 27 281 291 27  60 177 80/I 318 186 28 114 171 27 218 265 27 217 264 28 124 179 25 286 127 25 287 128 27 151 226 27 227 269 25 153  64 25 154  64 25  44  18 26 270 221 27 208 258 28 227 245 25  45  18 25 493 199 27 227 269 27 271 287 26 417 291 27  – 311 26 417 291 80/II   – 292 28 343 304 80/I   4  10 24  12  83 25 177  77 26 394 278 27 180 246 25 489 197 26 116 137 80/II   – 250 26 156 156 80/I 237 140 24 189 290 28 144 193 26 400 281 24  16  84 80/I 267 158 80/I 266 157 �136 Incipit Jestem Mazur z drelichami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeszcze nie było . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeszcze o tym niesłychano . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezdem ja Mazur ślicny bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezu Chryste, panie miły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezu śliczny kwiecie zjawiony na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . Jeździłem ja we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz ja ciebie, dziewce, nie chcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz mi się sprzykrzyło w kawalerskim gronie. . . . . . . . . . . . . Juz się żegnam z tobą, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz słuńce zasło w rogu zapiecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz was żegnam piece, ławy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz-ci wieczór nadchodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już cię żegnam najmilszy Synu Chrystusie. . . . . . . . . . . . . . . . Już głuchej nocy zniknęły cienie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już ja opuscona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi minęło szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi się sprzykszyło?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi wychodzi szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi wychodzi szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już obiad podjedliśmy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już słuńce zasło, je w rogu sieni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już to Bogu chwała, jak me serce pała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już to siódmy roczek idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już tyle razy słońce wracało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już wyjeżdżam, matuleńku, z domu twojego. . . . . . . . . . . . . . Jużci śpiewasz, skowroneczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juże wieczór teraz krótki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 293 133 25 253 111 28 360 315 28 352 310 27  – 375 24  31 101 80/I 104   64 27 194 252 27 216 263 27  26 156 24 152 258 27  79 183 27 122 210 28  28  82 25 733 257 25  82  32 25 73c  29 26 280 225 25 73a  28 25 73b  28 27 120 209 24  – 258 80/I 341 201 26 397 280 80/I 357 218 80/I  27  27 80/I 335 198 24   8 349 Kacmarecko daj mnie piwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 361 328 Kanień na kanieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 321 187 Kapusta kwaśna, ale nie kraśna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 135 147 Kapusta kwaśna, ale nie kraśna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 130 182 Kapustecka w ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 243 208 Kapusteńka w ogródeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 166a 217 Karcmarecko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 389 173 Kasia do Jasia tużyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   3 348 Kasia pierze na jeziorze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 378 270 Kasia po sadzie chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 245 251 Kasieńku, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 186 248 Kaśka wołki [pogoniła]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 308 182 Kaśka za piec, Maciek za nią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 154   87 Kazali mi cepem młócić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 536 333 Kazali mi jechać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 191 228 �137 Incipit Kazali mi kury paść. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi kury paść. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi śpiewać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali: swat bohaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazał hanioł do Betlejem Juda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazał sobie konia siodłać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazała mi mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Każ przynieść wina, mój Grzegorzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się panna w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędy tam jedzies, Jasiu, kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędyześ bywał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędyż idziesz, opalony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy bandzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy do dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja bieg do swego kochania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja był w samodzieli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja była, młodą panieneczką. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja usiędę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy myśliwy cały dzień poluje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy po mnie przyjedziecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 537 209 80/I 289 168 26 444 303 80/I 234 139 28 200 233 26   4  57 25 176  75 25 212  93 25 758  26 80/I 160   92 25 205  90 25 206  91 25 207  91 25 203  90 25 204  90 26 365 265 26 366 265 27 311 306 27 312 307 27 313 307 27 314 307 27 315 307 27 317 308 27 318 308 28  – 214 28 285 271 80/I 161   92 80/I 162   92 80/I 163   93 27 316 307 25   8   4 26 298 236 25 625 229 26 234 204 25   1   1 25   2   1 27 176 244 26 241 208 27 255 280 276 161 80/I 184 105 25 738 259 27 384 340 24 161 264 �138 Incipit Kiedy pójdzies do ogrodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy rola zaorana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy Wisła wezbrała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zakwitnie róża w ogrodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zastukam, zapukam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zastukam, zapukam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym była u matuli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym była u matuli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja był u swojej dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja był u swoji Antolki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja se była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja w karcmie był . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał do swojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał do swojej kochanki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał od swojej Maryni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym miała lat piętnaście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedyś sobie ogrodnicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej brat na wojnę odjeżdżał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej ja jechał od swojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej się zejdziemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiele boru gnał owcarek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiełbasa bez pasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochaj mnie ja ciebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochajze mnie, kochaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochajże mnie, chłopku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochałam się, kochała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochanie, kochanie, komu się dostanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kogó-zeście się radzili . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kogutka nie sprzedam, kogutek mi się przyda. . . . . . . . . . . . . Kole młyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem słonecko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koło dworu topola stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koło Jana, koło Jana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołys ze się kołysko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołysę ja cały dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Komu grają? Niedołędze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konie na most nie chciały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Końmi trzema i czterema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kowalówna z końca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kowała zieziula, kowała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kozuszek barani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kożuszek barani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 593 221 24  –  81 25 764 273 27 381 339 24 151 256 80/II  –  53 26 313 243 80/II   – 272 26 323 247 25 137  57 25 171  73 25 257 113 28 240 249 25 136  57 27 253 279 25 284 126 25 425 182 25 250 109 27 252 279 27   7 121 26 436 300 24  –  55 25 763 273 80/I 124   73 80/I 144   84 28 141 192 80/I 120   72 26 207 182 25 397 175 25   98 226 26 306 240 80/II   – 270 27 111 200 28  – 128 28  39  93 26 551 227 26 550 337 25 604 224 80/I 202 117 24 123 239 80/I 244 143 28  79 146 25  – 181 24  –  47 �139 Incipit Kożuszek barani, capecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacy jadą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiaczek młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowianka Anka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krawcyku, krawcyku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krążyliśmy, krążyli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Księże kanoniku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto mężatki kocha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto pieniążki ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto się w opiekę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto tańcuje a nie umié. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto tylko ma żonę ładną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto zająn to zająn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Który druzba nie wąsół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Który druzba nie wąsół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Któż mnie pocieszy w biedzie i frasunku . . . . . . . . . . . . . . . . . Któż o tej dobie płacze we żłobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku czci Bożej Matuchny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku Dunajowi ku głębokiemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku Dunajowi ku głębokiemu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kujawianie, Kujawianie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kujawianie, Kujawianie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kuje zieziula, kuje siweńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka kuka, Jasio listek pise. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka zakukała i kuje, i kuje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukułecka kuka, Jasio listy pise. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kum z kościoła idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kuma w oknie stała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kumosia kumosi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kupało u Jana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kwiat studni idzie do nas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lauda Sion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leciały gąsecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lecieu oroł ponad morom, taj stau hołosici. . . . . . . . . . . . . . . Leć głosie po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leć głosie po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ledwo raz siekierą rąbnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ledwom miała lat szesnaście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lepsa ja Jasiu niźli ty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Letieu oroł po nad morom, taj stau hołositi. . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 333 195nlb 24   4  80 25 723 254 25 694 247 25 707 250 28   8  67 25 332 149 24   71 203 25 456 190 25 700 248 25 735 258 24  – 181 25 384 172 28   9  67 27  51 170 26  85 120 80/II   – 232 28  62 123 28  27  73 24  – 135 24   4 348 24   5 349 25 607 225 80/I 270 159 28  70 128 80/I 305 181 80/I 192 110 80/I 115   69 25 108  44 28 311 283 25 256 113 26  – 332 28  – 347 24  – 328 27  – 26 456 28  – 27 246 27 247 26 481 25 284 27 268 28  – 132 309 359 276 276 316 126 285 359 �140 Incipit Lezy stary na pierzynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leży, leży Jezus malusieńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lulu mój malutki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łetiw oreł po nad morem, taj stau hołosyty . . . . . . . . . . . . . . Maciek idzie prosto drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Majtek ubogi puścił się na morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Majtek ubogi puścił się na morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam gitarę w ręku, romans na stoliku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam gołębia przyjaciela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam ja męza kochanego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mamy przyjaciela Chrysta Zbawiciela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marsz, marsz Agronomia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryja Magdalena w świecie się kochała. . . . . . . . . . . . . . . . . Maryja Panna Elżbietę nawiedza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryna mi chłopcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marysiu weź wianek w dłonie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryś, Maryś, pojedziemy na Ruś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mas dziewcyno wianek?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Masz mnie kochać, kochaj stale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mateńka zieziuleńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matka córce kurę dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko moja, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, moja matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko, matulu moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko moja, matulu moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko pierwsego rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko niebieskiego Pana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matula mi przykazała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matula mnie przysłała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulenku, dobrodziko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matuleńku dobrodziko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matuleńku, tatuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur i to bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur, Mazur bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur, Mazur bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur srodze bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 25 590 27   1 26 547 28  – strona 221 115 336 359 25 100 230 24   8  82 80/I 346 206 80/I 338 199 28 257 257 26 383 272 28  25  73 25 765 274 26 556 341 28  – 350 25 391 174 26 180 165 25 611 225 26 514a 326 25 145  61 28 118 174 25 618 228 27 372 335 26  – 354 26 286 229 26 287 230 26 283 227 24  70 189 25  – 301 25 650 235 80/I 134   79 26 284 227 27 152 226 26 324 248 26 184 167 80/II   – 257 80/I  45  32 26 425 295 27 387 342 27 390 345 26 424 295 27 388 344 27 389 344 �141 Incipit Mazur Mazureczce niecnotę wypłatał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur-ci ja, Mazur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazurek się napił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazurowie mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba babuleńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba babuleńka swoje stare grosze . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba żaka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała babula koziołka swojego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała kokoszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała matka łysą krowę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała matulinka siedem córek razem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem dziewcząt osiemnaście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem ja trzewiki sakowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem ja trzewiki sakowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, miesiąc grzeje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, słońce grzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, słońce grzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwiema góreckoma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma domostwami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma domostwoma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamieniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamieniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamienioma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Minął, Kachno, czas pieszczoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młoda dziewcyna, młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młoda dziewcyna, młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młodość moja, młodość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młody panie, daj na stangę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młody panie, daj na stangę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Modre ocki mamy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moi mili żołnierze, dajcie pokój domowi. . . . . . . . . . . . . . . . . Moja dziewczyna robocza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Jagienko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja kochaneczka, da, utonęna w studni. . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Marynia robotna była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Marysiu, młodoś się zawiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja matka memu ojcu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 314 185 28  – 286 80/I 313 184 24  – 319 25 330 148 25 227   99 25 744 262 26  95 125 80/I 304 181 25 666 239 24  14  83 25 673 241 27 392 246 80/II   – 383 80/I  49  33 26 291 231 26 292 231 26 376 269 80/I 197 114 25 222  97 25 220  96 25 221  96 25 220  96 25 173  74 25  27  11 26 344 257 26 345 257 26 346 257 27 288 294 27 289 295 25  – 300 28 295 275 80/II   – 438 25 552 212 26 125 142 80/II   – 242 25 557 214 28  14  70 80/I 290 169 27 201 255 80/I 239 141 25 324 145 26 212 188 26 529 331 �142 Incipit tom numer strona Moja matko, daj mi córkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 485 317 Moja matuleńka siedem córek miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 446 304 Moja matulu, moja kochana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 170  72 Moja matuś bardzo dziwna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 430 183 Moja miła cépka nima. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 113 200 Moja zona z rokiciny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 551 212 Moje bziałecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 202 256 Moje druchny, idźcie prec! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 112 200 Moje druzeńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  82 147 Moje dziewczę, co ci powiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 465 192 Moje dziewczę, moje złoto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 142 222 Moje dziewczę, nie lamentuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 467 312 Moje dziewcze, nie lamentuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 316 186 Moje dziewcze, radabyś mi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 461 191 Moje dziewczę, trząchnij sobą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 132 219 Moje konie, moja brycka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 670 241 Mospanowie gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  47 167 Mospanowie gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  46 167 Mości państwo gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 285 Mój Boże, deszcz pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 545 335 Mój Jasiniecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 300 238 Mój Józiuleńku, weź ty mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 276 289 Mój kielisku, mój kochany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 260 114 Mój mocny Boże, mój mąż mnie bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 146 151 Mój ty wianku lewendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 137 190 Mój wianecku lawendowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  74 181 Mój wianecku z białej rózy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  39 163 Mój wianeczku lawendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 151 211 Mój wianusku lawendowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 168 219 Mówiłam ja, Kasiu, tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 565 215 Mówiłam ja tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 130   76 Mucha tańcowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 423 357 Muzykancie z krzywą gębą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 436 185 My po piepry lub safrany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 123 179 My tu przyjechali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 365 330 My w te progi wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  32  81 Myślałeś gospodarzu, ze mas syna króla . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 229 Myśliwy […] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 263 155 Na badylu mi się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Bugu, na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na cém bande spał, Kasinku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na cem będę spał, Kasinku Na cóżeś mnie, matuleńko, za mąż wydała 26 549 26 249 26 169 80/II   – 27 118 337 277 161 253 207 �143 Incipit tom numer strona Na dolinie, przy olszynie 25 742 261 Na dworzu desc pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 288 272 Na dzwonnicy kłębek nici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 258 281 Na górze, na górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  31  12 Na Judzkich dolinach paszą pastuszkowie. . . . . . . . . . . . . . . . 27   2 116 Na kapuście drobne liście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 579 218 Na kapuście duze liście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 472 194 Na kobyle woził dyle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 522 206 Na kościele gałka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 146  61 Na kościele gałka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  –  97 Na kościele kawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  –  97 Na królewskim objedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 117 137 Na Kujawy, psie kulawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 455 190 Na Kujawy, psie kulawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 272 160 Na majowej rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 194 229 Na mej matki roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 346 320 Na Mostowej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 196  87 Na moście Chroście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 358 314 Na około izba, w koło piec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 191 291 Na onej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  29  12 Na onej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  90  35 Na onej górze stoją rycerze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  51  34 Na onem bagnie diabeł babę gnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 490 319 Na piasecku młynecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 102  42 Na piasecku młynecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 103  42 Na Podolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 246 107 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 245 106 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 348 322 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 349 323 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 320 291 Na Podolu wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 221 129 Na Podolu, w cystem polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 388 276 Na polu sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 250 278 Na polu sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 134 189 Na polu wierzba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  26  11 Na polu wierzba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 254 212 Na polu wirzbo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  25  11 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 255 213 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 256 213 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 257 214 Na polu wiśnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 278 268 Na progu stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 312 284 Na przykaźnym mieście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 432 364 Na Słupińskiem polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 341 255 �144 Incipit Na stołecku siedziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na suchym dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na suchym dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na środku pola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tej górze mogiła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na ten grosecek orano orano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na to Pan Bóg dał niedzielę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tobi neboże . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tutejsej grobli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warsawskiej ulicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warszawskiej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warszawskiej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na wojenkę nakazali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na wysokiej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Zaleskim polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na zielonej łące. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na zielonej łące tulipan opada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na żałość, na żałość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nad jeziorem lipka stała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nad przewozem stała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nadobna Kasiuleńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najechało hościku, pełny dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najechało troje swatkowie, sto ludu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najjaśniejszy król śmierci się nie boji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa Panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa Panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsza Panna anielska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najwiecy jaskółki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nam Zbawiciel się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Namówziłbym kamień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Napatrzcie się panny i panowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodzenie Chrystusowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodził się w Betlejemskim żłobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodził się Zbawiciel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nas(z) gajik zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa gospodyni dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa karcmarecka dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa Marysia nasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa Marysia robotna była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasemu panu cepy biją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasiał grosku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 105 198 25 138  57 28 303 279 26  81 119 24  13  83 26 208 184 25 746 264 28  – 354 28 305 280 25 197  87 25 194  86 25 195  86 80/I 257 152 26 266 219 25 711 251 25 107  44 80/I 109   67 25 435 184 24  46 142 27 341 318 28  85 148 28 199 233 26 228 197 28  15  70 26  42  95 26  78 117 80/II   – 229 26 289 230 26 414 289 80/I 331 193 25 721 253 27 420 356 27 134 219 80/I  57  38 28   3  65 26  12  62 25 334 150 24  52 148 26 410a 287 26 410a 287 24 154 259 27 415 354 24  74 205 27  65 179 �145 Incipit Nasieję ja drobnyj rutki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasieliście groszku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasieliśmy grosku na przyłozku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasz gajiczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasz maik zielony, pięknie ustrojony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza karczmareczka dobrze sobie żyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza Marynia robotna była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza wiara birbantowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Naści tobie pani matko zasługi moje!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nawariła, napekła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chodi Hryciu na weczorniciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chodi Hryciu na weczorniciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chody Hryciu na weczernycu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Né płacze Jadamko, ne płacze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne płacze Michałko (przypuśćmy), ne płacze. . . . . . . . . . . . . Ni ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni ma-ci to ni ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni mas dziewcyny na rozpleciny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni maz tego na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie badę ja roli orał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie będę ja pasła tego bydła z miasta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie będzies ze mną chłopie ze wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie było dobrze w nasej wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie bywaj tu, nie postój tu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie chcę Warsawianki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie chciała dziewczyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dla tego deptała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dobrą ja mamulinkę miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dobrą ja matulejkę miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj się Stasiu we mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj w południe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj w południe, hej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie ma Marysia matuli, posła Bogu słuzyć. . . . . . . . . . . . . . . . Nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mam nic tylko bicz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas tego na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pójdę ja grabić siana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pójdę ja na pańską wieś`. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pude ja na jabka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie siedź-i bokom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie siedźze, Marysiu, bokiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27  42 164 24  – 284 27  32 160 24  57 154 80/I   6  11 80/I 229 135 25 325 146 25 762 272 26 356 260 80/I 323 188 28  – 372 28  – 373 25  – 274 28 101 163 28  – 375 26  55 104 26 380 271 24  – 245 24 130 246 26  54 104 28 364 317 80/I 317 186 25 492 198 25 584 219 27 184 248 25  74  29 26 499 321 26 126cd. 143 28 310 283 26 382 272 25 603 224 26 502 322 80/I 116 70 26 202 181 27 106 198 25 708 250 24 130 246 28  93 158 27  86 186 25 387 172 25 549 212 25 546 211 28  73 133 26 232 200 �146 Incipit Nie stawiaj konika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie stawiaj konika u podwórza mego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie trzeba nam świeców. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie tylko te sady kwitną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie tylo ci obłapiają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie uważaj, Józiu, na to . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wies, panie, co ja wiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wsystkie ksiatuski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj owcarecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owczareńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, [owczareńku]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owczareczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wypił, nie wypił, a jesce ostawił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie zagram juz nikomu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie zamykaj, matko, wrót. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie żałuj se, moja Kasińku, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie żałuj se, Kasiu, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niebo ziemia świat i morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech będzie Bóg nasz pochwalony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech nam grosek odkryje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech się wam rodzi pszenica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj każdy rześko hasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj każdy rześko hasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj ruta w ogniu trzeszcze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj ruta w ogniu trzeszczy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko miastecka pół mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko miasteczka pół mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko rzecka rzecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko rzecka rzecki, Piórkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niepojęte dary dla nas daje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nieprawdę, moje swacheńki, gadacie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęsna, niescęsna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa Anuś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa dola za munz zabraniają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa godzinecka tam była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe pod-swywodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe te pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe te pokoje, ach jej, jej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwy ganecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 430 28 243 250 28 119 174 28 247 252 80/I 143   84 25 485 196 27 320 309 27 273 288 25 143 143 25 316 142 26 432 299 26 433 299 26 434 300 26 435 300 28 368 318 80/I 286 166 80/I 196 114 24 114 235 26 525 330 27 147 225 26 173 163 80/I  34  30 28  33  90 26 560 343 26  – 160 26  –  72 25 755 268 80/I 245 144 24   7 349 27 13 135 28  47  98 28 179 223 80/I 241 142 80/I  60  41 28   5  66 26  – 154 24  45 142 25 187b  82 25  76  30 28 169 219 25 121  50 25 192  84 27 308 305 28 283 271 �147 Incipit tom numer strona Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 189  83 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 190  84 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 191  84 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 360 263 Niesiem rosół z gajdokami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 160 263 Niesiemy jałowiec, Kasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 151 154 Nieskończona, najśliczniejsza, Jezu miłości. . . . . . . . . . . . . . . 28  35  90 Nieszczęśliwa […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 301 180 Niewidziana, niesłychana dochodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  16  70 Niewola me z karcmy pędzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 412 179 Niewola mnie ozeniła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 520 205 Nikomu się nie dziwuję. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 265 284 Nocki nie spała, piórka dzierała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 142 149 Nocki nie spała, piórka dzierała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 246 Nowa jutrzenko kraju sarmackiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 382 Nuz my pastuskowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  35 105 O bida mi z tą kokosą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 465 312 O Boże Boże co mnie mąż bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 189 169 O da, da, o dana! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 242 O dla Boga, co poradzę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 669 240 O dla Boga, co takiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 135 190 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 114  47 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 115  47 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 117  48 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 80/II  –  94 O Gospodze uwielbiona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 104 197 O huzary, huzary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 282 125 O jesceśmy nie słyseli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 422 181 O już cas, moja dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 145 O już to precz, moja Kasiu, już to precz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 182 286 O la Boga boli głowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 315 244 O la Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . . 80/I  26  24 O Matko Boska Gidelska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 330 192 O mój Boze, mój jedyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 458 191 O mój Boże, o mój Boże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  26  75 O mój Jasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   – 236 O mój Jasieńku, czemuś nie przybył?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 14b 136 O mój Jasiu, mój jedyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 595 222 O pamiętaj, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 210 238 O Panno patronko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  11 130 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  45  98 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  89 122 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  60 107 �148 Incipit O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O rosie, po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O samy Warsawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O siódmej godzinie, tam dziewcyna chynie. . . . . . . . . . . . . . . O ty, dziewcyno, ładna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obarecek osicyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obiecał mi wcale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obiecała dać na wale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Objechał Jasieniek wszystkie ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oblokę kontus, oblokę zupan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oby mój ten był tak wielki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od górza nasa druzyna – od górza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od granic gdzie żył Lech. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od granic gdzie żył Lech. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Krakowa carna chmura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od onej góry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od samej Warszaway . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od synkarki do Marcina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od terema do terema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od terema do terema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Warszawy do Krakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oddaj ćtyry dydki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwieźze mnie zkądeś mnie wzion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwróć bydła od stawidła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ognia, ognia, ognia na kómin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ognia, ognia, ognia na komin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bez uwagi mąz zonę bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, biada biada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bida moja, bida jesce gorsa ma być. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bidna ja sierotecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, biedaz mnie bieda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bierze mnie tęsknica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bodaj cie hultaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bracia moji, bracia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bylica, bylica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu nieboże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu niedowarzony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu, pachnące ziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu, ty rozbójniku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 128 216 80/II   – 232 27  97 192 25 693 247 27 301 301 25 531 208 25 404 177 26 457 310 80/II   – 127 28  – 266 27 344 320 28  – 374 24 146 253 25 760 271 25 761 272 24 102 230 26 106 132 25 275 121 26  – 77 24   5 81 26  – 368 25 279 123 27   8 127 25 497 200 25 508 202 26 158 157 80/II   – 251 27 103 194 25   98 225 26 516 327 26 470 313 26 385 273 25 500 200 25 375 170 26 518 328 25  46  18 24 115 236 24  94 226 26 134 146 26  68 110 80/II  –  49 27  80 183 24 206 297 26 164 159 �149 Incipit Oj, chociaż ci ja zaprząg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cicho Anuś, nie płac. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ciemna nocka idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, co tez to teraz za lata nastają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, co to tu za wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cóz mi to za uciecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cy ja niescęśliwy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cyś się w piecu uląg. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, czego płaczesz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, czego płaczesz, moja dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, da powiedziałaś, mała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dana moja dana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dana, moja dana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj dana, data, dana!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, depce konik, depce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, do kościoła przyszła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobra moja główka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobry nasz pan, dobry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobrze temu dobrze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dolina, dolina, da, przy dolinie glina. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dudni woda, dudni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewczyna drobno skacze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewcyno, mój koralu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewcyny, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziwują się ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, gdzie tam jedziesz, Maćku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, gorzałecko złoto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, holuj Jaśku, holuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i ciemna nocka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i u naszego pana, da, i zielona podłoga. . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i w kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i wio koniki na most . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i wziąneś mi wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadąż, jadą, w kolasach jadą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadłabym jabłuska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadłabym jabłuszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jak to u nas kasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jana jęła się jana, da tego dworzanina. . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jaworze, jaworze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jechali dwa żołniery z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedne konie na most. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 509 202 25 395 175 25 401 176 80/I 231 137 25 523 206 25 507 202 25 444 188 25 368 168 26  – 238 27 14a 135 25 165  69 25 510 203 26 488 318 25 brak 298 26  – 309 80/I 325 188 25 403 177 80/I 284 165 25 634 232 80/I  92  55 25 668 240 25 371 169 25 517 204 25 658 237 80/I 190 109 25 476 194 26 479 316 26 511 325 25 348 156 25 405 177 25 381 171 80/I 199 116 80/I   8  13 80/I 164   93 80/I  76  48 25 542 210 24 124 239 25 477 195 80/I  82  51 26 136 147 26 460 310 25 518 205 28 204 235 26 501 322 �150 Incipit Oj, jedzie pan, jedzie pan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedzie wóz na przewóz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedzie wóz na przewóz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jesce, jesce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kalino, malino. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiedy ja bendę do ślubu stawała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiedy ja sed bez bór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiej wyjdę na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kołem, kołem, kołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kołem, kołem, słonecko chodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, konie rżały, nic nie miały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu, zróbże mi kłódeczkę. . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lata moje, lata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lato, lato, lato gorące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lato, lato, słońce gorące. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lecie, lecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ludzie mi ją ganią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko moja, matko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko, matko, matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko, matko, matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matulu, oj, matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, Mazur, Mazureczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja Marysiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja matulecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja matulecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moje kompanecki, da, cóz wy mnie zycycie. . . . . . . . . . . . Oj, mój wionku lawendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, myślałaś dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, na wysokiem drzewie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, na zapiecku stała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, napijmy się wujku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nasa karcmarecka dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nasza, nasza, nasza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ni mas tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie bij mnie, Jasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie bójze się, nie bój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie chodź kiele woza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie daj mnie, matulu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie kochoj dworaka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie masci to, nie mas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 393 174 25 475 194 80/I 156   89 26 153 155 25 545 211 27 159 232 25 638 232 25 580 219 26  57 105 80/I   9  16 25 374 170 26 170 162 25 674 242 80/I  46  32 26 462 311 80/II   – 300 26 486 318 27 203 256 25  28  11 26 260 216 26 526 330 25 240 105 26 285 228 26  – 228 26 468 313 80/I 315 185 27 187 249 80/I 178   99 80/I 179 100 27  18 151 27 130 218 25 554 213 25 396 175 80/I 242 142 25 463 192 26 410b 288 24 177 281 26 101 129 25 402 176 25 406 177 26 514b 326 26 469 313 25 420 180 25 426 182 �151 Incipit Oj, nie mój konik, nie mój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie płacz, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie przez taki dunaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie przez takie dunaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie tego, nie tego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie widzis-ze, Kasiu, da, tę wysoką wieżę. . . . . . . . . . . . . . Oj, nie wies ty, bracisku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nigdy ci, Marysiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ni mas co to, ni mas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nocka wedle nocki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, obiecała syr dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ola kole pola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, orać chłopie, orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, owce moje, owce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, padnijze, dziewcyno, swoji matuli do nóg . . . . . . . . . . . . . Oj, pani, moja pani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płakała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płakała ja wcora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płynie krypka, płynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pocozeście przyśli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pod borem piełła len. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pognała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedzies, pojedzies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedź, Jasiu, pojedź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedź, Jasiu, pojedź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, posed by ja, posed. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, postatnico, pofolguj, pofolguj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, potoczę ja, potoczę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, powiedziałaś, Kasinko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, poznać, poznać, chtóry młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, prawdę ptasek mówi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, proś Boga, dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pszeniczka, pszenicuszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, przypłynęli siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pstatnico pofolguj, pofolguj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, Puławy, Puławy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rekruci pijecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rozpleciny są. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ruch chłopcy na wodę, bo woda maleje. . . . . . . . . . . . . . . Oj, ruta, moja ruta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycy wół, rycy wół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ryczały, buczały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycały moje bysie rycały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 458 310 27  33 160 25 598 222 25 637 232 24  – 262 24 201 295 25 486 197 26 335 252 26 411 288 80/I 198 115 25 671 241 25 469 193 25 602 223 26 503 322 80/I  10  16 26 517 327 27 374 335 26 186 168 25 446 188 26 515 326 25 370 169 26 508 324 25 440 186 25 492 198 26 120 140 26 507 324 28   53 105 24 176 280 80/I 177   99 26  87 121 25 534 208 26 534 333 27  16 142 25   3   1 27 369 333 28  53 105 26 509 324 26 478 316 80/II   – 242 25 377 170 80/I 176   98 80/I 138   82 80/I 137   81 27 397 348 �152 Incipit Oj, rycały, bucały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycą wołki rycą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sakłakowe buty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sama ja, sama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sama ja se, sama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj, Maryś kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj, Maryś, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj na wóz, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siasta siasta, dziewcyna z miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siekierecka to nie toporzysko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja, Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sirota ja po ojcu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siwy koń, siwy koń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, słuzba słuzba niescęśliwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sporzioł na słonecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stangrycie, stangrycie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stary ja, stary, ale nie narobiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stuliny, stuliny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stuliny, stuliny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szanuj-ze mnie, szanuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szczerze-m ja Panu Bogu służyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szewskiej córki nie chcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewają słowicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajcie, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajcie, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajze, słowiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, tam komar z dębu spad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, tam w sadecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, trzeba jej, trzeba jej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, trzewicek mi się zdarł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mnie je tych śpiewek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mojej dziewczyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, uboga ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, utonął popielarcyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w lesie i w olsynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w lesie, w lesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wianeczku z białej róży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 443 187 25 609 225 25 643 234 27 377 336 26 493 320 26  79 118 80/I  40  31 28 108 167 26  72 113 25 623 229 25 601 223 80/I 210 122 26 510 324 80/I 175   98 25 536 209 27 280 291 25 442 187 80/I 283 165 80/I 131   77 26 145 151 80/II   – 248 25 392 174 24 181 285 80/I 139   82 25  58  22 26 518/5 328 80/II   – 309 25  59  22 25 344 155 25  80  31 27 165 238 25 555 213 25 376 170 25 516 204 80/I  70  45 25 644 234 25 591 221 25 498 200 25 431 183 80/I 157   89 24 190 290 24  88 223 80/II   – 301 80/I  75  47 �153 Incipit Oj, wianku ty mój, wianku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, widzisz, ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wolałby ja, wolał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołałem, wołałem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołki moje, wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołyż moje, taj połowyje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wsystko mi się widzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wszystko mi się widzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wycion konik wycion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyjrzyjze, córko moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyleć wyleć, raby pstry sokole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyrżyta, pacholicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wywijał mój konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, z wysokiego mostu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za nic mi to za nic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za nic mi to za nic. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za wodą, za wodą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabili, zabili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabili, zabili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabujały białe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zagrajze mi, zagraj, da, muzykancie . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zakukała kukawecka za borem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zarżyj, zarżyj, wrony konicku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zasło słońce, zasło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała cyje to konicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby nie Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zebym cię nie lubił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zebym ja miała taką mocną wolą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ziele, ziele co nigdy nie znane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, złapałeś mnie złapał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, żeby to Pan Bóg dał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, żebym ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojce nas, w Wierzbowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec bije matka bije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec bije, matka bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec pomar, matka także . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojechał Jasienek wszystkie ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze dana, ojze jesce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, gospodyni nasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 489 318 80/I  83  52 25 505 201 25 583 219 80/I  78  49 25 589 221 26 121 140 80/I 187 108 28  – 373 25 394 175 80/I 274 161 25 481 196 25 315 142 28  52 104 25   7   4 26 108 133 26 501 322 25 513 203 25 470 193 25 642 233 24 116 236 26 477 315 27 368 332 25 599 223 27  71 180 27  87 186 25 511 203 25 679 243 25 503 201 26 171 162 26 487 318 26 495 320 28 353 311 27 358 326 25 495 199 25 532 208 27 291 296 26  –  76 26 512 325 80/I 209 121 27 342 318 28 276 266 25 409 178 26 496 320 �154 Incipit Ojze, matko moja, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ocy moje, ocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, powiedziałaś mała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, zono moja, zono . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ojze, na dunaju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ojze, ozje dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oli, daliby, kazali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . On idzie drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona pasła bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona pasła byczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona wysła i wyjrzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Opasali mnie fartuskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oryl pije, oryl traci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oryl pije, oryl traci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orze Jandruś orze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osa, osa, zimna rosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osa, osa, zimna rosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otóż to ja panem,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, matko, dom, dom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, pani, szerokie wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, panie, nowe wierzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otworzcie nam tu séroko wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz, matulu, te nowe drzwicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz, matulu, te nowe wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz nam, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz nam, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórzcie nam szerokie wierzeje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz-ze mi, otwórz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Owcarecek na polecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Owo ja Mazur sumno bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozenię się, ozenię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozenił się pan majstrowic. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się, niewola moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się tu na spół z płacem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się, moja niewola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, fajt majt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, fajt majt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, sacher macher . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się sajdak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się sajdak, majdak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniła matka syna po niewoli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się na poły z płaczem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się tam na Podolu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 471 193 24 110 234 25 660 238 25 166  70 25 408 178 25 462 192 25 416 179 80/I 172   96 27 199 254 25 438 186 27 408 352 28 158 214 27 306 304 80/I 264 156 26 505 323 26 268 220 26 263 217 26  – 217 27 364 329 27 140 222 28  61 115 28  56 108 24  79 209 26 206 182 26 215 189 26 133 146 80/II   – 244 26  38  88 25  34  13 25 661 238 25 291 130 80/I 153   87 27 339 317 25 236 103 25 432 183 26 384 273 25 238 104 80/II   – 118 25 237 103 80/II   – 441 28 307 282 28  67 126 27 338 316 80/I 205 119 �155 Incipit Ożeniłem się tam na Podolu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się, to chwała Bogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się tu na Mazowsu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się więc na Mazowszu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pan z nieba i z łona Ojca przychodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pani matko, dobrodzijko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pani matko, nie załujze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panie ojce, pani matko, prosiemy wsystkich. . . . . . . . . . . . . . Panie ojcze, siodłaj konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panie młody, nie bundź taki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panna młoda idzie w pląsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panna rybki gotowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panom pałace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku kiepska siecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku wstałbyś do dnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku zadundały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobeczek […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pas’em ja woły, wedle stodoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasł gałgan bydło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasł Jasinko konie, a Marysia wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła dziewcyna owce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła Helka bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła Kasieńka konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasterka szłynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła panna pawia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła, pasła pasterecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasturze na górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pastuszkowie bracia mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśli pasterze woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśli pasterze woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśliśmy owiecki pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pędzą, pędzą, matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piaskarz jestem swego rodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pieje ludzie haraleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pielim piepiórkę przy odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwse kury zapiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwsi kurzy zapiali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna Dorotko, wartaś ręki króla. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna nasza Polska cała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna nasza Polska cała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pięknam była chwała Bogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękny kwiatek z róży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 25 235 27 337 26  49 24 127 strona 102 316 100 241 28  22  72 27 143 223 24  – 262 24 105 231 28 197 230 24  – 263 26 150 153 26 338 254 27 430 362 25 615 227 27 409 352 25 577 218 26 454 309 80/I 300 179 27  – 344 25 234 102 80/I  79  49 28 293 274 26 443 302 25 182  79 27 302 302 80/II  –  84 80/I   – 109 27 404 350 24  27  99 25  10  61 80/II  –  18 24 36 106 26 430 298 24   2  79 28 201 233 27  15 140 24 207 297 27  84 185 28  10  68 80/I 352 213 80/I 353 214 28 309 283 80/I 132   77 �156 Incipit Pijał ci ja, bande pijać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piję ci ja, piję. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płaczą dzieci, płacze żona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płakała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płyną gąski po dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie kacor po olsynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie rybka, płynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie rybka, płynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie woda po dębinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pływała rybka, rybecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pływały rybki, rybecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po całym świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po co ześ mnie brał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po co ześ mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, moja matko, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matko, moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matulinku, za mąz wydała . . . . . . . . . . . . . . . Po cóżeście przyjechali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po cóżeście, matuleczku, za mąz wydali. . . . . . . . . . . . . . . . . . Po majowej rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po rynecku chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po stracie Heroda, westchnijmy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po tak miłej zabawie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po żołniersku stać na wale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pobłogosław, moja matulu, na drogę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem carna chmara. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem na murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem na murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem, pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem rola, na nij tumpola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna gorzała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna gorzała, pod nią dziewczyna. . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna stajała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 494 320 26 520 328 27  – 100 26 540 334 28  –  96 26 548 336 26  66 110 26  67 110 27 230 270 80/II   – 252 26 168 161 28  32  89 25  19   8 25 116  47 80/I  18  20 27  91 188 80/I  19  21 80/I  44  31 25 113  46 26 176 164 25 112  45 26 154 155 80/I  21  22 26 245 209 25 163  68 28  21  71 80/I 334 197nlb 25 285 127 26  – 173 25 183  79 80/I 173   97 26 373 268 27  56 175 27 160 234 80/I 183 104 26 349 258 24 187 290 27 139 221 24  82 221 80/I  12  17 24 111 234 26 178 165 80/I  39  31 24 106b 232 �157 Incipit Pod borem sosna stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia gorzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia gorzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod dworem na murawce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Jadamową miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod okienkiem zieleni się trowka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod okienkiem, pod okienkiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Pułtuskiem, pod miasteczkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Warsawą carna rola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym dębem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym dębem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym jaworem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podaj, matulu, grzebienia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podajcie nam miec, miec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podobno ty, Marysieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podziękujcie swatowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognał Jasio woły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała wołecki do dąbrowecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała woły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja do Łowica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja na Włocławek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja za Włocławek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał Jaś, pojechał Jaś do kościoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał myśliwy po polu polując. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał pan na łowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał pan na łowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechałem do Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechałem do Warszawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24 106a 231 27 139 222 27  93 189 24 198 294 80/I  11  17 27  38 162 24 199 294 25 111  45 24 166 268 25  22   9 25  23  10 25  24  10 24  82 220 27 405 351 25 184  80 25   65   24 80/I  93  56 80/I 351 212 26  63 108 25 106   44 25 105  43 25 218  95 26 199 178 26 222 195 25 158  66 28 128 181 28 246 251 25 167  70 28 273 264 28 274 265 80/II   – 297 80/I 169   94 25 494 199 25 585 220 80/I  80  50 26 393 277 28 350 309 80/I 225 131 28 327 296 26 532 332 80/I 269 159 25 189 129 25 290 129 26 423 295 �158 Incipit Pojedziemy na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów, na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy se z syneckiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedź Jasiu, pojedź. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmał bajko sojku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmij mie, Jasiu, pojmij mię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmijze mnie, Jasiu, Jasiulecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokłoni się Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokłoni się Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polak Węgier dwa bratanki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poleju, poleju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polska korono, co słychać o tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161Polska korono, co słychać o tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pono to ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boze, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj Boże, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boże, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poruchaj się, matuleńku, toć się poruchaj. . . . . . . . . . . . . . . . . Porzuć ojca matkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posadzę ja jabłoneckę przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed Jasio rano do lasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed Jaś do roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed mysliwiec na gaj na zające. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed wilcek na góreckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poslijcie mi matulińku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła baba po popiół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Doda do ogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła dziewcyna ku ogródkowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Kasieńka w koło stoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Kasińka do sadu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła mucha po wodę do zimnego zdroju. . . . . . . . . . . . . . . . Posła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła na kwiatki bojąc się matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła na kwiatki bojąc się matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła sierotecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posło dwóch braci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie panienki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie, dziewcząteczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie, posłuchace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły były dwie panienecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły były dwie panienki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły druchny wilcą drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posprzedała krowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 385 341 80/I 262 155 25 329 148 28 177 223 28 371 319 27 277 290 26 334 252 26 227 197 26 226 197 24   9  82 27  19 152 25 356 25 357 162 25 159  66 25  97  39 25  98  40 28 139a 191 80/I 195 112 26 217 190 28 259 257 28  46  97 25 341 153 28 258 257 26 422 294 27  84 184 25 211  93 26 541 334 26 492 319 24 158 261 28 163 216 26 149 152 25 343 154 27 424 358 26 174 163 27 88 186 26 563 345 25  48  19 26 359 262 80/I 182 102 26  27  77 24  64 179 24  64 179 26 114 136 25 722 253 �159 Incipit Postrzeż się z rozumu obrany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszedł Jasieńko Lwowa dobywać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła dzieweczka do ogródeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła Kasia po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła na wsiny sprasać rodziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła na wsiny sprasać rodziny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panienka w gęste jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła sierotecka po świecie tułając. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszły druchny swoją drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pośli myśliwi po polu polują. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocę ja, potocę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocę ja swój wianecek po stole, po stole. . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Kasiula. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Marysia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Marysia swój wianek do matki . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła swój wiánek do matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła wianusek po stole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potoc-ze się wionecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potoczyła Marysia swój wianeczek po stole. . . . . . . . . . . . . . . Powiedz, Kasiu, raz, komu rąckę das. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedz mi, dziewczyno, powiedz mi jedyno . . . . . . . . . . . . . Powiedzcie, pasterze mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzcież nam, bracia mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedziała klucnica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzieli ojciec, mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzioła synkarka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzże mi, powiedz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstał stary rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstań, Dawidzie, cymprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstań, Dawidzie, czémprędzej, lutnić wesoło. . . . . . . . . . . Powstańcie panowie, powstańcie swatowie. . . . . . . . . . . . . . . Poznęliśmy żyto, pożniemy i jarkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pożegnaj domowe progi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pożywajcie śmiele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdziemy, pójdziemy pod gajicek zielony. . . . . . . . . . . . . . . . Pójdź do domu, Łusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdźcie, druhny, waszą drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdźcie, druhny, wilczą drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  64 124 24  39 107 28 143 193 26 406 284 26 452 307 28 372 319 24 134 248 24 134 248 80/I 170   95 28 299 277 80/I 166   94 80/I 167   94 80/I 212 123 26  48  99 26 421 294 28 140 192 27  75 181 26 111 134 80/II   – 234 26  97 126 27 114 201 27 114 201 28  84 147 27 129 217 26  47  99 28 160 215 26 279 224 26   8  60 24  27  99 26  90 122 80/I 126   73 24 149 254 24  81 220 28 223 243 26  18  67 27    5 120 80/I  16  19 80/II   – 345 27 137 221 27  48 168 26 219 191 80/I 151   91 27 123 210 27 124 212 �160 Incipit Północ już była gdy się zjawiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pragną ocki pragną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pragną oczki pragną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawde ptasek mówił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosę na ten zur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosiemy cię, starsy druzbo, prosiemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosiemy pana za sobą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosili mnie na wesele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosili mnie na wesele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosił ci ją w ogrodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przecisne, przecisne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przecisnę, [przecisnę] szabelkę przez Wisłę . . . . . . . . . . . . . . . Przedała łańcuch. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedde wroty kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem (okienkiem) zieleni się trowka . . . . . . . . . . . Przede dworem w ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem wielki sad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem zieleni się trawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede wroty kamiń złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede wroty, kamień złoty, lelija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedzierzgnę się siwą gołębicą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół przez mej matki dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przelecioł siwy gołumbek bez dumbek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przenocuj mnie, przenocuj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przerzucę ja się złotym pierścieńcem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeslicna lelija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przewieź ze mnie przewieź, przewoźniku młody. . . . . . . . . . . Przy dole sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy dole wiśnia, przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy jeziorze, przy dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy kokosce jarzębiatej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy onej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy onej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy staweczku kalina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy tej dolinie, w gęstej krzewinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przybieżeli do Betlejem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali do Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali do mej matki dworu w podwórze. . . . . . . . . . . . . Przyjechali do mej matki dworu w podwórze. . . . . . . . . . . . . Przyjechali kozaczenki, wszyscy pod piórami . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26   9  60 25 148  62 28 253 255 25 717 252 26  – 127 24 143 252 26  41  90 24  98 228 26 122 141 26 371 267 25 692 246 80/I 121   72 26 239 206 26 253 212 25  65  24 80/I 228 134 24 194 292 25  65  24 26 159 157 24 132 247 25 131  54 25  94  37 26 308 241 27 138 221 80/I  32  30 24 139 251 26 455 309 27 243 275 24 44 141 27 266 284 24 131 246 24  69 183 26 316 244 25 437 185 26  11  61 26  – 251 26 364 264 80/I 158   90 26   7  59 80/I   58 39nlb 28 269 262 25  87  35 80/II  –  87 80/I  59  40 �161 Incipit Przyjechali trzy pytace z wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali z tak wielkiej wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali Zidkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali Żydkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali zołnierze od wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechał Jasio z cudzej ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechał k’niej w komendy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechała Ruchla z białego morza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechało do mnie siedmiu zalotników. . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjmij od nas pokłony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przynosiemy plon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyńdzie Jasieńko głupi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przysed do nij w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przystań, przystań do werbunku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszedł do niej w niedziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszedł już przyszedł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszliśmy tu po dungusie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytała się Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytam ja cię panie swacie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 174 243 25   4   2 28 359 315 80/II   – 452 27 176 244 80/I 218 127 27 228 269 26  22  69 27 179 245 28  36  91 24  68 182 26 309 241 27  95 190 26  37  87 24 155 259 27 343 319 80/I 251 147 80/I  91  55 24   9 350 24   47 144 28  97 161 28 149 211 Rają ci mi kawalera. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 185 248 Raźno chłopcy hej parobcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 753 267 Rąbała Kasia kalinę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 286 272 Rodzino moja, stań-ze se w rzędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 157 157 Rosa pada, słońce siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 143  60 Rosa pada, na koń siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 260a 281 Rosie po rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  61 107 Rośniej-ze mi modry kwiecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 252 211 Rośnij ze mi w ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 252 211 Rozbujał sie kary konicenko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  30  28 Rozbujał się kary koniceńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 115 Rozbujał się mój kary koniczek, rozbujał. . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  31  29 Rozbujał się wrony koniceńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 294 233 Rozbujały się siwe gołębie po wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 339 303 Rozbujały się siwe gołębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 367 331 Rozbujały się te, siwe gołębie po wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . 28 267 118 Rozgłasaj, panie muzykońcie, rozgłasaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 133 247 Rozgniewała się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 308 282 Rozleciało się seść gołąbecków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 416 290 Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 447 305 Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 298 �162 Incipit tom numer strona Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 344 204 Rozmyślajmy dziś, wierni chrześcijanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  27  81 Rozpetli koski (warkocze) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 150 211 Rozpleciny są, dziewcyny ni ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 123 141 Rozsypała Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  77 145 Rozsypała się rutecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 185 168 Rus konia, rus (rusz). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 109 170 Rutkoż moja, rutko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 713 251 Rybacy, rybacy, czyście nie widzieli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 223 130 Rznijcie nam od ucha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 750 265 S’ist mir alles eins. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 – 258 Sady wołek wyrykuje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 606 224 Sadziła ja jabłoneczkę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 194 112 Sadziłam ja jabłoneckę przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  84a  33 Sama ja nie wiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 347 258 Sama ja nie wiem, co za nautura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 277 122 Sanowała kogo chciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 331 148 Są na boru fijołecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 480 195 Są na jeziorze konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 348 258 Scęśliwe Betlejem, miasto Dawzidowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27   6 120 Scęśliwie ja Panu Bogu słuzyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  35  85 Scęśliwie ja panu Bogu słuzyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  92 123 Scielcie, scielcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 148 152 Serdeczna matko, opiekunko ludzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 553 339 Séroka woda na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 283 292 Seweryn, Seweryn, Sewerynoczku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 354 Siadaj, nie gadaj ślicne kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 171 240 Siadaj, Maryś, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 36   31 Siadaj, siadaj, kochanie moje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 189 227 Siadaj, siadaj, moje kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 176 222 Siadaj, siadaj, wozy kowane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 160 157 Siadaj, siadaj, wozy kowane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 251 Siadajze, siadaj, Kasiu, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 58 106 Siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 177 165 Siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 188 168 Siadajze, siadajze, Kasiu kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  99 228 Siadła na białym kamieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 185 226 Sialona rybka co nad wędą siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 317 245 Siano cedziła piasek wiązała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 381 271 Siano grabiła piasek wiązała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  51 102 Siano grabiła, piasek wiązała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 684 244 Siano grabiła, piasek wiązałą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 685 245 Siądźmy sobie, Stasiu, przy tej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 357 261 �163 Incipit Siecka nie owies dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedmio Jasio koni miał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedmiu braci było. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi jastrząb na wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi niedźwiedź za stołem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi pluskwa w kominie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi ptosek na tumpoli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi sobie zając pod miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi zając. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi zając pod miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedział Jasio roczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siodłaj konia do Toronia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siodłaj konia do Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sipiała ja w gumnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwa gąska, siwa, po dunaju pływa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwa gołębica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwego konia mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwy konik, siwy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwy koń chodzi po łące brodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skądże jesteś, Kujawiacku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skocyła Kazia na Dunaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skoro dzień świta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronece śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrada się wilk do zagrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrzypicielu, bandzies w niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna od swawoli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sierota bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sierotka bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sirotka po wsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słodki pasternak-nak nak-nak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słomy nam dajcie, druzbowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słoneczko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słoneczko, słoneczko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem pani na piérse lato. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem u pana na piérse lato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem u pana na pirse lato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 592 221 26 328 250 26 530 332 26 353 260 28 373 320 28 374 320 25 564 215 28 351 310 80/I 296 178 24 180 285 25  – 278 27 169 239 26 336 252 26 491 319 80/I 118   71 24 175 279 25 530 207 25 538 209 28  45  97 80/I 271 160 28 333 299 26 299 237 26 271 221 25  39  16 25  37  15 26  62 108 80/I 339 200 26 524 330 27 155 227 27 321 309 27 322 309 26 564 345 26 565 346 25 356 161 28 129 181 26 138 148 80/I 213 124 28 196 229 25 248 108 26 390 276 26 392 277 25 327 147 25 328 147 27 416 354 �164 Incipit Służył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Służył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Służyłem u pana na pierwsze lato. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smutne serce w mem kochaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smuzkiem dziewcyno, smuzkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem dzeiwzyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem dziewcyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem, dziewczyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sobie nie dumaj dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sobie nie dumaj, dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sokół leci, skrydłami zwinie do duba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowa na gaju dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowa w stodole siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sówka po boru lata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spadła z górki do kómórki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spadła z wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spuść-ze charty z smycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała nam się nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała nam się nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała się nam nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała się nam nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starego’m ja męza niała (miała). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starsy druzebka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starsy druzebka, jeśliś młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stéry kunie Jasio miał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi bylicka przy odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi byliczka przy odłogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi Jasienek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi lipeńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi lipka pod okienkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi nam tu lipeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała ja se. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała Kasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała lipa przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała wiśnia przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała wiśnia przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji Jasieniek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji olsyna pod nia topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji rumien, wedle gumien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stój, nie gibaj się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sum se rod starsy druzba, sum se rod. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 391 277 28 324 294 80/I 294 171 28 237 247 80/II   – 433 28 262 259 28 289 273 28 290 273 80/I 189 109 25 478 195 80/I 311 184 28  89 152 26 506 323 27 299 300 26  62 108 26 350 259 27 319 308 25 213  93 27 298 300 25 242 105 27 345 320 28 316 287 80/I 214 125 27 133 219 26 139 148 26 191 174 27 269 286 26  39  89 27  17 142 28 277 267 27 226 269 27 225 268 26   3  57 27 178 245 26 244 209 24 188 290 25 110a  45 26  36  86 28 267 277 26 258 214 27 259 281 28 110 171 24 144 252 27 231 271 �165 Incipit Sumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi gaj, sumi gaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi las, sumi las. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumiała lescyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Swatkowie nasi, bierzcie się z nami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Swatkowie nasi, trzeba co radzić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarecko dawaj piwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarkę mi rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarkę mi rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synu mój, zięciu mój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syroko, wysoko listek na jaworze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syta druchna syta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szalona ta ryba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szarszan zardzewiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szed ci Maciek prosto drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szed Mośko czasem borem i lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szedł chłop do stodoły rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szeroka woda na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasia bez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasia przez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasieńka bez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasinka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasińka wianki wić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła sierota bez wieś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła, szła, szła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szłam z kościołeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szto ja bidny soładt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szto ja biedny żołnirz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szynk […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 232 272 25 369 169 28 272 263 28 337 301 26 221 192 26 193 176 26 482 317 26 281 225 80/II   – 266 27 170 140 25 560 214 27 121 209 28 239 249 24  – 318 27 333 314 28 357 313 25 346 155 27 283 292 28 335 300 26 407 285 28 334 299 80/II   – 447 26 562 345 80/II   – 320 25 682 244 27 128 217 24  15  84 80/I 259 153 80/II   – 363 80/I 359 220 Ścielcie, ścielcie suknie kobielce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 248 Ścieni ten dumbecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 547 211 Śliczne gwoździki, piękne tulipany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 740 260 Śmiały kozacze, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 233 201 Śniło się dziewcynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 322 292 Śniło się Jagusi na lózecku śpiący. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 354 324 Śpiewaj-ze słowiku w zielonym gajiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  60  23 Śtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 269 286 Świadkowie siedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 109 133 Świadkowie siedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 237 Świeci miesiąc na niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 286 293 Świeci miesiąc świecą gwiazdy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 571 217 Świeci miesiąc świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 208 238 �166 Incipit Świeci miesiąc, świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci miesiąc, świeci miesiąc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci miesiącek na rogu stoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci się w Warsawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Jana, świętego, świętego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Wojciecha, pannom pociecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Wojciecha, panom pociecha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Janie Nepomucki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Janie, pytam się ciebie samego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Łukasz ewangelista. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Mikołaju pasterzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świnia ogon wywinęła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 690 246 80/I 238 141 26 211 186 80/I 250 147 24  65 182 28  24  73 26  16  65 27  12 131 24   1 348 80/I 332 194 25 360 163 80/I 320 187 Ta dziewczyna maruda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 148   85 Ta moja dziewcyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 303 302 Ta na onéj górce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 632 231 Taki sobie młynarz dobry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 300 137 Takie dobre słodkie mleko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 230 199 Talara bitego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  77 116 Tam daleko za górami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   3  80 Tam na carny górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  32  13 Tam na górecce karcemka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  21  69 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  38  92 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  86 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  93 Tam na morzu gajiczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 186 226 Tam na moście trawa rośnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 193 229 Tam na onej górce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 168   94 Tam na onej górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 633 231 Tam na onej murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 322 144 Tam na Podolu zołnirze stanęli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 295a 234 Tam na tej łące, tam na zielonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  50  20 Tam pod borem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 314 142 Tam pod borem domecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 104  42 Tam pod borem Marysia stajała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  85  34 Tam pod borem na murawce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 199  88 Tam pod Borkowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  67  25 Tam pod Borkowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II  –  83 Tam pod Grodziskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 224  98 Tam pod Warsawą na błoniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 311 242 Tam przed dworem zielona murawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 211 259 Tam w Garwolinie zonirze stojali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 295b 234 Tam w ogródku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  77  30 Tam za borem bylica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 295 �167 Incipit Tam za dworem, zielona murawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za górami stoją Cygany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za ogrodem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za Warsawą na błoniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tamoj za dworem zielonijsza murawa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcowałem z niewiastą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcuj Budnik boś ty letki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcuj Budnik, boś ty letki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcujze ze mną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Targujcie-z się, braciowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatulu, matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatulu, miły, powstańcie z grobu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Te maleńkie turkaweczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ten mem zdaniem dobrze żyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The flower of the well to our house gaes. . . . . . . . . . . . . . . . . To Caplińskie pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To mi mędrzec zawołany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To to ja, dziewczyno, to to ja, ludzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki, to z nią do zyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki, to z nią do zyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszeniczki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tobie nad pomysł dowcip i wymowę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tobie niech zabrzmi, Boże, cześć i sława. . . . . . . . . . . . . . . . . Toć tu były i stoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tonie rybecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trasny się smok pobudował . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tria sunt vere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tria sunt vere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trudna rada, trudna rada, przyjdzie nam. . . . . . . . . . . . . . . . . Trza se było rozmiarkować . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba i dać nie załować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzebá i doć, nie załowoć. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać na miseckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej dać nie załować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać, nie żałować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej dać, nie żałować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać wieprza z kojca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej na miskę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzewicek mi się zdar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzęsła Marysia na gody jabłuska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tseba jej na sitko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tu zagon tu bruzda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tuma, tuma po dolinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 277 223 80/I  56  37 25 101  41 27 356 325 80/I  94  57 25 525 206 25 524 206 80/I 265 156 25 575 218 28  98 161 26 418 292 26  80 118 27 256 280 25 757 269 24 – 328 25 427 182 25 757 269 80/I 123   72 26 144 150 26 187 168 26 216 190 28 173 221 28   2  64 27  – 379 26 209 184 27  37 162 26 561 344 26  43  96 80/II   – 226 27 264 283 25 280a 124 24 159 261 24 159 262 24 173 271 26  52 103 24 119 237 80/II  –  50 24  96 227 26 114 136 25 636 232 25 130  53 27 126 215 26 527 331 28 366 317 �168 Incipit tom numer strona Tuman tuman po dolini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 373 Tuna, tuna (tuman) przy dolinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 366 317 Ty ślicny kwiecie rozmaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 251 211 Ty, drużeńku, porednocku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 224 195 Ty, dziewcyno, ty jedyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 548 212 Ty, Jasieńku, źle kierujes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 157 229 Ty, mój bracie, rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 117 206 Ty, swaciejku, bałamuciejku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 198 233 Ty, wiánecku, z biały rózy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  40 163 Ty, dziewcyno, z białą twarzą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  68  44 Tyloś mi się Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 543 335 Tysiąckroć bądź pozdrowiona, królowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  10 129 U Doroty pierścień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U drzwi Twoich stoję, Panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U drzwi Twoich stoję, Panie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U jeziora bystra woda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U jeziora bystrej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U kowalichy sobaki lichej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki na polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U méj matki rodzonéj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U méj matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki w podwórzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej pani matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza leśnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza Marcina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza nasego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej mamy rodzonej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej matkiprzed samemi wrotki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej matusieńki przed sienią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U nasego jegomości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U nasego młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego bawolika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego pana są żeńce wybrańce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego pana przede drzwiami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U onego młyna zielona olsyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U pana N. N. myszy zboże jedzą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U sąsiada wilk wyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 281 293 24  58 164 80/II  –  38 28 271 263 28 256 256 80/I 306 182 26 329 250 26 375 269 27 351 323 27 352 324 80/I 105   65 25 216  95 25 249 108 26 395 279 26 396 279 26 374 268 25  – 28 26 367 265 25 209b  92 25 209a  92 28 326 295 25 243b 106 25  – 301 24  77 207 25  64  24 80/I 324 188 28  50 100 28  – 101 25  64  24 28  – 107 24  78 208 �169 Incipit U syrokosa syrokie kosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U szenkarza na dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U Widawskiego gęsty sad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U żydka, żydka, u żydeka, żydka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga dziewcyna co ja ucyniła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja sierotecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja sierotecka, nie mam pierzyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ubrał się pięknie, na konika siędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekała pichna bruzdą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekała po rowie, gonili ją panowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka – w oset. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepióreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepióreczka w proso. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekłą mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uderzył babę o piec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umar Maciek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umar Maciek, umar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umarł Maciek, umarł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upadnij do nóg ojcu matce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upiła się stara Kryśka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiadła Marysia na białym kamieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiądziem, Józiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiądziem, Józiu, przy tej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiundźze, naso panno młoda, na dzizy. . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwili wianek z ziela zielonego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 300 300 28 330 298 24  83 221 27 431 362 25 187a  81 27 163 237 24 104 231 25 597 222 27 135 220 80/I 319 187 80/I  84  52 27  82 183 24 121 238 24  95 227 26 181 166 80/I  47  32 80/I  28  27 28  – 112 24 171 270 80/I 309 183 80/I 299 179 28 314 285 25 254 111 27 127 216 26 413 289 80/I  22  23 80/II   – 436 28 279 269 24 129 245 28  83 147 W Betlejem mieście Jezus się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  29 100 W błocie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 439 368 W ciemnym lasku ptasek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 219 241 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 181 101 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 251 278 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 218 241 W cyścieńkiem polu – rózcka stoji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 104 165 W dzień Bożego Narodzenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  13  69 W dzień Bożego Narodzenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  69 W dzikim boru na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 156  65 W gęstej krzewinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 309 306 W gołem polu moje byśki za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 365 317 W Inowłodzu panien jest siedem wybrane. . . . . . . . . . . . . . . 25 626 230 �170 Incipit W jaworowym lasku piersą nockę spała. . . . . . . . . . . . . . . . . W jezioreczku bystra woda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kotusiku ze szluframi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W krzewinie w leszczynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W lasku, w lasku w Kalinowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W moim sadeczku listki opadają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W mojim ogrodzie liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W naszym siole dworeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedziele rano drobny deszcz pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedziele wiec(z)or po kolacyi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę rano na msę dzwoniono. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę rano słoneczko wschodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę z porania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku chmiel się wije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku chmiel się wije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku jabłonecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku kapustecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku listki padają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku wąz się wije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku wąz się wije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeczku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeńku kapusteńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeńku przy ziołeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W okienku stojała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie ja wołki pasała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie ja wołki pasała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie w krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie, w gęstej krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie, w gęstej krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olszynie ja wołki pasła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym pięknym ogródeczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym pięknym ogródeczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym ślicnym ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W piecu orał w garku siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W piecu orał w garku siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pierwszym momencie bez zmazy poczęta. . . . . . . . . . . . . . W pokorności’m sobie żyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pole pasterze zaśli, tam gdzie owiecki pąsli. . . . . . . . . . . . . W polu dębina stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu grzyby, w polu rydze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu lipecka, w polu zielona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 267 285 27 144 223 25 613 226 28   7  67 27 310 306 26 172 162 80/I 129   76 25  78  31 28 336 300 80/I 111   68 27  – 391 26 225 196 80/I 342 203 27 434 364 80/I  15  19 26  69 110 27  25 156 26 242 208 27 220 266 26 282 226 80/II   – 267 26 113 135 26 119 139 80/I 128   74 28 167 218 28 153 212 26 415 291 27 406 351 27 407 351 25 201a  89 25 201b  89 80/II   – 110 80/I 180 100 26 102 130 28   – 353 27 58 176 25 228  99 25 687 245 28  – 349 27 245 275 24  37 106 26  91 123 26 355 260 28 138 191 �171 Incipit W polu lipieńka, w polu zielona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu lipieńka, w polu zielona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu na ugorze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek ogrodzony cisem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek, w polu malowany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu orał, w polu orał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu owcarek nocował. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek napić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek rutkę siała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek sewcy pili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pustem polu we stodole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W radzyskiem miasteczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W sadu sadeńku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W spokojnościm sobie zyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stawie ryby, w boru grzyby. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stawie, w stawie u zimnej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole ja sypiam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w brogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tym ogródecku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie na Pradze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie tuż przy Dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie tuż przy Dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek, w wielki piątek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek, w wielki piątek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wiliją wstępnej środy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wiśniowym sadeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  – 148 28  43  95 27 204 256 26 105 131 24 136 250 26 175 164 27 110 199 27 229 270 28 184 226 28 226 244 90/I 249 147 28 344 305 25 617 227 26 431 298 26 531 332 26  64 109 25 527 207 26  20  68 28 318 290 28 224 243 27 189 250 25 519 205 25 181  78 80/I 145   84 80/I 165   93 27 168 239 27  30 159 27  31 160 27  83 184 26  13  63 26  14  64 26  15  64 25  79  31 26 361 263 28 282 270 80/I 347 207 25 743 262 24  48 145 24   49 145 26  28  79 26  50 307 28 250 253 80/I 247 145 80/I 248 146 �172 Incipit W zielonym gaiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gajiku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gajiku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku dziewcze rwie jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku ptasęta śpiewają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj była pogodecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj byłaś panienecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj, nie dzisiaj, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj święto dziś niedziela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj była pogodeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . We dworze, w Dyspudzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . We wsi, nie w miastecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wedle gumien stoi rumien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wedle Lublina, Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weselcie się goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesele jadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weselmy się, radujmy się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesoła pociecha, pana Wojciecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weszła do komórki i drzwi uchyliła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźmiesz żonę za wodami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, weźze mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, weźze mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, za zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, za zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcyki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widząc pasterze, że dzień blisko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widziałem cie, dziewcyno, w kościele klęcąc. . . . . . . . . . . . . Widzieliśmy tam na polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widzis, dziewce, scyrne serce moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widzisz ty dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieczór ciemniej się uniza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieje wiatrek z Ukrainy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 378 337 25  – 120 25 271 119 80/I 336 198 80/I 246 144 28 345 305 24  –  96 24  25  97 24  – 111 28  – 196 27  – 368 28  –  71 80/I   2   8 27  90 188 28 174 221 28 233 246 80/II   – 428 25 385 172 80/I  25  24 80/I  67  44 28 338 302 26 409 287 26 325 248 25 705 250 28 125 179 27 119 208 24   32 102 26  17  66 80/I 114   69 28  42  95 25 161  67 25 162  68 26 333 251 27 278 290 28 331 298 80/II   – 447 28 331 298 27   3 117 26 331 251 80/II  –  72 28 203 235 25 122 50 27 433 364 28 249 253 �173 Incipit Wielcy panowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiele’m ja miastów objechała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wielki cwartek, wielki piuntek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiem ja, że kolendeczkę w tym domu dostaniemy . . . . . . . . Wieziemy jałowiec, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilk na zagonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilk na zagonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiła Marysia wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Winograd ciece przed cisowym stołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wio, kuniku, na most, na most. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wionku ty mój, wionku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, dniu święty, żądany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, królewicu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, Królowo Nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, Królowo Nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, krynico dobra wszelkiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witajże, dzieciątko, z Panny narodzone. . . . . . . . . . . . . . . . . . Witam Cię, witam, przenajświętsze Ciało . . . . . . . . . . . . . . . . Wlazła na chór, spojrzy na dół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wlazła na grzędę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wlizę na rósckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Włożyliśmy drewek na ogiéń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . [….] wolę być pani…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wołki moje za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wołki moje, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsadziła ja jablonecke przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsadziła ja jablonecke przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsiad na wronego konika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstał Jasieńko raniusieńko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstał Jasieńko ranusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstała wdowa rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstałem rano raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstań, Jasieńku, ludzie koszą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsyscy przyjechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsystkieś ta moje, dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszechmocna mego opatrzności Boga. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszyscy rzemieślnicy znają swoje dzieło . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystkać to moja nadzieja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystkie nasze dzienne sprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wśród nocnej ciszy głos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wśród nocy ciemnej głos się rozchodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wy, matulu, jak się macie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wycion ci ją, wycion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wygnał woły do dąbrowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 359 327 26 210 185 24   50 146 24  23  90 26 195 177 25 345 155 27 426 359 26 192 175 28 103 164 25 439 186 26  65 109 28  30  83 24  24  94 27  – 396 27  – 148 28  37  91 24  30 100 28  34  90 80/I 133   78 27 335 315 25  93  37 24 179 285 80/I 136   81 26 474 314 26 441 302 25 84b  33 80/II –   86 27 294 298 25  21   8 28 132 189 26 405 284 27 195 252 28 255 256 27 158 230 25 468 193 26 552 338 25 297 135 25 362 164 24  – 181 28  –  72 28  23  72 26 412 288 25 390 173 80/I  63  42 �174 Incipit Wyjechał p[an] starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole, krzyknął na konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechało trzech paniców rano na zające. . . . . . . . . . . . . . . . Wyjezdzaj, wyjezdzaj z podwórka mego. . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjeżdżaj, wyjeżdżaj z podwóreczka mego. . . . . . . . . . . . . . Wyjeżdżaj, wyjeżdżaj z podwórka mego. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjrzyj, Kasiu, za nowy dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjrzyj, dziewce, w ciemny las. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleciała gołąbecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleciała na góreckę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleć, wyleć siwa przepióreńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleź, wyleź, dziewecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wynidź do nas, nasa pani karcmarecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyńdź do nos, naso pani karcmarecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyńdź do nos, naso panno-młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrosła lipka z potoka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrosła lipka z potoka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrwu ja rozyk wietku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrządzała matka syna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrządzała matka syna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysiałem tatarki półtory kwaterki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysła matula z pokoju do ganka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysła na pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysłuchaj, Stwórco łaskawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoki las, niskie pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoki las, niskie pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoko tatulo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoko, daleko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wystawcie ławki na te murawki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła jedna, ładna była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła na pole, stanęła sobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła sobie Kaśka drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła sobie przede wroty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła z kościółecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wywija, wywija kary konik. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wziąłbym cię, dz[iewczę], zost[awił] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzięta do nieba, Maryja królowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 220 128 25  –  28 27 347 322 28   28 25  91  36 26 297 236 80/II   – 269 26 310 242 80/I  41  31 27 292 296 24 100 229 80/I 113   68 24 100 228 26 398 280 80/I 252 148 25  52  21 28 270 262 28  60 114 25 155  65 28 116 173 24 138 250 24 128 245 25 110b  45 26 483 317 28 202 234 27 380 338 80/II   – 382 24 118 237 26 293 232 25  96  38 28  29  82 25 635 232 25 639 233 26 538 334 27 257 280 24   66 182 25  –  76 80/I  37  31 80/I  85  52 80/I 297 178 26 132 146 27 222 267 80/I 108   66 28  49  99 �175 Incipit Wziun Kuba Staśka, Staśko Banaska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzywali ją, co staremu warzyć? Z cicha panny przystępujcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z dawna dawnego rzeceńka ciece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z dawna dawnego rzeceńka ciece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z karcmy idę pijany ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z konika świśnie, rączyńkę ściśnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z Krakowa jadę, dziewcyna piele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pokorą upadamy przed Tobą, o Boże . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pokorą upadamy przed Tobą, o Boże . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pola bydełko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z rosą chodził, kwiatki zrywał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z róży kwiat urwała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z soboty na niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z soboty na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamte strone młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamté stroné młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamte strony jeziorecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 24   43 26 278 strona 104 224 24   40 108 25 129  53 80/II  –  96 25 413 179 80/I 171   95 25 202  89 80/I 328 190 80/I 329 191 25 321 141 25 123  51 25 126b  52 25 127  52 25 128  53 26 318 246 26 319 246 26 320 246 27 234 272 27 235 272 27 236 273 27 237 273 80/II   – 364 28 228 245 28 229 245 28 230 245 80/I  52  35 80/I  55  37 80/I  53  36 80/I  54  36 25 124  51 25 125  52 25 126a  52 25 373 169 26 404 283 28  71 128 28  48  98 25 123   51 26 274 222 80/I  73  46 27 193 252 25  70  26 24  26  98 �176 Incipit tom numer strona Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 212 259 Z tamtej strony Jaworowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 307 182 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 301 278 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 302 278 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 215  94 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 219  95 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 139 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 379 270 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 325 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 326 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 327 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 328 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 329 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 330 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 331 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 306 281 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  14   6 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  15   6 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 200  88 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 299 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 247 210 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 248 210 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 249 210 Z tamtej strony jezioreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  74  47 Z tamtej strony jezioreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 192 251 Z tamtej strony klasztora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 217  95 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 261 115 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 262 115 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 263 115 Z tamtej strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  36  14 Z tamtéj strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  52 171 Z tamtej strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 260 258 Z tamtej strony Radziejewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 646 234 Z tamtej strony rzeki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 231 101 Z tamtej strony Warsawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 264 116 Z tamtej strony Wisły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 342 256 Z tamtej strony wody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 297 299 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 172  74 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 561 214 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 104 Z tamtej strony, z tamtej strony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 276 223 Z tamtej strony za Warszawką. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 335 151 Z tamtej strony zielonego dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  69  25 Z tamtej strony zielonego gaja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 275 223 �177 Incipit tom numer strona Z tamtej strony zielonego gaja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 276 223 Z tamtej strony zielonego pola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  68  25 Z tamtej strony zielonego stawu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 222 242 Z tegoś mi się nie udała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  18   7 Z wiecora corna chmura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   62 178 Z wiecora pod ciemne noce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 141 251 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 194 176 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 200 179 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 220 191 Z wyroków nieba Maryja się rodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28   – 349 Z wysokich Parnasów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 739 259 Z zielonym majem liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 221 266 Za borem za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 267 284 Za co z klechy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 675 242 Za dunajem, za dunajem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  13   6 Za górami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  17  86 Za jezioreńkiem konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 367 318 Za młodo’ś mnie matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 171 220 Za owczarnią za górami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 382 339 Za piecem orał, w kachlu siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 213 239 Za piecem, za piecem, ale nie za tym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 287 272 Za stodołą bylica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 249 326 Za stodołą bylica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 146 225 Za stodołą modry chaber. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 263 259 Za stodołą na zycie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 362 263 Za stodołą pszenicka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  47  19 Za stodołą sówka siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 185  80 Za stodołą stecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 150 226 Za stolikiem siadła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 340 255 Za stoły mnie zasadzają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 162 237 Za Warsawą na ile. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 118 138 Zabacys-ci, moja mała, świebody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  43 165 Zabierojcie się moje swacikowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 145 252 Zabili, zabili, Jasia na wojence. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 256 151 Zachódź słońce zachódź. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 504 323 Zagraj mi Mazura zywego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 681 244 Zagrajciez mnie kowala. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 145 194 Zagrajze mi Kujawiaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 488 197 Zagrzmiała rumnęła w Betlejem ziemia. . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   6  59 Zajadę cię, moja Kasiu, zajadę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 429 298 Zajeżdżajcie przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  88  35 Zakowała zieziula na ganku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 183 225 Zakowała zieziula w gałązkach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 161 216 Zakukała kukawecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 616 227 �178 Incipit Zakukała kukawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka u Bugu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka w boru. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka za borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka na dąbku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka za borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka na wieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na ganku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na sęku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na wieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawka lecący. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułecka nade wsią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułecka na wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułeczka – nad strugą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała, zakukała kukawecka za dworem. . . . . . . . . . . . . . . Zakukała zieziula w gałązkach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalecał się Marynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalecałem się na Ukrainie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalicał mi się trzy lata świniarz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalicałem się rok kole roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Załośnie sobie płakała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaprasajcie dobrych ludzi, sprasajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapukajmy, zastukajmy, do tej nowej budki . . . . . . . . . . . . . . Zaraz poznać która ma dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarzały siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarzyj, zarzyj ty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasiałem tatarki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasiałam tatarki, półtory kwaterki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasumiała pod Tuchowicem brzezina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaszło słońce, wzeszed miesiąc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaszło słońce, zaszło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaśpiewajmy pieśni Panu nowemu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zatknij pług, zatnij wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zawarujże, panno młoda, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zawitaj, siwy kuniu, z niebieską kulbaką. . . . . . . . . . . . . . . . . Zawsze ja to tobie, Anusiu, mówiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 129 144 80/II – 243 26  88 121 80/I 206 120 24 169 270 27 141 222 24 169 270 26  44  97 28  94 158 27 116 206 28  92 158 26 229 198 26 214 189 26 190 173 24 125 240 27  72 181 28 161 216 80/I  69  45 26 261 216 25 640 233 25 641 233 80/I 281 163 26 363 264 27  45 166 26 147 152 24 112 234 80/II  –  46 80/II  –  49 27  69 180 25 535 209 27  22 154 27  53 171 27 209 259 80/I 288 168 26 204 181 28 178 223 80/I 275 161 26  25  71 25 496 200 24   85 222 24   – 216 26 358 262 28  78 146 28  69 127 �179 Incipit Zażądała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Marysieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zbawiciel się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ja miał taką zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ja miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby nie uchopił młodzieńskiej krasy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby nie wódecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby to tak ręką kosić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ty mnie jak ja tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebym ja jeździł we dnie i wnocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebym jo był karcmarki syn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś była nie Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie loz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś ty, chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, po tyckach nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zenili się z dawnych lat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zgadzajcie się, moi swatkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ziele moje, ziele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleni się górka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleni się murawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielenią się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleń, zieleń, bujny owies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielo nom posiała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona bylicka na odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa bodaj wygorzała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona jupka, ciepła chałupka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, modry kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, żółty kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, dziuba, dziuba, dylu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, jałówka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  74 136 28 146 209 27 419 356 25 600 223 27 233 272 28  41  94 25 418 180 26 472 314 25 663 238 28 231 245 25 419 180 26 480 316 26 112 135 24 193 291 26  94 125 27  44 165 27  81 183 24 157 260 80/I  14  18 27 131 218 26 448 306 26 198 178 26 544 335 25 193  85 25 622 228 25 270 119 28  –  86 28 252 254 24   75 206 27 285 293 80/II   – 434 28 267 261 27  –  76 25  56  22 25  57  22 26 273 222 26  93 124 28  – 112 80/I   65 43 27 210 259 28 220 241 80/I  66  43 26 103 130 80/II   – 425 �180 Incipit tom numer strona 691 246 Zielona rutka, modry kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  89 187 Zielona rutka, żółty kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 221 241 Zielono ja siała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 248 277 Zimna rosa, a tyś bosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 366 168 Zimnego wiatru, zimnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  63 179 Zimnego wiatru, zimnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  67 182 Ziwat (wiwat), ziwat, pani Grzesiulowej. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 173 241 Zjechał Maciek do Warsęgi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 294 133 Zła godzina była, kiedym się rodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 457 190 Złą ja, złą ja matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 288 230 Złą ja, złą ja, złą ja matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  83 32 Złą matkę mam, złą matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 498 321 Złączone ciało, struchlałe kości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 204 119 Złoty mało i dwa mało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 107 198 Znaj, Polaku, pany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 319 Zoby krokały (żaby krakały). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 148 225 Zołnierz ci ja zołnierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 371 334 Zołnierz ci ja żołnierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 370 334 Zorałem rolę prawie we dwa składy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25   5   3 Zostaj z Bogiem, panie ojce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 172 240 Zrobię na złość, na przekory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 152 86 Zrobię wygodę kochaneczce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 146   84 Zrobiłam ja matuleńce uciechę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 183 167 Zróbcie mu miejsce, Pan idzie z nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  60 165 Zwycięzca śmierci piekła i szatana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  31  83 Źle orzes, parobku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żałośnie Kasinka płakała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . […] że mnie zapomina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby nie rozmarjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby nie rozmaryn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby pióro czułość miało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś była uboga sierota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś miała chłopca Jasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś ty, chmielu, na tyczki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żołnirz ci ja żołnirz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żołnierz ci ja, żołnierz marne moje życie. . . . . . . . . . . . . . . . . 25 28 – 353 80/I 358 219 25  41  17 80/II –   79 80/I 340 200 28  65 126 80/II   – 303 80/II  –  59 25 268 118 28 346 306 �SPIS TREŚCI Bibliografia. Wykaz literatury cytowanej i odnotowanej przez Kolberga. . . . . 5 Indeks geograficzny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Indeks incipitów pieśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 �ISBN 978-83-971655-0-0 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mazowsze. Suplement do tomów 24-28 Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; Mazowsze ; folklor tradycyjny ; etnografia Description An account of the resource Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, tom 80/III, 184 strony Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; z rękopisów i ze źródeł drukowanych wybrały i opracowały Ewa Antyborzec i Hanna Pawlak Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/f09b1d5cd1bf1d7a3878d60b73adfa4e.pdf c80b3097e54578ac39d55a6045be25ae PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAZOWSZE. SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 80/II INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �O S K A R K O L B E R MAZOWSZE SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń 2024 G �WYDANO ZE ŚRODKÓW MINISTRA EDUKACJI I NAUKI Recenzenci prof. dr hab. Bożena Muszkalska prof. dr hab. Teresa Smolińska Z rękopisów i ze źródeł drukowanych wybrały i opracowały EWA ANTYBORZEC HANNA PAWLAK Copyright by: Instytut im. Oskara Kolberga Poznań 2024 ISBN 978-83-959125-2-8 Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Doskonała Nauka II” R A D A N A U K O W A Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący, członkowie: Ewa Antyborzec, Jan Adamowski, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska �PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 24 (Mazowsze cz. I) przed s. V (tytułową) – Rycina „od Nadarzyna, Piaseczna”, wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I s. LXII; w pierwodruku cz. I Mazowsza rycina zamieszczona była przed rozdziałem „Kraj”. s. V tytułowa – U dołu karty widnieje data: „1885”, jednak tom wyszedł faktycznie w 1884 roku, zob. DWOK T. 80/I s. X-XI. Wstęp (s. IX–XII) s. IX s. IX s. XI Hasła dotyczące Warszawy i Mazowsza publikowane były m.in. w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, zob. bibliografia; Kolberg najczęściej korzystał z wydania z lat 1859–1868. w. 1d. – s. X w. 12g. – Kolberg odwołuje się m.in. do pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830 oraz do zbioru K. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, T. I–II, Warszawa 1836, do którego wielokrotnie odsyła we wszystkich częściach Mazowsza. Gołębiowski i Wójcicki byli też autorami innych publikacji dotyczących tego regionu, zob. bibliografia. Kolejne odesłania Kolberga dotyczą następujących prac: R. Zmorskiego Podania i baśni ludu w Mazowszu (z dodatkiem kilku śląskich i wielkopolskich) wydanej we Wrocławiu w 1852 roku; K. Balińskiego Powieści ludu spisane z podań wydanej w Warszawie w 1842 roku i K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867–1868 (z. 1–4) i 1869 (całość); monografia Kozłowskiego, wbrew zapowiedzi w tytule, ukazała się ostatecznie bez melodii. w. 11–14g. – W archiwum Kolberga zachował się rękopis Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, pochodzący ze wspomnianej wyprawy, którego autorem jest Józef Konopka, choć niewykluczone, że niektóre teksty zapisane zostały inną ręką, zob. DWOK T. 80/I s. XLIV. �6 Kraj (s. 3–34) s. 3 s. 7 w. 16–19g. – Odesłania Kolberga dotyczą prac: F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858 oraz T. Lubomirskiego Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, obejmujący bulle papierów, przywileje królów polskich i książąt mazowieckich, tudzież nadania tak korporacyj jako i osób prywatnych, Warszawa 1863. w. 7d. – s. 5 w. 6g. – Podział terytorialny Mazowsza Kolberga podał za wymienioną pracą M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, Warszawa 1843, T. 1. w. 4g. – s. 8 w. 5g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opis historyczno–statystyczny miasta stołecznego Warszawy zamieszczonego w „Nowym Kalendarzyku Politycznym na rok zwyczajny 1826” [Warszawa 1825], wyd. nakładem J. Netto, s. 481–482, informacje w dalszej części opisu także podane za Gołębiowskim, s. 482–483; praca Ł. Gołębiowskiego ukazała się jako oddzielna publikacja w 1827 roku w Warszawie z dodatkową kartą tytułową: Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy, wydanie drugie poprawione, znacznie pomnożone i rozszerzone. Na s. 7 w. 8–9d. odwołanie do Sarnickiego podane także za pracą Ł. Gołębiowskiego Opis historyczno–statystyczny…, dotyczy wzmianki w pierwszym rozdziale w dziele Sarnickiego Descriptio veteris et nova Poloniae cum divisione eiusdem veteri et nova, Warszawa 1585, k. 28. Na s. 7 w. 7d. – s. 8 w. 1–5g. odesłanie do artykułu O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1 (luty), s. 249–255 i polemiki J.S. Bandtkiego (pod pseudonimem Bezimienny z Wrocławia) zawartej w artykule O dawności Warszawy, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 3 (nr 10), s. 4. Przypis 1 wprowadzony przez Kolberga, w nim wymienione zostały następujące prace: A. Jarzębskiego (Jarzembskiego) Gościniec abo opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., zob. wyd. I. Chrzanowskiego, Warszawa 1909; toż w: J.U. Niem­cewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Warszawa 1822, T. 3, s. 407–448; T. Schultza Polska w roku 1793, w: Biblioteka pamiętników i podróży po dawnej Polsce, wyd. J.I. Kraszewski, Drezno 1870, s. 35–74 i 127–333; Ł. Gołębiowskiego, zob. m.in. poprzedni przypis dotyczący pracy Opis historyczno-statystyczny…. F.M. Sobieszczański był autorem kilku pu- �7 blikacji, zob. bibliografia; A. Wejnert wydawał Starożytności Warszwskie (od tomu 3: Starożytności Warszawy). Dzieło zbiorowo-zeszytowe, Warszawa 1848–1858, T. 1–6. Odesłania do Encyklopedii dotyczą m. in. publikacji F.M. Sobieszczańskiego: Warszawa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. XXVI: Warszawa 1867, s. 416–507 i anonimowego hasła Warszawa w Encyklopedii ogólnej wiedzy ludzkiej wydawanej nakładem J. Ungra, T. 12: Warszawa 1877, s. 109. Na końcu przypisu Kolberg wymienia dzieło M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym…, T. 1, tam opis Warszawy na s. 409–450. „Przyjaciel Ludu” opublikował wiele artykułów zawierających opisy Warszawy, są to m.in.: Pomnik Zygmunta III w Warszawie, R. 1: 1835 (nie 1834), T. 2, nr 39, s. 308–310; Łazienki, tamże, nr 43, Kościół św. Aleksandra w Warszawie, tamże, nr 44; artykuł Ł. Gołębiowskiego Warszawa, ,,Przyjaciel Ludu” R. 8: 1841, T. 1: nr 6–8 i 10–11; artykuł N. Rasińskiego Wspomnienia historyczne z czasów Jana Sobieskiego i Augusta II, ,,Przyjaciel Ludu” R. 9: 1843, T. 2: nr 32, 34, 37, 41–44. s. 8 w. 5–6g. – Odesłanie dotyczy publikacji Podanie o Warze (nie Warszu), podpisanej A.O., a zamieszczonej w dziale „Rozmaitości” czasopisma „Atheneum” R. 11: 1851, T. 2 na s. 251–268. w. 7–11g. – Opinia Sobieszczańskiego przywołana m.in. za jego publikacją Opowiadanie o Warszawie, jej przeszłości i pamiątkach miasta zamieszczoną w ,,Bibliotece Warszawskiej” w 1872 roku, T. 3, s. 239–253 i T. 4, s. 11–23, o czeskich korzeniach w T. 4 na s. 7–10. w. 15–20g. – Odesłanie Kolberga dotyczy pracy B. Paprockiego Herby rycerstwa polskiego wydanej przez K.J. Turowskiego w Krakowie w 1858 roku, tam przywołane przez Kolberga informacje na s. 405 i 356. w. 20–24g. – Wzmianka o dyplomacie biskupa Bogufała w wymienionym już artykule O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1, s. 250. w. 15d. – Odesłanie dotyczy wymienianej już pracy M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska..., T. 1, s. 396. w. 12–10d. – Odesłanie dotyczy publikacji Wilhelma Kolberga (brata Oskara) Ślady dawnych murów otaczających miasto Starą Warszawę odszukane w roku 1868 (z planem), ,,Biblioteka Warszawska” 1870, T. 1, s. 420–427, ten artykuł opublikowany też został jako pierwszy rozdział pracy W. Kolberga Kilka badań �8 s. 9 s. 10 s. 11 starożytności warszawskich wydanej w Warszawie w 1870 roku, tam na s. 1–12. w. 8d. – Odesłanie Kolberga dotyczy utworów J. Kochanowskiego: Na most warszawski i Na tenże, zob. pierwodruk: J. Kochanowski Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; tenże, Fraszki, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163; zob. też: www.literat.ug.edu.pl (dostęp: 9.11. 2015). w. 8–11g. – Kolberg odsyła do artykułu K.W. Wójcickiego Stare miasto w Warszawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 4: 1837, nr 6, s. 42–46 oraz do wymienionej na poprzedniej stronie publikacji W. Kolberga Ślady dawnych murów… zamieszczonej w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1870, T. 1, s. 420–427. w. 14–12d. – Odesłanie dotyczy artykułu T. Lipińskiego Wiadomość o Nowej Jerozolimie, miasteczku niegdyś pod Warszawą, ,,Biblioteka Warszawska” 1845, T. 4, s. 403–407. w. 12–13g. – Odesłanie Kolberga dotyczy prac: F.M. S[obieszczańskiego] Kościół św. Jana w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 285, s. 88–90, z ryciną Kozarskiego o tym samym tytule i tamże, nr 286, s. 103–104 (dokończenie); J. Bartoszewicza Kościoły warszawskie rzymsko–katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 5–27. w. 25–1d. (przyp. 1) – Tekst zamieszczony w przypisie w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 1; jest to odpis z wymienionego przez Kolberga utworu Deotymy [J. Łuszczewskiej] Krzyż i wojak zamieszczonego w Improwizacjach i poezjach, T. 2: Warszawa 1858, s. 321. w. 7–9g. – Odesłanie dotyczy niepodpisanego artykułu Kościół panien Sakramentek w Warszawie (Wyciągi z oryginalnej księgi klasztoru pt. Privilegia Sancti monialium Varsaviensium a continua adoratione SSmi Sacrament in fol.), ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1853, T. 24, s. 1–29. w. 11–16g. – Cytat (z nieznacznymi zmianami redakcyjnymi poczynionymi przez Kolberga) pochodzi z pracy A. Jarzemskiego (Jarzębskiego) Opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., w: J.U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 3: Warszawa 1822, s. 417. w. 13–12d. – Odesłanie dotyczy niepodpisanego artykułu Kościół i klasztor PP. Wizytek w Warszawie. (Wyjątek z 2 tomu historyi Warszawy w rękopisie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1856, T. 31, s. 268–291 i 361–381. �9 s. 12 s. 13 s. 14 s. 15 w. 11–12g. – Opisy wymienionych przez Kolberga kościołów zamieszczone zostały we wspomnianej już pracy J. Bartoszewicza Kościoły warszawskie... z 1855 roku. w. 3–1d. – Tekst zamieszczony w przypisie w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 11. Kolberg odsyła do poematu Deotymy [J. Łuszczewskiej] Potęga jałmużny. Legenda warszawska z XVII wieku opublikowanego w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 328, s. 9–11. w. 18g. – s. 13 w. 3g. – Te informacje pochodzą z artykułu F.M. Sobieszczańskiego Ogród Botaniczny w Warszawie z rysunkami Gersona zamieszczonego w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1869, T. IV (seria II), nr 96, s. 211–214; dokończenie artykułu: tamże, nr 97, s. 223–227. w. 4–1d. (przyp. 1) – Odesłania Kolberga dotyczą publikacji: M. Karasowskiego Rys historyczny opery polskiej, Warszawa 1859; K. Estreichera Teatra w Polsce, T. I–III: Kraków 1873–1879; F.M. Sobieszczańskiego Wiadomość historyczna o zgromadzeniach rzemieślniczych, czyli cechach, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy” na rok 1861 J. Ungra, Warszawa [1860], s. 55–62, tam informacje o A. Zamojskim; o spółce Zamojskiego, zob. też Żegluga parowa na rzekach spławnych Królestwa Polskiego w „Kalendarzu czyli Roczniku na rok zwyczajny 1854” St. Strąbskiego, Warszawa 1853, s. 83–86. w. 11–10d. – Kolberg odsyła do artykułu J. Bartoszewicza Łazienki zamieszczonego w ,,Księdze Świata” 1856, cz. II, s. 147–151. w. 6–4d. – Odesłanie Kolberga dotyczy publikacji podpisanej kryptonimem J. J. Obraz historyczno–statystyczny byłego Uniwersytetu Królewsko–Warszawskiego do roku 1830 zamieszczonej w ,,Przyjacielu Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 41–52 i R. 12: 1845, T. 1, nr 1–4 i tegoż Zakłady naukowe przy b. Uniwersytecie Warszawskim, „Przyjaciel Ludu” R. 12: 1845, T. 1, nr 5–9 i 11–14. w. 4–6g. – Kolberg wymienia następujące prace: [F.M. Sobieszczańskiego] Instytut oftalmiczny w Warszawie opublikowaną w „Tygodniku Ilustrowanym” 1865, T. XI, nr 282; artykuł niepodpisany Wiadomość historyczna o warszawskim instytucie głuchoniemych zamieszczony w ,,Pamiętniku Religijno–Moralnym” 1841, T. 1, s. 243–255, s. 335–349 i s. 489–503; publikację T. Dziekońskiego Wyjątek z wstępu do historii Instytutu Głuchoniemych w Warszawie zamieszczoną w „Kalendarzu Warszawskim Popularno–Naukowym” J. Ungra na rok 1861, Warszawa [1860], s. 47. �10 w. 7–15g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincyach wydanej w Warszawie w 1831 roku, tam s. 119. w. 11–10d. – Kolberg powołuje się na artykuł F.M. Sobieszczańskiego Kaplica Loretańska na Pradze zamieszczony w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1863, T. VIII, nr 197, s. 263–264. s. 16 w. 1–2g. – Odesłanie dotyczy rysunku herbu zamieszczonego w wymienianej wcześniej pracy Starożytności warszawskie (wyd. A. Wejnert) T. 2: Warszawa 1848, s. 4. w. 3g. – s. 17 w. 2g. – Przytoczone informacje i przysłowia pochodzą z artykułu Przysłowia i przypowieści tyczące się Warszawy zamieszczonego w „Gazecie Warszawskiej” nr 137, tam informacja, że przysłowia pochodzą z materiałów rękopiśmiennych T. Lipińskiego. Materiały Lipińskiego „Słownik zawierający przysłowia, przypowieści, zdania i sposoby mówienia” nie zostały opublikowane. Odwołanie do księdza Daniela Bratkowskiego i „Kalendarza Polskiego i Ruskiego” S. Duńczewskiego (do egzemplarza nie dotarto) także za artykułem z „Gazety Codziennej”. po s. 16 – Rycina „od Warszawy (Powsin)” wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I s. LXII. W pierwodruku Mazowsza wydanym przez Kolberga ta ilustracja znajdowała się w części II po s. 164. s. 17 w. 5–9g. – Nie wiadomo, z jakiego źródła Kolberg zaczerpnął to przysłowie, podaje je np. W.A. Maciejowski w pracy Polska i Ruś aż do pierwszej połowy XVII wieku, Petersburg, Warszawa 1842, T. 2, s. 23, zob. też wydanie późniejsze: Co nowego. Zbiór anegdot polskich z r. 1650, wydał A. Brückner, Kraków 1903 (Wydawnictwa Akademii Umiejętności, seria „Biblioteka Pisarzów Polskich” nr 48), tam s. 61. w. 12–25g. (Kępa Saska) – Kolberg wymienia pracę A.Ch. Załus­ kiego Epistolarum historico–familiarum, T. 3: Gesta in Polonia Totius Decenni, Brunsbergae 1701; odesłanie do Załuskiego Kolberg zaczerpnął najprawdopodobniej ze Starożytności Warszawy wydawanych przez A. Wejnerta, T. 3 (1854), tam na s. 77–78 wzmianka o Karolu XII na Saskiej Kępie i odwołanie do s. 278 w T. 3 Epistolarum. s. 18 w. 2–13g. (Czerniaków) – Odesłanie dotyczy publikacji J. Bartoszewicza Czerniaków zamieszczonej w „Księdze Świata” 1852 (nie 1651 jak błędnie podano w druku), cz. II, s. 7–15. w. 16–21g. (Królikarnia) – Kolberg wymienia artykuł A. Wagi Królikarnia z podania ustnego zamieszczony w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1852, T. 1, s. 510–523. �11 s. 19 s. 20 s. 21 w. 8–1d. (Wilanów) – Kolberg odsyła najprawdopodobniej do publikacji Willanów. Album widoków i pamiątek oraz kopie z obrazów Galerii Willanowskiej z dodaniem opisów skreślonych przez H. Skimborowicza i W. Gersona, która wydana została w 1877 roku w Warszawie nakładem S. Orgelbranda i Synów. w. 1–2g. (Raszyn) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu [R.] Wspomnienia z wędrówek po kraju w 1842 roku. Urywek pierwszy. Raszyn, ,,Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 8, s. 58–59. w. 3–7g. (Falenty) – Odesłanie dotyczy publikacji J. Bartoszewicza Falenty zamieszczonej w „Księdze Świata” 1852, cz. I, s. 144–145. w. 20–13d. (Powązki) – Kolberg odsyła do publikacji K.W. Wójcickiego Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, Warszawa 1855–1858, T. 1–3. w. 6d. – s. 20 w. 28g. (Bielany) – Cytat na s. 20 pochodzi z niepodpisanego artykułu Bielany zamieszczonego w wymienionych przez Kolberga numerach „Gazety Codziennej”. Na końcu opisu Bielan odsyłacz Kolberga do artykułu podpisanego „Sz.” Bielany zamieszczonego w „Dzienniku Warszawskim” R. 1: 1851, nr 68–70; ta notka bibliograficzna także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 7. w. 7d. – s. 21 w. 17g. (Ćwikowa Góra) – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 51; w rkp. oprócz wymienionych w nawiasie wsi: „Łomna i Kazuń” jeszcze: „Zakroczym”. Rkp. jest odpisem fragmentu wymienionego artykułu K.W. Wójcickiego Przejażdżka chwilowa w Mazowszu zamieszczonego w Album literackie, Warszawa 1848, T. 1, s. 201–213. w. 6d. – s. 22 w. 9d. (Góra Kalwaria) – I. Krasicki, którego Kolberg wymienia, pisał o Górze Kalwarii w Opisaniu podróży z Warszawy do Biłgoraja w liście do Jaśnie Oświeconego Książęcia Stanisława Poniatowskiego wydanym w Warszawie w 1782 roku, zob. toż w: Pisma wybrane, T. 2 (Satyry), Warszawa 1954, s. 172. Na s. 22 zamieszczony został cytat z artykułu Wiadomość historyczno–statystyczna o miastach Góra Kalwaria i Czersk z „Gazety Codziennej” 1853, nr 211, ten fragment także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 61, tam bez daty: „1670”, rkp. jest odpisem z wymienionego artykułu. Na końcu akapitu dotyczącego Góry Kalwarii Kolberg odsyła do następujących prac: artykułu T. Lipińskiego Miasto Góra Kalwaria. Opis historyczny zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1842, T. 4, s. 548–559; M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska… T. 1, s. 396–401 i cytowanego artykułu Wiadomość historyczno–statystyczna… zamieszczonego �12 s. 22 s. 23 w „Gazecie Codziennej” 1853, nr 194–198, nr 200–202, nr 207–211 i nr 213–215. w. 8d. – s. 23 w. 13g. i przyp. 1–2 (Czersk) – Kolberg wymienia Kronikę Mikołaja z Czerska, o której pisze M. Wiszniewski w Historii literatury polskiej T. I: Warszawa 1840 na s. 43, tam w przypisie informacja o „ułamkach” znajdujących się w dziele S. Szczygielskiego Tinecia sev Historia Monasterii Tinecensis. Ordinis S. Benedicti Primariae Inter Polonica Caenobia venerationis, Kraków 1668. Dalej wymieniona została praca K. Kozłowskiego Czersk. Historycznie i statystycznie opisany, Warszawa 1858, toż w: F. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858, s. 519–579. Kolejne odesłania dotyczą prac: M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska…, T. 1, s. 389–392; artykułu Zamek czerski w r. 1820 zamieszczonego w dziale „Rozmaitości” w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. V, nr 231; artykułu F.M. S[obieszczańskiego] Zwaliska zamku czerskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 2, tam z ryciną Kozarskiego; cyklu artykułów E. Chłopickiego Wiosenna wycieczka w Czerskie, ,,Kłosy” 1871, nr 329, s. 248–249, nr 330, s. 362–363, nr 333, s. 311–313, nr 335, s. 341–342, nr 338, s. 402–404. Ostatni odsyłacz Kolberga dotyczy publikacji Księga Ziemi Czerskiej 1404–1425, wydał J. T. Lubomirski, Warszawa 1879, tam na s. V opis Czerska. Przyp. 1 – W rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 1 nota: „W księgach parafialnych Czerska jest pod r. 1603 przy wizytacji wzmianka, aby proboszcz pozbierać kazał włosy kobiece przywiązane do postronków od dzwonów i nie dopuszczał, aby na przyszłość kobiety swe warkocze wiązały do postronków tych dzwonów”; tamże notka nieznanego autora: po łacinie treść wzmianki i po polsku: „Wizytacja kościoła paraf. w Czersku r. 1603 z rozkazu Goślickiego, biskupa pozn. w Decreta Visitat”, przy Czersku dopisek Kolberga: „nad Wisłą”. W dalszej części przypisu Kolberg powołuje się na pracę J. I. Kraszewskiego Ikonotheka, zbiór notat o sztuce i artystach; zachowane wydanie z 1858 roku (wyd. Wilno), obejmuje jedynie literę „A” i część litery „B”, tam cytowanego fragmentu brak. Na końcu przyp. 1 Kolberg ponownie odsyła do Księgi Ziemi Czerskiej 1404–1425, Warszawa 1879, tam na s. V opis Czerska. w. 18g. – s. 24 w. 2g. i przyp. 2 (Pieczyska) – Cytowany przez Kolberga w przypisie fragment pochodzi z Księgi Ziemi Czerskiej…, �13 s. 24 s. 25 s. 26 s. 27 tam tekst w przypisie na s. LXX. Zamieszczony na końcu opis miejscowości dotyczy pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje…, s. 386. w. 3–9g. (Konary) – Tekst zamieszczony w w. 5–9g. zachował się w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 61; w rkp. po: ,,wsi Magierowa Wola” jeszcze: „blisko Warki, Konar”. w. 10–15g. (Ostrołęka) – Wzmianka o kościele w Ostrołęce w Księdze Ziemi Czerskiej…, tam na s. XXII, także w przypisie. w. 16–23g. (Pilica) – W rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 5 opis miejscowości Pilica w brzmieniu: „Pilica, wieś o milę od Warki, dziś z kościołem ewangelickim, niedaleko ujścia Pilicy, pięknym parkiem i ogrodem założonym przez ks. Maryję z Czartoryskich Würtembergską, dziś własność hr. Prozor. W parku jeden cypel nad parowem dzielącym park od kościoła zowie się Łysagóra i dają się tu widzieć ślady zgliszcz pogańskich; dziś wzniesiono tu krzyż wysoki, nad okolicą panujący”. W rkp. także odesłanie do „Kłosów”, dotyczy ono artykułu Park w Pilicy, ,,Kłosy” 1871, T. XII, nr 306, s. 295–297; w tym numerze ,,Kłosów” znajdują się również ilustracje: Widok na dolinę Pilicy i Wisłę, Park i pastwisko od strony rzeki, Brzeg rzeki Pilicy na s. 293 i Wjazd do parku, Część parku, Dwór od strony tarasu na s. 296. w. 6d. – s. 25 w. 10g. (Wrociszew) – Wzmianka o kościele i obrazie w Księdze Ziemi Czerskiej…, s. XXV (w przypisie), tam Hiacynt zamiast Hipolit. przyp. 1 – Cytat pochodzi z niepodpisanego hasła Goszcz w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 4: Warszawa 1874, s. 460. w. 13–19g. (Grójec) – Na końcu opisu Grójca Kolberg odsyła do artykułu F.M. S[obieszczańskiego] Miasto Grójec opublikowanego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1867, T. XV, nr 381; tam także ryciny wzmiankowanego kościoła i chrzcielnicy. Z tej publikacji pochodzi też wzmianka zamieszczona w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 5: „Grójec, na wzgórzu kościół parafialny, ma starożytną chrzcielnicę”, w rkp. także odsyłacz do „Tygodnika”. w. 18–1d. (przyp. 1) – Tekst zamieszczony w przypisie to cytat z Księgi Ziemi Czerskiej…, tam przypis na s. XXII i XXIV. w. 7–11g. (Tarczyn) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawa­ reckiego Opis kościoła parafialnego w mieście Tarczynie w powiecie warszawskim, guberni warszawskiej położonego, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1852, T. 22, s. 358–378. w. 14–18g. (Grodzisk) – Odesłanie Kolberga niejasne: w ,,Pamiętniku Religijno–Moralnym” z 1854 roku (T. 26), na stronach �14 s. 28 s. 29 225–237 znajduje się niepodpisany artykuł Kościoły na Pradze. W tymże tomie zamieszczono też tekst W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele dużo wiecznym we wsi parafialnej Ruda zwanej, s. 1–44, nie dotyczy on jednak Grodziska. w. 19–25g. (Błonie) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość historyczna o kościele parafialnym w mieście Błoniu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 14, s. 457–471. w. 14–12d. (Rokitno) – Odesłanie dotyczy pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827, s. 111. w. 11–7d. (Radziejowice) – Pierwsze odesłanie dotyczy artykułu J. Bartoszewicza Radziejowice, ,,Księga Świata” 1859, cz. I, s. 83–94. Nie jest natomiast jasne, o jakich Pamiętnikach wspomina Kolberg, być może chodzi o „Bibliotekę Pamiętników i Podróży po Dawnej Polsce” wydaną przez J.I. Kraszewskiego. w. 6d. – s. 28 w. 2g. (Mszczonów) – Kolberg odwołuje się prawdopodobnie do wzmianki w pracy T. Święckiego (nie J. Święcickiego) Opis starożytnej Polski, w wyd. 2 z 1828 roku: T. 1, s. 306; pierwodruk: 1816. w. 5–8g. (Żyrardów) – W rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 8 notatka dotycząca Żyrardowa: „Fabryka płócien w Żyrardowie produkuje obecnie (1882) towaru rocznie za 6 000 000 rsr.”. w. 12d. – s. 29 w. 7g. (Miedniewice) – Zamieszczony w opisie cytat pochodzi z artykułu A. Grabowskiego Pre memoria dla badaczów i zbieraczów dawnych zabytków i pamiątek z czasów przedchrzescijańskich w Polsce opublikowanego w ,,Bibliotece Warszawskiej” w 1849 roku, T. 3, s. 172; za Grabowskim wymieniona praca ks. Koralewicza Additament do Kronik Braci mniejszych św. Franciszka, Warszawa 1722, tam s. 120. Cytowany fragment z publikacji A. Grabowskiego także w odpisie Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 10; tam poprzedza go nota: „Miedniewice. Wieś z klasztorem ks. Reformatów. Ambroży Grabowski podaje do „Biblioteki Warszawskiej” 1849, T. 3, s. 171 wiadomość następującą”. w. 11–20g. i przyp. 1 (Sochaczew) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość historyczna o kościele z klasztorem księży dominikanów, w mieście Sochaczewie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 15, s. 111–142. W wymienionej w przypisie Kronice polskiej wzmianki zamieszczone w tym przypisie oraz w przyp. 2 na s. 30 opisane jako jedno wydarzenie z roku 1555, zob. Kronika polska Marcina Bielskiego nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego, wydana Kraków 1597, tam s. 600; zob. też M. Bielski Kronika polska, ks. V, wyd. J. Turowskiego, �15 s. 30 s. 31 Sanok 1856, tam s. 1120. Treść przypisu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 31. w. 13d. – s. 30 w. 12g. i przyp. 1–2 (Łowicz) – Odesłania na końcu opisu Łowicza dotyczą pracy W.H. Gawareckiego Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844 i recenzji tej pracy autorstwa J.I. Kraszewskiego Pamiątki historyczne Łowicza wg W.H. Gawareckiego zamieszczonej w ,,Atheneum” 1845, T. 2, s. 38– – 47; ostatni odsyłacz dotyczy publikacji R. Oczykowskiego Przechadzka po Łowiczu, wydanej nakładem autora w Łowiczu w 1883 roku. Przyp. 1 na s. 30 – W pracy A. Kosińskiego Miasta, wsi i zamki polskie. Powieści i obrazki, Wilno 1851, T. 2, tam na s. 60–74 opis zabytków Łowicza i związanych z nimi opowieści, jednak przytoczonej przez Kolberga wzmianki brak. Przyp. 2 – Informacja podana została za pracą R.W. Berwińskiego Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, Poznań 1854, T. II, s. 162. Ta sama informacja w innym brzmieniu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 31: „Lipoman Nuncjusz wpośród sporów religijnych dokazał swym wpływem, iż dziewczynę jakoby o wydanie hostii świętej dla żydów przekonaną, na rynku miasta Sochaczewa spalono. O postępek ten, jak świadczy Lubieniecki, król Zygmunt August gniewał się i z powodu tego i innych, za naleganiem Tarnowskiego hetmana i wielkiej liczby posłów, zaledwo biskupi z Senatu wyrzuceni nie zostali”; jest to odpis z pracy T. Święckiego Opis starożytnej Polski… T. 1, tam s. 306 (przy opisie Sochaczewa). W rkp. także uwagi Kolberga: „Jest to niewątpliwie ten sam wypadek, o którym donieśliśmy w tomie I Mazowsza, s. 29” oraz „Klementyna Tańska wspominając o tym wypadku odnosi go, mylnie, do roku 1559”. Zob. też komentarz do przyp. 1 na s. 29 dotyczący Kroniki polskiej Bielskiego. w. 13–29g. (Arkadia) – Odesłanie dotyczy publikacji K. Hoffmanowej z Tańskich Opis piątej w kraju naszym przejażdżki Anielce Ł. przypisany. „Rozrywki dla dzieci”, Warszawa 1828, T. X, nr 57, s. 149–166. W wymienionym numerze „Przyjaciela Ludu” na s. 35–37 anonimowy artykuł Arkadia opatrzony przypisem: „Opis wyjęty z dzieł p. Tańskiej”. w. 10–16g. (Skierniewice) – Odesłanie na końcu akapitu dotyczy artykułu J. Bartoszewicza Skierniewice zamieszczonego w „Księdze Świata” 1859, cz. II, s. 45– 52 i s. 111–123. w. 17–28g. (Rawa) – Odesłania Kolberga dotyczą: artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość historyczna o mieście Rawie �16 zamieszczonego w ,,Magazynie Powszechnym” R. 7: 1840, nr 4, s. 81–89; pracy M. Balińskiego, T. Lipińskiego, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana…, tam w T. 1 na s. 560–564: ,,Rawa”; artykułu W.H. Gawareckiego Zamek w mieście Rawie opublikowanego w ,,Przyjacielu Ludu” 1845, nr 39, s. 307–312. w. 11–9d. (Biała) – Odesłanie Kolberga dotyczy prawdopodobnie wzmianki w pracy T. Święckiego Opis starożytnej Polski, w pierwodruku z 1816 roku: T. 1, s. 307. Święcki odwołuje się tam do dzieła J. Święcickiego Topographia sive Masoviae descriptio wydanego w Warszawie w 1634. w. 3d. – s. 32 w. 10g. (Inowłódz) – W opisie miejscowości odesłanie do artykułu ks. K. Jasieńskiego Wiadomość o starożytnym kościółku ś. Idziego w mieście Inowłodzu zamieszczonego w ,,Pamiętniku Religijno–Moralnym” 1849, T. 16, s. 522–532. s. 32 w. 11–29g. (Lubochnia) – Opis wsi Lubochnia w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I. k. 4; tam tytuł: „List z Rawskiego. Legenda o źródle wśród łąk wsi Lubochnia (z kościołem, w którym obraz cudowny M. Boskiej”, a dalej tekst od słów: „Gdy nad wsią i okolicą” będący odpisem z niepodpisanego artykułu Korespondencja z powiatu rawskiego z „Kroniki Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 230. s. 33 w. 3–14g. (Brzeziny) – Na końcu opisu Brzezin Kolberg odsyła do artykułu ks. A. Szelewskiego (nie Szeleckiego) Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 20, s. 1–31 (nr 1), s. 93–125 (nr 2) i s. 191–216 (nr 3). ryc. przed s. 35 – Rycina „od Warszawy”, wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I s. LXII. Lud (s. 35–69) s. 37 przyp. 1 – W przypisie Kolberg odsyła do niepodpisanego hasła Mazury w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, wydanie 12–tomowe z lat 1872–1884: T. 7: 1874, tam s. 394; za Encyklopedią przywołani Tacyt i Ptolemeusz, a dalej kolejni polscy badacze: Adam Naruszewicz, Joachim Lelewel, Wacław Aleksander Maciejowski, August Mosbach, Wojciech Kętrzyński i Zorian Dołęga �17 s. 37 s. 38 Chodakowski (wł. Adam Czarnocki); zob. m. in.: A. Naruszewicz Historia narodu polskiego, T. 1 (cz. 1): Warszawa 1824, tam s. 127, w wyd. K.J. Turowskiego, Kraków 1859, T. 1 na s. 283; J. Lelewel Rzut oka na dawność litewskich narodów i związki ich z Herulami, Wilno 1808, tam s. 56–57 i tegoż Narody na ziemiach sławiańskich przed powstaniem Polski, Poznań 1853; nie wiadomo, której pracy W.A. Maciejowskiego dotyczy ta wzmianka, w publikacji tegoż Polska aż do pierwszej połowy XVII wieku, Warszawa 1842, T. 1, s. 25 autor pisze: „ponad Wisłą (w tych samych miejscach, gdzie i dziś siedziby swe mają) żyli, Mazowszanami, dla jakiej przyczyny nie wiadomo, nazywali się”; W. Kętrzyński O Mazurach, Poznań 1872, tam s. 7; A. Mosbach Bolesław Chrobry, Poznań 1871, tam w przypisie na s. 11; Z. Dołęga Chodakowski List do Jana Łobojki z 29 stycznia 1822, druk: „Dziennik Wileński” T. 1, s. 540–542 (zob. tenże O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 339–341). w. 13g. – s. 39 w. 2g. – Tekst zaczerpnięty z pracy Ł. Gołębiow­ skiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 58, 59. Cytat w niewielkim stopniu przeredagowany i skrócony przez Kolberga, ale bez zmian merytorycznych. Zamieszczone w tekście odesłania do literatury Kolberg powtórzył za Gołębiowskim i uzupełnił własnymi odsyłaczami, zob. przypisy do poszczególnych stron. w. 1–4g. – Tekst i przysłowie jak w Ludzie Gołebiowskiego, natomiast informacja w nawiasie: „znane już Rysińskiemu” pochodzi od Kolberga i dotyczy dzieła tego autora Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum. Centuriae decem et octo, wydanego po raz pierwszy w Lubczy w 1618 roku, tam w części piątej (centuria quinta). w. 5g. i przyp. 1 – Cytat i odesłanie do publikacji powtórzone za Gołębiowskim, dotyczy dzieła A. Sikrańskiego Colloqvium charitativvm abo rozmowa braterska Polaka reformata z Mazurem starym katholikiem o pewnych rzeczach w wierze, Kraków 1652. w. 8g. i przyp. 2 – Cały przypis jest cytatem z pracy K.W. Wójcickiego Przysłowia narodowe, T. 2: Warszawa 1830; w Przysłowiach Wójcicki wielokrotnie powołuje się na objaśnienia zaczerpnięte od J.S. Jabłonowskiego, który był autorem publikacji Polityka włoska i polska albo przysłowia włoskie po włosku zebrane i na polski język przetłumaczone, Königstein 1715. Fragment zamieszczony w Przysłowiach Wójcicki zawarł także w pracy Z dawnych dziejów i wspomnień naszego stulecia wydanej w Krakowie w 1875, tam s. 41–42. �18 w. 10g. i przyp. 3 – Odesłanie dotyczy publikacji J. Grajnerta Studia nad podaniami ludu naszego, ,,Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 99. w. 12g. – s. 39 w. 3g. – Odesłanie i cytat powtórzone za Ludem Ł. Gołębiowskiego, dotyczy dzieła J. Święcickiego Topographia sive Masoviae descriptio wydanego w Warszawie w 1634, por. też Topograficzny opis Mazowsza. Z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877 (T. 2), s. 120–121 (całość pracy na s. 82–123). s. 39 w. 17g. – Odesłanie dotyczy cytowanych wcześniej fragmentów z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 58 i 59. w. 4–1d. (przyp. 1) – W przypisie odesłanie do artykułu W.A. Maciejowskiego Mazurowie opublikowanego w ,,Tygodniku Literackim” 1840, nr 9, s. 67–69; J. Bartoszewicza Mazowsze – Mazury, czym się od innych krajów i mieszkańców polskich odznaczały, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok 1865” J. Ungra, Warszawa [1864], s. 97. s. 40 w. 5–17g. – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie…, w wydaniu z 1867, s. 372. s. 41 w. 12–21g. – Kolberg przytoczył anonimowa notatkę zatytułowaną Włościanie wilanowscy zamieszczoną w „Gazecie Warszawskiej” 1871, nr 164. w. 18–6d. – Cytat i streszczenie pochodzą z artykułu K.W. Wójcickiego Przejażdżka chwilowa w Mazowszu, Album literackie 1848, s. 356 i 359 (całość artykułu na s. 351–364). w. 5d. – s. 42 w. 6d. – Cytat pochodzi z Korespondencji. Z okolic Łowicza zamieszczonej w „Gazecie Codziennej” 1853, nr 258; na s. 42 w. 7g. odsyłacz do publikacji J.I. Kraszewskiego Budnik. Obrazek przez… wydanej w Warszawie w 1847 roku, zob. toż. Wydanie nowe, przejrzane i poprawione przez autora, Lwów-Warszawa 1874. s. 42–43 przyp. 1 – Chodzi o wymienianą już Księgę Ziemi Czerskiej 1404–1425, Warszawa 1879. s. 43 w. 4g. – s. 44 w. 3g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie…, s. 15–16. W przyp. 1 odesłanie do Księgi Ziemi Czerskiej…, s. XXXIX, tam początek wywodu dotyczącego pochodzenia stanu szlacheckiego. s. 44 w. 11–13g. – Wspomniany przez Kolberga Wacław Szymanowski (1821–1886) był pisarzem i publicystą, współpracownikiem, współredaktorem i redaktorem kilku warszawskich pism, w których zamieszczał też własne teksty. Franciszek Kostrzew- �19 s. 45 s. 46 s. 47 s. 50 ski (1826–1911) był autorem licznych ilustracji zamieszczonych w wymienionych przez Kolberga oraz w innych czasopismach. w. 5–1d. (przyp. 2) – Kolberg wymienił 4-tomową pracę K.R. Rusieckiego Małe tajemnice Warszawy wydaną w Warszawie w 1844 roku (nie 1843); K. Estreicher był autorem publikacji Gwara złoczyńców, Warszawa 1867. w. 2–1d. i s. 46 w. 4–1d. (przyp. 2) – W przypisie przedruk notatki bez tytułu i autora zamieszczonej w ,,Kurierze Warszawskim” 1848, nr 18. w. 1–21g. – Ten fragment tekstu pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827 ze s. 110–111. w. 9d. i s. 47 w. 3–4g. – Cytat pochodzi z publikacji [D. Magnuszewskiego] podpisanej Dominik M. Posiedzenie Bacciarellego malarza. Dokończenie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 50, s. 399 (nie: 339), tam w przypisie. w. 5–6g. i przyp. 1 – Wzmianka o K.W. Wójcickim dotyczy wspomnianej w przypisie pracy Stare gawędy i obrazy T. 3: Warszawa 1840, tam s. 224–225; zob. też K.W. Wójcicki Społeczność Warszawy w początkach naszego stulecia, Warszawa 1877, tam s. 129–132. W przyp. wymieniony też został anonimowy tekst Niebieski płaszcz. Ostatni lirnik warszawski. Z rękopismu: „Domowe wspomnienia i powiastki” Romana Zmorskiego, ,,Dziennik Warszawski” 1853, nr 210, tam odwołanie do Starych gawęd… i polemika z informacjami Wójcickiego dotyczącymi daty śmierci. w. 13g. – Kolberg odwołał się do kilku anonimowych notatek w „Gazecie Codziennej” z 1853 roku, nr 112–114; początek w numerze 112 zaczyna się od słów: „Utrzymywał niedawno jeden z mieszkańców Warszawy”. w. 2–1d. (przyp. 2) – Odesłanie Kolberga dotyczy powieści J.I. Kraszewskiego Barani kożuszek. Opowiadanie historyczne z końca XVIII wieku, która publikowana była w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” w 1881 roku; całość: T. 1 i 2 z przedmową T. Jeske-Choińskiego, Warszawa 1898. w. 12g. i 5d. – Kolbergowskie „tablice” to ryciny zamieszczone w cz. I Mazowsza: w. 12g. – mowa o rycinie 3 (nie 2), zamieszczonej w edycji DWOK T. 24 przed s. 35; w. 5d. – chodzi o rycinę 2 (nie 3), w edycji DWOK T. 24 po s. 16; zob. przypisy źródłowe do tych rycin oraz DWOK T. 80/I s. LXII. �20 s. 51 s. 53 s. 54 s. 56 s. 57 s. 58 s. 60 w. 1–20g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu Wiadomość historyczno-statystyczna o miastach Góra Kalwarya i Czersk zamieszczonego w „Gazecie Codziennej” w 1853, nr 213. w. 17d.– s. 53 w. 18g. – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie..., s. 371–373. w. 13–3d. i przyp. 1 – Kolberg przytoczył fragment artykułu Mazury zamieszczonego w ,,Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, nr 18, s. 139. Odesłanie w przypisie dotyczy albumu L. Zienkowicza Le costumes du peuple polonais, suivis d’une description exacte de ses moeurs, de ses usages et de ses habitudes, Paris, Strasburg et Leipzig 1838–1841. Wyd. polskie: Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów i ubiorów jego, Strasburg 1842 (40 litogr.). w. 1g. – Tablica (rycina) 4, którą wymienił Kolberg została zamieszczona na początku cz. II Mazowsza, zob. DWOK T. 25. w. 13–1d. – Kolberg zaczerpnął cytat z artykułu A. Szelewskiego Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem miasta z wymienionej strony; całość artykułu na s. 1–31, 93–125, 189–216. w. 6–16g. – Ten fragment tekstu pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 191. w. 14d. (przyp. 1) – W przypisie przedruk krótkiej, anonimowej notatki bez tytułu, zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” 1849, nr 311. w. 5g.–3d. – Cytaty pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 187–188. Wzmianka o Kacprze Janickim (w. 9g.) zaczerpnięta przez Gołębiowskiego z artykułu Nowości warszawskie zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim” 1822, nr 272 („Kurier” wymieniony w w. 19g.). w. 1–8g. – Te informacje pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 190–191. w. 3–1d. (przyp. 1) – Odesłanie dotyczy hasła podpisanego W. G. Konstrukcja budowli wiejskich zamieszczonego w Encyklopedii rolnictwa i wiadomości związek z niém mających, T. II: Warszawa 1874, s. 1107–1108. w. 3g.– s. 62 w. 1d. – Cytaty pochodzą z wymienionej przez Kolberga pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie..., �21 s. 369–371. W przyp. 1 na s. 60 Kolberg zamieścił cytat z artykułu M. O. i K. F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie z „Kalendarza Astronimiczno-Gospodarskiego na rok zwyczajny 1854” J. Jaworskiego, Warszawa [1853], s. 104. s. 62 przyp. 1 i s. 63 przyp. 1 – Na s. 62 cytaty z Księgi ziemi czerskiej…, s. LXVI–LXVIII; w przyp. na s. 63 informacja zaczerpnięta z tejże Księgi… ze s. XL. s. 63–64 przyp. 2 – Odesłanie Kolberga dotyczy trzech artykułów zamieszczonych w Encyklopedii rolnictwa... T. II: Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Willanowie (gub. Warszawska, pow. Warszawski, gmina Willanów), własność Stanisława Orzyńskiego na s. 1105–1107; Opis gospodarstwa cząstkowego w Małéj wsi (gub. Warszawska, pow. Grójecki, gmina Belsk), własność Stanisława Sitarek na s. 1103–1105 i Gospodarstwa małe (włościańskie) na s. 1108–1110. s. 64 w. 5–17g. – Cytat pochodzi z wymienionego artykułu M. O. i K. F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego…, s. 104. w. 5d. – s. 65 w. 5g. – Informacja Kolberga dotyczy artykułu Dyzmy Chromego O uprawie i obrabianiu lnu, „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok zwyczajny 1855” J. Jaworskiego, Warszawa [1854], s. 134. s. 65 w. 9g.–12d. – Kolberg przytoczył fragment artykułu Zbiór siana w okolicach Warszawy zamieszczonego w ,,Kłosach” 1871, T. XII, nr 307, s. 307. Wspomniana przez niego rycina to reprodukcja (na s. 308 „Kłosów”) przedstawiająca obraz J. Chełmońskiego o takim samym tytule Zbiór siana w okolicach Warszawy. s. 66 w. 3g. – s. 67 w. 6g. – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu A. Wiślickiego Wędrowna ludność za zarobkiem w Królestwie Polskim zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1865, T. XI, nr 293; tam także rycina Kossaka Bandochy wjeżdżający do wsi. s. 67 w. 10d.– 68 w. 18g. – W wymienionym przez Kolberga numerze ,,Kuriera Warszawskiego” tego cytatu brak. s. 68 w. 17–10d. – Informacja pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy z T. 3: Warszawa 1840, s. 110–111, tam w rozdziale Morowa zaraza w Warszawie 1712 r. Obraz z podań miejscowych. w. 2–1d. (przyp. 1) – Odesłania Kolberga dotyczą poematów: F.S. Klonowica Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszy- �22 s. 69 mi rzekami do niej przypadającymi; pierwodruk: 1595, zob. toż: opracował S. Hrabiec, Wrocław 1951, BN I 137 oraz [Pruszakowej Seweryny z Żochowskich] Powiśle. Powieść z drugiej połowy XVIII wieku, ,,Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 323–346, dokończenie: s. 409–440. w. 11–16g. – Cytat pochodzi z anonimowej notatki, bez tytułu, zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” 1865, nr 93, tam ten fragment na s. 427; początek akapitu brzmi: „Pora tarcia się ryb wiosną”. Zwyczaje (s. 71–199) s. 71 s. 72 s. 73 s. 74 s. 75 s. 75 w. 4–27g. – Cytat za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830” Warszawa (druk: A. Gałęzowski), tam na s. 23–24 opis zwyczajów grudniowych (całość artykułu s. 16–24); odwołanie do Gołębiowskiego za tym źródłem, zob. Ł. Gołębiowski Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 187. w. 15–23g. – Cytat zaczerpnięty z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 318–319. w. 15d. – s. 73 w. 2g. – Cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 282. Gołębiowski podał tę informację za rękopisem J. Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, cz. I, Poznań 1840, s. 6–7, zob. tegoż Opis obyczajów za panowania Augusta III, opracował R. Pollak, Wrocław 1951, s. 63. Przyp. 1 na s. 72 – tekst także za Gołębiowskim Lud polski…, s. 318. w. 10–17g. – Za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 12–8d. i s. 74 w. 9–17g. – Za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 15d. – s. 75 w. 9g. i przysłowie 1 – Za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 8–1d. – Kolberg zamieścił informacje za pracą Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne ... (1827), s. 220–221. w. 14g. – s. 77 w. 22g. i przyp. – Opis sporządzony na podsatwie tekstu Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, �23 s. 77 s. 77 s. 78 s. 82 nr 384 (nie 381), s. 51; prawdopodobny autor tekstu F.M. Sobieszczański. W przypisie Kolberg odwołuje się do następujących publikacji: Ł. Gołębiowskiego Lud polski (nie: Gry i zabawy), tam opis jasełek na s. 280, opis ten przytacza Kolberg na s. 77, zob. następny przypis; anonimowego artykułu Święto zjawienia Pańskiego albo Trzech Króli, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1843, T. 4, z. 1, s. 13; anonimowego artykułu Uroczystość Bożego Narodzenia, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 7, z. 6, s. 530; publikacji S. Pruszakowej Szopka zamieszczonej w „Kalendarzu Astronomiczno-Gospodarskim na rok przestępny 1856” [Warszawa 1855], s. 35; artykułu W. Szymanowskiego Szopka opublikowanego w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1860, T. I, nr 15, s. 115–116; publikacji J. Sikorskiego Jasełka zamieszczonej w ,,Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” R. 1: 1862, nr 2–15. w. 5g. i w. 1d. (przyp. 1) – Odesłanie do „Tygodnika Ilustrowanego” z 1867 roku, T. XV, nr 381 jest błędne. w. 15d. – s. 78 w. 7g. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 280. Gołębiowski z kolei powołał się na rękopis Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, cz. I, w wyd. z 1840, s. 2–6; zob. też tegoż Opis obyczajów za panowania…, wyd. z 1951, s. 59. w. 12–21g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim” 1848, nr 18. w. 12–4d. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu W.L. Anczyca Szopka czyli jasełka i gwiazdka w Krakowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1862, T. V, nr 135, jest to fragment obszerniejszego opracowania pt. Obrazy krakowskie zamieszczonego w kilku numerach „Tygodnika” z tego roku. nr 10 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 56, nr 389, bez lokalizacji. W rkp. t. 1–4 zanotowane o kwintę czystą wyżej, w t. 2 i 4 na drugą i trzecią miarę ósemki f1 d1, t. 5–8 zgodnie z notatką Kolberga w D-dur, w t. 6 na drugą i trzecią miarę rytm: ŒÊ ‰, w t. 8 tylko górna wersja. W rkp. pod melodią notatka: „v. Miłą cieszmy się nadzieją”, która dotyczy wariantu z Pieśni ludu polskiego wydawanych cyklicznie w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, nr 8, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II (DWOK T. 67/II), nr 134. nr 11 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 25, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o sekundę wielką niżej, w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 4 pierwsza szesnastka d2, w t. 8 ćwierćnuta z kropką g1, t. 9–10 brak. �24 s. 83 nr 12 – Zapis nutowy jest połączeniem dwóch melodii bez tekstu. Takty 1–8 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 3, nr 17a i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 14, karta ta zatytułowana: „Kozaki”, oba rękopisy bez lokalizacji. W t. 1: w rkp. z teki 43 szesnastki d2 e2 d2 c2, a w rkp. z teki 33 szesnastki h1 c2 h1 a1; w obu rkp.: w t. 2 tylko górna wersja, w t. 3 przy pierwszej szesnastce dodana oktawa g2, w t. 4 na pierwszą miarę tylko górna wersja, na drugą dwie ósemki a1 a1, w t. 5, 6 i 7 na pierwszą miarę tylko dolna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę ósemka h1 i dwie szesnastki h1 d2; po t. 8 jeszcze: w rkp. z teki 43: & a w rkp. z teki 33: & # # œ œ œ œœ œ œœœ œ œ œ œœ œ œ œ œ . , Takty 9–16 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 37r., nr 315, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam nad melodią notatka Kolberga: „Kozak”, w t. 15 tylko górna wersja, po t. 16 jeszcze: & # .œ œœœ œ œ œ œ œ .. œ . œœœœ œ œ œ œ . Tekst jak w druku w rkp. Kolberga: teka 12, sygn. 1183, k. 19v. i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją: „Kromnów”; w obu rkp. tekst podpisany pod inną melodią, zob. nr 4 w suplemencie. Ponadto tekst zwr. 1 i 2 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 1, nr 9; jest to odpis ze zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838, s. 150. Odsyłacz Kolberga pod pieśnią dotyczy cz. I Krakowskiego (zob. DWOK T. 5), s. 218, nr 23 (nie: s. 217, nr 24), tam tekst jak w zbiorze Paulego. s. 83–84 nr 14 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 21v., z lokalizacją ogólną: „Mazew”, tam melodia z incipitem: „Miała matulinka” i tamże, k. 28, z lokalizacjami: „Mazew” i „Kłodawa”, tam tekst jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, zamiast t. 5–8 pięciokrotne powtórzenie taktu zanotowanego w metrum : & b œ œ œ œ , t. 9–10 brak. s. 86–87 nr 18 – Rkp Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 43 i teka 10, sygn. 1173/4, k. 3v., oba rkp. z lokalizacją: „Rzeczyca”. �25 W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych; w rkp. z teki 43 œ b œœœœœ w t. 1 i 3 ostatnia nuta tylko f1, t. 2 i 4: & R R R R J J , zamiast œœ œ œ œœœ b . t. 9: & . œ œ œ .. , tekst pod melodią słabo czytel- ny; w rkp. z teki 10 brak t. 9. nr 19 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153v., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, z notatką: „Husyt żydowski” i teka 10, sygn. 1173/4, k. 3v., z lokalizacją: „Rzeczyca”, tam nad melodią: „Hussyt”. W obu rkp.: w t. 1 pierwsza nuta tylko a1, w t. 10 tylko dolna wersja. W rkp. terenowym w t. 5 brak # przy g1, w t. 6 ostatnia nuta a1, w t. 7 pierwsza nuta e1, w t. 8 ostatnia nuta e1, t. 12 jak dolna wersja w t. 10. W rkp. z teki 10: t. 5–8 w następującym układzie: t. 5 i 8 ze znakiem powtórki, następnie t. 5, 6, 5 i 8, po t. 8 brak znaku powtórki, t. 9–10 opatrzone notatką: „bis”, t. 11–12 brak. s. 91 w. 1–6g. i w. 14–27g. – Cytat za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 6–3d. – Por. K.W. Wójcicki Nowy Rok, „Kłosy” 1866, T. II, nr 27 i tegoż Kalendarz zwyczajowy Antoniego Zaleskiego, „Kłosy” 1868, T. VI, nr 135. w. 2d. – s. 92 w. 12g. – Zgodnie z odesłaniem Kolberga jest to cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 315, tam tekst zaczyna się od słów: „Zacznijmy od tej uwagi” i dalej jak zacytował Kolberg. s. 92 w. 14g. – 2d. – Cytat za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek… s. 16; odesłanie do Gołębiowskiego pochodzi od Kolberga. w. 2d. – s. 93 w. 9d. – Zgodnie z odesłaniem Kolberga jest to cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 291–292, przypis uzupełniony przez Kolberga. s. 94 w. 7–14g. – Pierwsze przysłowie w publikacji K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 2: Warszawa 1840, s. 249; przysłowia 1, 2 i 5, zob. Starodawne przysłowia dla ochronek, Poznań 1863, s. 33. s. 94–95 nr 24 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 184–185, tam taki sam tekst; kolejny odsyłacz dotyczy tekstu zamieszczonego w artykule W.A. Maciejowskiego Legendy i pieśni ludu polskiego w „Bibliotece Warszawskiej” w 1860 roku, T. 2, s. 447, w artykule Maciejowskiego zamieszczone s. 87 �26 zostały teksty zebrane przez Mateusza Gralewskiego w Mazewie, w Łęczyckiem. s. 95 w. 9–1d. – Zgodnie z odesłaniem jest to cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 316, niektóre zdania zostały przez Kolberga pominięte. s. 96 w. 1–29g. – Tekst pochodzi z publikacji Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek… s. 24; powołanie na Knapskiego za Kalendarzem, zob. G. Knapski Thesauri polono-latino-graeci, T. 3, Kraków 1632, s. 887. w. 10d. – 97 w. 2g.– Cytat z K.W. Wójcickiego dotyczy jego pracy Przysłowia narodowe, T. 1: Warszawa 1830, s. 92–93; w publikacji na s. 89–96 omówienie przysłowia „Biega z nim...” z informacją o pochodzeniu ze zbioru Rysińskiego (dotyczy Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum…, , centuria prima). s. 97 w. 3–13g. i przyp. 1– Tekst przytoczył Kolberg za Ludem polskim Ł. Gołębiowskiego, s. 282; tam także błędne odesłanie do Kitowicza. W przypisie odesłanie do niepodpisanego artykułu Kolędy zamieszczonego w „Ruchu Muzycznym” 1860, nr 51; odesłanie Kolberga do „Gazety Polskiej” z 1868, nr 181 jest błędne. s. 97–98 nr 25 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 12, nr 19, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W żłobie leży, któż pobieży”. W rkp. w t. 1–2 i 10 tylko górna, w t. 5 i 7 tylko dolna wersja. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane a dla wygody kościołów parafialnych zebrane, Kraków 1838, s. 30 (melodia druga), natomiast tekst zamieszczony przez Kolberga w druku także w Śpiewniku..., s. 31–33, tam pod wariantem melodii (melodia trzecia); w rkp. także odesłanie do wariantu opublikowanego w cz. III Wielkiego Księstwa Poznańskiego (zob. DWOK T. 11) s. 39, nr 1. Ponadto w druku Kolberg odsyła także do zbiorów Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871, s. 123 (tam tekst identyczny) oraz do wariantu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 175–176; u Kozłowskiego i Kellera bez melodii. Por. też nr 2 w suplemencie. s. 98–99 nr 26 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 179–180 taki sam tekst. s. 99 nr 27 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 32, nr 72, bez lokalizacji, tam melodia z pierwszą zwrotką. W rkp. melodia zanoto- �27 wana o sekundę wielką wyżej, w metrum  w pomniejszonych œ b wartościach rytmicznych, t. 1: & œ œ œ , w t. 2 i 5 na drugą miarę dodana druga wersja: ćwierćnuta c2. Rkp. jest odpisem Kolberga ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843, s. 134, tam tekst jak w druku u Kolberga. Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, tam zgodnie z informacją Kolberga wariant tekstu na s. 132. Ostatni odsyłacz dotyczy zbioru Symfonie anielskie, abo kolenda, mieszkańcom ziemskim od muzyki niebieskiej wdzięcznym okrzykiem na dzień Narodzenia Pańskiego zaśpiewane. Zbiór ten został kilkakrotnie wydany: Kraków 1630 i 1642 z przedmową Jana Żabczyca oraz Kraków 1631 z przedmową Jana Karola Dachnowskiego; autorstwo zbioru nie zostało ustalone. Symfonie anielskie… Jana Dachnowskiego zostały wydane m.in. przez A. Brodnickiego w Krakowie w 1913 (wyd. Akademii Umiejętności w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”), gdzie we wstępie Brodnicki przytacza argumenty za autorstwem Dachnowskiego, powołując się na M. Wiszniewskiego Historia literatury polskiej, T. 4: Kraków 1844, s. 498. Symfonije anielskie albo kolęda mieszkańcom ziemskim… usłyszane Roku Pańskiego 1630 Jana Żabczyca wydał A. Karpiński, Warszawa 1998 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich”). s. 100 nr 28 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17, nr 44, bez lokalizacji, nad melodią notatka Kolberga: „P[ieśni] o Bożem Narodzeniu”. W rkp. w t. 2 i 3 tylko górna wersja, pod taktami 1–4 tylko pierwszy wiersz, w dalszym przebiegu brak fragmentu: „by człowieka w chwale swojej”. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego z melodyjami, Kraków 1842, s. 408. Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, s. 145–146. U Mioduszewskiego i u Kellera tekst obszerniejszy niż w druku u Kolberga. nr 29 – Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, tam na s. 160–161 tekst obszerniejszy. s. 100–101 nr 30 i przyp. 1 na s. 101–102 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17, nr 45, bez lokalizacji, z notatką: „P[ieśni] o Bożem Narodzeniu”. W rkp. w t. 9 i 10 tylko górna wersja, a pod melodią tylko zwr. 1, ale bez fragmentu: „w jasełkach na mrozie nago położone”. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego..., s. 410, u Mioduszewskiego tekst �28 obszerniejszy niż w druku u Kolberga. W przyp. na s. 102 błędne odesłanie do cz. II Poznańskiego (DWOK T. 10), winno być: Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 119, dotyczy pieśni nr 2. s. 101 nr 31 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 20, nr 58, bez lokalizacji, z notatką: „P[ieśni] o Bożem Narodzeniu”, tam melodia z pierwszą zwrotką. W rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, mimo oznaczenia metrum przy kluczu: , w t. 10: w pierwszym wykonaniu powtórzenie melodii jak w t. 2, w drugim wykonaniu dolna wersja. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego..., s. 435. Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, s. 152–153. U Mioduszewskiego i u Kellera tekst obszerniejszy niż w druku u Kolberga. s. 102–103 nr 32 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 28, nr 30, bez lokalizacji, tam melodia i zwr. 1–2. W druku w t. 6 trzecia i czwarta nuta zanotowane błędnie jako ćwierćnuty, w rkp. zapis poprawny – dwie ósemki. Rkp. jest odpisem Kolberga ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy..., s. 68; u Mioduszewskiego zwr. 30 w. 1 brzmi: „Z Tub Maryną Bartek prostak”, mowa o instrumencie „tubmaryna”, por. przypis Kolberga do tego wiersza. s. 103–104 nr 33 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 76, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, melodia z incipitem: „Florek w budzie”, nad melodią notatka Kolberga: „Kolęda”. W rkp. zapis ołówkowy, słabo czytelny, brak znaku przykluczowego, w t. 6–8 tylko górna, w t. 10 tylko dolna wersja, w t. 6 i 10 dwie pierwsze nuty zanotowane błędnie jako ósemki. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 183 taki sam tekst. s. 104–105 nr 34 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin” i notatką: „Kolęda”, tam melodia z incipitem: „Wziun Kuba Staśka, Stasiek Banaska”. W rkp. w t. 2 ostatnia nuta e2, podkreślona jeszcze przez oznaczenie literowe, w t. 3 dwie pierwsze szesnastki c2 h1, na ostatnią miarę tylko górna wersja, w dalszym przebiegu melodii widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: t. 5 i 7 zapisane w metrum  – oznaczenie metrum zapisane powyżej linii melodycznej – wszystkie nuty zanotowane jako ósemki. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 183–184 taki sam tekst. s. 105–106 nr 35 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… w wyd. z 1869, s. 181–182, tam taki sam tekst. s. 106 nr 36 – Odesłanie do zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy… s. 124–125 dotyczy wariantu tekstu; w pracy K. Kozłow- �29 skiego Lud. Pieśni, podania… s. 190–191, tam taki sam tekst z odesłaniem m.in. do Mioduszewskiego. s. 106–107 nr 37 – W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 180–181 taki sam tekst. s. 107 nr 39 – W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 188–190 zamiast tekstu zamieszczonego w nawiasie rozpisane zwrotki. s. 108 nr 40 – W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 187–188 zamiast tekstu zamieszczonego w nawiasie rozpisane zwrotki. nr 41 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w przebiegu melodii w t. 2, 3, 5 i 6 tylko górna wersja; pod taktami 1–2 incipit: „Tam pod paleńkiem, pod syroceńkiem” (część tekstu dziś słabo czytelna), a pod kolejnymi taktami incipit: „Hej, przez pole” i notatka: „kolęda”. Tekst jak w druku także w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 186. w. 2d. – s. 109 w. 5d. – Tekst akapitu 1 i 2 do słów: „Kacper, Melchior i Baltazar” pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 16 i 17. Pierwszy akapit także w pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski… na s. 311, na którego powołał się Kolberg. Tekst w w. 7g. – 5d. na s. 109 pochodzi z Ludu polskiego…, s. 312; za Gołębiowskim powtórzył też Kolberg odesłanie do „Kuriera Warszawskiego”, winno być: 1821 (nie 1820), nr 5, tam anonimowa notatka zaczynająca się od słów: „Jutro przypada święto uroczyste Trzech Królów” w dziale „Nowości Warszawskie”. s. 109 w. 4d. – s. 110 w. 4g. – Odesłania do K.W. Wójcickiego nie umiejscowiono. Cytat pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 17. s. 110 w. 5g. – 5d. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 313–314. s. 111 w. 5–10g. – Odesłanie Kolberga do „Kuriera Warszawskiego” 1869, nr 17 dotyczy niepodpisanej notatki zaczynającej się od słów: „Z pośród konsensowych impressarjów szopek”, tekst przytoczony przez Kolberga nie jest cytatem. w. 17–27g. (św. Piotra i ś. Pryski) – Opis dotyczący dni 18 i 20 stycznia pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 17, natomiast przysłowie zaczerpnął Kolberg z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 2: Warszawa 1840, s. 248. s. 112 w. 5g. – Przysłowie 2 zaczerpnął Kolberg z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 2: Warszawa 1840, s. 248. w. 10–5d. – Opis dotyczący dnia 25 stycznia zob. Kalendarz narodowy…, s. 17, tam bez przysłowia. �30 s. 113 w. 12–6d. – Taki opis (z przysłowiem 1) w Kalendarzu narodowym…, s. 17. s. 114 w. 2–13g. i przyp. 1 – Opis dotyczący dnia 2 lutego, zob. Kalendarz narodowy…, s. 17. Treść przyp. 1 w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 39, nr 9a i 9b, w rkp. tekst do słów: „ma wróżbę”, tam bez odesłania do źródła; jest to odpis z anonimowego artykułu Zwyczaje ludu z „Pamiętnika Naukowego” 1837, T. 2, z. 4, s. 57 (całość artykułu na s. 44–77). w. 14 w. 14g. – Odesłania do K.W. Wójcickiego nie umiejscowiono. s. 115 w. 13–16g. (św. Błażej) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 17. w. 17–23g. (św. Agata) – Por. K.W. Wójcicki, Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 249. w. 9d. – s. 116 w. 2g. (św. Dorota) – Kolberg zacytował fragmenty z Kalendarza narodowego…, s. 17, dodając odesłanie do cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5); przysłowie nr 2 także w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 250. s. 116 w. 13–21g. (św. Walenty) – Kolberg zacytował fragmenty z Kalendarza narodowego…, s. 17, tam brak przysłów. Przysłowie nr 1 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 250. s. 116 w. 5d. – s. 117 w. 13g. i przyp. 1 (św. Maciej) – Wiersze 3–4d. na s. 116 i w. 3–4g. na s. 117 to cytat z Kalendarza narodowego…, s. 18; powołanie na Haura za Kalendarzem, zob. J.K. Haur Skład abo skarbiec znakomitych sekretów ekonomiki ziemiańskiej, Kraków 1693, tam: „Święty Maciej z rzek i stawów zwykł ruszać lody”. Przysłowia nr 1, 2 i 5 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 250. Treść przypisu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 39, nr 10a i 10b, w rkp. tekst do słów: „umrzeć mają”, tam bez odesłania do źródła; jest to odpis z artykułu Zwyczaje ludu…, s. 58. s. 120 w. 1–27g. – Tekst zamieszczony w trzech pierwszych akapitach pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 18; odsyłacz do Ludu, tj. cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5) pochodzi od Kolberga. w. 11d. – s. 121 w. 11g. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincyach, Warszawa 1831, s. 331–332. Tekst na s. 120 w. 1–6d. od słów: „Przybierano” do „skoku” Gołębiowski zamieścił w przypisie, u niego też odesłanie do A.M. Fredry, zob. Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, Kraków 1658, s. 23, toż: Paryż 1867, T. 1, s. 48. s. 121 w. 12–20g. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy…, s. 332; Gołębiowski z kolei odwołał się do �31 rękopisu J. Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów…, cz. IV: Poznań 1841, s. 69, w wydaniu z 1951 roku na s. 550–551. s. 122 w. 3–18g. i przyp. 1 – Kolberg zacytował fragmenty z Kalendarza narodowego…, s. 18. w. 19–28g. – Cytat pochodzi z pracy Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy…, s. 226. w. 8d. – s. 123 w. 2g. – Cytat pochodzi z pracy Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy…, s. 226. s. 123 w. 3–21g. – Cytat pochodzi z niepodpisanej notatki bez tytułu zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” 1865, nr 48, tam także wymieniona broszura Pieśni i tańce zabawom uczciwym gwoli z 1614 roku. W 1903 roku T. Wierzbowski pisał o jedynym zachowanym egzemplarzu tej broszury w Bibliotece Kórnickiej, zob. przedruk w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku wydał T. Wierzbowski, Warszawa 1903 („Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku”). w. 16d. – s. 124 w. 8g. – Tekst zaczerpnięty został z „Kuriera Codziennego” 1869, nr 32, tam bez nazwiska autora i tytułu, zaczyna się od słów: „Wczoraj jako w środę popielcową”. s. 124 w. 11–15g. – Por. Kalendarz narodowy…, s. 18. s. 125 w. 1–2g. – Zob. J. Długosz Kroniki, czyli roczniki sławnego Króles­ twa Polskiego, T. 1 (księga 2): Warszawa 1961, s. 244. w. 3–28g. – Kolberg zacytował fragment Ludu polskiego Ł. Gołębiowskiego, s. 303–304, który z kolei oparł się na rękopisie J. Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, cz. IV, s. 74–75, w wydaniu z 1951 roku s. 553. Za Gołębiowskim odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” 1823, nr 55, skąd zaczerpnięty został ostatni akapit, tam notatka anonimowa w dziale Nowości Warszawskie. w. 4–1d. – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 18. s. 126 przysłowia 2, 3, 4 i 5 – Przysłowia zaczerpnięte z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 251. w. 4–1d. (7 marca) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 18. s. 127 w. 1–14g. (9 i 10 marca) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 18. w. 15g.–1d. (św. Grzegorz) – Przysłowie 1 pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 251. Wiersze 16–1d. zaczerpnięte z Kalendarza narodowego…, s. 18. Odesłanie do Komonieckiego za Kalendarzem, dotyczy pracy [A. Komonieckiego] Dziejopis żywiecki do druku podany przez J. Radwańskiego, wyd. z rękopisu z roku 1704, Kraków 1866, s. 55. �32 s. 128 w. 8–14g. (św. Benedykt) – Zob. K.W. Wójcicki Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 252. w. 8–15d. (25 marca) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 19. w. 5d. – s. 129 w. 12g. – Opis dotyczący miesiąca kwietnia (bez przysłowia nr 1) oraz dnia 1 kwietnia (do słów: „naznaczyć mu trudno”) pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. Wszystkie 3 przysłowia w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 252. s. 129 w. 15–20g. – Odesłanie dotyczy pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy, tam s. 271. s. 130 w. 1–15g. – Cytat pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. w. 16g. – 131 w. 4g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 284–285. U Gołębiowskiego odesłanie do wcześniejszych źródeł: rękopisu J. Kitowicza, zob. Opis obyczajów…, w wydaniu z 1951 na s. 53; anonimowej notatki zamieszczonej w dziale Nowości Warszawskie w „Kurierze Warszaw­ skim” 1822, nr 77, tam inny tekst dotyczący przebierania się przez młodzież. Za Gołębiowskim także odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” 1828, nr 78, w tym numerze informacji, o których mowa, brak. W przypisie także cytat z Ludu polskiego ze s. 284. s. 131 w. 6–13g. i przyp. 2 (Wielki Tydzień) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 315; zob. też J. Kitowicz Opis obyczajów…, w wydaniu z 1951, s. 554. W przypisie odesłanie Kolberga do anonimowego artykułu Wielki Tydzień zamieszczonego w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1847, T. 12, s. 330 i do drugiego anonimowego artykułu także zatytułowanego Wielki Tydzień opublikowanego w „Gazecie Polskiej” 1865, nr 83. w. 16g. – s. 132 w. 16g. i przyp. 1 na s. 132 (Środa Wielka) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 304; w przypisie cytat ze s. 314. s. 132 w. 19g. – s. 133 w. 4g. i przyp. 2 (Wielki Czwartek) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 276; w przypisie odesłanie Kolberga do artykułu K.W. Wójcickiego Wielki Czwartek zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1860, T. 1, nr 28. s. 133 w. 6–24g. (Grzechotki) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 279 (nie 129), zob. też J. Kitowicz Opis obyczajów…, wydanie z 1951, s. 555. s. 133–134 w. 3d. (Wielki Piątek) – Cały tekst Kolberg zaczerpnął z Ludu polskiego Gołębiowskiego, ze s. 292–294. Wzmianka o pani Guébriant i Pamiętnikach Niemcewicza na s. 133 za Gołębiowskim, �33 s. 134 s. 135 s. 136 s. 137 zob. Wypis z podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski za Władysława IV, w: J.U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4: Warszawa 1822, s. 227. Na s. 134 przywołany Kitowicz, także za Gołębiowskim, zob. Opis obyczajów…, tam w wydaniu z 1951 s. 51. w. 2d. – s. 135 w. 3g. – Jest to cytat z Kalendarza narodowego…, s. 19. w. 4–15g. – Ł. Gołębiowski Lud polski…, s. 294. w. 16–27g. i przyp. 1 – Wymieniony w tym akapicie Andrzej ze Słupi (nie Słupia) zredagował około 1470 roku zbiór utworów religijnych znanych jako tzw. Pieśni łysogórskie. Ł. Gołębiowski dokonał odpisu zaginionego dziś rękopisu. Przytoczony tekst to fragment anonimowego wiersza z tego zbioru, zob. Żale Matki Boskiej pod Krzyżem w: S. Vrtel-Wierczyński Wybór tekstów staropolskich, Warszawa 1863, s. 180, zob. też http://staropolska.pl (dostęp 29. 11. 2016). W przypisie cytat z pracy W.A. Maciejowskiego Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1: Warszawa 1851, s. 348. w. 8d. – s. 136 w. 9g. (Śledź i żur) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego, s. 299, zob. też J. Kitowicz Opis obyczajów…, wydanie z 1951, s. 556. Odesłanie do Ludu, Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), pochodzi od Kolberga. w. 10g. – s. 137 w. 11g. (Wielka Sobota) – Pierwszy akapit (do słowa: „podarek”) pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski… s. 301; drugi akapit został zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 19; ostatnie trzy akapity to także cytaty z Ludu polskiego, za Gołębiowskim wzmianka o pani Guébriant, dotyczy: Wypis z podróży pani de Guébriant… w Zbiorze pamiętników historycznych… Niemcewicza (zob. przypis do s. 133–134). w. 14–21g. – Opis Wielkanocy bez ostatniego akapitu pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. w. 7d. – s. 138 w. 1d. (Święcone) – Tekst zaczerpnął Kolberg z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., trzy pierwsze akapity (do słów: „zostawiano służącym”) pochodzą ze s. 305, ostatni akapit (s. 138 w. 15–28g.) ze s. 310–311. Tekst ostatniego akapitu zachował się także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 12; jest to odpis z wymienionych wyżej stron Ludu polskiego. Za Gołębiowskim powtórzone zostało odesłanie do Reja, zob. M. Rej Postylla w: tegoż Dzieła wszystkie, T. 4: Wrocław-Warszawa-Kraków 1965, cz. I, s. 301, pierwodruk: 1557. W przypisie cytat z artykułu S. Ulanowskiej Pisanki czyli kraszanki wielkanocne zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1884, T. 3 (seria IV), nr 68. �34 s. 139 w. 4–15g. i przyp. 1 (Dyngus) – Opis bez ostatniego akapitu pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. W przypisie cytat z pracy zbiorowej Starożytności Warszawy…, T. 3, s. 196. s. 140 nr 42 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 47, nr 130, bez lokalizacji. Pieśń zapisana w grupie „Pieśni wielkanocne”, nad melodią notatka: „Starodawna”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 9 brak oznaczenia fermaty, druga nuta ćwierćnuta z kropką, trzecia nuta ósemka; tekst jak w druku. Rkp. Kolberga jest odpisem ze zbioru M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny..., s. 129. s. 140–141 nr 43 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 192–194 taki sam tekst. s. 141 nr 44 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 194–195 taki sam tekst. s. 142 nr 45 i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 43, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. tylko t. 1–3 opatrzone znakiem powtórki, a pod nimi tylko pierwsza zwrotka, brak dolnej wersji melodii. Tekst pieśni i przypisu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 197–198. s. 142–143 nr 46 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 44, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam pod melodią fragment tekstu: „Nad jeziorem lipka stała, pod tą lipką”. W rkp. zapis ołówkowy, słabo czytelny, w t. 1: nad drugą i trzecią nutą oznaczenia literowe nut: „a h”, na czwartą miarę ćwierćnuta d2, w t. 2 na czwartą miarę ćwierćnuta f1, w t. 3 brak pierwszej nuty. W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 199–200 tekst pieśni wraz z „Wariantem” (zwr. 7 i 8) jak u Kolberga. s. 143 w. 10d. – s. 144 w. 2g. i przypisy – Zgodnie z odsyłaczem Kolberga jest to cytat z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam s. 199–200. Tekst zamieszczony w przyp. 1 na s. 143 u Kozłowskiego na s. 200; przyp. na s. 144 – u Kozłowskiego na s. 192, tam powołanie na J. Jurkowskiego Tragedia o polskim Scylurusie, Kraków 1604, zob. tegoż Dzieła wszystkie, T. 1: Wrocław 1958, s. 90 , w opracowaniu J. Krzyżanowskiego i S. Rosponda. s. 144–145 nr 47 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, s. 195 i 266. s. 146 nr 50 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 198–199 taki sam tekst, a na końcu jeszcze jedna zwrotka. s. 146–147 nr 51 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 195–196 taki sam tekst, a także frag- �35 ment zamieszczony pod notą: „W Czaplinie pod Czerskiem dodają”. s. 147 w. 3d. – s. 148 w. 11g. i przyp. 1 – W publikacji Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 192 Wójcicki pisze o „Gaiku” obchodzonym w Krakowskiem i na Mazowszu we wtorek wielkanocny, tam na s. 191–193 także wspomniana pieśń obrzędowa, a na kolejnej stronie wzmianka o gaiku w Sandomierskiem z kolejną pieśnią. s. 148 w. 12–20g. – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 197; za Kozłowskim przywołany K.W. Wójcicki, Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 191, 194, 264 oraz Ż. Pauli, Pieśni ludu polskiego w Galicji…, s. 17. s. 148–149 nr 52 – Rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 24; rkp. uszkodzony, część karty odcięta, widoczne tylko zwr. 6–8 i 10–11, ponadto w rkp. w zwr. 8 ostatni wiersz brzmi: „ani ich napoi”. s. 149–150 nr 53 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Nasz  gaiczek”. W rkp. t. 2:           , t. 4:        . W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 196–197 taki sam tekst. s. 154 nr 57 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 63v., z lokalizacją: „spod Łyszkowic”; tam w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, a pod melodią zwr. 1–3, przy czym w zwr. 1 i 3 tylko: „dziwują się” bez „mu”. w. 13d. – s. 155 w. 3g. (św. Wojciech) – Tekst zamieszczony na s. 154 pochodzi z rkp. Kolberga, teka 11, sygn. 1176/3, k. 4, z notką: „Warszawa”, jest to odpis z Kalendarza narodowego…, s. 19. W innym rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 12 tylko w. 1–5d., jest to odpis z Ludu polskiego Gołębiowskiego, s. 324. Przysłowia 1 i 2 także w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 253. s. 155 w. 12d. – s. 156 w. 7g. (św. Marek) – Por. Kalendarz narodowy…, s. 19. Pierwszy akapit wraz z przysłowiem w rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1117, k. 12 oraz w rkp. z teki 11, sygn. 1175, k. 5; w rkp. z teki 11 z boku notatka: „Warka”, tam tekst inaczej zredagowany. Wszystkie przysłowia w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 253. s. 156 w. 13–15g. (Maj) – Tekst pierwszego akapitu zaczerpnięty został z Kalendarza narodowego…, s. 20, odesłanie do Wójcickiego pochodzi od Kolberga. �36 s. 157 s. 158 s. 159 s. 161 w. 7d. i przyp. 1 – W przypisie zostały wymienione dwa zbiorki pieśni: Wianeczek majowy na cześć Najświętszej i Najczystszej Pannie Niepokalanie Poczętej Maryi, Warszawa 1855 (zob. www. polona.pl, wydanie: Warszawa 1886); Wianek krzyżowy na cześć Najsłodszego Serca Jezusowego i Niepokalanego Serca Maryi, Warszawa 1855. w. 5d. – 157 w. 2g. – Informacje zaczerpnięte przez Kolberga z Kalendarza narodowego…, s. 20. w. 3–5g. – Cytat pochodzi z Gier i zabaw Ł. Gołębiowskiego, s. 187. w. 7g. – Kolberg odsyła do rozdziału „Gry”, którego ostatecznie nie zamieścił w Mazowszu wydanym w XIX wieku; opis gry „w zielone” zob. DWOK T. 42, s. 619, ten opis Kolberg zaczerpnął z Kalendarza narodowego…, s. 20. w. 8–13g. – Rkp. Kolberga, teka 11, sygn. 1175, k. 5, na górze karty nota: „od Warszawy”; jest to odpis z wymienionego numeru „Kuriera Codziennego”, tam ta informacja bez tytułu i autora. w. 15–24g. – Por. Kalendarz narodowy…, s. 20. w. 1–11g. i 18–23g. – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 20. w. 5–1d. – Por. Kalendarz narodowy…, s. 20; odesłanie do Chodakowskiego pochodzi od Kolberga, zob. Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, Kraków 1835, tam o sobótkach na s. 11 i toż, wydanie z 1867 roku ze wstępem J. Maślanki, tam s. 26. Pierwodruk pracy: „Ćwiczenia Naukowe” 1818, zob. Bibliografia. w. 3–9g. i przyp. 1 – Tekst pierwszego akapitu zaczerpnął Kolberg z Kalendarza narodowego…, s. 20. W w. 9g. odesłanie do rozdziału „Gry”, który ostatecznie nie został zamieszczony w Mazowszu. W przypisie cytat z anonimowego artykułu Zielone Świątki zamieszczonego w wymienionym numerze „Kłosów”, przy czym odesłanie do Chodakowskiego tak jak na s. 158 pochodzi od Kolberga i dotyczy tego samego fragmentu rozprawy O Sławiańszczyźnie…, zob. wydanie z 1835, s. 11 i wydanie z 1967, s. 26. w. 16–17g. (przysłowie 2) – Przysłowie w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 256. w. 15d. – s. 161 w. 2g. – Cytaty i informacje pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie Warszawy…, tam s. 227–230. Odsyłacz na s. 160 w. 3d. dotyczy Kalendarza polskiego i ruskiego S. Duńczewskiego, numeru nie ustalono. w. 3–16g. – Cytat zaczerpnięty został z artykułu F.M. Sobieszczańskiego Skąd powstał w Warszawie zwyczaj udawania się �37 do Bielan na drugi dzień Zielonych Świątek? zamieszczonego w „Kalendarzu Rodzinnym na rok zwyczajny 1871”, Warszawa 1870 (drukarnia J. Jaworskiego), s. 51 i 52. s. 161–162 przyp. 2 – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu Zwyczaje ludu zamieszczonego w „Pamiętniku Naukowym” 1837, T. 2, z. 4, s. 75 (całość artykułu na s. 44–77). s. 162 w. 8–11g. – Informacje podał Kolberg za Kalendarzem narodowym…, s. 20. w. 12–19g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne Warszawy…, s. 110. W przypisie Kolberg odwołał się do pracy Starożytności Warszawy… (wyd. A. Wejnert), T. 3, s. 293 oraz do artykułu A. Wejnerta Obchód uroczystości Bożego Ciała w Warszawie w XVII i XVIII wieku zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1853, T. 1, s. 567; odwołanie do T. Lipińskiego dotyczy artykułu Ułamki historyczne, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 266. w. 20g. – 163 w. 3d. – Kolberg przytoczył fragmenty pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, s. 296–297; za Gołębiowskim powtórzone odesłanie do Kitowicza, tam w wymienionym już wydaniu z 1951, s. 57 oraz do „Kuriera Warszawskiego” (brak rocznika i numeru). Fragment opisu (do s. 163 w. 1g.) zachował się w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 12; jest to odpis z wymienionych stron Ludu polskiego. s. 163 w. 3d. – s. 164 w. 3g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Ubiory w Polsce od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych, Warszawa 1830, s. 258–259, na kolejnych stronach Gołębiowski wymienia zioła, z których wykonuje się wianki. s. 164 w. 4g. – s. 166 w. 4d. i nr 58–59 – Opis uroczystości Kolberg zaczerpnął z artykułu K.W. Wójcickiego Procesya Bożego Ciała zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260 (nie: 200), tam także rycina Procesja Bożego Ciała na Krakowskim Przedmieściu przed kościołem Św. Krzyża, do której odsyłacz znajduje się na s. 166. Kolberg zacytował większą część artykułu, w którym przytoczone są także teksty pieśni (u Wójcickiego tekst pieśni nr 59 obszerniejszy), natomiast zapisy nutowe pochodzą z rękopisów Kolberga, które są odpisami ze zbioru M.M. Mioduszewskiego, zob. następne przypisy oraz przypis Kolberga na s. 165. nr 58 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 52, nr 152, bez lokalizacji, tam wśród „P[ieśni] na Boże Ciało”. Pod melodią inaczej podpisany tekst: �38 j j j j j j j j & b œj œj œ œ œj œj œ œ œj œj œ œ œj œj œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & b Uœ drzwi œ Two - ich sto - ję Pa - nie, u drzwi Two - ich sto - ję Pa - nie, U drzwi Two - ich sto - ję Pa - nie, u drzwi Two - ich sto - ję Pa - nie, j j j j j j & b œj œj œ œ œ œj œjj œ œ œ œj œj œ œ œ œj œjj œ œ œ œ & b cze œ - kam œ naœ œTweœ zmi œ œ œ œ œ œ - łoœ - wa œ - nie, cze - kam na Twe zmi œ - łoœ - waœ - nie. œ cze - kam na Twe zmi - ło - wa - nie, cze - kam na Twe zmi - ło - wa - nie. Rkp. Kolberga jest odpisem ze zbioru M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny..., s.154, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 59 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 56, nr 173, bez lokalizacji, tam wśród „Pieśni Przygodnych”, nad melodią notatka Kolberga: „Pieśń przy akcie skruchy”. W rkp. w t. 6 na pierwszą i drugą miarę dwie ćwierćnuty, w t. 7 tylko dolna wersja, poniżej t. 3–4 i 9–10 dopisane wersje alternatywne: t. 3–4:    s. 165 s. 166 s. 167 s. 168 b ˙ œ œ œ œ      , t. 9–10: & œ œ . Rkp. jest odpisem ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam s. 250, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. Ponadto w rkp. odesłanie do wariantu w cz. I Radomskiego (DWOK T. 20), nr 27. w. 1–3g. i nr 60 – Przywołanie Fr. Karpińskiego za Wójcickim, zob. F. Karpiński Pieśń na Processyą Bożego Ciała, tegoż: Dzieła, T. 1: Lipsk 1835, s. 226–227; tekst autorstwa Karpińskiego ukazał się po raz pierwszy w jego zbiorku Pieśni nabożne, wydanym anonimowo w Supraślu w 1792 roku, tam s. 73–75. Pieśń w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 55, nr 166, bez lokalizacji, melodia zanotowana wśród „P[ieśni] na Boże Ciało”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, także w metrum , ale w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 1 trzy pierwsze nuty a1, w zapisie tekstu jeszcze początek kolejnej zwrotki: „Otocz go wkoło rzeszo wybrana, przed twoim Bogiem zginaj kolana”. Rkp. jest odpisem Kolberga ze zbioru M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego z melodyjami, Kraków 1842 roku, s. 466, tam tekst obszerniejszy. w. 2d. – s. 167 w. 16d. – Tekst dotyczący miesiąca czerwca, św. Medarda (bez przysłowia) i św. Antoniego został zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 20; odsyłacze do Ludu pochodzą od Kolberga. w. 14–10d., 6–5d. i s. 168 w. 1–2g. – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 20 i 21. Przysłowie 1 także w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 257. przyp. 1 – Cytat pochodzi z publikacji J. Grajnerta Studia nad podaniami…, ,,Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 72. �39 s. 170 w. 5–15g. – Kolberg zaczerpnął informacje z Opisania Warszawy… Ł. Gołębiowskiego, s. 227. w. 16g. – 171 w. 6d. – Cytat pochodzi z niepodpisanego artykułu bez tytułu, „Kurier Warszawski” 1827, nr 167. s. 171 w. 1–5d. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy…, s. 295. s. 172 w. 1–23g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim”, 1834, nr 166. w. 13d. – s. 173 w. 19g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim” 1837, nr 164. s. 173 w. 20g. – 174 w. 17g. – Kolberg przytoczył fragmenty anonimowego tekstu bez tytułu z „Kuriera Warszawskiego” 1840, nr 164. s. 174 w. 18g. – s. 175 w. 3g. – Kolberg streścił anonimowy artykuł bez tytułu zamieszczony w „Kurierze Warszawskim” 1843, nr 163. s. 175 w. 4–11g. – Odsyłacz Kolberga miał prawdopodobnie dotyczyć „Kuriera Warszawskiego” z 1849 roku („Kurier Codzienny” ukazywał się od 1865 roku), cytatu nie umiejscowiono ze względu na brak numeru; cytat odnaleziono m.in. w Kalendarzu narodowym…, s. 21 oraz w materiałach Klementyny z Tańskich, zob. Kalendarz zdarzeń czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku, bądź religijnych i historycznych, bądź gminnych, w: Dzieła Klementyny z Tańskich Hofmanowej. Wydanie nowe pod redakcją Narcyzy Żmichowskiej, Warszawa 1876, T. 3, s. 243. w. 12–23g. – Kolberg przywołał dwa fragmenty anonimowego artykułu Wianki zamieszczonego w „Dzienniku Warszawskim” 1852, nr 164. w. 11–7d. – Nie umiejscowiono cytatu z „Kuriera Codziennego” 1857, brak numeru. w. 6d. – 176 w. 5d. – Kolberg przytoczył tekst z „Kuriera Codziennego” 1869, nr 135, tam bez autora i tytułu. W „Kurierze” na początku wiersz: „I jam wianek uwiła”, poszczególne akapity w innej kolejności; przyp. na s. 176 dodany przez Kolberga. s. 177 w. 1–26g. – Cytat pochodzi z „Kuriera Codziennego” 1871, nr 138, tam bez nazwiska autora i tytułu, zaczyna się od słów: „Rzucić kwiatek”. w. 8d. – s. 178 w. 3g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy… ze s. 295–296; odwołanie do Kitowicza za Gołębiowskim, zob. Opis obyczajów…, s. 559. s. 178 w. 10–14g. – Cytat pochodzi ze Starożytności Warszawy, wyda- �40 nych przez A. Wejnerta, T. 3, s. 48, przy czym tekst został zredagowany przez Kolberga na podstawie Wejnerta. w. 17d. – s. 179 w. 5g. i nr 62 – Cytat i pieśń nr 62 pochodzą z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, w wyd. 1869 s. 200 (pieśń) i 201 (tekst w przypisie); odsyłacze pod pieśnią – od Kolberga, przy czym ostatnie odesłanie winno być: Krakowskie cz. II (zob. DWOK T. 6, nie: 7), nr 219. s. 179 nr 63 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 45, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Zimnego wiatru, zimnego”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3 na drugą miarę ósemki e2 c2, w t. 4 tylko górna, w t. 5 i 6 tylko dolna wersja. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 201 taki sam tekst. nr 64 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 46, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Poszły panienki do kalineczki, wionki rwać”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  z zachowaniem tych samych wartości rytmicznych, t. 1–4: & # œœ œ œ œ œ . œ œ œ . œ œ œ , w t. 5 górna wersja, na ostatnią miarę dwie ósemki c c , w t. 8 pierwsza nuta h1. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 201 taki sam tekst. s. 180 w. 1g. – 183 w. 1d. i nr 65–69 – Przytoczony przez Kolberga opis pochodzi z artykułu A. Zaleskiego Sobótka (z natury) zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260; na zachowanym w archiwum Kolberga egzemplarzu czasopisma jego notatka: „Warka, wieś Pilica, parafia Ostrołęka w powiecie czerskim”. Na s. 181 w. 3g. Kolberg odsyła do ryciny Sobótka zamieszczonej w tym samym numerze „Kłosów”. Na s. 182 Kolberg dodał nazwiska autorów pieśni: J. Kochanowski, Kto się w opiekę, jest to psalm 91 w cz. IV Psałerza Dawidowego, pierwodruk: Kraków 1579, zob. Dzieła polskie T. 2, red. J. Krzyżanowski, Warszawa 1953, s. 205; F. Karpiński, Pieśń wieczorna w: Pieśni nabożne, Supraśl 1792, s. 83–84, zob. tegoż Dzieła, T. 1, Lipsk 1835, s. 231–232. s. 184 w. 1–19g. (św. Jan Chrzciciel) – Większość tekstu została zaczerpnięta z Kalendarza narodowego…, s. 21: w akap. 1: „tj. na Mazowszu i w Wielkopolsce” dodane przez Kolberga, w Kalendarzu… brak przysłowia 1 i noty nad nim oraz przysłów 3 i 4. Przysłowie 4 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 258. 2 2 �41 w. 9–1d. – Tekst zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 21. s. 185 w. 1–4g. (Nawiedzenie N. Panny) – Wzmianka o tym dniu pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21, tam bez przysłów. w. 13–15g. (św. Małgorzata) – Wzmianka do słowa: „ukazują” pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21. w. 5–1d. (św. Anna) – Zob. Kalendarza narodowy... s. 21, zob. też K.W. Wójcicki Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 260. s. 186 w. 1–6g. (św. Marta) – Tekst do słowa: „swego” pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21. w. 10–18g. (Sierpień) – Opis zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 21. w. 19–23g. (św. Piotr w Okowach) – Tekst do słowa: „zboża” pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21. s. 187 w. 1–6g. (św. Wawrzyniec) – Tekst wraz z przysłowiem (bez ostatniego akapitu) pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 22; przysłowie także u K.W. Wójcickiego, Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 261. w. 9–13g. (Wniebowzięcie) – Wiersze 9–12g. (do słowa: „ziół”) pochodzą z Kalendarza narodowego… ze s. 22. Więcej informacji dotyczących dnia Wniebowzięcia N. Panny, wraz z wykazem roślin, zachowało się w rkp. Kolberga, który nie został opublikowany za życia autora, a dopiero w XX wieku, zob. DWOK T. 41, s. 156 i T. 42, s. 321. w. 16–30g. (św. Roch) – Tekst do słowa: „błogosławi” pochodzi z Kalendarza narodowego… s. 22. W drugim akapicie błędny odsyłacz do „Kalendarza czyli Rocznika zwyczajnego na rok zwyczajny 1854” S. Strąbskiego, tam tylko wśród świąt pod dniem 16 sierpnia wymieniony św. Roch, natomiast cytatu brak. w. 5–1d. (św. Bernard) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 22. s. 188 w. 1–4g. i 7–8g. (św. Bartłomiej) – Por. Kalendarz narodowy…, s. 22, przy czym wiersz 4 tylko do słowa: „z rana”, to zdanie przeredagowane przez Kolberga. w. 17–25g. (Ścięcie św. Jana) – Odsyłacz Kolberga błędny; winno być: Kalendarz narodowy (1830, nie: 1803), s. 22. w. 26–31g. (św. Feliks) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 22. w. 3d. – s. 189 w. 6g. (Wrzesień) – Opis zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 22. s. 189 w. 9–15g. (św. Idzi) – Przysłowia w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 262. �42 w. 19–23g. (Narodzenie N. Panny) – Tekst do słowa: „ukończył” pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 22. nr 70 – Tekst zwr. 1 w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 9; tam wariant melodii i jeszcze druga zwrotka: „Księżyc pod Twe święte nogi składa swe ogniste rogi. Gwiazdy wszystkie asystują, bo Królową w niebie czują, nad sobą. Jak bogata słońca szata, z gwiazd korona upleciona, na głowie”. s. 190 s. 191 s. 192 s. 193 s. 194 Odesłanie pod pieśnią do zbioru M. Mioduszewskiego Śpiewnik Kościelny..., s. 199, dotyczy wariantu tekstu. Por. też Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), nr 5. w. 6–9 i 14–19g. (św. Mateusz) – Wskazane fragmenty tekstu pochodzą z Kalendarza narodowego…, s. 22. Przysłowie 3 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 263. w. 4d. – s. 191 w. 22g. (św. Michał) – Początek opisu wraz z przysłowiem 1 pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 22; przysłowia 2, 3 i 6 zaczerpnięte z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 263. w. 8–1d. (Październik) – Opis zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 22. w. 15–11d. (św. Gaweł) – Ten fragment opisu zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 23. Przysłowie 1 także u K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 264. w. 8–3d. (św. Łukasz) – Ten fragment opisu zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 23; przysłowie także u K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 264. w. 3–7g. (św. Urszula) – Por. K.W. Wójcicki, Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 264. w. 13–20g. (śś. Szymon i Juda) – Ten fragment opisu (bez przysłów) zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 23, przy czym data winna być: 28 października; przysłowia pochodzą z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 265. w. 9–1d. (Listopad) – Opis pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 12–19g. (Dzień Zaduszny) – Opis pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 23. �43 s. 195 s. 196 s. 197 s. 198 s. 199 w. 20g. – s. 195 w. 19g. i przyp. 1 (św. Marcin) – Informacje zamieszczone w pierwszym akapicie zaczerpnięte zostały z Kalendarza narodowego…, s. 23; w przyp. 1 na s. 194 cytat z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Dzienniku Warszawskim” 1851, nr 215. Na s. 195 odesłanie do pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 3: Warszawa 1840, s. 69. Przysłowia 2–6 pochodzą także z tej pracy Wójcickiego, T. 2, s. 265 i 266. w. 16–10d. (św. Katarzyna) – Opis zaczerpnięty został z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 9d. – s. 196 w. 9g. (św. Andrzej) – Ten fragment opisu pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 5–1d. – Nie umiejscowiono cytatu. w. 7–12g. (grudzień) – Opis zaczerpnięty został z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 10–3d. – Cytat pochodzi z wielokrotnie wymienianego przez Kolberga Ludu polskiego Ł. Gołębiowskiego, s. 275. w. 15g. – s. 199 w. 3g. (św. Mikołaj) – W wierszu 16g. winno być: „6 grudnia” (nie 5 grudnia); odsyłacz do M. Reja winien być: Krótka rozprawa między trzema osobami: panem, wójtem i plebanem przez Ambrożego Korczbok Rożka (pseudonim Reja), Kraków 1543, zob. toż, opracował K. Górski i w. Taszycki, Dzieła wszystkie, T. 1, s. 48, zob. też wydanie R. Zawilińskiego w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”, Kraków 1892, tam s. 9. Ostatni akapit opisu Kolberg zaczerpnął z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 4–24g. (św. Łucja) – Przysłowia 2 i 3 por. Kalendarz narodowy…, s. 23. Odesłanie do K.W. Wójcickiego dotyczy pracy Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 276, tam zamieszczone przez Kolberga informacje o kalendarzu gregoriańskim, a także wariant przysłowia 2. Okrężne (s. 201–213) s. 201 w. 1g. – s. 202 w. 1d. – Cały opis okrężnego Kolberg przytoczył za pracą Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy; początek opisu do słów: „wyobrazić sobie łatwo” (s. 202 w. 8g.) pochodzi ze s. 269, przy czym odsyłacze w nawiasie na s. 202 włączone przez Kolberga, dotyczą: Philo vom Walde [właśc. J. Reinelt] Schlesien in Sage und Brauch, Berlin 1883, s. 112; anonimowego artykułu bez �44 tytułu z „Kuriera Warszawskiego” 1828, nr 238, z tego artykułu zaczerpnął też cytat Gołębiowski. Kolejne cytaty pochodzą ze s. 183–185 Gier i zabaw. s. 203 w. 1g. – w. 1d. i nr 71 – Opis i pieśń zaczerpnięte z pracy K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 269–271. s. 204–205 nr 72 i 73 – Pieśni pochodzą ze zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 202–205. s. 208 nr VII – W rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1120, k. 7, notatka: „W Rawskiem (pod Brzezinami) i w Łęczyckim, gdy wieniec oddają, wylatuje zeń na podłogę mnóstwo utkwionych w nim orzechów i jabłek”, por. początek opisu okrężnego w druku. s. 210 nr 80 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 22, z notką: „Plon z Sójek”, tam tekst bez melodii. s. 211 w. 1g. – s. 213 w. 1d. – Tekst pochodzi z artykułu W. Gersona Wyzwoliny na parobka zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 343, tam z ryciną autora o takim samym tytule. W „Kłosach” 1866, T. II, nr 28 zamieszczono artykuł Frycowe przy kosie, podpisany Giel…, oraz 2 ryciny F. Kostrzewskiego opatrzone tym samym tytułem. Obrzędy (s. 215–298) s. 215 w. 9–8d. – Odesłanie Kolberga dotyczy fragmentu powieści S. Pru­szakowej Dwa dwory, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 72. s. 216 w. 1g. – s. 217 w. 1d. (Pogrzeb) – W w. 4g. odsyłacz do cz. I Kujaw (DWOK T. 3) winno być: s. 248 (nie 148). Piosenka dziadów spod Czerska została zaczerpnięta ze zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 147, a cały zamieszczony po niej tekst pochodzi ze s. 373–375 tego zbioru. s. 218 w. 1g. – 220 w. 3g. (wesele I) – Opis pochodzi z anonimowego artykułu Mazurzy zamieszczonego w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846 (nie: 1848), nr 18. s. 220 nr 81 – Tekst bez melodii w rkp. Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, zob. DWOK T. 80/I s. XLIV. s. 220–221 nr 82 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41r., nr 1, z lokalizacją: „Wilanów, Powsin” i z notatką: „weselna”. W rkp. przy powtórce t. 1–4 pod nutami podpisany drugi wers pierwszej zwrotki, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę górna, dalej, do �45 t. 8 tylko dolna wersja, w t. 11 brak a1 na trzecią miarę, t. 12–15, z notatką: „zakończenie”, rozszerzone: najpierw powtórka t. 5–8 w wersji opisanej powyżej, a następnie dolna wersja z t. 12–15. Ponadto w rkp. jeszcze 3 zwrotki, które Kolberg opublikował jako nr 83, zob. następny przypis. Pod pieśnią odesłania do wariantów w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) nr 47 i nr 63, w cz. II Poznańskiego (DWOK T. 10) nr 129 oraz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 38. s. 221 nr 83 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41, z lokalizacją: „Wilanów, Powsin”; w rkp. tekst jest dalszym ciągiem pieśni nr 82, zob. poprzedni przypis. Odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… dotyczy wariantu „Stoi panna pod brzozą” na s. 38–39. s. 222 nr 85 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41r., nr 2, z lokalizacją: „Czerniaków” i z notatką: „Rozpleciny”. W rkp. w t. 5 tylko dolna, w t. 6 tylko górna wersja, a pod melodią tylko tekst zamieszczony w druku pod nutami, natomiast na odwrocie karty zwr. 2 i 3, przy czym tam inna kolejność poszczególnych fragmentów tekstu: zwr. 2 w. 3 i 4, po nim zwr. 3, a następnie zwr. 2 w. 1 i 2. s. 222–223 nr 86 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 24, bez lokalizacji z notatką: „Weselna (obertas do tańca)” i teka 42, sygn. 1349, k. 25r., nr 3, z lokalizacją: „Błonie, Grodzisk”, z notatką: „Obertas weselny”. W obu rkp.: t. 1: œ & œ œ œ œ œ , w drugim wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę szes1 1 &œ œ œ nastki fis gis , t. 4: na: & œ. œ œ œ ; w t. 5 dodana wersja alternatyw- , w t. 7, 11 i 12 tylko górna wersja; w rkp. z teki œ œœ 43 brak znaków chromatycznych, t. 10: & œ œ , wersja ta zanotowana w rkp. z teki 42 jako wersja alternatywna, tam też t. 9–12 opatrzone znakiem powtórki. s. 223 nr 87 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 94, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja, na 3 pierwszą i drugą miarę inny rytm: œ œ œ œ , w t. 3 na trzecia miarę w górnej wersji dwie ósemki h1 e2, w t. 5 tylko dolna, w t. 8 tylko # 3 górna wersja, t. 6: & œœ .. œ œ œ ˙ , znak powtórki w t. 8 dotyczy całej melodii. �46 s. 223 nr 88 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 1 i tamże, k. 40, nr 1, tam z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 606. W zapisie z k. 27 w t. 1 ostatnia nuta e2, w t. 7 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastka d2 i trzydziestodwójki e2 d2, w t. 8 w obu wykonaniach górna wersja; w zapisie tekstu z k. 27 w zwr. 5 w ostatnim wierszu: „prawém” zamiast „białém” . s. 224 nr 89 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 42, nr 1, z lokalizacją: „Wilanów p[od] Warszawą” i rkp. terenowy, tamże, k. 51, nr 13, bez lokalizacji. Na k. 42 pod melodią pierwsza zwrotka jak w druku, a obok wariant zwr. 2: „A wiela was zaprosili, już siedzą, ażeby im co dobrego dał, zjedzą”. W rkp. z k. 51 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 3 w drugim wykonaniu ósemka d1, pod melodią tekst: „Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie, żebyście im dali co dobrego, to dajcie”, por. T. 24, nr 112. Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 28, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 202. nr 90 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 42, nr 2 z lokalizacją: „Babice p[od] W[arsza]wą”, tam pod melodią widoczne tylko pierwsze wiersze zwr. 1 i 3, dalej karta odcięta. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, czterokrotnie powtórzona: w pierwszym wykonaniu t. 1 i 3 górna wersja, w drugim wykonaniu t. 1 górna, t. 3 dolna wersja, w trzecim wykonaniu t. 1 dolna, t. 3 górna wersja, w czwartym wykonaniu t. 1 górna, t. 3 dolna wersja; melodia przeznaczona do opracowania fortepianowego, którego słabo czytelny, ołówkowy zapis widoczny jest w pierwszym wykonaniu w t. 1–4, w t. 3 i 4 w drugim i trzecim wykonaniu. s. 225 nr 91 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 171, tam taki sam tekst z notą: „z okolic Warszawy”. s. 226 nr 94 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 52, nr 5, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków” i teka 42, sygn. 1349, k. 41, �47 nr 4, z lokalizacją: „Czerniaków”. W rkp z k. 52 melodia z incipitem: „O, chmielu”, tam brak t. 7–8; natomiast na k. 41 pod melodią tekst jak w druku, a po nim jeszcze kolejne zwrotki: „Żebyś ty, chmielu, po tyczkach nie lazł, nie robiłbyś ty z panienek niewiast. Oj, chmielu, oj, nieboże, to na dół, to ku górze, chmielu, nieboże. Oj, chmielu, chmielu, ty rozbójniku, goniłeś panienkę po pastewniku, oj, chmielu, oj, nieboże, to w sieni, to w komorze, chmielu, nieboże”; por. tekst nr 93 w T. 24. s. 227 nr 95 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Grójec”. W rkp. w t. 13–16 brak znaku powtórki, w t. 14 brak ˜ przy c2, w t. 16 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu na zakończenie dwa dodatkowe wiersze: „A zastawię, pani matko, siéci, może mi się przepióreczka schwyci”. s. 227–228 nr 96 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41, nr 5, z lokalizacją: „Służew”. W rkp. melodia zapisana o kwartę czystą niżej, w t. 3 ostatnia nuta f2, w t. 4 i 8 tylko dolna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę ósemki h1 g1, na zakończenie brak znaku powtórki, ponadto w rkp. zwrotki w następującej kolejności: 4, 1, 3, a zwr. 2 brak. s. 228 nr 99 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 6, z lokalizacją: „od Piaseczna”, z notatką: „weselna”, a poniżej: „na końcu wesela”. W rkp. melodia zapisana o kwartę czystą niżej, w t. 2 nad ósemką znak fermaty, w t. 9 ostatnia nuta h1, w t. 11 brak znaku fermaty. s. 228–229 nr 100 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 7, z lokalizacją: „Czerniaków”. W zapisie melodii w t. 4 dwie ćwierćnuty c2 e2, w t. 8 tylko górna wersja. s. 229 w. 11–5d. – Zamieszczone informacje pochodzą z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 235–236 (nie 136). s. 230 nr 101 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, nr 1, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”, tam melodia zanotowana o sekundę �48 wielką niżej, nad melodią notatka Kolberga: „Druhny za drzwiami z wieńcem dla panny młodej”, poniżej tekst jak w druku, bez zamieszczonego w zwr. 7 w nawiasie wariantu: „stała”. Odsyłacz nad pieśnią do numeru 62 w T. 24 dotyczy wariantu tekstu. nr 103 i nota nad pieśnią – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”; w rkp. nad pieśnią tylko: „wchodzą do izby z wieńcem”. s. 231 nr 104 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”, z notą: „przy rozplecinach”. nr 105 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”. s. 231–232 nr 106a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24r., nr 2, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”. W zapisie melodii w t. 8 pierwotnie: & # j œ œ œ œj , w t. 10 tylko górna wersja. s. 232 nr 107 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja; natomiast między zwr. 1 i 2 oraz 4 i 5 zanotowany tekst, który Kolberg opublikował pod pieśnią nr 107 i jako nr 109, zob. przypisy do tych tekstów. nr 106b (w przyp.) – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 24r., nr 3, z lokalizacją: „od Brwinowa”, tam melodia bez tekstu z notatką: „inni tak [śpiewają] do rozplecin” i rkp. terenowy, tamże, k. 32, nr 5, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam melodia z incipitem: „Pod borem sosna stojała”. W rkp. z k. 24 w t. 5 i 8 tylko górna wersja, w rkp. terenowym z k. 32 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 1–4 w metrum , t. 5–11 w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 5, 6 i 8 tylko górna wersja, w t. 9 pierwotnie druga i trzecia ósemka g1 a1, w t. 10 błędnie dwie ósemki, pierwotnie a1 d1. s. 232–233 nr 108 – Melodia por. nr 18 w suplemencie. s. 234 nr 109 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”. W rkp. tekst stanowi fragment pieśni nr 107, zanotowany między zwr. 4 i 5. nr 110 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 5, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”, z notatką: „Do kościoła”. W rkp. w t. 1 przy ostatniej nucie dodana wersja alternatywna: dwie szesnastki a1 h1, a zwrotki zanotowane w następującej kolejności: 3, 4, 1 i 2. s. 234–235 nr 112 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 11, bez lokalizacji, z notatką: „Prosząc na wesele”, tam melodia bez �49 tekstu, zanotowana o kwartę czystą wyżej, zamiast t. 3–4 pierwot- # œ nie: & œ œR J R 3 œœ œ J œ œ œ ˙ , w t. 6 dodana małymi # œœ j rr & nutami wersja alternatywna: R R œ œ œ . Tekst w brzmieniu: „Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie, żebyście im dali co dobrego, to dajcie”, zanotowany na tej samej karcie pod melodią opublikowaną przez Kolberga jako nr 89 (zob. przypis do tego numeru). s. 235 nr 113 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 5, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”; w rkp. wiersze 7 i 8 stanowią zakończenie, ostatniego wiersza brak. nr 114 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 12, z lokalizacją: „Służew, Raków”, nad melodią notatka: „Wiwat przy œœœœœœœœ obiedzie”; w rkp. przed t. 1 dodane: & , po t. 8 jeszcze: & œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ mœ œ ; w zapisie tekstu brak drugiej zwrotki. s. 236 nr 115 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 16, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wy- j œ œ , w t. 6 szesnastki d2 fis1, po t. 6 jeszcze: r j j œ œr œ ; ponadto w rkp. tekst zaœ œJ œ œ . żej, t. 5: & # & œj # notowany skrótowo: „Oj, chmielu, chmielu nieboże, stoją wołki w oborze, nie będę siał, nie będę jadł”, a pod nim jeszcze: „Stary ja..., stary ja”. nr 116 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, bez lokalizacji, tam melodia zapisana dwukrotnie, jako nr 15 z tekstem i jako nr 24 bez tekstu, z notatką: „po weselu”. Melodia nr 15 obejmuje tylko t. 1–8 zanotowane o kwartę czystą wyżej, w t. 3 na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 a1 c2, na drugą ósemka a1, �50 w t. 7 dodana wersja alternatywna: & # rœ œ R œ , pod tą melo- dią tekst jak w druku, a pod nim jeszcze: „Oj, w kalinowym lasku, widziałeś mię, Jaśku, da, wydałeś mi się jak pies, teraz mnie nie chcesz”; melodia nr 24 obejmuje t. 1–4 i 9–12, t. 3: & # r j j œ Rœ œ œ , w t. 11 brak górnej wersji, na trzecią miarę dodana alternatywnie ósemka g1, w t. 9–12 brak znaku powtórki. nr 117 – Takty 13–24 w rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 25 nr 2 i rkp. terenowy, tamże, k. 32, nr 1, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, w obu rkp. pod melodią podpisany tekst. W rkp. z k. 25 melodia z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 602; w rkp. z k. 32 melodia zapisana w metrum , w t. 21–22 tylko górna wersja, tam w zapisie tekstu w zwr. 6: ,,Męża ze mnie samego” zamiast ,,Będzies miała mnie samego”. s. 237 nr 118 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27r., nr 2, z lokalizacją: „od Piaseczna (Kawęczyn)”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 pierwsza nuta pierwotnie d1, poprawiona ołówkiem na d2, w t. 1 i 2 tylko górna, w t. 8 tylko dolna wersja, t. 3 i 7: & # œ bœ œ œœ , pod melodią tekst jak w druku. nr 119 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 17, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, # # œj œ œj j œ œ J œœ & t. 6: R R J , w t. 7 tylko górna wersja, w t. 8 dodana wer# œ œ j sja alternatywna: & J J œ , t. 11–12 brak, tekst zanotowany skrótowo: ,,Trzeba jej dać, nie żałować, [...] trzeba na sitko, garnuszek”. nr 120 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 14, bez lokalizacji, nad melodią nota w wersji skróconej: „Jak drużbowie zasiadają, grajek kładzie skrzypce – dopiero jak swat do niego pije bierze je i gra i śpiewa”, ponadto w rkp. �51 zamiast t. 9–12 zanotowane małymi nutami: &œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ mœ . s. 238 nr 121 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 22, bez lokalizacji. W rkp. takty 1–6, w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki d2 f2, w t. 2 tylko górna wersja, znak powtórki tylko w t. 1–3; w zapisie tekstu brak wiersza: ,,a ja za nią nieboracek boso”. nr 122 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 33, nr 1 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 8, tam melodia z incipitem: „Czemu żeś mię, matulinku, za mąż wydała”, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej; w rkp. z teki 42: w zapisie melodii w t. 1 tylko górna, w t. 2, 5, 7 i 8 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu zwr. 1 tylko do słów „kiedy ja się w gosp[odarstwie]”, dalej tekst zwr. 4 i 5 (ta ostatnia bez ostatnich trzech wierszy), a po niej zwr. 2 i 3 (ta ostatnia błędnie oznaczona w druku jako 2); w rkp. z teki 43: w t. 1, 5, 7 i 8 tylko dolna, w t. 2 tylko górna wersja. s. 239–241 (wesele IV) – Opis wesela oraz pieśni nr 123–127 zostały zaczerpnięte z artykułu [L.J. Zienkowicza] Lacha z Lachów Szlachcic hołota. Obrazek obyczajowy z pierwszej ćwiartki wieku dziewiętnastego, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 82, dodatek (całość artykułu w numerach 79–82). Odsyłacz pod pieśnią do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), nr 126 pochodzi od Kolberga. s. 241–265 wesele V – Zgodnie z informacją zamieszczoną przez Kolberga w przypisie cały opis wesela oraz teksty pieśni nr 128–130, 132– 134 i 136–160 zostały zaczerpnięte z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, ze s. 207–236; zapisy melodii pochodzą z badań Kolberga. Zob. następne przypisy oraz wstęp s. XXXII i XXXIII. s. 245 nr 128 – Tekst pieśni pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 213. nr 129 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 40, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Ni mas dziewczyny na rozpleciny” (zob. tekst w przypisie 1). W zapisie nutowym brak znaku przykluczowego, w t. 1–4 zapis następujący: & j # œ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ J œœœœ œ j œ . W pracy K. Kozłowskiego tekst na s. 214, tam brak wariantu zamieszczonego w przypisie, a zamiast niego (także w przypisie) tekst jak nr 130. �52 s. 246 nr 130 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 65, z lokalizacją jak w druku, tam melodia z incipitem: „Ni mas takiego na świecie” i notatką: „rozpleciny”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 4 na drugą miarę w wersji zanotowanej małymi nutami trzykrotnie h1. Tekst pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 214, tam z notą lokalizacyjną: „z Rososzki”. nr 131 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 41, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Przy dole sośnia stojała, panienka pod nią siedziała”. W rkp. zanotowana tylko górna wersja, w t. 1 na trzecią miarę szesnastki g1 fis1, w t. 5: na pierwszą miarę druga szesnastka c2, na trzecią miarę obie wersje; wariant tekstu w zbiorze Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 38 w rozdziale „Dumy”. s. 247 nr 132 – Tekst u Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 216. s. 247–248 nr 133 – Tekst u Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 216. s. 248 nr 134 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 95, nad melodią notatka Kolberga: „rozpleciny”, zapis ołówkowy, z licznymi, dziś trudno czytelnymi poprawkami Kolberga, wskazujący na trudności podczas spisywania melodii zarówno w przebiegu linii melodycznej, jak i w zapisie metrorytmicznym. W rkp. następujący zapis melodii: œ œ œ œ &œ œ &œ œ œ 3 œ ˙ œ œœ œ œœœœ ˙ œ ˙ m œ œœœ œ œ 3 œ œ œœœ ˙ , t. 3–4 z powyższego przykładu zanotowane obok jako „vel”, pierwotna notacja tych taktów z licznymi poprawkami trudna do odczytania. Na odwrocie karty tekst jak w przypisie pod numerem 134, taki tekst także u Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 215 (także w przypisie). s. 249 nr 135 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 93, tam także notatka Kolberga: „Marsz weselny”. W rkp. w t. 2 nad trzecią miarą literowe oznaczenia nut: „h, a”, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 6 na trzecią i czwartą miarę ósemki h1 a1 a1 g1, t. 8 jak t. 4, nad g1 dodane alternatywnie jako mała nuta d2, obie małe nuty podkreślone przez dodane powyżej literowe ich oznaczenia: „d, c”. s. 250 nr 136 i nr 137– Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 51, melodia z incipitem tekstu: „W polu ogródeczek, w polu ma- �53 lowany”. W rkp. w t. 5 tylko dolna wersja, zamiast drugiej ósemki szesnastki a1 b1. Tekst zwr. 1–5 oraz wariant nr 137 zamieszczony w przypisie w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 218. nr 138 – Tekst w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 219. s. 251–252 nr 139–144 – Teksty w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 220–221. s. 253 nr 147 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 53, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam tylko szkic melodii: najpierw t. 5–6 z tekstem: „A były tu”, następnie dwa takty niewypełnione, dalej t. 9–11 z tekstem: „Dziękujemy Panu Bogu”, następnie cztery takty niewypełnione i t. 3–4 z tekstem: „Po obiedzie, po dobrym” w t. 3 przy drugiej, trzeciej i czwartej ósemce dodana alternatywnie druga wersja o tercję niżej, nad trzecią nutą mordent. s. 259 nr 151 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 56, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Kiedy zastukam, zapukam do tej nowej budki”, w rkp. widoczne trudności Kolberga z zapisem metrorytmicznym, zapis następujący: j j j j & œ œJ œ œ œ Jœ Kie - dy &œ za - stu - kam, j œ œj za - pu - kam U r r r œ œ œR œ œ œ œœ œ do tej no - wej bud - ki... U j œ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œj j œ œ œ œ œ œ œ œ J œ j œ . s. 259 nr 154 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 59, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia i tekst jak zwr. 1; w rkp. brak ≥ przy d2, w t. 3 na pierwszą miarę dwie szesnastki: tercja c2 e2 i e2, w t. 8 tylko górna wersja w rytmie: œ œ œ œ , w t. 11 wersja alternatywna: ćwierćnuta d2 ósemka a1, w t. 12 tylko dolna wersja. s. 260 nr 156 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 57, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „A już ci precz, moja Kasiu”; w rkp. brak ≥ przy d2 i f2, w t. 1 w drugim wykonaniu pierwsza szesnastka e2. nr 157 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 88, melodia bez tekstu, w t. 3 inny rytm: œ œ œ œ , brak t. 8, w t. 10 ósemka i ćwierćnuta a1, nad ćwierćnutą znak fermaty, nad melodią notatka Kolberga: „Chmiel”. �54 s. 261 nr 158 (w przyp.) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 60, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Posła dziewcyna” i notatką: „Chmiel”. W rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, w t. 6 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim wykonaniu szesnastki a1 c2, w t. 7 trzy ósemki: h1 gis1 e. nr 159 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 58, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Trzeba jéj dać”; w rkp. zapis ołówkowy, bardzo słabo czytelny. s. 264 nr 161 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7 (2. karta). W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: t. 1–4 zapisane pierwotnie w metrum , następnie poprawione na  i w tym metrum zanotowany też dalszy ciąg melodii, w t. 1 ostatnia nuta d2; w zapisie tekstu w wierszu 1 brak ,,przyjedziecie”, wiersze 3 i 4 nieczytelne, brak też ostatniego wiersza. s. 266 w. 6–10g. – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją: „od Iłowa, Brzozów” i notatką na górze karty: „Łowickie”; w rkp. brak dalszej części przemowy. W druku pod tekstem odesłanie Kolberga do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 25–26. nr 162 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 41, z lokalizacją: „Guzów”, tam melodia bez tekstu i teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 2, z lokalizacją: „Guzów, Rzeczyca”, tam pod melodią inny tekst, zob. nr 164 i 169 oraz przypisy do tych numerów. W obu rękopisach notatka Kolberga: „Oczepiny i rozpleciny” i tylko górna wersja melodii; w rkp. z teki 43, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1, 2, 7 i 8 na drugą miarę tryl, w t. 1–4 zamiast trioli ósemkowej dwie szesnastki i ósemka,  t. 5:        , w t. 8 na trzecią miarę d1, w t. 9 i 11 brak ≥ przy g1, poniżej zapisana kolejna wersja alternatywna dla Ÿ Ÿ 3 œ œ œ œ [ Œ] œ œ œ & # œ œ œ œ œ œ œ ˙ t. 10–12: 3 . 3 Ponadto tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 349, k. 39, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” oraz w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 40–41; w obu rkp. po zwr. 5 jeszcze fragment: �55 „A w tém kole mój wianeczek, w tém kole, potoczę ja swój wianeczek po stole”, por. nr 164 zwr. 1, a dalej tekst jak nr 185 zwr. 3 (wiersz 3 i 4) i zwr. 4, zob. też przypis do numeru 185. s. 266 przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Grzymkowice”; w rkp. tekst od słowa: „Młoda” (bez: „i księdza”) jest fragmentem opisu opublikowanego na s. 268 w. 5–8g. i w przypisie 1. s. 267 nr 163 (w przyp.) – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 1, z lokalizacją: „Guzów” i ołówkiem: „Łowickie”, a także z notą: „wesele” i tamże, k. 50, nr 2, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, (Brzezów)”. W obu rkp.: melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 4: & ˙ œœ œ œ œœ U #˙. , (w rkp. z k. 38 tylko dolna wersja po- ˙ œ #œ ˙. wyższego przykładu), t. 8: & . nr 164 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 38, z lokalizacją: „Guzów”; w rkp. tekst jest kontynuacją tekstu nr 169, a podpisany został pod melodią opublikowaną jako nr 162, zob. też przypisy do tych numerów. Ponadto w rkp. zamiast zwr. 5 fragmenty tekstu: „A przyjmuję mój…, przyjmuję, na tém weselu ślubować się podejmuję”. s. 268 w. 5–8g. i przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Grzymkowice”; w rkp. brak przedostatniego zdania z przypisu: „Odwar bowiem…”. nr 165 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 7, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem”, tam melodia z incipitem: „Błogosławże” i teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 1, z lokalizacją: „Adamowice, od Białej (Rawski), Mszczonowa”, tam melodia z tekstem w opracowaniu fortepianowym, ten zapis, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 600; w obu rkp. w t. 1–10 tylko górna, w t. 11 tylko dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do zbioru J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, zob. toż: wydanie fototypiczne pierwodruku z 1840 roku, pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław-Warszawa 1974, s. 46. nr 166 – Melodia z incipitem: „Pod borem sosna, pod nią topola” w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 129, bez lokalizacji i teka 42, sygn. 1349, k. 39, nr 4, z lokalizacją ogólną: �56 „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule”, nad melodią notatka: „w lesie”, w obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej. Tekst zwr. 3 i 4, por. przypis do numeru 187. s. 269 nr 167 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 34, z lokalizacją: „od Warki”, tam tekst podpisany pod inną melodią niż nr 174, do której odsyła Kolberg, zob. DWOK T. 41, s. 158, nr 252, tam melodia z pierwszą zwrotką. w. 25–30g. – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Grzymkowice”; w rkp. tekst do słowa: „wstążki”. nr 168 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 5, z lokalizacją: „od Piaseczny”. Nad pieśnią notatka: „weselna”, a obok: „Przy rozplecinach, jak Pod borem sośnia gorzała”. s. 270 nr 169 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „od Białej, Białogórne” i tamże, k. 38, z lokalizacją: „Guzów”. Na k. 37 melodia bez tekstu zanotowana w metrum  , w tych samych U # œ œJ œ œJ œ œ œ œ Œ œ . & wartościach rytmicznych, t. 2–4: ; J na k. 38 tekst podpisany pod melodią, którą Kolberg opublikował jako nr 162, w tym rkp. tekst obszerniejszy, kolejne zwrotki, zob. nr 164 i przypis do tego numeru. nr 170 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy w tece 43, sygn. 1352, k. 2, nr 13, bez lokalizacji, z notatką Kolberga: „do oczepin” i teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Białogórne”. W obu rkp. brak znaku przykluczowego, t. 1–4 dwukrotnie zapisane, w pierwszym wykonaniu: t. 1: & # œœœ œ œ œœœœ , w t. 3 górna wersja, znak fermaty w t. 2 na pierwszą, a w t. 3 na drugą miarę; w drugim wykonaniu: w rkp. terenowym w t. 2 na pierwszą miarę dodana wersja alternatywna: ósemki g1 a1, w t. 3 na pierwszą miarę w górnej wersji tylko dwie szesnastki: h1 c2; w czystopisie drugie wykonanie t. 1–4 opatrzone znakiem powtórki, w t. 1 między dwoma pierwszymi ósemkami szesnastki g1 a1 h1 c2, podobnie jak w pierwszym wykonaniu jest to oznaczenie glissanda, w t. 3 na pierwszą miarę obie wersje, fermata tylko w t. 3 na drugą miarę; w obu rkp. w t. 8 obie wersje, w rkp. terenowym w t. 7 brak Ω przy c2. W druku błędnie podane metrum, winno być . nr 171 – Takty 1–12 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 70, bez lokalizacji, tam z incipitem: „Uciekła mi”; teka 42, sygn. 1349, k. 38, z lokalizacją: „Guzów”, tam melodia i tekst jak pod taktami 1–6. W rkp. terenowym melodia zanotowana o kwar- �57 tę czystą wyżej, t. 1–2: & # r œœ œ Rœ J œ œœ J œ œ œ rœ J J œ R , w t. 5 na pierwszą i drugą miarę ósemki c2 a1, w t. 10 dodana wersja alternatywna: „Przepiórka”; # rj & œr œ œ œ œ , nad melodią notatka Kolberga: Takty 13–20 w rkp. z teki 42 zanotowane poniżej t. 1–12, jako osobna melodia z notatką: „Obertas po przepiórce”; w rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 17–20 w następującym # . œœœ œ œ j œ œ œ .. œ œ œ œ œ . zapisie: & . œ # œj œ œ œ #œ œ œ œ 1. 2. s. 271 nr 172 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 14, z lokalizacją: „Chochołów”, najpierw dolna wersja, tam w t. 3 przy pierwszej nucie alternatywnie a1, w drugim wykonaniu górna wersja, tam w t. 1 i 4 ostatnia nuta h1. nr 173 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 39, nr 5, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 3, bez lokalizacji, tam t. 1–6 z incipitem: „Trzeba jej dać, nie żałować”; w obu rkp. w t. 4 tylko górna wersja. Ponadto tekst bez melodii w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/ II, k. 40–41. nr 174 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 39, nr 1, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 128, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3: w rkp. z teki 43 tylko górna wersja, w rkp. z teki 42 w górnej wersji zamiast szesnastek ósemka fis1. W zapisie tekstu z teki 42 po pierwszym wierszu jeszcze: „nie pomoże twoje płakanie, nie nada, nie pomoże” i „stoją konie w wozie pozaprzęgane” zamiast „Już konie pozaprzęgane”, natomiast rkp. terenowy uszkodzony, brak części tekstu. s. 271–273 i przypisy – Tekst pochodzi z wymienionego w przypisie na s. 273 anonimowego artykułu Korespondencja z okolic Łowicza zamieszczonego w „Gazecie Codziennej” 1853, nr 258. s. 273–288 (wesele VII) – Opis wesela pochodzi z artykułu [S. Pruszakowej], podpisanego pseudonimem Jarosza, Kilka słów o poezji mazowieckiego ludu przechowywanej w obrzędach zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1854, T. 4, s. 366–381. Na s. 281 w. 6d. prawdopodobnie błąd druku, u Pruszakowej: „czerwone” (nie „czarne”). �58 s. 289 nr 184 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Guzowa, (Miedniewice)”, tam melodia z incipitem: „A usiądźże, panno młoda, na dzieży” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 2, z lokalizacją ogólną: „Miedniewice”, tam takty 1–5 z incipitem: „A usiądźże, panno młoda”. W obu œ œjœ œœ œ & rkp. w t. 3 na trzecią miarę tylko ćwierćnuta d , t. 4: , 2 w rkp. z teki 42 t. 6–7 jak t. 1–2, w t. 8 górna wersja z t. 3. W druku błędnie podane metrum – winno być . nr 185 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 3, z lokalizacją ogólną: „od Guzowa” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 127, z lokalizacją ogólną: „Sokule, Guzów (ta nazwa przekreślona) i Józefów”; w obu rkp. pod melodią tylko zwr. 1 i 2. Tekst zwr. 3 (wiersze 3 i 4) i zwr. 4 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 39, z lokalizacją: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 162, zob. przypis do tego numeru. nr 186 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 7, z lokalizacją: „Guzów, Rzeczyca” i notatką Kolberga: „Do oczepin” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 145, bez lokalizacji, z notatką Kolberga: „weselna”. W obu rkp. w t. 12 na drugą miarę ósemki gis1 f1; w rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, liczne skreślenia, poprawki i oznaczenia literowe nut, w t. 2 i 10 Ω przy g1, w t. 13 i 14 brak ≥. s. 290 nr 187 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 5, z lokalizacją: „Chochołów”. W rkp. w t. 3 ostatnia ósemka fis1, w t. 7 tylko górna wersja, dwukrotnie cis2, pod melodią incipit: „Pod borem sosna, pod nią”, dalej wiersze 1 i 2 drugiej zwrotki, a następnie tekst: „Koniczek w boru, siodełko w lesie, czekajże mnie, moja Maryś, ze roczek jeszcze. Co żeś ty za pan, co cię czekać mam... Chociaż ruciany, ale z perłami, nie zapłacisz, Jasieńku, i tysiącami”. �59 Por. nr 166 zwr. 3 i 4. Melodia i tekst por. Łęczyckie. Suplement (DWOK T. 78), nr 7. nr 188 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 4, z lokalizacją jak w druku. nr 189 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 7, z lokalizacją jak w druku; w rkp. w t. 1–4 melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 8 dwie ćwierćnuty c2. nr 190 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 2, z lokalizacją: „Tretki, Tarnówka, Czerniaków”, na karcie z lokalizacją ogólną jak w druku, w rkp. pod melodią zwr. 1–3; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Chochołów” – tam tylko zwr. 1 bez melodii. s. 291 nr 191 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 40, nr 2, tam melodia z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 603. nr 192 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 10, z lokalizacją jak w druku i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 – tam tekst zwr. 1 bez melodii zanotowany dwukrotnie, raz z lokalizacją: „Chochołów” i drugi raz z lokalizacją: „Jeżew”. Na k. 45 t. 8–9: #œ & œJ J œ J œ ‰ , w tym rkp. po zwr. 1 jeszcze: „Sadziłam ja w ogródeczku przy drodze, a którędy mój Jasieńko pojedzie” i dalej tekst jak w druku. Por. Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 337. nr 193 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 3, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa (Brzozów)”. W rkp. w t. 9 górna wersja: r j j & œ œR œ œ , tekst zanotowany skrótowo: „Żebyś ty, chmielu, na tyczki nie laz, nie robiłbyś ty…, oj, chmielu, oj, nieboże”. s. 292 nr 194 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją: „Błonie, Sochaczew”, z dopiskiem: „i z Wielkopolski”. W rkp. �60 tak jak w druku odesłanie do „Przyjaciela Ludu”, R. 13: 1846, T. 1, nr 25, s. 200, tam tekst zamieszczony w niepodpisanym [Fr. Wawrowski?] artykule Piosnki ludu wielkopolskiego. s. 292 nr 195 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa (Brzozów)” i rkp. terenowy, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. W obu rkp.: w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2, 6, 13, 15–17 grupa œ œ œ zanotowana każdorazowo jako triola szesnastkowa, w t. 3 trzecia nuta h1, w t. 14 w obu wykonaniach dolna wersja, na zakończenie jeszcze: & # œ. œ. ; w rkp. z teki 42: w t. 4 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 12 przy piątej nucie jeszcze alternatywnie a1; w rkp. z teki 33: w t. 8 brak znaków chromatycznych, w t. 9 przy pierwszej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa d2 c2 d2, w t. 11 przy ostatniej ósemce jeszcze alternatywnie a1, powyżej notatka Kolberga: „Polonez”. nr 196 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 33, nr 3, bez lokalizacji i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 23, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 i 3 tylko górna wersja; w rkp. terenowym w pierwszym wykonaniu: w t. 6 druga szesnastka g1, w t. 7 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta a1, w drugim wykonaniu: w t. 6 na pierwszą miarę dwie ósemki g1 g1; w rkp. z teki 42 w pierwszym wykonaniu: brak t. 5–6, t. 7 jak w tece 43, nad melodią notatka Kolberga: „weselna”. s. 293 nr 197 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 8, z lokalizacją: „Brzozów i Giżyce [przekreślone], p[od] Iłowem, Wyszogrodem”. W rkp. w t. 6 brak znaku powtórki, a w zapisie tekstu po zwr. 5 jeszcze: ,,A ja babuleńce do pichy, moja babuleńka: chi, chi, chi”, ponadto w rkp. brak zwr. 9 i dwóch ostatnich wierszy zwr. 11, a na zakończenie jeszcze: ,,A ja babuleńce do woła, moja babuleńka jak pscoła”. �61 s. 294 nr 198 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam w t. 3, 6 i 8 tylko górna wersja i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. nr 199 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 1, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, (Brzozów)” i tamże, k. 42, z lokalizacją: „Brzozów p[od] Iłowem” oraz rkp. terenowy, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. We wszystkich rkp. melodia z notatką Kolberga: „O grochu”, t. 3–4: & # r j j œ. , œ œ.œ w t. 9 tylko górna wersja; w rkp. terenowym i w rkp. z k. 42 me- lodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. nr 200 i przyp. 1 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 6, z lokalizacją: „Rzeczyca, Guzów [przekreślony]” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 56, bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 5 na trzecią i czwartą miarę dwie ćwierćnuty, w t. 12 tylko górna m œ œœ œ œ wersja; w rkp. z teki 42 t. 1: & œ œ , w t. 7 na pierw- szą miarę alternatywnie f2, nad melodią notatka Kolberga: „Marsz do kościoła”, pod melodią „p[atrz] pieśń: I przyjechali deputacy m œœœœ œ z wojny”; w rkp. z teki 43: t. 1 & œ , w t. 6 brak trzeciej i czwartej miary, w t. 7 tylko dolna wersja, t. 9–12 ze znakiem powtórki, nad melodią notatka Kolberga: „Marsz weselny, wyjeżdżając do kościoła”. W przypisie drugi odsyłacz do wariantu błędny, winno być: Lubelskie cz. I (zob. DWOK T. 16, nie: T. 14), nr 405. s. 295 nr 201 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam w drugim wykonaniu w t. 2 na drugą i trzecią miarę ósemki c2 d2, na zakończenie jeszcze zanotowana małymi nutami, jako dogrywka, powtórka drugiego wykonania w wersji opisanej powyżej. W druku błędnie podane metrum – winno być . nr 202 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 3, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W obu rkp. w zapisie melodii w t. 11 tylko dol- œ na wersja, ponadto w rkp. z teki 42: t. 7: & œJ , t. 14–16: �j j & œJ œJ # œ œ œ 62 j œ ‰ ‰ , wersja drukowana tych taktów za- notowana obok jako wersja alternatywna, natomiast w rkp. terenowym w t. 1–6 i 13–16 widoczne trudności Kolberga w zapisie melodycznym i metrorytmicznym, dziś ten rkp. słabo czytelny. nr 203 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 3, z lokalizacją: „od Inowłodzy, Ujazdu, Wolborza, Starzyce” (przekreślone wcześniejsze lokalizacje: „Rzeczyca” i „Adamowice”), tam melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem jak w druku, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 601; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 9, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem”, tam melodia z incipitem: „A na onej górze”. W rkp. z teki 43 melodia jak w tece 42 (zob. T. 67/II, nr 601), przy czym w t. 3 i 7 pierwsza nuta błędnie półnuta. W rkp. z teki 42 odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego…, s. 49. s. 296 nr 204 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 4, z lokalizacją: „Grzymkowice” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 13, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem”, tam melodia z incipitem: „A kadyż to pani młoda”; w rkp. z teki 42 notatka ołówkiem: „Modlnica”, być może miała dotyczyć poprzedniej pieśni; w rkp. terenowym: brak znaku przykluczowego, w t. 1 ≥ przy d2, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja w rytmie: œ œ œ , # Ÿ Ÿ # œ œ œ œœ œ œœœ J , w t. 4 pierwsza nuta h1, t. 7: & œœ œ t. 3: & # 3 œ , w t. 10 Ω przy f . nr 205 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36, nr 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 1, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i notatką Kolberga: „Do ślubu. Do oczepin”. W rkp. z teki 1 43 t. 1–4: & # r r œ œ œJ œ J œ œ J œ œ œ R R J j œ œ J œ , w rkp. z teki 42 powyższy przykład zanotowany obok jako wersja alternatywna, ponadto w zapisie tekstu w obu rkp. zwrotki w następującej kolejności: 2–4, 1, 5 i 6. s. 297 nr 206 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją: „Rzeczyca”, tam przy g1 każdorazowo ≥, t. 5–8 w następującej kolejności: t. 6, 5, 8, 7. Ponadto w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” tylko tekst, tam jeszcze fragmenty kolejnej zwrotki: „na tyczki leziesz…, zwiedziesz”. �63 nr 207 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 5, z lokalizacją: „Rzeczyca” (wcześniej: „Guzów”, przekreślone) i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 66, bez lokalizacji; w obu rkp. melodia z pierwszą zwrotką i notą: „Na dzień dobry”. W rkp. z teki 42 dodatkowa nota: „po oczepinach”, a ponadto w t. 4, 6, 7 i 9 tylko górna wersja; w rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga z zapisem œœœ œœ , melodycznym i metrorytmicznym, t. 1: & œ # œ # œ œ w t. 3 na drugą miarę ósemki gis2 fis2, w t. 4 tylko górna wersja, t. 6–10: 3 œ œ & œ œ œ œ # œ # œ œ œ œ # œ œ œ œ # œ # œ œ œ œ œ œ œ # œ œ ˙˙ .. . 3 s. 298 nr 208 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 33, nr 4, bez lokalizacji i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 24, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu rkp. w t. 4 ostatnia nuta poprawiona na h1, co podkreślił Kolberg w obu rkp. oznaczeniem literowym; w rkp. z teki 42 w t. 19 na drugą miarę alternatywnie ósemka c2, nad nutami notatka Kolberga: „Goniec”. Przypisy (s. 299–351) s. 301 w. 1g. – s. 303 w. 8g. (ust. 1) – Pierwsze cztery akapity pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy…, s. 4–8, przy czym odsyłacz do cz. VII Poznańskiego (zob. DWOK T. 15), s. 12, nr 5 pochodzi od Kolberga. Powołanie na Sobieszczańskiego dotyczy hasła Warszawa podpisanego F.M. S., zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej… w 1867 roku, T. 26, s. 416 (całość hasła na s. 416–507). W przyp. na s. 302 ponownie odsyłacz do wymienionej pracy Gołębiowskiego, s. 10 oraz do dwóch publikacji K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 3, s. 130 i Warszawa i jej społeczność, Warszawa 1875, s. 253–255. Na s. 303 wzmianka o dziele F. Palacky’ego Dzieje narodu czeskiego w Czechach i na Morawach, które wyszło początkowo w języku niemieckim (Geschichte von Böhmen) w Pradze w 1836, a w 1848 w języku czeskim. Na tej samej stronie odesłanie do Starożytności Warszawy… Wejnerta, 1856, T. 4, s. 419–420. �64 s. 303 w. 9–30g. (ust. 2) – Informacje zamieszczone przez Kolberga pochodzą z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 3, s. 117–118. w. 9d. – s. 305 w. 24g. (ust. 3) – Informacje dotyczące herbu w Starożytnościach warszawskich… wydawanych przez Wejnerta, T. 1 od s. 6, natomiast informacje zamieszczone w kolejnych dwóch akapitach na s. 304 pochodzą z tego samego tomu ze s. 17 i nast. Powołanie na Koenhe’go za Wejnertem, który w T. 1 na s. 7 i w przypisie wzmiankuje o napotkanej publikacji, dotyczy to artykułu F.A. Vossberga Siegel der Stadt Warschau zamieszczonego w czasopiśmie wydawanym przez B. Koehnego „Zeitschrift für Münz-, Siegel- Und Wappenkunde” 1843, tam s. 382–385 i tabl. XII. Wymienione w ostatnim akapicie ilustracje znajdują się w Starożytnościach…, w T. 2 przed s. 183. Na s. 305 odesłanie do hasła F.M. S. [Sobieszczańskiego] Warszawa zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej…, T. 26: 1867, s. 507 (całość hasła na s. 416–507); Sobieszczański z kolei powołuje się na hasło własnego autorstwa Sfragistyka polska zamieszczone w tejże Encyklopedii…, T. 23: 1866, s. 360–367. s. 305 w. 25g. – s. 306 w. 19g. i przyp. 1 (ust. 4) – Kolberg przytoczył fragment pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorski] Podania i baśni ludu w Mazowszu, wydanej we Wrocławiu w 1852 roku. Cytaty pochodzą ze s. 165–166, przy czym tekst od słowa: „Wprawdzie” do „Bechstein” u Zmorskiego w przypisie na s. 165. Zmorski, a za nim Kolberg, odwołuje się do publikacji: F.M. Sobieszczańskiego Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce… T. 1, Warszawa 1847, s. 208–209; wymienionych na poprzedniej stronie Starożytności warszawskich… Wejnerta, T. 1, s. 6; L. Bechsteina Der Sagenschatz und Sagenkreise des Thüringerlandes, Hidburghausen: Kesselring, Bd. 1–4: 1835– –1838, tam wzmiankowane podanie w T. 3 wydanym w 1837 roku na s. 242–243. W przypisie Kolberg odwołuje się do wzmiankowanych wcześniej haseł Sobieszczańskiego: Warszawa i Sfragistyka polska oraz pracy Wejnerta, zob. poprzedni przypis (do ust. 3). s. 306 w. 20g. – s. 307 w. 26g. (ust. 5) – Zamieszczony tekst pochodzi z pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorskiego] Podania i baśni ludu…, s. 166–168. s. 307 w. 13d. – s. 309 w. 25g. (ust. 6) – Zamieszczony tekst pochodzi z pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorskiego] Podania i baśni ludu…, s. 168–172. �65 s. 309 w. 12d. – 310 w. 14g. (ust. 7) – Zamieszczony tekst pochodzi z pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorskiego] Podania i baśni ludu…, s. 175–176. Ostatni akapit u Zmorskiego w przypisie, natomiast przypisy 1 i 2 na s. 309 pochodzą od Kolberga. s. 310 w. 16–33g. (ust. 8) – Dwa pierwsze akapity tego ustępu są cytatami z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski ze s. 278–279, tam także odesłanie do Staszica, zob. S. Staszic Uwagi nad dziewięciu księgami, w: tegoż Dzieła, T. 7: Warszawa 1819, s. 541. Informacje zawarte w ostatnim akapicie do słowa: „kościelnych” także w Ludzie polskim na s. 279. w. 5d. – s. 312 w. 29g. (ust. 9) – Pierwsza część opisu pochodzi z anonimowego artykułu Przemysł płócienniczy w Polsce zamieszczonego w „Gazecie Polskiej” 1865, nr 8; nie odnaleziono numeru 210 „Nowej Reformy” z 1882 roku, do którego odsyła Kolberg w drugiej części opisu. s. 312 w. 11d. – Winno być: Do stronicy 28 (nie 29). w. 10d. – s. 313 w. 11g. (ust. 10) – We wskazanym przez Kolberga numerze 92 „Nowej Reformy” z 1884 cytatu nie odnaleziono. s. 313 w. 13g. – s. 315 w. 18g. (ust. 11) – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu ks. A. Szelewskiego Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach…, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 20, s. 1–31 (nr 1), s. 93–125 (nr 2) i s. 191–216 (nr 3). Powołanie Muczkowskiego i Bielskiego za Szelawskim: J. Muczkowski Początek biczowania się w Polsce, „Dwutygodnik Literacki” 1844, nr 12, s. 355; M. Bielski Kronika polska Marcina Bielskiego nowo…, ks. V s. 506–507, zob. też M. Bielski Kronika polska, wyd. J. Turowskiego T. 2, Sanok 1856, ks. V s. 937–939. s. 315 w. 18–7d. (ust. 12) – Informacje zamieszczone w tym akapicie pochodzą z artykułu J. Karłowicza Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „Pamiętnik Fizjograficzny” 1882, T. 2, s. 506–507 (całość artykułu na s. 497–516). w. 6d. – s. 319 w. 10d. (ust. 13) – Kolberg zacytował artykuł W.A. Maciejowskiego Mazurowie zamieszczony w „Tygodniku Literackim” w 1840 roku, nr 9, s. 67–69. Przypis 1 na s. 316 pochodzi od Kolberga i dotyczy publikacji D. Szulca (nie Szuca) O znaczeniu Prus dawnych, wydanej w Warszawie w 1846; zgodnie z odsyłaczami przytoczono cytat ze s. 35, a wzmianka o Koperniku ze s. 65 tej pracy. Pozostałe przypisy na s. 316 za Maciejowskim, dotyczą prac: K.F. Eichhorna Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte, wydanie: Göttingen 1835, Th. 2, s. 193 (zob. https://archive.org/details/deutschestaatsun02eichuoft, dostęp: 30. 07. 2018); �66 Statuta mazoviae, w: Jus polonicum, wydał J.W. Bandtkie, Warszawa 1831, s. 434. Na s. 317 powołanie K. Miaskowskiego, także za Maciejowskim, zob. K. Miaskowski, Na schwał Mazurów, w: tegoż, Zbiór rytmów, wydała Alina Nowicka-Jeżowa, IBL: Warszawa 1995 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich” T. 3), s. 338–339 (http://ibl.waw.pl/3bps.pdf, dostęp: 08. 07. 2018), zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K.J. Turowski, Kraków 1861, s. 290– –291, pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. s. 319 w. 8d. – s. 322 w. 2g. (ust. 14) – Cały ustęp jest cytatem z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, przy czym pierwsza część tekstu (do s. 321 w. 4g.) pochodzi ze s. 131–133, a końcowe akapity ze s. 1–2. Przypisy 1 i 2 na s. 320 i 321 wprowadzone przez Kolberga; w przyp. 2 odesłanie do hasła Mazury (bez autora), Encyklopedia S. Orgelbranda T. 7: Warszawa 1874, s. 394. Za Gołębiowskim przywołana też została niepublikowana Rozprawa konkursowa K.W. Wójcickiego (przesłana przez autora do Warszawskiego Towarzystwa Naukowego). s. 322 w. 5g. – s. 323 w. 10g. (ust. 15) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberga jest to fragment korespondencji K. Wł. W[ójcickiego] Do Redaktora Tygodnika Ilustrowanego zamieszczonej w tym czasopiśmie w 1864 roku, T. IX, nr 248. s. 323 w. 13g. – s. 323 19g. (ust. 16) – Odsyłacz Kolberga dotyczy wymienionej publikacji Wejnerta Starożytności Warszawy… 1856, T. 4, s. 437. w. 14d. – s. 326 w. 1d. (ust. 17) – Cały akapit Kolberg przytoczył za Ludem polskim Gołębiowskiego (Gołębiowski wykorzystał rękopis Kitowicza, część tego rękopisu, w tym informacje przywołane za Gołębiowskim, została pominięta w wymienionym wcześniej wydaniu Raczyńskiego z 1840 roku i opublikowana była dopiero w „Pamiętniku Literackim”, Lwów 1930). Pierwszy akapit: „Po dworach” u Gołębiowskiego na s. 289; „Dobycie szabel” na s. 277; „Błogosławieństwo” – s. 275; „Przyjmowanie do kościoła” – s. 298; „Posty” – s. 295 i 296, w tej części oba odsyłacze dotyczą Historii narodu polskiego Naruszewicza, wzmianka o pochodzeniu terminu carnisprivii w wyd. Turowskiego, T. 5: Kraków 1860 na s. 258 przy opisie panowania Kazimierza Wielkiego pod rokiem 1363; hasło „Czterdziestnica” w Słowniku języka polskiego S.B. Lindego, w wyd. Ossolineum, T. 1: Lwów 1854 na s. 382 (pierwodruk: �67 s. 327 s. 329 s. 330 s. 331 s. 332 s. 334 s. 336 Warszawa 1807); „Bractwa sodalisów” – s. 290; „Świece” – s. 305, nie wiadomo, którego numeru „Kuriera” dotyczy odsyłacz; „Agnusek” – s. 274; „Uderzenie dzwonu” – s. 314; „Woźnice zakonników” – s. 324. w. 3g. – s. 328 w. 1d. (ust. 18) – Kolberg zaczerpnął tekst z anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 45, 46, 48, 49 (całość artykułu na s. 44–77); w przypisie odesłanie do Gołębiowkiego, za „Pamiętnikiem”, dotyczy Ludu polskiego…, s. 291. w. 3–22g. (ust. 19) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837 (nie: 1839), T. 2, z. 4, s. 50, 52. w. 15d. – s. 330 w. 11g. (ust. 20) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 54. w. 14g. – 1d. (ust. 21) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 55 i 56. w. 3–24g. (ust. 22) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 56–58. w. 13d. – s. 332 w. 10g. (ust. 23) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 58. w. 13g. – s. 334 w. 27g. (ust. 24) – Tekst pochodzi z wymienionego anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 60–61 i 63–67, przy czym w źródle: „W roku 1012” (nie: 1032 – jak na s. 333). W pierwszym akapicie wspomniana powieść poetycka A. Malczewskiego Maria, wydana po raz pierwszy w Warszawie w 1825 roku, tam s. 37. w. 16d. – s. 336 w. 14g. (ust. 25) – Zgodnie z odsyłaczami Kolberga tekst został zaczerpnięty z anonimowych notatek zamieszczonych w czasopiśmie „Korespondent” z 1835 roku, nr 32 i 39. w. 17g. – s. 337 w. 23g. (ust. 26) – Tekst pochodzi z wymienionego anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 68–72, przy czym w źródle: „Pierwsza niedziela wielkopostna” (nie: wielkanocna” – jak w pierwszym zdaniu). W przypisie Kolberg �68 s. 337 s. 338 s. 341 s. 342 s. 344 s. 345 wymienia anonimowy artykuł Polen. Die Osterfeier in Warschau zamieszczony w czasopiśmie „Magazin für Literatur des Auslandes” T. 15: 1846 (nie 1846), nr 72, s. 289–290; wycinki z tego czasopisma zachowały się w jego archiwum, sygn. 2184, k. 367. w. 16–1d. (ust. 27) – Tekst pochodzi z wymienionego anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 74. w. 2g. – s. 341 w. 10g. (ust. 28) – Wskazanego numeru „Nowego Czasu” nie odnaleziono. Na s. 338 odsyłacz do „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. 8, dotyczy fragmentu pieśni zamieszczonej w artykule Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po J. Lipińskim, tam s. 69 nr 14 (całość artykułu s. 62–114); na s. 340 odesłanie do cz. I Pokucia (zob. DWOK T. 29), dotyczy s. 198. w. 12g. – s. 342 w. 3g. (ust. 29) i przyp. 1 na s. 341 – Jest to cytat ze wskazanej przez Kolberga strony w Ludzie polskim Gołębiowskiego. W przypisie odesłanie do anonimowego artykułu Święcone u J.O. Księcia Radziwiłla. Sierotki (wyjątek z rękopisu), „Tygodnik Literacki” 1840, nr 15 i 16. Na końcu odesłanie do niepodpisanej notatki bez tytułu zamieszczonej we wskazanym numerze „Kuriera”. w. 5g. – s. 343 w. 6d. (ust. 30) – Odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” dotyczy niepodpisanej notatki bez tytułu zamieszczonej we wskazanym numerze. w. 16g. – s. 345 w. 25g. (ust. 32) – Tekst został zaczerpnięty z artykułu J.S. B. [Bandtkie] Sobudki. Góra Sobótska, „Pamiętnik Warszawski” 1819, T. 14, ze s. 374, 376 i 377. W pierwszym akapicie powołanie Thietmara za Bandtkiem, w źródle odesłanie do edycji J.A. Wagnera Dithmari episcopi Merseburgensis chronicon wydanej w Norymberdze w 1807 roku, tam s. 237 (pierwodruk: Chronici Ditmari Episcopi Mersepurgii, Francofurti ad Moenum 1580); na s. 345 wzmianka o pracy slawisty Josefa Dobrovskiego Słowianka czyli poselstwo z Czech z 1806 roku (Slawin: Bothschaft aus Böhmen an alle Slawischen Völker, oder Beiträge zur Kenntniß der Slawischen Literatur nach allen Mundarten. Prag 1806; w wyd. Praga 1834, s. 266); w ostatnim akapicie wymieniony został przetłumaczony na j. polski tytuł rozdziału pracy J.G. Worbsa Archiv für die Geschichte Schlesiens der Lausitz und zum Theil von Meissen, Leipzig-Sorgau 1798, s. 69–86 (nie 19–85). w. 17d. – s. 347 w. 1d. (ust. 33) – Poszczególne partie tekstu Kolberg zaczerpnął z Gier i zabaw Ł. Gołębiowskiego. Pierwszy akapit: „W dawnych wiekach” pochodzi ze s. 294; na końcu akapitu odsyłacz do pieśni Sobutka. Duma narodowa zamieszczonej w wymienionym roczniku „Pszczółki Krakowskiej”, T. 3, nr 53. �69 Tekst od słów; „W wigilię ś. Jana” wraz z cytatami z Kochanowskiego zaczerpnięty ze s. 294–295; Kolberg wykonał też własny odpis (teka 1, sygn. 1121, skł. 5) fragmentu Pieśni świętojańskiej o Sobótce (zob. bibliografia), w jego rkp. tekst od słów: „Wystąp ty, coś ciągnął kota” do „gdzie kot we łbie przemieszkiwa”. Fragment: „W pałacu biskupa” do słów: „syn Leopolda r. 1711” u Gołębiowskiego na s. 295–296; tam w przedostatnim wierszu winno być: „zbór” (nie: zbiór). Wzmianka o Serbach łużyckich – s. 298; Tekst od słów „W dzień ś. Jana” do „przecie upamiętają” – u Gołębiowskiego na s. 301; odesłanie do M. Reja dotyczy utworu Postylla w: tegoż Dzieła wszystkie, T. 4: Wrocław-Warszawa-Kraków 1965, cz. I, s. 301, pierwodruk: 1557; kolejny odsyłacz dotyczy Karola Ozie (Ogier) Droga do Polski i Prus Polskich w r. 1635 w: J. U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze T. 3, Warszawa 1822, s. 198 (całość s. 186–237); powołanie Marcina z Urzędowa dotyczy Herbarza polskiego, Kraków 1595, s. 31; dalej fragment utworu K. Twardowskiego Bylica Świętojańska, wydanego we Lwowie w 1630r. Tekst od słowa „Juszyński” do „Siarczyńskiego” – u Gołębiowskiego na s. 302; w wymienionym Dykcjonarzu poetów polskich M.H. Juszczyńskiego, Kraków 1820, T. 1, s. 152 autorstwo utworu przypisane Z. Januszowskiemu. F. Siarczyński w Obrazie wieku za panowania Zygmunta III, cz. II, Lwów 1828, s. 274 podaje jako autora Twardowskiego, powołując się na wydanie z 1630 roku. Przyp. 1 – wprowadzony przez Kolberga; w przypisie fragment tekstu S. Goszczyńskiego Sobótka, „Ziewonia” 1834, s. 215. Wzmianka o wywodzie Kołłątaja, zob. X. Hugona Kołłątaja Rozbiór krytyczny zasad historii, z rkp. wydał F. Kojsiewicz, T. 3: Kraków 1842, s. 340. s. 348 w. 3g. – s. 350 w. 23g. (ust. 34) – Odsyłacze przy poszczególnych pieśniach dotyczą: przy pieśni nr 1 – zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 197; nr 2 – Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 26; nr 3 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 2, s. 316 i O. Kolberg Pieśni ludu polskiego, zob. DWOK T. 1, nr 17a i 15d (nie: 15b); nr 4 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 203 i O. Kolberg Pokucie cz. II, zob. DWOK T. 30, s. 24; nr 5 – Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 25; �70 nr 6 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 198, tam jako pieśń wykonywana na Mazowszu w wigilię św. Jana, a nie jak w zamieszczonej w nawiasie notce: „weselna”; nr 7 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 252; nr 8 – tamże, s. 200, u Wójcickiego ta pieśń jako pochodząca z Krakowskiego; nr 9 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 276. s. 350 w. 15d. – s. 351 w. 1d. (ust. 35) – Kolberg wykorzystał fragmenty publikacji wydawanej przez A. Wejnerta Starożytności Warszawy (w tytule tomów 1 i 2: „Warszawskie”); przytoczone informacje pochodzą z T. 4 (nie T. 3), s. 31, 53. �PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 25 (Mazowsze cz. II) Karta tytułowa – Na karcie tytułowej widnieje data: 1886, choć druga część Mazowsza wydana była już rok wcześniej, zob. też DWOK T. 80/I, s. XI i LXVII–LVIII. Ryc. przed s. I – Ryc. „od Łowicza” wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXII; w pierwodruku znajdowała się przed rozdziałem „Pieśni”. Wstęp (s. I–V) s. I s. IV w. 12–13d. – Odesłanie do tomu I dotyczy cz. I Mazowsza, zob. DWOK T. 24. w. 3 i 6d. – Oba odsyłacze, jak również te na s. II, IV i V, dotyczą Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 roku, a później włączonych do Ludu jako seria I, zob. DWOK T. 1. w. 11 i 12g. – Odsyłacz do serii VI dotyczy cz. II Krakowskiego, zob. DWOK T. 6. Pieśni (s. 1–164) s. 1 nr 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19r., z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą niżej, w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka e2, w drugim pierwsze trzy ósemki d2, w t. 4 piąta ósemka c2; w zapisie tekstu w zwr. 1: „przyjedź” zamiast „przyjdź–ze” i w zwr. 5: „posag” zamiast „wiano”. W druku błędnie podane metrum, winno być . �72 nr 2 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją ogólną: „Grz[ymkowice]”, tam melodia z incipitem: „Kiedy będzie słońce i pogoda”. s. 1–2 nr 3 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 13a, z lokalizacją: „Garwolin”, tam melodia z tekstem: „Śliczne goździki, piękne tulipany” (por. T. 25, nr 740 – z wariantem melodii) i teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam nad melodią notatka Kolberga: „Do ślubu z domu”. W rkp. z k. 13a tylko górna wersja, w t. 6 ostatnie trzy nuty zanotowane o sekundę wyżej; w rkp. z k. 153 w t. 2 górna, w t. 4 dolna wersja, przy pierwszej ósemce alternatywnie f2, t. 5–6: j œ œ œ œ . œœ œ œ œ œ œ œ œœ & , w t. 7 na pierwszą miarę ćwierćnuta d2, J s. 2 w t. 8 dolna wersja, na trzecią miarę ćwierćnuta c2, pod melodią fragment tekstu: „Przyjechali deputacy z wojny” i „żeby mi były okna kryształowe”. Melodia i tekst por. nr 52 w suplemencie. Odsyłacze pod pieśnią dotyczą: zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 103–104, tam wariant z Lubelskiego, a na s. 105–106 z Krakowskiego; pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 87–88, nr 16 i 17, tam warianty tekstu. nr 4 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 21r., z lokalizacją ogólną: „Okoniew, Radzymin Stary”. W rkp. w t. 1–2 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim tylko górna wersja, w t. 1 na drugą miarę druga ósemka c2; w zapisie tekstu zwr. 1 jak tekst pod nutami, przy czym tam: „takiej wielkiej” zamiast „tak wielkiej”, brak zwr. 1: „Dziewczyna z niemi...”, a zamiast niej: „Widzieliśmy tam na polu, jak wybierała pszeniczkę z kąkolu”; dalej: „Trzeba by tam sto huzarów posłać... Żeby jedni z mamą rozmawiali, a drudzy, żeby pannę namawiali”; s. 3 następnie zwr. 2 i 3 jak w druku, zwr. 4 i 5 bez drugiego wiersza, zwr. 6 jak w druku. nr 5 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, bez lokalizacji i teka 5, sygn. 1136, k. 49v., z lokalizacją: „od Czerwińska”. �73 W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki c2 g1, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 8 na trzecią miarę ósemka c2. W zapisie tekstu z teki 43 w zwr. 2 w. 3: brak „a”, w zwr. 3 w. 3: „Gdy przyleciał” zamiast „Gdy przylecę”; w rkp. z teki 5 w zwr. 3: „całowania”, a „cmoktania” nadpisane jako wariant. s. 3–4 nr 6 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy wariantów w cz. I Lubelskiego (DWOK T. 16), nr 406 i 407, natomiast nie jest jasne odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., tam na s. 72 warianty: „A ty ptasku, krogulasku” i „Lecioł sokół”. s. 4 nr 7 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji i teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)”. W obu rkp. w t. 5 na ostatnią miarę ósemka fis1, w t. 8 tylko dolna, w t. 10 tylko górna wersja, w t. 11 na pierwszą miarę szesnastki d2 h1, w t. 13 na pierwszą miarę dolna wersja, na trzecią ósemka fis1; w rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego, nad melodią notatka Kolberga: „albo na 2”, a pod melodią obszerniejszy tekst: „A wyrzyta, pacholicy, przed ten nowy dwór, czy jedzie, czy nie jedzie kochaneczek mój. Jedzie on też, jedzie, pięknie ubrany, konik pod nim wybryzguje, rusza nóżkami. Otwórzta mi, pacholęta, szerokie wrota, niechże se, mój kochaneczek, nie tyka płota. Postawta mu, pacholęta, nowe kobierce, niechże se, mój kochaneczek, nóżek nie depce. Postawta mu, pacholęta, marmurowy stół, na tém stole marmurowym lniany obrus mój. Na obrusie, na lnianym, talerz toczony, na talerzu toczonym kapłon pieczony. Jedzże, pijże, kochaneczku, jedzże, pijże, mój, jeśli nie masz swego noża, a to se weź mój. Dziękuję ci, moja Maryś, za taką powieść, coś mi dała i kazała swoim nożem jeść. �74 Dyć to niewiele, Maryś, dyć to niewiele, nie czesałaś swoi głowy cztery niedziele. Pójdę ja do ciotki, pożyczę szczotki, a tyś przepił koszulinę, przepijesz portki. Brzydkie nogi masz, dziewczyno, brzydkie nogi masz, pójdę ja do wdowy, umyję nogi. A tyś przepił sto talarów, będziesz ubogi” (por. T. 25, nr 6); w rkp. z teki 42 na zakończenie, z notatką: „skrzypek”, powtórzenie jeszcze raz całej melodii w metrum : # 2 œœœ œœœœ œ œ œ œ œ . œJ œ œ œ œj œ Œ & 4œ # & œ œ œ œ & # œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œj œ Œ . s. 4–5 nr 8 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. tylko górna wersja, w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki h1 c2, w t. 5 na drugą miarę pierwsza ósemka fis1; w zapisie tekstu w zwr. 1: „kochany” zamiast „kochanie”, w zwr. 2: „podoba” zamiast „nie uda”. s. 5 nr 9 i 10 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 49 i tamże, k. 7/2, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, w obu melodia z incipitem: „A gdzież mnie odjeżdżas, Walusieńku panie”. W obu rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. Pod pieśnią nr 9 odesłanie do wariantu tekstu zamieszczonego przez K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 72–73. s. 5–6 nr 11 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. �75 W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 w pierwszym wykonaniu: na trzecią miarę tylko dolna wersja, w drugim wykonaniu: na drugą miarę górna wersja, a na trzecią miarę szesnastki a1 b1, w t. 4 na trzecią miarę szesnastki b1 a1, t. 5–7 bez oznaczenia kolejności wykonań: œ œ œ &b œ œ œ œœ œœ œœ œ œ œ . œ J Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu zamieszczonego przez K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 72–73. s. 6–7 nr 14 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Warszawy (Babice, Górce)”. W rkp. z teki 43 w t. 2 i 6 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę szesnastki c2 h1; w zapisie tekstu tylko wiersze 1 i 2 zwr. 1 i wiersze 1 i 3 zwr. 3. W rkp. z teki 42 tekst zwr. 1–6 podpisane pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 315. Tekst zob. też Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 650. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 98 wariant tekstu. s. 7 nr 15 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Inowłodza (Luciążna)”. W obu rkp. t. 5–6 powtórzone, w drugim wykonaniu: w t. 5 pierwsza nuta h1, w rkp. z teki 43: w t. 6 w na drugą i trzecią miarę ósemki h1 fis1, w t. 7 tylko dolna wersja, na drugą miarę ósemka a1. nr 16 – Melodia por. nr 74 w suplemencie. Odesłanie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 309 błędne. s. 8 nr 19 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Czersk”, tam tylko tekst. Odesłanie do melodii nr 28 błędne. s. 8–9 nr 21 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; teka 42, sygn. 1349, k. 31, bez lokalizacji. W rkp. terenowym z teki 43 w zwr. 4: „topolę” zamiast „brzezinkę”, po zwr. 7 jeszcze: „A on do niej swoją posiełeczkę, żeby on mi przynósł jaką nowineczkę. Przyniósł ci mu nowineczkę nie bardzo dużą, ze jego kochaneczkę do ślubu wiozą. �76 Niechże ją wiozą, ja se pójdę za nią, będę jej się przypatrywał, czy będzie panią”. Rkp. z teki 42 uszkodzony, część karty odcięta, widoczne zwr. 2–7, ale zwr. 2 i 6 bez pierwszego wiersza, ponadto tak jak w rkp. terenowym po zwr. 7 dalszy ciąg tekstu, ale widoczna tylko część: „Posłał ci on do nij swoją poséłeczkę, żeby ona mu przyniosła jaką nowineckę” oraz: „… ja pojadę za nią, będę jéj się przypatrywał, cy będzie panią”. s. 9 s. 10 nr 22 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Jeżew, Piątek”, tam wiersze 1 i 2 zwrotki pierwszej bez melodii. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 14 wariant tekstu. nr 23 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „od Skierniewic”. W rkp. w t. 14 brak dolnej wersji, a tekst tylko do słowa: „będzies moja”. nr 24 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Czersk”; rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5 (zob. DWOK T. 80/I, s. XLIV), tam zwr. 1–9 bez melodii. W rkp. z teki 42 przed t. 1 jeszcze: 3 j & 8 œ Jœ œJ œ J œ œ Jœ . Rœ œJ œ . œ œ . J R J J œ j R œ , takty te skreślone przez Kolberga, w t. 10 wersja alternatywna: s. 11 U j r & œJ œ . œ , brak t. 11; w zwr. 2 w. 3: „Jasiu” zamiast „Maryś”. nr 25 – Melodia por. nr 11 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 104 taki sam tekst. nr 26 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 96 obszerniejszy tekst. nr 27 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 35, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W obu rkp. tekst jak w druku zanotowany jako dalszy ciąg numeru 29. �77 s. 12 nr 29 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 35, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 na # œ œ drugą miarę alternatywnie ósemka g2, t. 2: & J , w t. 5 2 tylko dolna wersja, w t. 8 druga szesnastka alternatywnie d ; w rkp. z teki 43 w t. 9 ostatnia ósemka fis1. W obu rkp. pod melodią tekst jak w druku, a dalej jeszcze tekst jak nr 27. nr 30 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Piaseczna (Słomczyn)” i teka 33, sygn. 1308/II, k. 12, z lokalizacją: „Słomczyn, pod Piasecznem”, tam melodia zanotowana o sekundę małą wyżej. W rkp. z teki 42 dla zwr. 1 brak w. 3, w w. 5: „zanieś” zamiast „wynieś”, dla zwr. 2 w. 3 powtórzony i brak w. 4–6; w rkp. z teki 33 tylko zwr. 1 zanotowana jak w rkp. z teki 42. s. 12–13 nr 31 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Warszawy i Pragi (Zerzeń)”. W rkp. w t. 1 pierwsza nuta alternatywnie g1. s. 13 nr 32 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 3 tylko górna wersja, na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 a1, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki a1 h1, w t. 8 tylko dolna wersja, a tekst zaczyna się od: „A na onej górze” i kończy się na słowie: „śniadał”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 100 obszerniejszy tekst. nr 33 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1157, k. 11, z lokalizacją: „od Żychlina (Zarembów)”; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 28, – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 57 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Zarembów pod Żychlinem”. W rkp. z teki 7 i 16, tak jak w druku, odesłanie do pierwodruku pieśni w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 2, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I) nr 178. Tekst bez melodii Kolberg opublikował po raz drugi w T. 25, zob. nr 664b i przypis do tego numeru. nr 34 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „Złaków” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 7 nr 49, z lokalizacją: „Złaków Kościelny pod Łowiczem”. W obu rkp. po zwr. 2: �78 „Powiedzże mi, powiedz, słóweczko bez ludzi, niechże się mój konik do ciebie nie trudzi”, dalej zwr. 3, przy czym w w. 2: „turbuję” zamiast „marnuję”, a zwr. 4 brak. s. 14 nr 35 – Takty 1–4 z incipitem: „A jak przyjdą do mnie chłopcy” w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice”, teka 42, sygn. 1349, k. 39, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule”; tekst z notą: „na zalotach” zanotowany osobno w rkp. z teki 42 na k. 39. W rkp. terenowym w t. 1 na trzecią miarę c2; zapis tekstu bez powtórzeń, a na zakończenie: „A po cóżeś mnie, matulu, za mąz wydała”. Taki sam zapis tekstu jak w rkp. terenowym zachował się w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 40–41. s. 14–15 nr 36 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 25, z lokalizacją: „Płochocin” – melodia i tekst; tamże, k. 45, z lokalizacją: „Chochołów, Tretki” – tekst zwr. 2–4. Na k. 25 nad melodią notatki Kolberga: „Gdy wiozą p[annę] młodą do kościoła” i obok ołówkiem „gdy p[an] młody przybywa przed ślubem do chaty panny młodej”; na k. 45 tekst stanowi fragment pieśni nr 37, zob. przypis do tego numeru. s. 15 nr 37 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „Chochołów, Tretki” i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Chochołów”, tam tylko zwr. 1 bez melodii, z notą: „Kiedy goście po powrocie z kościoła wchodzą do izby”. W rkp. na k. 45 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 6 na pierwszą miarę szesnastki h1 a1, w t. 7–8 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w rkp. z tej karty po zwr. 3 dalszy ciąg tekstu, zob. nr 36 zwr. 2–4 i przypis do tego numeru. Tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 328. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 124 tekst: „Z tamty strony pólka”, por. zwr. 3. s. 15–16 nr 38 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „Zarębów, Orątki”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 na trzecią miarę ósemka g1, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 6 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, druga szesnastka a1, t. 8 �79 w pierwszym wykonaniu: & po t. 8 jeszcze: # œ & œ œ & œ œ œ # jœ œœ # j œ J , w drugim: & œ œ œ œ œ œ œ œ œ , œ œ œ œœ œœœ œ # œœœ œ œ œ œ œœ œ œ œœœœœœ ; œ w zapisie tekstu w zwr. 2 i 3 wiersz 3 taki jak w. 1, w zwr. 4 w. 2 i 3: „wielce” zamiast „bardzo”, w zwr. 5 w. 3 brzmi: „srebrem, złotem tkane”. s. 16 nr 39 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5; rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Czerska, Góry (Kawęczyn)” i tamże, k. 27, nr 4, z lokalizacją: „Kawęczyn”. W obu rkp. z teki 42 zwr. 1–6 (ostatnia bez w. 3 i 4) podpisane pod pieśnią nr 41, zob. przypis do tego numeru. Ponadto w rkp. Kolberga z teki 13, sygn. 1193, k. 24, nr 2001, z lokalizacją ogólną: „Mszczonów”, wiersze 3–4 zwrotki 6, zwr. 7 i 8 stanowią oddzielny tekst zaczynający się od słów: „Oj, dana, dana, dana moja, dana”. nr 40 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Rembertów, Michrów”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 3 szesnastki a1 c2, t. 5–8 ze znakiem powtórki; w zwr. 1 w. 3: „panny” zamiast „ludzie”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 58 inny tekst, a na s. 113 obszerniejszy wariant pieśni nr 40. s. 17 nr 41 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Czerska, Góry (Kawęczyn)”, z notatką Kolberga: „przy weselu” i tamże, k. 27, z lokalizacją: „Kawęczyn”. W obu rkp. melodia zapisana w metrum : # 2 œ & 4 J œJ œJ œJ Ze - by nie œ ro - zma - rjon, # j j j j & œ œ œ œj œ Jœ nie mas ci to œ œ œ J J w Ka - wen - cy - nie œ œJ Jœ œJ J nie to buj - ne œ œ zie - le, j j œ Jœ œ œ œ œ œ pa - nie - ne - cek wie - le. �80 i w obu rkp. po zwr. 4 jeszcze kolejne jak nr 39 zwr. 1–6, zob. przypis do tego numeru. Ponadto na k. 27 z notatki Kolberga: „Ob. także Pieśni część II Poleju, poleju” (por. T. 27, nr 19) i „Kozłowski 58, 113” (dotyczy wymienianego już zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., tam na s. 113 wariant tekstu). Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5, tam w zwr. 3 w. 3 brzmi: „boć to Kawencanki”, w zwr. 4 w. 4: „wyglądać” zamiast „patrzać”. nr 42 – Rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 66, z lokalizacją ogólną: „Czaplin” i notą: „Rososzki”, tam melodia i tekst do słowa: „ziele”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, t. 4: & U̇ œ œ , w t. 6 nad ostatnią nutą fermata. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… , tam na s. 113 obszerniejszy wariant tekstu. nr 43 – Rkp. Kolberga: teka 29, sygn. 1295, k. 1a, z lokalizacją: „od Skierniewic (Zalesie, Zglinna)”, teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 165, z lokalizacją ogólną: „Zalesie p[od] Skierniewicami” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 25, nr 2140, bez lokalizacji – tekst. W obu zapisach melodii w t. 5 tylko górna wersja, w rkp. z teki 33: t. 2 ze znakiem powtórki, w t. 3 nad ostatnią ósemką wersja alternatywna: szesnastki h1 a1, w t. 7 wersja alternatywna: ósemki a1 c2 a1 fis1. W zapisie tekstu w obu rkp. zamiast zwrotki 8: „Dyna ina, dyna, dana, da za mną, dziewko kochana”. s. 18 nr 44 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 24, nr 183, z lokalizacją: „Mszczonów”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 10v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam zwr. 3–5. W rkp. z teki 33 w t. 2 i 10 tylko dolna, w t. 3, 4 i 9 tylko górna wersja, t. 5 jak górna wersja w t. 3, w t. 11 tylko górna wersja, na drugą miarę ósemka a1; pod melodią tekst zwr. 1–5; w rkp. z teki 2 tekst zanotowany skrótowo, tam jako dalszy ciąg pieśni „A w niedzielę raniusieńko”, zob. DWOK T. 41, nr 1027. nr 45 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 24, nr 184, z lokalizacją: „Żelazna i Zalesie pod Skierniewicami”. W rkp. tekst obszerniejszy z melodią wraz z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 67, nr 643. s. 18–19 nr 46 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ósemki d2 h1, w t. 6 przy ósemce alternatywnie g1, w t. 8 tylko górna wersja. �81 s. 19 s. 20 Tekst zwr. 2, 3 i 5 w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2; w tym rkp. tekst stanowi całość ze zwr. 1–3 i 5–6 następnej pieśni, zob. następny przypis. nr 47 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2. W rkp. zwr. 1–3 oraz ze zwr. 5 i 6 po dwa pierwsze wiersze, ponadto między zwr. 3 i 5 jeszcze tekst jak nr 46 zwr. 2, 3 i 5, zob. poprzedni przypis. nr 48 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 7, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. tekst jak w druku bez zapisu nutowego. nr 49 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków” i tamże, k. 41v. (czystopis), z lokalizacją: „Czerniaków”, w obu rkp. melodia z incipitem: „A tam na łące”, na k. 41 poniżej tekst jak nr 50 w druku, zob. następny przypis. W obu rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w rkp. terenowym: w t. 4 ostatnia nuta h1, w drugim wykonaniu zamiast trzeciej ósemki szesnastki c2 h1. nr 50 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41, z lokalizacją: „Czerniaków”. W rkp. tekst połączony z melodią jak nr 49, zob. poprzedni przypis. W zapisie tekstu zwr. 1, 6 i nota między nimi, przy czym w zwr. 6 zanotowana skrótowo bez w. 1–2, w. 5–6 następujące: „Moja kochanko, zostań tu przy mnie, bo moje serdelko ożyło we mnie”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107 obszerniejszy wariant tekstu. nr 51 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa (Brzozów)”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 odwrotna kolejność wykonań, t. 5: & # 2 r 1 œœ œœr œœj Jœœ œ R RJ , w t. 6 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki h1 d2, pod melodią tekst jak w druku. s. 21 nr 52 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 362, tam taki sam tekst. nr 54 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1. s. 21–22 nr 55 – Melodia z incipitem: „Była baba z Torunia” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, w t. 1 i 4 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 5 pierwsza nuta g1. �82 s. 22 s. 23 Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1, tam zwr. 2–5 i 7–12 zanotowane jako dalszy ciąg poprzedniej pieśni. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 112 wariant tekstu zaczynający się od słów: „Była baba od Torunia”. nr 56 – Odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 151 dotyczy prawdopodobnie wariantów zwr. 2 i 3; odsyłacz do zbioru J.J. Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego wydanego w Poznaniu w 1842 roku, s. 28 dotyczy wariantu tekstu. nr 57 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam melodia z incipitem: „Zielona rutka, jałowiec”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 w pierwszym wykonaniu pierwsza nuta d2, w drugim trzecia nuta e2, zanotowana błędnie jako ćwierćnuta, t. 5, 6 i 8 w drugim wykonaniu:              . nr 61 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, z lokalizacją: „Grzymkowice” – melodia z tekstem: „Straciłem se złoty”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją jak w tece 42 – melodia z incipitem: „Straciłem se złoty”; w rkp. terenowym w t. 5 na drugą miarę c2. Tekst: „Jaworowe kółka” jak w druku w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, Brzozów”, tam z wariantem melodii nr 62, por. nr 29 w suplemencie. Tekst: „Straciłem se złoty” zob. nr 62 zwr. 2. nr 62 – Tekst zwr. 1 w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, Brzozów”, tam z wariantem melodii, zob. nr 29 w suplemencie. Melodia zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), s. 5, nr 599. Melodia z incipitem: „Prosili nas” w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, zob. DWOK T. 41, nr 893. s. 23–24 nr 63 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, bez lokalizacji. W rkp. w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 fis1, w t. 4 tylko górna wersja, w t. 5 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 6 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim wykonaniu w dolnej wersji zamiast ćwierćnuty dwie ósemki h1 g1, w t. 7 w dolnym wykonaniu: & # r œ r r œ œ J œ œ , w t. 8 dwie ósemki g1 R g1; tekst zanotowany tylko do słowa: „córka”. �83 s. 24 nr 64 – Odsyłacze pod pieśnią dotyczą tekstu: „U onego młyna” zamieszczonego w rozdziale „Pieśni gminne” jako nr 2 w „Przyjacielu Ludu” R. 2: 1836, T. 2, nr 52; wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, tam w dodatku na s. 93–94, dodatek został zamieszczony po s. 383. s. 24–25 nr 65 i nr 66 – Pieśń nr 65 w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki g1 fis1, t. 7–8: & # œœ J œ œœ ; pod melodią fragmenty tekstu: „Pod okien- kiem zielona murawa… pawia”. s. 25 Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107–108 tekst jak nr 65, a w przypisie pieśń nr 66 oraz wyjaśnienie dotyczące znaczenia pawia w mitologii, ale zaczerpnięte (z podaniem źródła) z opracowania J. Grajnerta Studia nad podaniami ludu naszego zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1859, T. 2 (maj), tam s. 504. nr 67 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”. W rkp. incipit: „Tam pod Borkowem”, podpisany pod inną melodią niż nr 68, do której odsyła Kolberg: œ œ œ œ & J J J œJ Tam pod Bor - ko - wem... œœœœœ œœœœœ œ. œ œ œ ; melodia z powyższego przykładu, por. T. 25, nr 99 takty 1–4 (wersja dużych nut). nr 68 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 2–3 ze znakiem powtórki, w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie c2, w t. 3 na pierwszą miarę szesnastki c2 h1, w t. 7 i 8 tylko górna wersja, w t. 9 na pierwszą miarę szesnastki a1 g1 lub alternatywnie c2 h1. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107–108 wariant tekstu. nr 69 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 25, nr 193, z lokalizacją: „od Mogielnicy, Goszczyna”. W rkp. terenowym t. 1 dwukrotnie powtórzony, w t. 2 dolna wersja, na ostatnią miarę cis2, w t. 3 na pierwszą miarę ósemka d2 lub �84 alternatywnie szesnastki d2 c2, t. 5–8 brak, w t. 10 dolna wersja, ósemka z kropką c2, w t. 11 na pierwszą miarę g1, a zapis tekstu następujący: s. 26 „Pasła panna pawia..., z mojej łączki bystry strumień... Panna..., by się ochłodziła, padła w rzeczkę, zmaczała spódniczkę. Jestem panna nad pannami, mam wianeczek ze złotemi perłami”. W rkp. z teki 33 drobne zmiany wariantowe, ta wersja z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 632. nr 70 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153r., z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. po zwr. 2 jeszcze: „I zacięła go w te skrzydełko niechcący, pawik ci jej uciek do lasu krzyczący”, dalej zwr. 3 bez wariantu zamieszczonego w nawiasie, a w zwr. 4: „matulu” zamiast „pawicek” i „mój pawik” zamiast „w carnym lesie”. s. 26–27 nr 71 – Rkp. Kolberga, teka 19, sygn. 1239, k. 150/b, z lokalizacją: „od Mogielnicy”. W rkp. w t. 3 tylko górna wersja, w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 6: „stolikiem” zamiast „stołem”, w zwr. 4 w. 4 „łóżeczku” zamiast „łóżku”. s. 27 nr 72 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Dziewczyno jedyna”; rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 4, tam tylko tekst wśród zapisów z Powsina. W rkp. z teki 7 zapis ołówkowy, słabo czytelny, w t. 2 tylko górna wersja, brak t. 7; w rkp. z teki 33 tekst jak w druku, zanotowany skrótowo bez powtarzających się fragmentów. s. 28 nr 73a – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3; tekst także w rkp. terenowych Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tekst bez melodii i teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” – tam tekst z inną melodią. �85 Na k. 152 tylko zwr. 2, 4–5 i 7 zanotowane skrótowo, w zwr. 2: „ledwie żywy” zamiast „bo stary dziwny”, w zwr. 4: „Ani też” zamiast „I tego”, w zwr. 7 tylko: „Mam” zamiast wierszy 1 i 2. Na k. 78 tekst podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 42, nr 1591; w tym rkp. zwr. 1 jak w druku, w zwr. 2 w. 2: „choćby był żywy”, w. 4: „a mi trzeba młodego do pary”, po niej zwr. 6, tam „wieku” zamiast „roczku”, „pałasz” zamiast „szabelkę” i „boć to żołnierz” zamiast „odważny”, następnie: „Niemczyka nie chcę, bo zimny wcale, a ja z przeciwna ogniem się palę, niech się Niemczyk pod pierzyną wygrzewa, a ze mnie żonki niech się nie spodziewa. Francuza nie chcę, perfumą zlany, fracek ma piękny, włos putrowany”, dalej fragment nieczytelny, a na końcu tekst jak zwr. 7. nr 73b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 na drugą i trzecią miarę ósemki f2 d2. s. 29 nr 74 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, a pod melodią dwa incipity: „Przyśniło się Kasince” i „Nie chcę Warsawianki”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107–108 obszerniejszy wariant tekstu. s. 30 nr 76 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, a pod melodią: „Niescęśliwa... jak za mąz zabraniają”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 109–111 obszerniejszy wariant tekstu. s. 30–31 nr 77 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 21 nr 117, z lokalizacją: „Babice, pod Warszawą”, tam tekst z melodią i akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 111, nr 675. s. 31 nr 78 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 5 tylko górna wersja, tekst widoczny do słowa: „padają”, a dalej być może: „pierwszego dają”. Por. T. 26, nr 282. �86 s. 32 s. 33 Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 104–105 obszerniejszy wariant tekstu zaczynający się od słów: „Da, lokaja nie chcę”. nr 79 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 1, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W tem ogródeczku listki padają”; na górze karty notatka Kolberga dotycząca wykonawcy: „Mateusz Glunek”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja, w pierwszym wykonaniu na trzecią i czwartą miarę półnuta g1, t. 5 zanotowany w rkp. nad t. 4 jako wersja alternatywna. nr 80 – Odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, s. 249–250 dotyczy obszerniejszego wariantu tekstu. nr 81 – Pod pieśnią odsyłacz Kolberga do zbioru Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838, s. 155, tam wariant tekstu zaczynający się od słów „Oj, tam w sadeczku”, por. pieśń nr 80. nr 84a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Michrów”. W rkp. w obu wykonaniach: t. 4 & # & œ j œ œ ‰ # œ œ œj , t. 7–8: ; w zapisie tekstu w zwr. 8 w. 2: „rozwija” zamiast „zawija”. Por. nr 48 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie: do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 2 (nie T. 1), s. 176 wariant tekstu z Podlasia; do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 101–102 także wariant tekstu. s. 33–34 nr 84b – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „od Goszczyna (Kozietuły)”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: # 3 œ. œ j œ b œJ œ & 8 œj # œ Wsa - dzi - ła ja ja - bło - ne - cke przy dro - dze, przy # j j j j j & œj œj œ œ œ œœ œ œ œ œ œJ œ œJ J któ - rę - dy mój jU œ œj ‰ r j j œ œ œ œJ . œ œ . ko - cha - ne - cek przy - je - dzie, dro - dze, jU œ œj ‰ , œ. przy - je - dzie. obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 1–7: # 3 œ. œ. & 8 œj œ j j j j j j œ b œJ œ œ œ . œr œ œJ œ œ . j œ œj ‰ ; �87 dla zwr. 1 zanotowany jeszcze drugi wiersz: „którędy mój kochanecek przyjedzie, przyjedzie”. s. 34 nr 85 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Tam pod borem Marysia stojała”. W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 4 najpierw górna, przy powtórce dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 48–49 obszerniejszy tekst. s. 34–35 nr 86 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Czersk” i teka 5, sygn. 1137, k. 80, tam z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 605. Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 4–5, tam zwr. 1–8 i 10–12. W rkp. z teki 42: w zwr. 3 w. 3: „pani matka” zamiast „panna Maryjanna”, w zwr. 4 w. 1: „pani matki” zamiast „panny Maryjanny” i w. 3: panną” zamiast „jejmością”, w zwr. 5 w. 1 i 2 : „sprzęgajcie” zamiast „siodłajcie”, w. 3: „naszą panią matkę” zamiast „pannę Maryjannę”, w kolejnych zwrotkach także „pani matka” zamiast „panna Maryjanna”. Wariant melodii por. nr 31, a wariant tekstu por. nr 30 w suplemencie. s. 35 nr 87 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154r., bez lokalizacji. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, tam zapis następujący: # j j œ œ œ œ œ œJ Jœ œJ œJ œ œ &œ Przy - je - cha - li do mej ma - tki dwo - ru œ œ œœœ œ œ j œ œ J œ œ #œ œ &œ J J u - chy - li 3 - li # n # œ Jœ œ œ œ J ˙ w po - dwó - rze,[w po- dwó - rze], zło - ci - stej ca - pe - cki # # j œ œj œ œ œ œ ˙ ku gó - rze, [ku ; gó - rze]. pod melodią tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze: „Czy tu nie masz panny Mary[janny] w tém dworze, nie masz jéj tu, moi młodziankowie, we dworze” (i słabo czytelny wariant: „pojechała z .... imościami za morze”). �88 „Siodłajcie parę koni karych, siodłajcie, oj, panny, oj, Maryjanny za morze ścigajcie. Dogonili pannę Maryjannę w pół boru, wracajże się, panno Maryjanno, do swej matki dworu. Nie wrócę, moi młodziankowie, nie wrócę, tyloć swój ruciany wianek za morze przerzucę. Powiesili panny Maryjanny wianek nade drzwiami, co spojrzy, moja p[ani] matka, zaleje się łzami. Dziękuję ci, moja p[ani matko], za twoje wysługi, starajże się o kolibeczkę za miesiąc, za drugi”. Tekst w rkp. to krótsza wersja wariantu, do którego odsyła Kolberg, zob. K. Kozłowski, Lud. Pieśni, podania..., s. 51–52. nr 88 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Przybyszewa, Białobrzeg” i ołówkową notą z boku: „Radzymin”. W rkp. w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, brak znaku powtórki w t. 5–8, po t. 8 dogrywka instrumentalna: &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ œ œ œ . W rkp. tak jak w druku odsyłacz Kolberga do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 359–360, tam wariant tekstu z Kujaw. Melodia z innym tekstem zob. nr 49 w suplemencie. nr 89 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Jasio konie poił”. W rkp. w t. 2 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę a1. s. 35–36 nr 90 i 91 – Por. nr 51 w suplemencie. Pod pieśnią nr 90 odesłania do wariantów: w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 101–103; Hej, z góry, z góry jadą Mazury (ze zbioru O. Kolberga) „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 28, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK, T. 67/I), nr 153; w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 38–40, 229–231, 285–286 (z notą: „Z rękopisu �89 Żegoty Pauli”) i s. 337, w T. 2, s. 309–310; Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 130–132; Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, Lwów 1833, s. 409. s. 36–37 nr 92 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27, z lokalizacją: „Moczydło, pod Warszawą” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 7, bez lokalizacji. W obu rkp. tekst z zapisem nutowym; w rkp. z teki 42 zapis wariantowy w stosunku do numeru 99, do którego odsyła Kolberg: œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ 3 œ œ œ J & 4 J J J œJ J J J J J J J J A z gó - ry, z gó - ry, mój ko - niu wro - ny, nie prze - bie - raj nóż - ko - ma, j j œœ & œ œ œœ œJ J mo - ja ma - tu - lu, œ œ œ # œj J J J œ mo - ja ko - cha - na, œ œœ œœ œJ œ Jœ J J ˙ œ œ , po - ja - dę z żoł - nie - rzo - ma. w rkp. terenowym w stosunku do powyższego przykładu: w t. 2 czwarta ósemka alternatrywnie a1, t. 4: & œ œ œ œ œ , w t. 5 dol- œœœœ œœ ˙ na wersja, w t. 6 brak ≥ przy g1, t. 7–8: & œ œ . W rkp. z teki 42 tekst jak w druku, a na zakończenie jeszcze: „Łabędzie płyną, wianeczki toną, bystro je woda garnie, moje wianeczki z drobnej ruteczki, utraciłam was marnie”; s. 37 w rkp. z teki 43 brak zwr. 3, a po zwr. 5 jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „Łabędzie płyną” i „Moje wianeczki... utraciłam”. nr 93 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. brak znaku przykluczowego, zgodne t. 1–4, dalszy przebieg melodii następujący: # & œ & # .œ . œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ œ .. ˙ œ œ œ œ ˙ .. ; �90 pod tekstem jak w druku jeszcze: „lepiej, lepiej nie będę służyła, będę ja swej pani roczku dosłużyła”. s. 37–38 nr 94 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, z notą: „Weselna”. W rękopisach zapis melodii następujący: # œœœœœ # œ œ œ .œ œ œœœ J R; & J R & t. 3: w rkp. z teki 43: , w rkp. z teki 42: R RR # # œ œ œœ # œ # œ œ œœ œ J J œ , w rkp. z teki 42: & œ J J ; t. 5: w rkp. z teki 43: & # œœ t. 7 w obu rkp.: & œ œ œJ J œ , w rkp. z teki 43 brak znaku przy- kluczowego. W zapisie tekstu w obu rkp. w zwr. 2 w ostatnim wierszu: „miła” zamiast „moja”, w zwr. 8: „Ach, ty, Jasiu” zamiast „Prosę, Jasiu” i brak „bo” w wierszu 3, ponadto w rkp. brak interiekcji. s. 38 nr 95 – Melodia z innym tekstem zob. nr 11 w suplemencie. s. 39–40 nr 97 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, Brzozów”, tam tekst jak w druku. W rkp. tak jak w druku odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 158, tam taki sam tekst; do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 79–80 wariant tekstu. s. 40 nr 98 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia i tekst; takty 1–2 z incipitem: „Porównaj, Boże, góry z dołami” zanotowane dwukrotnie w rkp. z teki 42, sygn. 1349, k. 33, bez lokalizacji i tamże, k. 50, wśród zapisów: „od Iłowa, Brzozów”. W rkp. z teki 42 melodia zapisana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w rkp. z teki 43 w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, we wszystkich rkp. w t. 1 górna wersja; w rkp. z teki 43 w t. 3, 5 i 6 dolna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę błędnie ćwierćnuta, tam też tekst obszerniejszy, po zwr. 2 jeszcze: �91 „Coś tam słyszała, coś tam widziała, po tej drobnej krzewinie, lepiej ja zyskał, co ja się wyspała na tej twojej pierzynie. Wezmę sierzpik na prawą rączkę, pójdę do ludzi robić, porobię roczek, porobię i dwa, porobię i trzy lata, myślisz, dziewczyno, myślisz jedyno, że nie ujrzę świata. Wyszła w pole, stanęła w kole, pod zielonym jaworem, wygląda Jasia, z której strony przyjedzie. Oj, jedzie, jedzie, po zielonej dąbrowie, rozpuścił piórko, rozpuścił strusie, konikowi po głowie. Nie tak mi strusie żal, jak mi cię, Kasiu, żal, choćbym dłużej rozpuścił, i mi cię mnie, Kasiu, żal, com cię marnie opuścił”. s. 40–41 nr 99 – Rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 71v., z lokalizacją: „Osuch[ów]”, tam melodia z incipitem: „Była dziewczyna”, a poniżej tekst jak w druku. W rkp. melodia zanotowana w metrum , w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 1–2 górna, w t. 3, 5, 6 dolna wersja, w t. 5 zamiast trzech ostatnich ósemek ćwierćnuta e2 i dwie szesnastki c2 h1, w t. 6 ≥ przy g1, w t. 7 na drugą i trzecią miarę: ósemka d2 ćwierćnuta e2 i ósemka gis1, w t. 8 przy drugim a1 alternatywnie c2; w zapisie tekstu zwr. 8 i 9 w odwrotnej kolejności. Por. melodię w przypisie do nr. 92. Takty 1–4 (wersja dużych nut) por. przypis do numeru 67 w tym tomie. s. 41–42 nr 101 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1. W rkp. w zwr. 1 brak w. 2, w zwr. 2 w. 5: „carnusieńki” zamiast „ćarniutki”, w zwr. 3 brak w. 2 i 5, a w. 6: „i siostrzycko najmilsa”, w zwr. 6 brak w. 5, w zwr. 8 w. 1 i 2: „Pozycys chleba, pozycys mąki”. W rkp. obok pieśni notka Kolberga: „lepszy wariant z Łęgu”, do- �92 s. 42 tyczący najprawdopodobniej zapisu, który ostatecznie zamieścił w druku, a do którego rkp. nie zachował się. nr 102 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Na piasecku”, w zapisie melodii w t. 6 tylko dolna wersja. nr 103 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 71, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 pierwsza nuta e2, t. 3: & œ œ œ œ 3 ; pod melodią tekst jak w druku. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 115–116 obszerniejszy tekst. s. 42–43 nr 104 – Pod pieśnią odesłanie do tekstu „Między dwoma kamiusckami” zamieszczonego w Ludzie… K. Kozłowskiego na s. 77. s. 43–44 nr 105 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, nr 8, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, dla t. 8 zanotowane jeszcze następujące wersje alternatywne: d2 a1, d2 h1, d2 g1; pod melodią zwr. 1 i 2, a między nimi jeszcze fragmenty tekstu jak nr 107 zwr. 2 w. 1 i 2, zwr. 3 w. 1 i 3, a na zakończenie: „Zastawił sidełka na syrokiej drodze i narobił płaczu Marysi niebodze”, zob. następny przypis. s. 44 s. 45 nr 107 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk” fragmenty zwr. 2 i 3 zanotowane między zwr. 1 i 2 pieśni nr 105, a na zakończenie jeszcze jedna zwrotka, zob. poprzedni przypis. W zbiorze Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji… na s. 112–113 wariant tekstu. nr 108 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 69, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z tekstem do słowa: „pise”, zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 2 tylko dolna, w t. 4 górna wersja. W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 93–94 tekst obszerniejszy. nr 109 – Rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1157, k. 11, z lokalizacją: „od Kiernozi (Złaków Borowy)”. Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 23, tam melodia z opracowaniem fortepianowym, zob. �93 przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 150. nr 110a – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, z lokalizacją: „Złaków Borowy”, tam melodia z tekstem jak nr 111 zwr. 1 zanotowana o kwartę czystą niżej. Pod zwr. 2 odesłanie do wariantu Stojała lipa zamieszczonego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 32, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 157. nr 110b – Pod zwr. 6 odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…. T. 1, s. 370, tam taki sam tekst. nr 111 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, z lokalizacją: „Złaków Borowy”, tam tekst zwr. 1 zanotowany pod melodią jak nr 110a. s. 45–46 nr 112 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 7, z lokalizacją: „Grzymkowice” – melodia z incipitem: „Po co żeś mnie matuleńku za mąż wydała”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71r., nr 14, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem” – tam melodia i słowo: „Ach”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 pierwsza nuta b1, w t. 4 tylko dolna wersja, brak znaku powtórki; w rkp. terenowym w t. 9 ostatnia nuta g1, w t. 10 a1, oba te takty w rkp. z teki 42 zanotowane jako wersje alternatywne. s. 46 nr 113 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Michrów”, tam melodia i zwr. 1–2, a poniżej z lokalizacją: „Czersk” – zwr. 3–8. W rkp. w t. 8 tylko górna wersja; w zwr. 3 w. 1: „matulu” zamiast „matuleńku”, w zwr. 4 brak ostatnich trzech wierszy, w zwr. 7 w. 2 brzmi: „gdzie wiele chleba”, a w. 3: „a tam ci Kasineczce”. Por. nr 26 w suplemencie. s. 47 nr 114 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 39, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Solnik”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 132, bez lokalizacji. W rkp. z teki 42 i 43 melodia zanotowana w metrum 2 wszystkie szesnastki zanotowane są jako ósemki, w t. 2 d2 f2 c2 a1, w t. 3 i 6 i 9 tylko dolna wersja. W obu rkp. pod melodią incipit: „O, dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień”, a dalej zwr. 6, po niej 2 i 3 jak w druku, w rkp. z teki 42 dalej zwr. 5 i 4, a w rkp. z teki 43 ich brak. Por. nr 26 w suplemencie. nr 115 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”; rkp. terenowy, teka 35, sygn. 1315/A, k. 10, z lokalizacją jak w tece 42, tam melodia z tekstem do słowa: „dzień”. �94                   zapis: W  następujący  rkp.   zteki   42                   O, dla  Bo  ga, co ta  kie   go, co po  chmur     ny  dzień...     O, dla  Bo  ga, co ta  kie  go, co po  chmur   ny dzień...    ta kie  co chmur  ny dzień...   ga,  O,O, dla  Bo dla Bo ga, co ta kie   go, go, co co po po  chmur ny dzień...                                                                                                                                                                     ,              t. 1–12 z powyższego przykładu; ponadto w rkp. z teki  35 tylko w rkp. z teki 42 jeszcze dalszy ciąg tekstu, zob. nr 117 zwr. 5 i przypis do tego numeru. Por. nr 26 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 29, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 154, zob. też DWOK T. 41, nr 360. s. 47–48 nr 116 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 25, z lokalizacją: „od Grodziska (Jordanowice)” – melodia z incipitem: „Po co żeś mnie matuleńku za mąż wydała”, w t. 3 i 9 tylko górna wersja. Por. nr 26 w suplemencie. s. 48 nr 117 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27, z lokalizacją: „Kawęczyn”; tamże, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”. Na karcie 44 zwr. 5 (dla w. 5 i 6 tylko pierwsze słowo) podpisana pod pieśnią nr 115, zob. przypis do tego numeru; na tej karcie tak jak w druku odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 76–77 wariant tekstu. Por. też nr 26 w suplemencie. s. 48–49 nr 118 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 29, nr 18, z lokalizacją: „Wilanów pod Warszawą” – melodia i teka 13, sygn. 1193, nr 1959, z lokalizacją: „od Czerska” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, poniżej odesłanie Kolberga do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, s. 111, nr 118, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 118. Melodia i tekst opublikowane przez Kolberga po raz drugi, zob. T. 25, nr 686. �95 s. 49 nr 119 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 3, z lokalizacją: „od Łowicza”. W rkp. tylko t. 1–6, w zwr. 2 w. 4: „co piwko w niej noszę”, a pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze J.J. Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego, Poznań 1842, s. 103. s. 49–50 nr 120 – W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…T. 2, s. 173 wariant tekstu z Podlasia, a w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 1 tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 126. s. 50–51 nr 122 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy tekstu: „Ciężko tobie dziewczyno Jasiuleńka opuścić” zamieszczonego w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 292; warianty tekstu opublikowanego przez Kolberga znajdują się natomiast w zbiorze Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie… na s. 294 i s. 124. s. 51 nr 123 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku na święto”, rkp. nieczytelny, t. 4 i 5 zamazane, w t. 1 tylko dolna wersja. Tekst jak w druku w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, tam z wariantem melodii, por. nr 52 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 57–58 wariant tekstu. nr 124 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku na święto”, w t. 1 ósemka fis2, w t. 3 brak Ω przy c2. s. 52 nr 125 – Por. nr 53 i 54 w suplemencie. nr 126a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 34v., nr 2, z lokalizacją: „od Mogielnicy”, tam melodia z tekstem jak nr 127, w t. 1 trzy ósemki: dis2 e2 fis2. nr 126b – Por. nr 52 i 55 w suplemencie. nr 127 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 34v., nr 1, z lokalizacją: „od Warszawy (Powsin)”, w t. 1 tylko górna wersja, tekst jak w druku. s. 53 nr 129 – Rkp. Kolberga: teka 37, sygn. 1328, k. 41, nr 129, z lokalizacją jak w druku i oznaczeniem numeru w tomie: 129; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. Rkp. z teki 37 uszkodzony, karta odcięta, brak t. 1–3 oraz zwr. 2–4 i 7–8. W rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: �96 j #œ ˙. 3 & 4 œJ œ œ œ #œ ˙ J J Z da - wna da - wne - go & ˙ # œœ # œ ˙ hej, pod wi - # œ [œ . œ] j ˙ rze - ceń-ka œ œ œj Jœ ˙œ # œ nem, pod zie - lo cie - ce œ œ - pod œ #œ ˙. wi - nem, U j # m œ œ. œ œ œ ˙ neń - kiem ; wi - neń - kiem. pod melodią tekst zwr. 1, a dla dalszych zwrotek zanotowane tylko incipity, w zwr. 2 nad „ruciany wianek” nadpisany wariant: „nadobna Kasia”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy „Królewskiego rękopisu” zawierającego najstarsze pieśni czeskie rzekomo odnalezionego w 1817 roku, który okazał się fałszerstwem. Kolberg powołał się prawdopodobnie na wydanie polskie, zob. Królodworski rękopis. Zbiór staroczeskich bohatyrskich i lirycznych śpiewów odnalezionych i wydanych przez Wacława Hankę. Z czeskiego na polskie przez L. Siemieńskiego przełożonych, Kraków 1836, tam na s. 104–105 pieśń pt. „Wianek”. s. 53–54 nr 130 – Rkp. Kolberga: teka 37, sygn. 1328, k. 42, bez lokalizacji, ten rkp. uszkodzony, widoczne tylko t. 4–5 i zwr. 1, 7 i 8; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam tylko tekst zwr. 1–2. s. 54–55 nr 131 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”, tam melodia z incipitem: „Przedzierzgnę się”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja. s. 56 nr 133 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. t. 1–2 w metrum 4: 1 2 œœœ &œœ œ œ œœ œœ œ œ .. , pod melodią incipit: „Choćbym ja s. 57 jeździł we dnie i w nocy” i ostatni wiersz: „wolą moją wypełnić”. nr 134 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. w obu wykonaniach: w t. 1 w ostatnia nuta h1, w t. 2 i 4 tylko dolna wersja, w t. 5 na drugą i trzecią miarę ósemki h1 h1; alternatywnie dodane: w t. 3 na trzecią miarę ósemka h1, w t. 5 ósemka g1; w druku w t. 4 w dolnej wersji trzecia nuta błędnie szesnastka, winna być ósemka; w zapisie tekstu brak zwr. 3. nr 136 – Odsyłacze pod pieśnią dotyczą wariantów tekstu w zbiorach: K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… �97 T. 2, s. 244, tam z nad Narwi; Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego… s. 427, tam z muzyką K. Lipińskiego, zob. Muzyka do pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego, Lwów 1833, s. 174; J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, s. 130–131, tam z odsyłaczami do Wójcickiego i Wacława z Oleska. nr 138 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 75, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z fragmentem tekstu: „Na wysokim dębie gruchają gołębie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 na pierwszą miarę dwie ósemki f1, tylko górna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę ćwierćnuta b2, t. 3 i 5 tylko górna, t. 6 dolna wersja, t. 7 na pierwszą i trzecią miarę górna, na drugą dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 86. s. 58 nr 139 – Por. nr 99 w suplemencie. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, do którego odsyła Kolberg, w T. 2, s. 233 (nie 263) wariant tekstu z notą: „Mazur całego Mazowsza”, zob. przypis do numeru 141. nr 140 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W rkp. w drugim wykonaniu: w t. 1 na drugą miarę a1, w t. 5 na ostatnią miarę górna wersja; pod melodią incipity zwr. 1 i 2, dalej zwr. 3, przy czym w. 3 brzmi: „i przygrywam na fujarze”, po niej: „nie śmiałem się jéj zapytać, czy b...” i zwr. 6. s. 58–59 nr 141 – Rkp. nieznanego autora, teka 36, sygn. 1320, k. 40, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. W rkp. zwr. 1 jak w druku, dalej zwr. 3, 2, przy czym w zwr. 2: „Kasia” zamiast „dziewczyna”, następnie: „Ganiała je do doliny i tam je pasła, wianki wiła i śpiewała i z bicza trzasła. Jam też moje wołki pasał w onej dolinie, przygrywając na fujarze lubej dziewczynie. I nie miałem się jej zapytać, czy by mnie chciała, trzy krówki, cztery wołki na posag miała. Dwadzieścia trzy nitki koralików i pierścień złoty, i kubraczek wyszywany cudnej roboty”; we wszystkich zwrotkach zakończenie: „Matusiu moja”. �98 W rkp. z boku słabo czytelna nota: „Śpiewy Kurpiów” ze wzmianką, że tekst bez melodii zapisał też K.W. Wójcicki, zob. Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 233, tam z notą: „Mazur całego Mazowsza”. Por. też teksty nr 139 i 140 w T. 25. Odesłanie pod pieśnią dotyczy zbioru A. Sowińskiego Chants polonais nationaux et populaires avec accomp. de piano ou harpe wydanego w Paryżu w 1830 roku, tam pod nr. 4 melodia i tekst. s. 59 nr 142a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 i 3 dolna wersja, w t. 7 pierwsza nuta błędnie ósemka; pod melodią tylko fragmenty zwr. 1: „Deszczyk pada... leszczynie, kochaj”; dalej fragmenty następnej zwrotki: „A bodaj on szyję złamał... I wyjechał na rozstajne drogi, już Jasienko szyję złamał” (por. nr 142b zwr. 3 i 4), a następnie tekst: „Napatrzcie się grzeczne damy, przestrogę wam daję, by się żadna nie kochała w kawalerskim stanie. Bo kawaler przez przysięgi Boga się nie boi, zaklina się, przysięga i na zdradzie stoi. Bierze Jasio, rączkę ściska i do Boga wzdycha, a zajrzeć tam w jego serce, tam nadzieja licha. Bierze Jasio, rączkę ściska, moja Maryś, cóż ty myślisz sobie, bodajeś mnie zobaczyła z umarłemi w grobie. A ty myślisz, psie, hultaju, że cię żałować będę, ni pogrzebu, ni żałoby, wyprawiać nie będę”. �99 nr 142b – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 9, z lokalizacją: „od Warszawy”, tam melodia z incipitem: „Deszczyk pada”; teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 31, bez lokalizacji – tekst. W rkp. w t. 6 i 7 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 24, nr 27, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 27. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…,T. 1, s. 151–152 obszerniejszy wariant tekstu z Kujaw. s. 60 nr 143 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 9 w górnej wersji j inny rytm: œ œ ; pod melodią tekst do słowa: „lescynie”. s. 60–61 nr 144 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1, 2 i 5 tylko górna wer- # r r j j œ œœ œœ œ , po t. 8 w druR RJ J # gim wykonaniu dodana druga volta: & œJ œ ; ponadto w rkp. sja, w t. 6 wersje alternatywne: & zwr. w następującej kolejności: 1, 2, 4, 7, 8, 3, 5, 9–14, brak zwr. 6, a na zakończenie jeszcze: „I wyjechał przede wrota i zaczął deszcz padać, suknie miał pożyczane, musiał je poskładać”. s. 61 nr 145 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 167, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 559, z lokalizacją: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. w obu wykonaniach w t. 1 i 8 tylko górna wersja. W rkp. z teki 43 w t. 2 i 10 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 gis1, w t. 4 brak ≥ przy d2 w pierwszym wykonaniu i przy g1 w drugim wykonaniu, w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 12 brak ≥ przy g1. W rkp. z teki 33 w t. 2 i 10 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 gis1, w t. 6 tylko dolna, a w. t. 8 tylko górna wersja. Wariant tekstu por. DWOK T. 41, nr 321. nr 146 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5. W rkp. między zwr. 6 i 7 jeszcze jedna: �100 „Idzie w taniec, rąckę ściska i do Boga wzdycha, kto by zajrzał w jego serce, w niem nadzieja licha”. s. 62 nr 147a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „od Gombina, Gostynin, Brudzew” i przekreślone wcześniejsze: „Żychlina”. W rkp. w t. 1, 3, 5, 7 brak ≥ przy c2, w t. 2, 6 i 7 tylko górna wersja, w t. 6 na trzecią miarę ósemka a1, w t. 7 na trzecią miarę ósemka fis1; pod melodią tekst jak w druku. nr 147b – Tekst w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1130, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. nr 148 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 582, na karcie z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, z zapisami z Tretek i z Kujaw. W rkp. zwr. 1–4, przy czym w zwr. 2 w. 1: „Przyjdź” zamiast „Dam”, w zwr. 3 w. 3: „kawalerzy” zamiast „przyjaciele”, a zwr. 4: „Jedni piją piwko, drudzy gorzałeczkę, trzeci rozmyślają zdradzić kochaneczkę”. s. 63 nr 149 – Melodia z tekstem: „Konie na most nie chciały”, zob. nr 202 w suplemencie. s. 63–64 nr 150 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, tam w zwr. 1 w. 2 powtórzone „ćtyry” zamiast „złotem”, w zwr. 7 w. 1: „Smuci” zamiast „pociesy”. Melodia wraz z opracowaniem fortepianowym i wariantem tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 12, nr 143, z lokalizacją: „Kawenczyn, pod Piasecznem”, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), s. 34, nr 617. s. 64 nr 151 – Melodia z incipitem: „Cztery konie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. t. 2 i 8: & # j j U œ œœ œ œj , w t. 3 ostatnia nuta d2, w t. 5–6 tylko dolna wersja, w t. 5 na drugą miarę ósemka a1, w t. 7 na pierwszą miarę górna, w dalszym przebiegu dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do obszerniejszego tekstu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 63. �101 s. 65 nr 152 – Melodia z incipitem: „Cztery konie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 2–3 i 9–10 skrócone do jednego taktu – trzy ósemki; w t. 4 górna, w t. 6 dolna wersja, t. 8 tylko dolna wersja, zanotowana o kwartę czystą niżej. nr 155 – Tekst por. nr 202, zwr. 2 i 3 w suplemencie. nr 156 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, nr 146, z lokalizacją: „Żelazna i Zalesie pod Skierniewicami”. W rkp. w t. 1 i 3 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 1: „Całą nockę”, w zwr. 5 bez „A” przed w. 2, po zwr. 5: „ Ja cię Bogu polecam, a inszej się zalecam”, w zwr. 7 w. 1: „Jakich-żeś” zamiast „Wielaś”, w zwr. 8 w. 2: „niewiedzący dziewczęciem”, dalej: „Drugą dałam z kwiatami, nie wie ojciec z braciami”, w zwr. 9: „Trzecią” zamiast „drugą”, następnie: s. 66 „Czwartą dałam z leliją, proszę o nią, wróć mi ją”, na zakończenie: zwr. 10 i 12, a zwr. 11 na końcu. Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 86–87. nr 158 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71 – melodia z incipitem: „Podobno ty, Marysieńku” i tamże, k. 72 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Osuchów”. W zapisie melodii w t. 1♮przy f2, w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 6 i 8 następujący rytm: œ . œ œ , t. 9: & ciąg tekstu: # œ r œ. r R œ J œ ; w rkp. dalszy „Już nie tydzień i nie drugi, ani pół roku, jakem cię, dziewczyno, lubił, jak źrenicę oka. Powiedzże mi w przyjaźni, serca mego nie draźnij umartwionego. �102 Gdy przyjdę i gdy stanę w święto w kościele, najmilej mi na cię spojrzeć, choć innych wiele. Chociaż mówię pacierze, chęć mnie do ciebie bierze, wzdycham serdecznie. A gdy z kościoła wychodzisz z swym czarnym okiem, ja za tobą przydążam szerokiém krokiem. Chcąc się z tobą przywitać i o zdrowie się pytać, w jakiém zostajesz. Nie pytam się, Maryś moja, twój posag jaki, abyś mi odpowiedziała przywiązania znaki. Zebym ja był upewniony, ze doczekam z ciebie żony, z swojej kochanki”, por. tekst nr 159. W druku błędnie podane metrum, winno być . s. 66–67 nr 159 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 3 tylko dolna, w t. 5 tylko górna wersja, na trzecią miarę alternatywnie fis1, w t. 6 na pierwszą miarę szesnastki g1 g1, pod melodią tekst jak w druku. Tekst por. przypis do numeru 158. s. 67 nr 160 – Melodia z incipitem: „Ej, zobaczysz dziewucha” w rkp. terenowym Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam w t. 3 tylko górna wersja, t. 5 taki jak t. 7. s. 68 nr 162 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 przy ostatniej ósemce �103 alternatywnie h1, t. 4 i 8: & t. 7: & # jj œ œ ˙ , t. 5: & # j œœjœ œj œ œ œJ J J œ œœ œ œ œ , J # œ œ œ œ j J J œœ ; pod t. 1–2 incipit: „Szeroka woda na WiJ J śle”, a dalej incipit: „Weźże mnie, weźże mnie”. s. 68–69 nr 164 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 na ostatnią miarę szesnastki e2 f2, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 7 pierwsza szesnastka d2, ostatnia a1, w t. 8 brak ostatniej ósemki; pod melodią zwr. 1–5, brak zwr. 6, a w zwr. 7 w. 1–3, a po nich: „a drugą wykręcił”. s. 69 nr 165 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „od Żychlina, Chochołów, Tretki” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 1, z lokalizacją: „Chochołów i Tretki pod Żychlinem”. rœ œ W obu rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 1: & œ R J œœ # œœ , w t. 3 tylko górna wersja z powyższego przykładu, w drugim wykonaniu: #œ œ. s. 70 w t. 1 i 3 ostatnia szesnastka c2, t. 2: & œR R J Rœ ; w rkp. z teki 33 w zwr. 2 w. 2: „rączką prawą”, w zwr. 3: „Dałam ci go”, w zwr. 4 w. 3: „swoim” zamiast „mojem” w obu rkp. także przypis 1 do zwr. 7. nr 166 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7, nr 121, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z tekstem do słowa: „ukrad”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka a1, w t. 3 # œœœ œ podpisana kolejna wersja alternatywna & R R J J , w t. 4, 6 i 8 na pierwszą miarę tylko górna wersja, na ostatnią miarę: w t. 4 ósemka g1, w t. 8 ósemka g1, alternatywnie h1, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 7 na ostatnią miarę tylko górna wersja. Tekst: „Cego płaces” w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji. s. 70–71 nr 167 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 18, z lokalizacją: „Powsin” i melodia bez tekstu – sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 113, z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w rkp. rrj b œ z teki 33 t. 7: & œœR œ R œœJ œ œ i tekst jak w druku; w rkp. o sygn. 465 w t. 5 i 7 tylko górna wersja. �104 Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 92–93 wariant tekstu. s. 71 nr 168 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją ogólną: „Osuchów, pod Mszczonowem” – melodia z incipitem: „A kiedy ja gnałam” i tamże, z lokalizacją: „Mirowice” – tekst. s. 73–74 nr 171 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5–6. W rkp. w zwr. 3 w. 3: „tylko” zamiast „a ty”, w zwr. 5 w. 4: „krząkając” zamiast „a wykrzykując”, w zwr. 9 w. 4: „zakochaliśmy się” zamiast „kochaliśwa się”, w zwr. 10 w. 1: „Posypał ci” zamiast „I wysypał ci”, w zwr. 11 w. 2 brzmi: „tylko trzeba przysiądz”, w zwr. 14 w. 1: „Powróćże się, powróć”, a w. 3 następujący: „będę cię chowała”. s. 74 nr 172 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 43 – melodia z incipitem: „Z tamtej strony” i k. 72 – tekst, oba zapisy z lokalizacją: „Osuchów”. W rkp. z k. 71 następujący zapis melodii: œ œ ˙ Z tam - tej stro - ny wo - dy 3œ &4 J œ œ J œ œ œ œ œ &J J ze - by ja pa - nie - ne j j œ œ œ œ œ ˙ œ J - cka miał có - łe - ne - cko, po - je - chał - bym miał œ. œ œ œ œ J R œœ œœ œ J J có - łe - ne - cko, œ. pły - nie, ˙ œ œ œ œ œ œ œ œ J J œ œ œ œ œ &J J [ze - by ja œ. œ œJ J œ po - je - chał - bym j œ po nię, œ ˙ ; po nię]. na k. 72 zwr. 1–4, 6, 8, 10 i 12–13. Melodia por. nr 179 (nie: 178, jak w odsyłaczu) w cz. II Mazowsza (T. 25). s. 74–75 nr 173 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piasceczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2. s. 75 nr 174 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę d2, w t. 3 inny rytm: œ druga szesnastka h1, t. 7: & œ j œ , w t. 4 i 8 œ J ; zapis tekstu skrótowy, zwr. 1 i 4 jak w druku, zwr. 2 tylko do słowa: „suknia”, a w zwr. 3 zanotowane tylko: „Czepiec złoty... fartuszek”. �105 Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 47–48 obszerniejszy wariant tekstu. s. 75–77 nr 176 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71 – melodia z incipitem: „Kazał sobie konia” i k. 72 – tekst, oba zapisy z lokalizacją: „Osuchów”. W rkp. w t. 4 w drugim wykonaniu pierwsza ósemka alternatywnie h1; w zapisie tekstu w zwr. 3: „okryła” zamiast „skryła”, w zwr. 4 powtórzone: „zaczął szukać” zamiast „i tu, i tu” i brak: „pomiędzy olszyną”, w zwr. 10 brak wariantu zamieszczonego w nawiasie, w zwr. 12 w. 3 i 4 brzmi: „nie żałowałby ja bym przecie tysiąca którego” (por. zwr. 14), po zwr. 12 – zwr. 15, następnie: „Pójdźże, zobacz, Anuleńku, czy stanie za twoje”, a dalej zwr. 19, przy czym w. 1 i 2 wariantowe: „Ona przyszła i zgarnęła do siebie w fartuszek”, a w. 3 i 4 jak w druku, po niej zwr. 20 i 21. Na s. 76 w przypisie pieśń zaczerpnięta ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 253, tam z notą: „Z osad Kurpiów”. s. 77 nr 177 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”, tam melodia z fragmentem tekstu: „Jechał pan z dąbrowy i napotkał gr[zeczną]”. W rkp. brak znaku przykluczowego, t. 8:     . s. 77–78 nr 179 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20v., z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam melodia i tekst bez zwr. 4. W rkp. w t. 1, 5, 6 i 7 dolna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę szesnastki c2 h1, w t. 6 ostatnia nuta f1, w t. 7 na drugą miarę f1, na trzecią w pierwszym wykonaniu alternatywnie a1, t. 8 w drugim wykonaniu nieczytelny. Melodia por. przypis do nr 172. s. 78 nr 181 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 70, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam t. 1–5 z incipitem: „W stawie, w stawie u zimnej wody”. œ œ œ œœ œ œ W rkp. t. 1 zanotowany w metrum : & J , w t. 2 tylko górna wersja, na pierwszą miarę ósemka i dwie szesnastki h1 a1 g1, œ s. 79 w t. 3 i 4 tylko dolna wersja, t. 5: & œ œ œ œ œ . Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 65–66. nr 182 – Melodia z incipitem: „Pasła Kasinka konie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. W rkp. takty 1–8, w t. 1 druga nuta błędnie ósemka, w t. 4 w górnej wersji triola szesnastkowa h1 a1 h1, w t. 7 i 8 tylko górna wersja. �106 nr 183 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, w t. 7 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka a1. s. 80 nr 184 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. w t. 5 ćwierćnuta h1, powyżej literami poprawiona na „cis”; po zwr. 4 jeszcze fragment: „Naści półkorca maku” i dalej zwr. 4–6. s. 80–81 nr 185 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71 – melodia z incipitem: „Za stodołą sówka siada” i k. 72 – tekst, oba zapisy z lokalizacją: „Osuchów”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu fis2, w drugim f2, w t. 6 w pierwszym wykonaniu ćwierćnuta f2 lub alternatywnie ósemki g2 d2; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 3 i 4: „wysłuchała dwoje ludzi, a oboje byli młodzi”, w zwr. 6 brak w. 3 i 4, brak zwr. 8, w zwr. 9 brak w. 1 i 2, a po w. 3 i 4 zwr. 12. s. 81 nr 186a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją jak w druku. W rkp. w t. 2 na pierwszą miarę triola szesnastkowa d2 e2 d2; w zapisie tekstu w zwr. 1, 3 i 5 brak: „A” na początku, ponadto w zwr. 5 w. 2: „dziecięciu” zamiast „będzie dziecku”, w zwr. 6 brak: „lipki” i „bo”. Pod pieśnią odsyłacz do wariantu tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 102–103, tam początek tekstu jak nr 186b u Kolberga. nr 186b – Tekst por. nr 197 w suplemencie. s. 81–82 nr 187a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 3–4 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: r r & .. œ œ œ s. 82 œ œ J œ .. Jœ J œ J œ œ ˙ R R ; pod melodią tekst jak w druku. Pod pieśnią odesłanie Kolberga do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej… zamieszczonego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III etnol.), s. 114–115, nr 40, zob. też wstęp s. VI. nr 187b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”; pod melodią tekst do słowa: „cér[wony]”. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 89–91. �107 s. 83 nr 188 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 1, z lokalizacją: „Z Rudy Guzowskiej”. W rkp. w t. 1–4 i 15 Î przy c2, t. 9–12 zapisane w innej kolejności, następnie ponumerowane powyżej, t. 11–12: # & œ j j j œj œ , brak znaku powtórki w t. 15–16, œ œ œ w t. 16 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 2 powtórzone „dziecko” zamiast „syna”, w zwr. 3: „Mazurowie” zamiast „pazurowie” i „twego syna” zamiast „skurwysyna”, ponadto brak zwr. 5. Tekst por. nr 191 w suplemencie. s. 83–84 nr 189 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 14, z lokalizacją: „Rzeczyca”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tam tekst bez melodii. W rkp. z teki 42 w t. 2 tylko górna wersja, inny rytm: c2 ósemka, h1 szesnastka; tekst w obu rkp. zanotowany skrótowo, bez powtórzeń, w zwr. 4 w. 6 brzmi: „nie wycierać se podusek”, a na zakończenie jeszcze: „Nieszczęśliwe te pokoje, co nas spało ino dwoje, nie dopiero ta”, dalej rkp. nieczytelny. s. 84 nr 190 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Michrów” – melodia z incipitem: „Nieszczęśliwe te pokoje” i tamże, z lokalizacją ogólną: „Osuchów” – wariant tekstu. r rœ œ j œ ; tekst wariantowy: zwr. 1 jak tekst W rkp. t. 3: & # œ œ nr 192, przy czym na końcu: „dziewczyno moja” zamiast „oj, do dana”, zwr. 2 następująca: „Nieszczęśliwe to łóżeczko, oj, Boże mój, com przyjęła jabłuszeczko, oj, jej, jej”, dalej zwr. 3 jak pod nutami w druku. nr 191 – Melodia z incipitem: „Nieszczęśliwy, oj, jej” w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”, tam t. 1–4 zanotowane w metrum : # 3 & 4œ œ œ œ œ. œ œ œ œ J œ # œ ˙. .. . nr 192 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją ogólną: „Osuchów”, tam podpisany pod melodią nr 190, zob. przypis do tego numeru. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 88–89, tam ostatnia zwrotka jak tekst u Kolberga. �108 s. 86 nr 194 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Michrów” – melodia z incipitem: „Na warszawskiej ulicy” i tamże, z lokalizacją ogólną: „Osuchów” – tekst. W rkp. w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę ósemki e2 c2 połączone łukiem, w t. 8 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta g2. Zapis tekstu następujący: zwr. 1 w. 1 i 2, zwr. 2 w. 3 i 4, po nich: s. 87 „Jest klameczka niziuchno, otwórz, Jasiu, cichuchno”, dalej zwr. 4 w. 3 i 4, a następnie zwr. 6–9. nr 195 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 1, sygn. 1122, k. 4, z lokalizacją: „Rzeczyca”, melodia zapisana w grupie pieśni zatytułowanych przez Kolberga „Kołyskowe”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. nr 196 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 1, sygn. 1122, k. 4, z lokalizacją: „Rzeczyca”. W obu rkp. nad melodią notatka Kolberga: „Kołyskowa”, melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 3 na pierwszą miarę tylko górna, na drugą tylko dolna wersja, w t. 4 i 5 tylko górna wersja, t. 6: ## j œ & # œ œJ 1. .. œj œ œ œ 2. . nr 197 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 1, sygn. 1122, k. 4, z lokalizacją: „Rzeczyca”. W rkp. z teki 1 melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych; w obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1, 5 i 6 tylko górna wersja, w t. 2 zamiast drugiej ósemki dwie szesnastki d2 e2; w rkp. z teki 43 w t. 6 na pierwszą miarę alternatywnie ćwierćnuta d2. s. 87–88 nr 198 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26v., tam pieśń w dwóch zapisach: pod nr. 5, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)”: �109 3 r r & 8 œ œ œJ œJœ œ r r & œ œ œJ Jœ œ œ Jœ R R Pa sła, pa - sła A mo - ja ty & œ Ce Cóż - œ a wy - œ J j œ œ J j œ kaj, ci by wró - œ œœœ R J pa - ste - re - cka pa - ste - re - cko, oj i pa - stu - rek ją a - le, a - le mu - sę & œ J œ œ Jœ R R œ J œ œœœ R J jak ten œ cię mój œ J œ trzo - dę cis mi œ J œ J œ ce - kaj, wi - nien œ J œ J o - na mu się ten wia - ne - cek œ z po z wo - la dą œ œ J œ w po - lu ja - gnią po - mo - gę ci go - ni, ci wziąść œ J œœ J - œ J te - cka, trzo - dy, œ chro - ni. wprzó - dy. œ pro - sę, wia - nek, œ J œ , spło - sę. dzba - nek. pod nr. 6, z lokalizacją: „od Mogielnicy, (Michałowice)”: œ J r œ 3 j & 8 œ œJ œ œ œ œR J A w bo - ru pod le - scy - ną, œ J r œ j & œ œJ œ œ œ œR J & & s. 88 da pa - sła œ œ J Daj mi œ nie - œ J chaj œ #œ œ R R J pa - ste - re - cka œ J po - kój, œ J w bo - ru pod œ #œ œ R R J œ trzo - dę krze œ J gdy - by prze - pió œ J œ œ œ J kiej cię œ œ J so - bie œ J - - œ œ J wi - ną, œ œ J re - czka. œ pro - sę, œ J œ . spło - sę. nr 199 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją: „od Błonia (Płochocin, Rokitno)” i rkp. terenowy, tamże, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”. W rkp. z k. 32 brak znaku przykluczowego, brak znaków powtórki; w obu rkp.: w t. 7 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę ósemka e2, w rkp. z k. 32 w t. 8 brak drugiego wykonania, w rkp. z k. 26 w drugim wykonaniu w t. 8 ósemka a1. Na k. 26 tekst jak w druku; w zapisie tekstu z k. 32 wiersze 5 i 6 w odwrotnej kolejności, tekst zwr. 2 i 3 zanotowany skrótowo, tam brak wierszy 5 i 6. �110 nr 200 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją: „od Warszawy (Wilanów)”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w rkp. z teki 42 w t. 4 i 7 tylko górna, w t. 5 i 8 tylko dolna wersja, w t. 5–8 œ œ œ œ brakb znaku œ œ œ œ œ œinstrumentalna: œ œ powtórki, œ œ po t. œ8 dogrywka & œ &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ; &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ &b œ w zapisie œtekstu z tej teki w zwr. 1 brak wariantu: „gołąbecka”; s. 89 rkp. z teki 7 uszkodzony, brak t. 1 i pierwszej miary w t. 2, t. 5–8 zanotowane w wersji jak t. 5–8 w powyższym przykładzie, pod melodią widoczne tylko słowo: „jeziorecka”. nr 201a i b – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją: „od Warszawy (Siekierki)”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W olszynie”. W obu rkp. jest to jedna pieśń, w rkp. z teki 42 zapis następujący: j œ 4 & 4 œ œ œ . J œJ œJ œJ œ ˙ W ol - sy - nie, Oj, to to, j j j œ œj œ œ œ œ w gę - stej krze - wi - nie, te - go ja chcia - ła, sta - ła się przy - go - da a - że - bym ja cie - bie j œ j j j & œJ Jœ J Jœ œ Œ .. œj œj œj œ œ œ œ œj œ œ œ œ grze - cnej dzie - wcy - nie. za mę - ża mia - ła. j j j j &œ œ œ œ œ œ a cóż ja two - je - mu &œ œ œ. Zo - ba - cys, œ œj œj œ œœ J [ ]J smut - ko - wi œ œ J j & œ œj œj œj ˙ i Dzie - wcy - no, dzie - wcy - no, 1. ho - nor stra - cis. j j j & œ œj œ œ œ œ ba - ra - na za - biś - my, œ ˙ za - pła - cis, œ za - pła - ka - ne o - cy, œ . œ j jœ œ œ . J œ œ J [ ] 2. wi - nien smut - ko - wi j j j œ œ œ œJ œ bo .. j j j œj œ œ œ œ œ Pój - dzie - my do pa - na, ka - rę wi - nien. œ o - trzy - mas j œ œj œj œj œ œ ku - pie - my ba - ra - na, œ œj œj œ œ œ œ .. œ œj œj œ œ œ J J J J 1. we - se - le spra - wie - my. 2. we - se - le spra - wie - my. ; �111 s. 90 w rkp. z teki 7 tylko t. 1–8 z powyższego przykładu, w t. 8 na trzecią i czwartą miarę półnuta c2. nr 202 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 w drugim wykonaniu ósemki c2 h1 g1, w t. 12 tylko dolna wersja; tekst tylko do słowa: „piele”. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 110–111. nr 203 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 5, z lokalizacją: „od Mogielnicy (Kozietuły)”, tam melodia z pierwszą zwrotką, bez „a” przed „pasła” i „koniki” zamiast „konie”. Zwrotki 8–16 zanotowane na tej samej karcie jako dalszy ciąg wariantu pieśni, zob. DWOK T. 41, nr 335. nr 204 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe: teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Kąpała się Kasia” i teka 42, sygn. 1349, k. 52r., nr 3, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”; czystopisy: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 1, z lokalizacją: „od Warszawy (Czerniaków)”, drugi zapis na tej samej karcie: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 2, z lokalizacją: „od Warszawy (Wilanów, Powsin)”, tam pod melodią tylko zwr. 1. W rkp. z teki 7 w t. 1 druga szesnastka g1, w t. 2 i 3 dolna wersja, œ œ œ œ J , w t. 5 na pierwszą r œ œ œ œ œ œ œ œ Rœ miarę ósemka e2, t. 7 i 8: & R R . w t. 3 druga szesnastka d2, t. 4: & R R J W rkp. terenowym z teki 42 z k. 52r. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 tylko dolna, w t. 3 i 7 tylko górna wersja, t. 5–6 œ zanotowane w metrum : & œ œ œ œ , pod melodią tylko fragmenty tekstu: zwr. 1 w. 1, dalej: „Jak się Kasia wykąpała” i „tydom, ta” oraz zwr. 4. W rkp. z teki 42, k. 26r., nr 1 w t. 2 tylko górna, w t. 3 i 7 tylko dolna wersja, w t. 3 pierwsza nuta g1. Zapis z teki 42, k. 26r., nr 2 jest połączeniem wersji z rkp. terenowego z teki 42 i melodii nr 1 na tej karcie, ten zapis zgodny z drukiem. nr 205 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26 r., nr 3, z lokalizacją: „od Piaseczna (Słomczyn, Jazgorzew)”, t. 9–16 w następującym zapisie: �112 &œ œ œ œ &J œ &J œ s. 91 s. 92 œ j œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ j œœ œ œ œ œ J œ œ œ œ mœ œ œ œ œ j œ ®œ œ œ œ œ œ œ œ. ≈ . nr 206 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, nr 4, z lokalizacją: „od Zakroczyma (Kazuń, Łomna)”; tamże, k. 40, z lokalizacją: „Czerniaków”. Na k. 40 wersja wraz z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 629. nr 207 – Melodia z incipitem: „Kąpała się Kasia w morzu” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 48, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. tylko górna wersja, w t. 8 na trzecią miarę ósemka g1, w druku w t. 7, w górnej wersji, na drugą miarę błędnie szesnastka, winna być ósemka. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 49–50. nr 208 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 62, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „U młynarza”, a obok słabo czytelny tekst. W rkp. w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 2 i 6 górna, w t. 3 dolna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki h1 d2, w t. 8 na pierwszą miarę ósemki c2 d2. W druku błędnie podane metrum, winno być  . nr 209a – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 8, z lokalizacją: „od Nowegomiasta, Białobrzeg”; teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 9 z lokalizacją: „od Mszczonowa” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „U młynarza Marcina”. W obu rkp. z teki 42 melodia zanotowana o sekundę wielką niżej. Zapis w druku jest połączeniem tych trzech rękopisów: w rkp. terenowym i w rkp. z teki 42, k. 26r., nr 8, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 9 w dolnym wykonaniu pierwsza ósemka c2, w t. 10 na pierwszą miarę ósemki h1 a1, brak t. 11–12; w rkp. z tej samej karty, nr �113 2 œ #œ œ œ œ & 4 J J J J 9 t. 1–6 zanotowane skrótowo: œ ˙ , t. 7–15 zgodne z drukiem, w t. 7 i 12 tylko górna, w t. 9 i 10 tylko dolna wersja. nr 209b – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 7, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 13 przy pierwszej nucie alternatywnie g1. W rkp. z teki 42 nad melodią oznaczenie tempa: „Vivace”, a tekst zwr. 21 i 22 zanotowany bez powtórzeń. W rkp. terenowym w t. 10–11 oprócz wersji drukowanej dopisane lub oznaczone literami wersje œœ œœ œœ œœ œ œ œ œ alternatywne: & , przy czym g1 zanotowane błędnie jako półnuta, a pod melodią: „U młynarza Marcina”, dalej: „Dam ci, panie, i klacze, swoją Kasię zapłacę, dam ci, panie, i głowę, swojej Kasi nie mogę”, a następnie zwr. 22 jak w druku. s. 92–93 nr 211 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; tamże, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tekst bez melodii. Na k. 21 tekst zanotowany skrótowo z inną melodią, por. nr 193 w suplemencie; na k. 152 incipit: „Coś mi, córuś, jadła”, zwr. 8 i wiersze 1–3 wariantu: „Wziąć to było rożaneczka”. s. 93 nr 212 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 1, bez lokalizacji i tamże, k. 6 nr 233, z lokalizacją ogólną: „Czepielew”. Na k. 1 zwr. 1–3 bez melodii będące odpisem z wymienionego pod pieśnią zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów... T. II, s. 357; na k. 6 tekst zwr. 4 także bez melodii. Odesłanie do melodii w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 37 błędne. s. 93–94 nr 213 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 1, bez lokalizacji. # œ œ J , w t. 5–6 dolna wersja, t. 4 i 8 w nastęj j pującym rytmie: œ œ œ ; w zapisie tekstu w zwr. 2: „porozdzierał” W rkp. t. 2: & zamiast „porozpraszał”. �114 s. 94 s. 95 nr 214 – Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku z melodią w opracowaniu fortepianowym w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 34, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 208. W „Przyjacielu Ludu” tak jak w T. 25 odsyłacze do wariantu tekstu w zbiorach: Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji…, tam s. 153, nr 19 i K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2 (nie T. 1), s. 186, tam z notą: „z Mazowsza”. nr 215 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 17, nr 134, z lokalizacją: „Łęg na Urzeczu (nad Wisłą), pod Piasecznem”, bez daty, tam melodia i tekst zwr. 1 i 4. 2 œ œ œ ˙ W rkp. t. 1–3: & 4 œJ œJ œ œ , w t. 5, 8–9, 11–12 górna, w t. 7 dolna wersja; w zwr. 1 w. 1 brzmi: „Oj, tam za jeziorem”, w zwr. 4 w. 4: „utulić” zamiast „pocieszyć”. nr 216 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 na drugą miarę ósemki a1 fis1, w t. 4 i 9 tylko górna wersja, w t. 8 na drugą miarę alternatywnie ósemki d2 cis2, w t. 9 ostatnia ósemka g1, w t. 11 ostatnia ósemka c2; tekst zanotowany skrótowo, brak drugiego wiersza i słowa: „zielonym”. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 60–61. nr 217 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 73, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia i fragment tekstu: „Z tamtej strony... stoi lipka zielona”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 tylko dolna, # j œœ œ œ J J œ œ , w t. 8 i 9 tylko górna wersja, t. 11: J # j j j & œ œ Jœ œ . t. 4–5: & nr 219 – Rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst zwr. 2 i 3 bez melodii. W rkp. w zwr. 2: „oj nie” zamiast „Kasiu”, a ostatni wiersz nieczytelny. Między tymi zwr. jeszcza jedna: „Jak ci będzie zimniuchno, przyjdźże do mnie cichuchno, owiniesz nóżki w puchowe poduszki, to ci będzie ciepluchno”. �115 s. 96 nr 220 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 14, nr 153, z lokalizacją: „Michrów, pod Tarczynem”, tam melodia wraz z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 621. Tekst por. nr 197 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, s. 250–251, dotyczy zwrotek 7–13. s. 96–97 nr 221 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3, tam tekst zwr. 2–16; rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6, z lokalizacją: „od Makowa, Czepielew”, tam zwr. 1 i 10 bez melodii. Wariant tekstu z inną melodią, por. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 622. s. 97 nr 222 – Tekst por. nr 197 w suplemencie. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 82–83. nr 223 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 2 w obu wykonaniach wersja alternatywna: # œ œ œ œ & , w t. 4 przy pierwszej ósemce alternatywnie j j j j i ostatnia ósemka: gis1, t. 5: & œ œ œ œ ; w rkp. zwr 1–8, w zwr. 1: s. 98 „jedzie” zamiast „idzie”. Tekst zwr. 9 i 10 w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6. nr 225 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 13; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, tam tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Rzeczyca”. W zapisie melodii w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki g1 c1, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę f2, t. 7 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, ostatnia ósemka d2, w drugim wykonaniu górna wersja, na trzecią miarę ósemka h1, t. 8 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu dolna wersja, pierwsza ósemka d2, t. 9–12 rozszerzone, z dalszym ciągiem tekstu: �116 r r & œ œ œJ A ja swe - mu zwie - czo - ra mnie œ œ & R R Jœ A zra - na r r & œ œ Jœ że - bym mu œ œ œ œ R R J J œ J œ J mi œ J sie œ J sta - rusz - ko - wi po - ca - łu - je, œ œ œ R R J ma trzy rze - czy o pół - no - cy œ œ œ R R J œ pierd - nie, bo mnie ko - œ œ œ R R J œ J nie um - knę - ła œ J œ œ œ R R J o - srał - by œ J cha j œœ œœ J za - wżdy, za - bździ. .. œ œ œ wier - nie, œ J mnie œ œ J . pe - wnie. W zapisie tekstu w obu rkp. na końcu zamiast trzech kropek: „pierdzi”. nr 226 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 254, tam taki sam tekst. s. 99 nr 227 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 4 i 8 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 2: „ręce jako grabie, skóra jak na żabie” i w ostatnim wierszu: „moją żoną” zamiast „miłą wiedźmą”. s. 99–100 nr 228 – Rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1981, z lokalizacją ogólną: „Ostrołęka”. W rkp. tekst z odesłaniem do melodii z teki 33, ta melodia opublikowana przez Kolberga, zob. T. 25, nr 687, tam z wariantem pierwszej zwrotki. s. 100 nr 229 – Melodia z incipitem: „Idzie Kaśka” w rkp. terenowym Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. zapis ołówkowy, słabo czytelny i niepełny, t. 5 i 6: & œ œ następujący: œ œ œ œ œ & œ œœ , następnie dwa takty puste i dalej zapis œ œ œ œ œœ œ œ œ . nr 230 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 74, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Maciek idzie prosto drogą”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis niepełny: �j & œ œ œ. œ & œ #œ œ 117 j œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œœœ œ œ œœ œ œœœ œ œ œœœ & & œ #œ œ œ #œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 161–162 taki sam tekst. s. 101 nr 231 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie dwie ósemki e2 d2, t. 6: & # œœ œœ œ œ œ , t. 9–16 zanoto- wane o kwartę czystą wyżej, w t. 12 tylko dolna wersja, w t. 14 na drugą miarę dwie ósemki a1 a1; w zapisie tekstu w zwr. 1: „szczęś­ liwa ta” zamiast „nieszczęsna”. Por. Łęczyckie (DWOK T. 22), nr 215. nr 232 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 10 – melodia z incipitem: „Gęś pierze na jeziorze” i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 40 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „od Żychlina”. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja, druga szesnastka d2. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 25, nr 29, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 58, nr 29. W innym rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 251, z lokalizacją ogólną: „od Warszawy” tekst jak zwr. 1 połączony z melodią opublikowaną pod nr. 233, zob. następny przypis. s. 102 nr 233 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 52, nr 219, z lokalizacją: „Babice”, tam melodia połączona odsyłaczem z tekstem jak zwr. 1 poprzedniego numeru. W zapisie melodii tylko �118 dolna wersja, melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 3: # r r j r & œœœ. œ . s. 103 nr 236 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. w zwr. 2 zamiast w. 1 i 2 tylko: „Już i dzieciom chleba trzeba”. s. 103–104 nr 237 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji. W rkp. w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 4 w. 4: „obraca” zamiast „przewraca” i w zwr. 9 brak w. 2. s. 104 nr 238 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 52, z lokalizacją: „Babice pod Warszawą” – melodia z incipitem: „Ożenił się fajt majt” i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1980, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, nad melodią notatka Kolberga: „Polka”, obok – ołówkiem: „Pieśń”; pod melodią dopisany ołówkiem akompaniament: # 2 jj œ œ & 4 œ œ œJ œJ œ ? # 42 œ œ œ œ œ œ œ O - że - nił się fajt majt... œ œ œj j œ œjœj j j j j œ œ œ œ œj j œ JJ œ œ œ œ œ œ JJ JJ œ œ œœ œœ œœ œ œ œœ œ œ œœ œ œœ œœ œ œœ œ œ ; w zapisie tekstu w zwr. 2: „toporek” zamiast „stęporek”. s. 105 nr 239b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 42, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „A wstańże synowa”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie triola szesnastkowa g1 h1 c2, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 4 na ostatnią miarę alternatywnie szesnastki f2 e , t. 5: 2 # n œ œ œœœ œ & 3 , w t. 7 tylko dolna wersja. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam w wyd. z 1869 roku na s. 82 obszerniejszy tekst. nr 240 – Takty 1–4: Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38, z lokalizacją: „od Kiernozi (Złaków Borowy)”, tam z obszerniejszym niż w druku tekstem; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 14, z lokalizacją: „Złaków Borowy pod Łowiczem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 44, z lokalizacją jak w tece 33, tam również obszerniejszy tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję wielką niżej, w t. 3 i 4 w obu wykonaniach górna wersja; w rkp. z teki 7 i 16 między zwr. �119 1 i 2 jeszcze: „Oj, ja się spodziewała, da, zza Warszawy kupca, oj, a wyście mnie dali, da, za takiego głupca”. s. 106 s. 107 s. 108 s. 109 W rkp. z teki 33 i 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 51, nr 55, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 55. nr 241 – Tekst por. nr 208 w suplemencie. nr 243a – Por. nr 220 w suplemencie. nr 244 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym i fragment tekstu: „Był tu ligar, ligar, Ligarewicz”. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 54–55 obszerniejszy tekst. nr 245 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 72, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam w zapisie melodii tylko górna wersja, a pod nią tylko pierwsza zwrotka tekstu. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 53–54 obszerniejszy tekst. nr 246 – Melodia z incipitem: „Na Podolu kuźnia stała” i „Na Podolu w scyrem polu” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, j k. 7r., nr 67, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. œœ œ œœ œ W rkp. w t. 2 ostatnia i w t. 5 pierwsza nuta a1, t. 4: & J , brak t. 8. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 35–36 taki sam tekst. nr 248 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 56–58, tam z notą: „z Podlasia”. nr 249 – Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 105–106 obszerniejszy wariant tekstu. nr 250 – Melodia z fragmentem tekstu: „Kiej brat na wojne wyjezdzał, swoją siostrę upominał” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 68, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. �120 œ W rkp. tylko górna wersja, t. 2: & œ œ œœœ , w t. 3 ≥ przy c2. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 41–42 taki sam tekst. s. 109–110 nr 251 i przyp. 1 – W przyp. na s. 109 Kolberg odsyła do legend herbowych, zob. J.I. Kraszewski Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336, w nrze 333 o Piotrze z Radzikowa, w przypisach do tej strony (T. 25, s. 277 nlb.) fragmenty artykułu z odesłaniem do źródła. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 36–38 wariant tekstu. s. 110 nr 252a – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6. nr 252b – Melodia z incipitem: „Gdzieżeś się Jasiu zabawił” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w rkp. tylko górna wersja, w t. 1 na drugą miarę dwie ósemki f1 a1, t. 3: &b œ œ œ. œ J , t. 7: & b œœ œ œ œœ œ . Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 68 tekst obszerniejszy. s. 111–112 nr 254 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2, tam fragmenty tekstu: zwr. 5, 6 (w. 1 i 2), zwr. 2, 7, 8 i zwr. 3 (w. 1 i 2). s. 112 nr 255 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. w zwr. 2 w. 1: „wyszedł ja” zamiast „wyszedłem”, w zwr. 7 w. 3: brak „ta i”, w. 6: „dzieci, dzieci” zamiast „dziécię, dziécię”. s. 113 nr 257 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, k. 21, z lokalizacją jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. W obu rkp. w zwr. 1: „była” zamiast „był” i „mi się” zamiast „mu się”; w zwr. 2 zamiast w. 1 i 2 tylko: „obalić się nie boję” jako ostatni wiersz. s. 113–114 nr 258 – Rkp. Kolberga, teka 15, sygn. 1204, k. 30, z lokalizacją: „od Warszawy”, nad melodią notatka Kolberga: „Obertas”. W rkp. t. 3 i 7 taki sam jak t. 1, w zapisie tekstu w zwr. 2 przed w. 3: „da”. W zbiorze J. Knopki Pieśni ludu krakowskiego... na s. 151 tekst obszerniejszy. �121 s. 114 nr 260 – Melodia z incipitem: „Mój kielisku, mój kochany” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 77, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 5 przy ostatniej ósemce alternatywnie c2. s. 115 nr 261 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją: „od Czerska (Brzeszcze, Kawęczyn)”, obok tekstu notatka Kolberga: „Gałganowski z Podola”; tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieś­ ni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3. W rkp. z teki 42 w zwr. 4: „ty matulu” zamiast „stara maci”, w zwr. 7 jeszcze jeden wiersz: „do wojska, do Moskali”; w rkp. z teki 45 w zwr. 3 w. 1 i 2: „Jesce siabli nie przypiął, jusci jej do nog padł” i brak ostatniego wiersza. Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 40, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 213. nr 262 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją jak w druku. W rkp. w t. 7 i 8 tylko górna wersja. Pod melodią tekst zwr. 2–7 jak nr 261, przy czym w zwr. 5 w. 1–2: „Matka oknem wyjrzała i serdecznie zapłakała itd.”, w zwr. 6 w. 1–2: A oddał mnie jeden pan, pan tutejszy szelma sam itd.”. s. 116 nr 263 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją: „Książenice, Grodzisk”; teka 2, sygn. 1124, k. 20v., bez lokalizacji, w tym ostatnim rkp. melodia z incipitem: „A do wojska”. W rkp. z teki 2 i 43 melodia zanotowana sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 42 w t. 7, 8 i 12 tylko górna wersja, t. 8 zanotowany o sekundę wielką wyżej, tam w zwr. 7 w ostatnim wierszu: „oddał” zamiast „brał”. W rkp. z teki 43 w t. 7 tylko górna, w t. 8 i 12 tylko dolna wersja, w t. 10 na drugą miarę ćwierćnuta f2, t. 11: &b œ œ œ , poniżej oddzielnie zanotowany tekst: zwr. 1 w. 1 i 2, po niej jeszcze: „A pojadę ja, wyjrzyj”, dalej zwr. 5 w. 1 i 2, zwr. �122 8–9 i zwr. 12. W rkp. z teki 2 w t. 7 i 8 tylko górna wersja, t. 10–12: &b œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œœ œ . s. 116 nr 264 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony ciemny las”. W rkp. 1 w t. 2 w dolnej wersji pierwsza ósemka d2, w t. 4 na pierwszą miarę górna wersja, lub alternatywnie ósemki a2 g2, w t. 6 tylko górna wersja, t. 7 nieczytelny, w t. 8 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 f1, od t. 11 widoczne trudności Kolberga b w zapisie metrorytmicznym: & œ œ œ œ œ œ œ . s. 117–118 nr 265 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” i teka 43, sygn. 1352, k. 20r., z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam melodia z incipitem: „Hej, zabujały”. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 3 i 6 druga ósemka a1, t. 4 zanotowany o kwintę czystą wyżej, na czwartą miarę ósemki h1 a1. W rkp. z teki 42 t. 1 i 2 zanotowane o sekundę wielką wyżej, w t. 2 na pierwszą miarę ćwierćnuta c2, na trzecią i czwartą ćwierćnuty f1 b1, t. 3 i 6 zanotowane o kwartę czystą wyżej w wersji jak w tece 43, t. 4 zanotowany o sekstę małą wyżej, t. 5 o tercję małą wyżej; zapis tekstu w tej tece skrótowy, zanotowana zwr. 1, zwr. 2 do słowa: „listecki”, dalej zwr. 6 i 7, przy czym po: „ojcu” jeszcze „do domu” i „siwe wołki” zamiast „kare konie”, następnie wiersze 3 i 4 zwr. 3, po nich zwr. 4, a na zakończenie: „kochaneczka pierścionki”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy fragmentu artykułu ks. W. Siarkowskiego Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc opublikowanego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (ZWAK) 1880, T. 4, tam na s. 109 (dział III etnol.) wariant tekstu (początek artykułu: 1878, T. 2, s. 209–259; 1879, T. 3, s. 3–61). s. 118 nr 266 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji. W rkp. brak znaku przykluczowego, melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 5 na pierwszą miarę tylko dolna wersja, na czwartą alternatywnie ósemki tercja: fis1 a1 i g1; w zwr. 1: „Hej, zabujały” zamiast „rozbujały”, a po zwr. 1 tekst następujący: �123 „Oj, trzeba, trzeba do pana ojca list pisać, oj, niechże on te kare konie sprzedaje, a mnie biednego z tej niewoleńki dostaje”, a dalej jeszcze fragment kolejnej zwrotki: „siwe krowy sprzedaje”. nr 267 – Melodia z incipitem: „Rozbujały się siwe łabędzie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 3, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 4 na pierwszą miarę ćwierćnuta d1, w t. 5 na pierwszą miarę górna wersja, na drugą dolna, przy drugiej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa c2 h1 a1, w t. 6 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki h1 a1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… (1867), tam na s. 136–137 tekst obszerniejszy. nr 268 – Melodia z incipitem: „Żołnierz ci ja, żołnierz, smutne moje życie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 8, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam w t. 1 górna wersja i alternatywnie ósemki e1 e1 c2 a1, w t. 6 tylko górna wersja. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 140 pod nr VIII obszerniejszy wariant tekstu; tekst jak u Kolberga zwr. 2–3 w wyd. z 1867 roku, zeszyt 2, tam na s. 138. s. 119 nr 269 – Melodia z incipitem: „Idzie żołnierz” w rkp. terenowym Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. œœ œœ œ œ W rkp. t. 2: & , w t. 3 trzecia ósemka d2, w t. 4 i 6 tylko górna wersja, w t. 4 w druku na drugą miarę błędnie ósem- œ œj œ œ œ ka, winna być ćwierćnuta, t. 5: & , w t. 7 na pierwszą miarę triola ósemkowa: d2 c2 h1. nr 270 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 30, nr 46, z lokalizacją: „Grzymkowice pod Białą (w Rawskiem)”, tam z tekstem i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Grzym[kowice]”, tam melodia z incipitem: „Zielenią się góry, lasy, pola”. W rkp. z teki 43 wersja alternatywna dla t. 3–4: j œ. œ & œ œ œ Jœ œ œ œœJ œ . œ ; w rkp. z teki 33 t. 1–4 czterokrotnie powtórzone, w pierwszym i drugim wykonaniu wersja jak w druku, w trzecim i czwartym wykonaniu t. 3–4: œ . œj œ œ œ œ œ œ &œ œœ . �124 W rkp. z teki 33 w zwr. 2 w. 4: „Jasieńku” zamiast „zołnierzu”, w zwr. 6 w. 1: „Nie płacz, nie płacz” zamiast „Nie płac, Kasiu”, a w. 3 i 4: „wybierzże sobie z tysiąca jednego”, zamiast zwr. 7 i 8: „Choćbym wybierała i nie wybierała, nie będzie takiego, jakiegom ja miała. Oj, nie będzie takiego na świecie, dziewczyno moja, to tylko dla ciebie”. nr 271 – Rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W zielonym gaiku”. W rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 w pierwszym wykonaniu: & œ. j œ , w drugim dwie ćwierćnuty g1 g1, w t. 7–10 brak znaku powtórki, w t. 9 na pierwszą miarę górna, na drugą dolna wersja, w t. 10 tylko dolna wersja. Por. nr 246 w suplemencie. s. 120 nr 272 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 9, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam pod nutami podpisane dwa pierwsze wersy drugiej zwrotki. W rkp. brak t. 1–2, w t. 8 i 9 tylko dolna wersja, w t. 12 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki h1 d1, w t. 14 tylko górna wersja. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 37, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 210. nr 273 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, sygn. 1357, k. 19, z lokalizacją: „od Warszawy (Wilanów)”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem „A kto chce rozkoszy użyć”. W rkp. z teki 50 widoczna melodia oraz zwr. 1–2 i 5–6, przy czym w zwr. 5: „Stwórcę” zamiast „Boga”; pozostała część karty odcięta. Por. nr 261 w suplemencie. Odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 138, nr 6 winno być pod następną pieśnią (nr 274). s. 121 nr 274 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” i teka 42, sygn. 1349, k. 19, z lokalizacją: „od Kałuszyna”. W obu rkp. t. 3: & # œ œ jœ J J œ J ; w rkp. z teki 43 zwr. 1 i 2 jak �125 w druku, następnie wiersze 3 i 4 zwr. 3, po nich: „ni żadnego przyjaciela, tylko Boga zbawiciela”, a na zakończenie wiersze 1 i 2 zwr. 3; w rkp. z teki 42 tekst jak w druku, a na zakończenie jeszcze powyższy dwuwiersz: „ni żadnego…”. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 138, nr 6 wariant tekstu, zob. poprzedni przypis. nr 275 – Melodia z incipitem: „Od samej Warszawy” w rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 4: # & œ œ , w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 3 i 8 ostatnia nuta nieczytelna. Odesłanie pod pieśnią dotyczy fragmentu artykułu ks. W. Siarkowskiego Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc… „Zbiór Wiadomości…” 1880, T. 4, tam na s. 108 (dział III etnol.) wariant tekstu. s. 121–122 nr 276 – Melodia z fragmentem incipitu: „…polu byliczeńka” w rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. Rkp. uszkodzony, brak t. 1 i pierwszej nuty w t. 2, w t. 8 na pierwszą miarę ćwierćnuta h1 lub alternatywnie dwie ósemki c2 h1. s. 122 nr 277 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 19, nr 164, z lokalizacją: „Babice pod Warszawą”. W rkp. melodia wraz z akompaniamentem fortepianowym i wariantem tekstu, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 692. s. 123 nr 278 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, z lokalizacją: „Moczydło pod Warszawą”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 7, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, zapis rozszerzony, w tece 33 zapis następujący: # 4 #œ œ j j j œ œ # œ œ œ œJ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & 4œ J J J I - dą wo - zy za wo - za-mi, na-pot -ka-li pa-nie- ne - czkę, sia - daj z na - mi. U j j # #œ œ œ œœ # œ œ œ œJ œJ œ œ œJ Jœ œ œ œ œ œ œ & œ , J J Sia-daj z na-mi, żoł - nie - rza-mi, wczo-raj by -łaś pa-nie -ne - czką, a dziś pa - ni. a pod melodią tekst jak w druku; w rkp. z teki 43 brak t. 5–6 z powyższego przykładu, w t. 3 dwie pierwsze ósemki: e2 d2, a w zapisie tekstu z tej teki w zwr. 7 wariant: „masztalerzom” zamiast „szalbierzom”. �126 nr 279 – Rkp. Kolberga – melodia i tekst w rkp. J. Grajnerta, sygn. 460 (dawna TNW 150), k. 237r. W rkp. refren brzmi: „Hej, chłodno i głodno, żyję sobie swobodno”. s. 124 nr 280a – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 11 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152. Rkp. z teki 33 uszkodzony, widoczne tylko zwr. 6, 7 i 15–17, reszta karty odcięta; w rkp. z teki 43 zwr. 2 i 3, po nich 5–7, a następnie 9–17. W obu rkp. tekst zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 296, zob. przypis do tej pieśni. s. 125 nr 281 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 7, bez lokalizacji. W rkp. zapis następujący:                                                                                                     .    nr 282 – W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… w wydaniu z 1867, zeszyt 2 na s. 139 nr X wariant tekstu, w wydaniu z 1869 tego numeru brak (po numerze IX od razu nr XI). s. 126 nr 283 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 35, sygn. 1315, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki” i teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, z lokalizacją: „od Gostynina i Płocka”. W obu # r r œ œ rkp. t. 8: & œ œ J J , a tekst jak w druku; w rkp. terenowym brak znaku przykluczowego. nr 284 i wariant – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, z lokalizacją: „Zalesie”. r r # œœ œœ œ & RRJ rœ r r œ œ œ œj J œ R Jœ W rkp. w t. 1 druga nuta a1, t. 3: # r j & œ œr œ œj r r j œ œ œ œ J œ J , t. 5–8: j œ , po t. 8 dogrywka taka jak dolna wersja t. 5–8 w druku, w ostatnim takcie druga nuta c2; pod melodią tekst jak w druku. Wariant zamieszczony pod notką: „Inni odmieniają” w rkp. J. Grajnerta, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 236, tam w zwr. 1: „żołnierzy”, a „ułanów” podpisane jako wariant, w zwr. 2 „uciekała” zamiast „zbiegała”. �127 s. 127 nr 285 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, bez lokalizacji. W rkp. w t.11 na drugą miarę ósemka i dwie szesnastki d2 d2 e2, # ## œ . œœ œœ t. 14: & ˙œ . œœ œ . œ œ. ; w rkp. zwr. 1 brzmi: „Obiecała dać na wale, naści naści, i ty jenerale, jenerale, dać na wale, jenerale, obiecała dać, z sobą poigrać, obiecała dać, z sobą poigrać”; przy czym pod każdym „obiecała” podpisany wariant „po żołniersku", a pod „poigrać” wariant „pohulać”, kolejne zwr. zanotowane skrótowo: „Obiecała na lawecie, naści i tobie kornecie. [Obiecała] na armacie, [naści i tobie] kamracie. [Obiecała na] kołnierzu, [naści i tobie] żołnierzu. [Obiecała na] bagnecie… . [Obiecała na] koniku, [naści i tobie] poruczniku”. s. 127–128 nr 286 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1. W rkp. zwr. 1–8, a następnie zwr. 15, 12, 9, 10, 14, 13 i 11. Por. też nr 260 w suplemencie. s. 128 nr 287 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 9 – melodia z incipitem: „Jedzie Drewicz” i rkp. terenowy, tamże, k. 154 – tekst, oba zapisy bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 ostatnia ósemka alternatywnie e1, t. 5 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim na drugą miarę ósemki a1 fis1, w t. 6 w obu wykonaniach górna, w t. 7 w obu wykonaniach dolna wersja, t. 8 w drugim wykonaniu: & # œ. j œ ; w zapisie tekstu œ �128 najpierw zwr. 7–9, po nich: 1–6, przy czym w zwr. 3: „Puławskiego” zamiast „Zarembego”. s. 128–129 nr 288 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 10r., z lokalizacją: „Kawęczyn pod Piasecznem”, bez daty: „1841”; rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3–4, tam tekst bez melodii. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, pod melodią częściowo zanotowany akompaniament: 2 &4 œ & 42 œ Je - den ∑ œ ?2 œ 4 &œ nic ∑ & ? œ &œ i & ? œ œ J œ i œ J œ J my œœ œ J nic ∑ œœ œ śli - ˙˙ œ J nie - bił, nie œ. za ˙˙˙ ca œ J - ły - œ J bar - dzo œ J bił, œ J j œ bar - dzo ˙˙ ˙ œ J dzień ∑ po lo œ œ œ J się - ˙˙ fra - so œ J fra j œ - wał, œœ œ œ się ∑ wał œ. œ J ˙ j œ ∑ œ œ œ - œ œœ œ œ J ∑ œ J ˙ œœ œ œ œ J wy œ J œ. za ∑ œ J œ ˙ œ œœ œ - œ œ œ œ - so œœ œ - wał. ∑ œœ ; w zapisie tekstu z teki 36 w zwr. 2 w. 4: „nic być nie może”, w zwr. 4 w. 4: „pona słuchiwali”, w zwr. 8 brak w. 2 i 3. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 142–143. �129 s. 129 nr 289 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 29, nr 45, z lokalizacją: „Boguszyce, pod Rawą”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 na drugą miarę ósemki h1 g1, a w zapisie tekstu jeszcze jedna zwrotka, zob. nr 696 – ostatnia zwr. w cz. II Pieśni i melodii ludowych… (DWOK T. 67/II). Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 127. nr 290 – Rkp. Kolberga, teka 50/3, k. 18, z lokalizacją: „od Warszawy, Pragi”. # j j j œ W zapisie melodii w t. 1 alternatywnie: & œ œ œ J , w t. 7 na drugą miarę alternatywnie ósemki fis1, fis1, w t. 10 tylko dolna wersja, w t. 11 dwie ćwierćnuty d2 h1, w t. 12 przy pierwszej ósemce alternatywnie d2. Pod pieśnią odesłanie do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 143–144. s. 130–131 nr 291 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 35, sygn. 1315/B, k. IV, bez lokalizacji, tam t. 1–4, pod melodią incipit: „Owo ja Mazur sumno bogaty”, a poniżej tekst zwr. 5–8. W rkp. tak jak w druku odesłanie do „Przyjaciela Ludu” R. 2: 1836, T. 2, nr 48, tam pełny tekst i nota nad pieśnią jak w druku, bez lokalizacji. Pod pieśnią także odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 237–241, z notą: „Znana w całem Mazowszu”, tam wariant tekstu, a w T. 2, s. 306–308, z notą: „Ubiór mazowiecki” i tytułem: „Mazurek” melodia i tekst jak u Kolberga w druku. s. 132–133 nr 292b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. po zwr. 1 jeszcze: „Jedna u praczki, druga u szwaczki, trzecia w oknie, czwarta moknie, piąta w wannie, szósta na mnie, siódma w schowaniu”; dalej zwr. 2 i 3, po zwr. 3 fragmenty: „Miałem porteczki od karczmareczki…, co pojechał... w łeb postrzelony”, następnie zwr. 4 i 5 oraz tekst mówiony przez muzykanta. s. 133 nr 293 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru A. Sowińskiego Chants polonais…, tam pod nr. 17 melodia i tekst. s. 134 nr 295 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia z incipitem: „Chło- �130 pek ci ja, chłopek, w polu dobrze orzę”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 2: & b œ œ œ œ , w t. 5 druga szesnastka b1, w t. 7 i 8 tylko dolna wersja, w t. 7 na trzecią, a w t. 8 na pierwszą miarę g1. Tekst por. T. 25, nr 295 i DWOK T. 41, nr 1221. nr 296 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 11 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Rkp. z teki 33 uszkodzony, widoczny tylko tekst zwr. 7 i 8, w rkp. z teki 43 tekst zwr. 1–11 bez melodii, dalej wariant zwr. 12. W obu rkp. jeszcze kolejne zwrotki, zob. komentarz do numeru 280a. s. 135 nr 297 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 10 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152 – tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. z teki 42 w t. 1 na pierwszą miarę w pierwszym wykonaniu ćwierćnuta d2, w drugim ósemki h1 d2, w t. 2 odwrotna kolejność wykonań, w t. 3 ostatnia ósemka w pierwszym wykonaniu cis2, w drugim a1, w t. 4 na pierwszą i drugą miarę ćwierćnuty h1 a1; w obu rkp. w zwr. 1 w. 3 brzmi: „bo ja jestem krawcem”, zwr. 2: „Gdybym był krawcem, nie znałbym wykroju, brałbym i sukna wrzucałbym do gnoju” i „Ale on” zamiast „Bo krawiec”, a dalej tekst jak w druku. s. 137 nr 300 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1018, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – zwr. 1 i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1113, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – zwr. 2. W obu rkp. tylko tekst, przy czym od tekstu nr 1113 odesłanie do innej melodii, opublikowanej przez Kolberga w T. 25, nr 626. nr 301 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 1 na s. 185 taki sam tekst i melodia z notą: „Mazowiecka na Kujawiaków”. s. 138 nr 303 – Rkp. Kolberga: teka 48/4, k. 5, z lokalizacją: „Grodzisk”, tam bez ostatniego wiersza – rkp. uszkodzony; teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1384, z lokalizacją ogólną: „Grodzisk“, tam melodia z incipitem: „A za lasem wołki moje”. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 290 tekst zwr. 1 i 2. s. 140 nr 310 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, tam melodia z incipitem: „Moje wołki za lasem” i teka 48/4, k. 5, tam melodia bez tekstu; oba rkp. z lokalizacją: „Rzeczyca”. W obu rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę �131 alternatywnie ósemki h1 g1, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę triola szesnastkowa c2 h1 a1, w drugim na trzecią miarę ósemka f1, w t. 5 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 6 na trzecią miarę ósemka c2 w pierwszym i ósemka f1 w drugim wykonaniu. s. 141 nr 311a – Rkp. Kolberga, teka 48/4, k. 5, z lokalizacją: „Białogórne i Białawieś pod Mszczonowem”. W rkp. częściowo podpisany akompaniament, t. 8–10 w następującym zapisie: & # U U œ œ œœœ œ œ œ œœœ ˙ ? # ˙˙ ˙. ˙˙ . ˙ .. œœ œ U ryk wołu j œœ œ œ ˙. , obok z notatką „lub” zapis alternatywny dla t. 3 z powyższego przykładu: # w & w ?# œœœ œ ˙ ryk wołu j œ œ , t. 10–17 brak; w zapisie tekstu: „sadulu” zamiast „bier­drulu”, a z boku dopisek z nazwami krów: „mędra, biedronka, sadocha, wiśniocha, baniocha”. nr 311b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 110, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 5 pierwsza nuta h1, w t. 8 brak ≥ przy c2, w t. 9 ostatnia nuta g1, w t. 15 ćwierćnuta g, t. 17–19: n # œ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ , w t. 20 i 24 tylko górna wersja. s. 142 nr 313 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 28, z lokalizacją: „od Warszawy (Powsinek), Wilanów”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 tylko dolna wersja, t. 3–4: & r œ # . r r . œ œ œj œj œ œR J Jœ rœ r r j j œ j . œ œ œ œ œ R J œ . ; w zapisie tekstu w rkp. wariant: „brody” zamiast „ogony”. nr 314 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . nr 316 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji. �132 W rkp. nad nutami notatka Kolberga: „owczarek”, w t. 1 dwie kwinty c1 g1 w rytmie: œ j s. 143 s. 143 s. 144 s. 145 s. 147 j Œ j œ , w t. 5 w drugim wykonaniu tylko œ œ d2, t. 9: & œœ . œ œ nr 317 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, tam tekst bez melodii. W rkp. po „chusteckim ci nie usyła” jeszcze: „wianeckam ci nie uwiła”, w zwr. 3 najpierw wiersze 3 i 4, po nich wiersze 1 i 2. nr 318 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 32, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda”. nr 321 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 1, bez lokalizacji, na górze karty nazwisko informatora: „Mateusz Glunek”. Zapis słabo czytelny, niepełny, w t. 2 brak ≥ przy f2, nad h1♭, od t. 6 melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, brak t. 4–5 i 9–10, t. 12 niedokończony. nr 324 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 3v., z lokalizacją: „Powsin“; na poprzedniej karcie nota Kolberga dotycząca wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, tam na s. 414–415 wariant tekstu. nr 327 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana w metrum 4:          3        Słu  ży  łem u wy  słu  ż[y  łem pa  so  ni bie na pierw  sze ko  kos  kę                       mo  ja ku  ra zło  to  pió  ra po sad  ku cho  dzi  ła,     la  to, za to.]            kur  cę  [ta wo  dziła]. obok, z notatką „vel”, zanotowane dwie wersje alternatywne dla t. 1–4 z powyższego przykładu:                           ;   ] ; 3 [ pozostałe zwrotki zanotowane skrótowo, jak pod zwr. 8, w innej niż w druku kolejności. �133 s. 148 nr 329 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 64, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z fragmentem tekstu: „Pojedziemy se z syneczkiem w targ, targową, ciuru, ciuru”. W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka c2, alternatywnie a1, w drugim wykonaniu ostatnia ósemka: w t. 1 c2, w t. 2 e1, t. 5–10 w następującym zapisie: & œ œ œ œ & œ œ œ œ # œ œœj œ œ œ œ œ œ # œ œ œ œ # œ œœ œ œ œ œ œ œ J œ Œ [ ] . W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…. obszerniejszy tekst na s. 159–160. nr 331 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 28, z lokalizacją: „od Warszawy (Powsinek), Wilanów”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, tam melodia z incipitem: „Szanowała”; rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 4, tam tekst wśród zapisów z Powsina. W obu zapisach melodii w t. 3 tylko górna wersja; w obu zapisach tekstu z teki 33 w zwr. 1 w. 2: „księdza kanonika” zamiast „klecha organistę”, w w. 3: „ksiądz kanonik” zamiast „organista”, w zwr. 2 w. 3: „księżę” zamiast „klecho”; ponadto w rkp. nieznanego autora w zwr. 2 brak: „katarynka”, a na zakończenie jeszcze: „bądź zdrowa młynarka”, w zwr. 3: „dupę” zamiast „tylec”. s. 149 nr 332 – Rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 2000, z lokalizacją ogólną: „Mszczonów”, tam tekst bez melodii; w rkp. w zwr. 2: „ślafroczek” zamiast „sukienkę”. nr 333 – Rkp. Kolberga teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i datą jak w tomie. W rkp. tak jak w druku odesłania do wariantów w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), nr 364 i do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 590, a także do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 152–155 warianty tekstu. s. 150 nr 334 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 37, nr 126, tam j b œ j j w t. 6 tylko górna wersja, t. 7: & J œ œ œ i tekst zwr. 1. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do pastorałek i kolęd z melodyjami, Lipsk 1853, s. 268, tam pełny tekst powtórzony przez Kolberga w druku. �134 s. 151 nr 335 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 26, tam tekst bez melodii. Po zwr. 5 jeszcze: „Gdybym nie miał w domu gości, porywałbym ci wszystkie kości”. W rkp. odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., tam w T. 2, s. 335 tekst jak w rkp. Kolberga. Pod pieśnią także odesłanie do zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji…, tam na s. 178 wariant tekstu. nr 336 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1143, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. t. 1–2 zanotowane o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa d2 c2 d2, b w drugim wykonaniu: & œ œ œ œJ œ œ œ 3 3 , w t. 4 w drugim wykonaniu na drugą miarę pierwsza szesnastka d . s. 152 nr 337 – Tekst z wariantem melodii por. nr 310 w suplemencie. nr 338 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”, tam melodia, a poniżej oddzielnie zanotowany tekst. W rkp. w drugim wykonaniu w t. 3 na pierwsza miarę alternatywnie ćwierćnuta a1; ponadto w rkp. zwrotki w następującej kolejności: 3, 4, 7, 11, 12, 8, 9, 10, 2 i 1, a zwr. 5 i 6 brak. s. 153 nr 341 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 2r., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i numerem jak w tomie. s. 154 nr 342 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis przeznaczony do druku, z lokalizacją i numerem pieśni jak w tomie oraz odesłaniem do wariantu w cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 603. nr 343 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 47 i tamże, k. 7/2, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, w obu rkp. melodia z fragmentem tekstu: „Posła była mucha do zimnego zdroju”. W rkp. z k. 7r. w t. 1 pierwsza nuta tylko e1, w t. 3 i w t. 7 na pierwszą miarę tylko górna, w t. 5 tylko dolna wersja; w rkp. z k. 7/2 2 w t. 1 pierwsza ósemka e1, czwarta a1, t. 2: & #œ œ œ œœ œ , w t. 3 �135 dolna, w t. 5 górna wersja, w t. 7 górna wersja, druga ósemka a1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 153–155 obszerniejszy tekst. s. 155 nr 344 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 16v., z lokalizacją: „od Zakroczymia”. W zapisie melodii tylko górna wersja, w t. 1 piąta ósemka d2, t. 2 taki jak t. 1. nr 345 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i numerem jak w tomie; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Michrów” – melodia z incipitem: „Wilk na zagonie” i tamże, z lokalizacją ogólną: „Osuchów” – tekst. W rkp. terenowym w t. 1 i 5 ostatnia ósemka h1; w zapisie tekstu we wszystkich zwrotkach: „kozichno” zamiast „kozino”. Odesłanie pod pieśnią (także w obu rkp.) dotyczy artykułu O. Kolberga Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej..., s. 142, nr 107. s. 155–156 nr 346 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 2, bez lokalizacji, jest to czystopis będący podstawą druku z naniesionym numerem jak w tomie. W rkp. także odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 273, tam taki sam tekst z notą: „Wilcy, z Sandomierskiego”. s. 156 nr 347 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i numerem jak w tomie; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Osuchów pod Mszczonowem” – melodia i tamże, z lokalizacją: „Mirowice” – tekst; teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 142, bez lokalizacji. W obu rkp. terenowych melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 43 k. 71: w t. 4 w obu wykonaniach na drugą miarę ósemka g1, w drugim wykonaniu: t. 2: & # j j j œœ œJœ œJœ , w t. 3 na J drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d2; poniżej tekst zwr. 1–3. W rkp. z teki 43 k. 28: w t. 4 w obu wykonaniach na drugą miarę ósemka fis1, w drugim wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę trzydziestodwójki d1 e1 i szesnastka fis1, w t. 2 na pierwszą miarę ósemka h1, w t. 3 ponownie górna wersja; pod melodią tylko wariant zwr. 1: „Jechał chłop do boru, zgubił jedno jaje, przyjechał do chałupy, kobieta go łaje”. �136 Odesłanie pod pieśnią do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 606 także w rkp. z teki 1 dotyczy wariantu tekstu. nr 348 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 11 – melodia i tekst; teka 43, sygn. 1352, k. 152 – tylko tekst, oba z lokalizacją: „Rzeczyca”. W rkp. w zapisie melodii grupa    zanotowana każdorazowo jako triola ósemkowa. s. 159 nr 351 – Rkp. Kolberga: teka 11, sygn. 1176/13, k. 27, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 41, sygn. 1347, k. 9v., bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej; w rkp. z teki 11 jeszcze jedna zwrotka: „Płakała i sama, i ta wiązka siana, płakały i dzieci, i czterdziestu kmieci”; w rkp. z teki 41 w t. 5 ostatnie dwie ósemki zanotowane błędnie jako ćwierćnuty, pod melodią fragment tekstu: „A w niedzięlę rano... mówiłam sama, nie grab, dudku”, dalszego ciągu brak, karta odcięta. s. 160 nr 352 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Grzymkowice”, tam melodia z incipitem: „A w niedzielę z zarania szła dziewczyna z kazania“. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, poza t. 8–9, gdzie zachowano ćwierćnuty, w t. 2 brak pierwszej nuty. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, tam na s. 99–102 warianty pieśni. s. 161 nr 354 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 8v., z lokalizacją jak w druku. W rkp. zapis następujący: # 3 œ œ œ œœ œ œ & 8J J J J R R œ A w nie-dzie - lę I zna - la - zła Przy - sed do nij œ j œj œ . œr œ j ‰ 2 J œ R œ 4 za ra - na, szła dzie-wcy - na do sia - na, zło - tą nić i za - cę - na wia - nek wić, mło-dzie - niec, z pie - kła ro - dem sa - ta - niec, # 2 œ œ œ œ & 4 œJ Jœ J J J # œJ U j j œ œ œ œ œ œ ˙ J J szła dzie - wcy - na do sia - na, szła dzie - wcy - na do sia - na. i i za - cę - na wia - nek wić, za - cę - na wia - nek wić. z pie - kła ro - dem sa - ta - niec, z pie - kła ro - dem sa - ta - niec. . nr 355 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 82, �137 z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Szła sierotka po wsi”. W rkp. w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 5 i 6 brak ≥ przy g1, w t. 6 zamiast szesnastek ósemka e1, w t. 8 przy ósemce alternatywnie dwie szesnastki f1 e1. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 259–261 tekst obszerniejszy. nr 356 – Pod pieśnią odesłanie Kolberga do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” w 1846 roku (R. 13: T. 1), nr 20, tam z melodią w opracowaniu fortepianowym i lokalizacją: „od Piątku” (Łęczyckie), przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I) nr 147. Por. Łęczyckie (DWOK T. 22), nr 290 i Łęczyckie. Suplement (DWOK T. 78), nr 249. s. 162 nr 357 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 8, z lokalizacją jak w druku i teka 8, sygn. 1163, k. 230, z lokalizacją: „od Wiskitek, Grodziska”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 i 4 tylko górna wersja, w rkp. z teki 8: w t. 2 półnuta e2, w t. 6 w obu wykonaniach i w t. 8 i 9 tylko górna wersja; w obu rkp. tekst jak w druku. s. 162 – 163 nr 358 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, tam na s. 322–323 tekst jak u Kolberga poprzedzony podaniem o założeniu klasztoru na Łysej Górze ze wzmianką Wójcickiego: „Niniejszą legendę wypisałem z rękopismu 1609, gdzie przypis dodany, że ją lud śpiewa”. s. 163 nr 359 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z notatką Kolberga: „o św. Dorocie”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 dolna, a w t. 4 i 5 tylko górna wersja. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, (wyd. 1869) na s. 255–256 dwa obszerniejsze warianty. nr 360 – Melodia z notatką Kolberga: „o św. Mikołaju” w rkp. terenowym, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zanotowana częściowo w metrum  lub bez kresek taktowych, w t. 2 i 6 na drugą miarę i na pierwszą miarę w t. 8 tylko górna wersja w rytmie œ œ œ , t. 4: & # œœ œ œ J œ , w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę alternatywnie dwie ósemki h1 a1. Pod pieśnią odesłania do zbiorów: Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 257–258 obszerniejszy tekst; M.M. Miodu- �138 szewskiego Śpiewnik kościelny…, tam na s. 232–233 obszerniejszy wariant tekstu (z inną melodią) i Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…., tam od s. 705 kilka wariantów pieśni o św. Mikołaju. Ryc. po s. 164 – W pierwodruku cz. II Mazowsza wydanym przez Kolberga po tej stronie znajdowała się ilustracja przedstawiająca skrzypka z notą: „od Warszawy (Powsin)”; w reedycji została ona umieszczona w cz. I Mazowsza po s. 16, zob. przypis źródłowy do tej ryciny. Tańce (s. 165–256) s. 168 nr 365 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp.: „da, dobry mój Jasieńko” zamiast „dobre słówka Jasia”. nr 366 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp.: „Cóż to za dziwka” zamiast „Chyba by ja”. nr 367 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia bez tekstu. W rkp. w pierwszym wykonaniu w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 na trzecią miarę ósemka g2, w t. 4 pierwsza nuta d2, trzecia g2, œ œ œ œ w drugim wykonaniu t. 1: & œ œ , w t. 4 pierwsza nuta g1. Melodia zob. T. 26, nr 501; DWOK T. 41, nr 1275, Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 171. nr 368 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. Pod pieśnią błędne odesłanie do cz. I Kieleckiego (DWOK T. 18), winno być: Kieleckie cz. II (zob. DWOK T. 19), nr 306, zwr. 2. Wariant tekstu por. też Krakowskie. Suplement (DWOK T. 73/I), nr 670. s. 169 nr 369 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp. ostatni wiersz: „da, nie szukaj łóżeczka” zamiast „to mi daj, to mi daj wianecka”. �139 nr 370 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst zwr. 1 i 2 bez melodii. nr 371 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. s. 170 nr 374 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. nr 375 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1403, tam melodia bez tekstu w następującym zapisie: j 3 j & 83 œœ j œJœ & 8 œœ J j & œœ j œJœ Jœœ & œœ J J œ Jœ J œ œRœ œJœ œ œ œœjj œœ Rœ R J œ œ Jœœ Jœœ R J J œ œ œ œ œ œ j œ j œ 3 3 œ Jœ J œ œ œ œ j œ œœ œ œ œ Jœ œ œ œ Jœ Jœ 3 J J J 3 œœ œ œ œ Jœœ œ œ œ œ Jœœ œ Jœ Jœ œ œ œ Jœ 3 J J J J J 3 poniżej zanotowana wersja alternatywna dla t. 3–4: œ œ œ œ œ œ œ œ &J J J J . s. 171 s. 172 s. 173 s. 174 s. 175 œ Jœ J : W rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, tekst bez melodii, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”. nr 381 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. nr 384 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy wariantu w cz. II Kieleckiego (zob. DWOK T. 19, nie T. 18 jak podaje Kolberg), nr 407 (nie 854). nr 387 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1208, k. 6, nr 265, z lokalizacją ogólną: „od Warszawy”, tam z odesłaniem do innej melodii, zob. Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 310, nr 4. nr 390 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1309, k. 4, z lokalizacją ogólną: „Tłuste”. W rkp. tylko tekst, tam „w dupie” zamiast „calutka”. nr 393 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 3v., z lokalizacją ogólną: „z Powsina” i notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. nr 394 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 3r., z lokalizacją ogólną: „z Powsina”, tamże na k. 2 nota Kolberga dotycząca wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. �140 nr 395 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp. w zwr. 1: „Onufry” zamiast „Józio”, w zwr. 2 w. 3 i 4: „wam pieniążków nie ubędzie, a mnie ładnie będzie”. s. 176 nr 401 – Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego. s. 176–177 nr 402 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii; w rkp. zwrotki zanotowane jako odrębne przyśpiewki. s. 177 nr 406 – Tekst por. DWOK T. 41, nr 297. s. 178 nr 407 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 107, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, t. 5–8 nieczytelne. nr 408 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 98, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, nad melodią notatka: „Zawiślański”. W rkp. w t. 4 w drugim wykonaniu: & # r r œœœ # , obok z notatką œ „lepiej” wersja alternatywna dla tego taktu: & œ œ œ œ . nr 409 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 119c, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 2–3: & # œœ œœ œ œ œ œœ œ œ œ œ 3 3 a dla t. 3 jeszcze jedna wersja alternatywna: & œœœœœœ , # œ œ. œ œ . 3 Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 279 tekst jak zwr. 1 u Kolberga; odsyłacz do Kieleckiego błędny. nr 410 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 115, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, zapisana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu jeszcze jedna wersja al- ## n œ œ œ œ œ œ , w drugim wykonaniu: w t. 2 na ternatywna: & pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 c2, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie a1 fis1. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, po- �141 dania…, tam na s. 267 taki sam tekst. nr 411 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 119, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szes- # j œœ œ j nastki e d , w drugim wykonaniu: & R R œJ œœ ; w pierwszym J 2 2 wykonaniu w t. 4 alternatywnie ósemki d1 fis1 fis1, w drugim wykonaniu w t. 3 alternatywnie na drugą i trzecią miarę szesnastki d2 c2 h1 g1. s. 179 nr 412 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 120, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w obu wykonaniach: w t. 1 dolna, w t. 3 górna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu pierwsza nuta d2, w drugim c2, trzecia nuta g1. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 266 taki sam tekst. nr 413 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 106, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, zanotowana o kwartę czystą niżej, w metrum  i podwojonych wartościach rytmicznych. W rkp. przed t. 1 dodany jeden takt: ćwierćnuta z kropką h1, t. 2 w pierwszym wykonaniu:         , t. 3: & #         lub alternatywnie: 2 1 œœ œ œœ œœ œœ œ . Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 279 taki sam tekst. nr 414 – Por. nr 399 w suplemencie. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 taki sam tekst. nr 415 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 dolna, w t. 3–5 górna wersja, dalszy ciąg melodii i tekst nieczytelne. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 279–280 taki sam tekst jako dwie przyśpiewki (nr 89 i 91). nr 416 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 102, z lokalizacją: „Warka nad Pilicą” – melodia; teka 16, sygn. �142 1209, k. 16, nr 1109, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” – tekst zwr. 1. W zapisie melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna wer- # & œœ œ œj # œ œ œœ œœœ œ œ œ œ , t. 3 w pierwszym wykonaniu: J J m jœ œ œ , w drugim: & # œ œ œ œ œ œ . œœœœ sja, w drugim: & Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 267 nr 13 tekst jak u Kolberga zwr. 1–2, a na s. 281 nr 101 wariant zwrotki 3. s. 180 nr 417 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 104, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 na pierwszą i drugą miarę szesnastki f1 a1 a1 c1, w t. 2 w drugim wykonaniu szesnastki d2 e2 f2 d2, w t. 3–4 tylko górna wersja, t. 5–6 w drugim wykonaniu: & b œ œ œ œ œ œ œœ œ œœ œœ œ , w t. 7 w drugim wykonaniu druga szesnastka f2, t. 8 w rytmie: œ œ œ œ , po nim œ œ œ œ œœ œ œ œœ œœ b œ œ & jeszcze: œ œ œ œ œ œ œœœœœ . nr 418 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 419 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 277 taki sam tekst. s. 180–181 nr 420 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 tekst sam tekst. s. 181 nr 421 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 79, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w drugim wyko- # œ œ œ naniu: w t. 1 dodana wersja alternatywna: & J J J , w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki g1 e1; w t. 4 w drugim wykonaniu: & # œ r j R œ œ œœ J œ ; tekst zanotowany skrótowo, brak: „biegają” i „oj, pana Kozłowskiego, da fornala”. W rkp. także wcześniejsza próba zapisu melodii: �# & œ œ œ œ œ œ 143 œ œ œ œ œ œ œ œ œ . nr 422 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 78, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu ostatnia szesnastka a1, t. 4 w pierwszym wykonaniu: # & œ œ œj œ œ ; tekst dziś słabo czytelny, zanotowany skrótowo, brak niektórych słów w poszczególnych wierszach. nr 423 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 84, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki d2 a1, w t. 2 dol- j na wersja, t. 3 w następującym rytmie: œ œ œ œ œ , w t. 4 dolna wersja, na pierwszą miarę alternatywnie ósemka fis1, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja, po t. # œ j œ œ œ œ œœ œ œ œ œœj œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ j & 8 jeszcze: J œ . J J 3 Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 424 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 270 taki sam tekst. s. 182 nr 425 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 83, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 i 3 górna wersja, w t. 1 na drugą i trzecią miarę alternatywnie e2, w t. 4 na trzecią miarę alternatywnie ósemka fis1, j w t. 5 rytm: œ œ , w t. 6 na drugą miarę ósemka c2, tylko górna wersja, ostatnia szesnastka a1, w t. 7 tylko górna wersja, obok za- # œ œœ œ œœ . notowana wersja alternatywna dla t. 8: & Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 272 taki sam tekst, przy czym na początku jeszcze jedna zwrotka. nr 426 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 427 – Melodia por. DWOK T. T. 41, nr 832. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 281 taki sam tekst. �144 nr 428 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 91, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki cis2 d2, w t. 3 odwrotna kolejność wykonań, w drugim wykonaniu pierwsza nuta w trioli szesnastkowej g1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę również dolna wersja, na zakończenie jeszcze: 3 # œj & œ œ œJ œj œ œ œ œ œ œJœ œ œ œ œJ œj œ œ œ œ 3 œ 3 #m j & œ . œ œ œ œœ œœ œœ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . s. 183 nr 429 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 275 taki sam tekst. nr 430 – Takty 5–8 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1r., po nr. 10 i teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 579, oba rkp. bez lokalizacji. # œœ œ , t. 7 W obu rkp. t. 6 i 8 w drugim wykonaniu: & œ w obu wykonaniach tylko dolna wersja; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 275 taki sam tekst. s. 183 nr 431 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 122, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. nr 432 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 101, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 na pierwszą miarę w pierwszym wykonaniu szesnastki d1 g1, w drugim szesnastki a1 # # œ œœœœœ , g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu alternatywnie: & w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki h1 a1, t. 3–4 w pierwszym wykonaniu: & cze: & # œ œ œ œ œ œœ œ # œ œ . œ œ œ œ œ œ œ œ , po t. 4 jesz- œœ œœ œ œ œ œ œ œ œ œœj . Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, po- �145 dania…, tam na s. 275 taki sam tekst. s. 184 nr 433 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 87, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 1–4 tylko górna wersja, w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki d2 h2, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka f1, w t. 7 w górnej wersji na drugą miarę szesnastki g2 a2, w t. 8 w dolnej wersji tylko ćwierćnuta c2. nr 434 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 7, z lokalizacją ogólną: „Warszawa”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 6 i 8 na pierwszą miarę w dolnej wersji ósemka c2, w t. 9 na pierwszą miarę w obu wykonaniach tylko dolna wersja, w drugim wykonaniu na trzecią miarę œœœ œ & szesnastki d h , t. 10 w drugim wykonaniu: , po t. 10 j j œœ. œ œ œJœ œ œ œ œ œœ. œ œ œJœ œ œ œ œ . jeszcze: & œ œ œ œ 2 1 3 3 Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 283 taki sam tekst. nr 435 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 6, z lokalizacją ogólną: „Warszawa”. W rkp. t. 1–4 w pierwszym i w drugim wykonaniu opatrzone każdorazowo znakiem powtórki, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę tercja c2 e2, w t. 2 na trzecią miarę ósemka f2, w drugim wykonaniu: t. 1–3 trzykrotnie powtórzony takt: & œ œ œ œ œœ œ ; w t. 5 w pierwszym wykonaniu trzy ósemki a1, w t. 8 w obu wykonaniach na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 g1. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 283 taki sam tekst. s. 185 nr 436 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 2, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki f1 d2, w t. 3 na pierwszą miarę triola szesnastkowa c1 f1 a1, w t. 6 tylko górna wersja, na trzecią miarę ósemka f1, w t. 7 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę górna, dalej dolna wersja, w t. 8 odwrotna kolejność wersji, w t. 9 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę alternatywnie szesnastki b1 �146 d2 i ósemka b1, w t. 10 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki h1 c2. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 265 tekst jak zwr. 1 u Kolberga. nr 437 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 3 i 4, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1116, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst zwr. 2. W rkp. (teka 16) zwr. 2 tworzy całość z tekstem opublikowanym przez Kolberga jako nr 618 w T. 25. Melodia, zob. DWOK T. 41, nr 735. s. 186 nr 438 – Melodia z incipitem: „Ona pasła bycki” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. Rkp. słabo czytelny, w t. 3 druga szesnastka d2. W rkp. trudny do odczytania dalszy ciąg melodii, t. 2 z poniższego przykładu niewy- œ œ pełniony: & œ œ œœœ œœœ œ œœœ œ œœœ œœœ œ . Tekst zwr. 5 i 6 w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 566, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki” z odesłaniem do innej melodii, zob. DWOK T. 41, nr 526. Tekst zwr. 1 i 3, por. T. 27, nr 408. nr 439 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 taki sam tekst, oraz do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), tam winno być: s. 415, nr 354. nr 440 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29 i teka 33, sygn. 1305, k. 60v., nr 568, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w drugim wykonaniu: w t. 4 i 10 trzecia nuta e1, brak t. 7 i 9. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 502, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tam zanotowany jako fragment numeru 489 (między zwr. 1 i 2). s. 187 nr 441 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29 r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice”, tam melodia bez tekstu; teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1940, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”– melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1029, z lokalizacją ogólną: „od Kunowa” – tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 i 2 tylko górna wersja, w t. 2 szósta szesnastka dis2, w t. 3 tylko dolna wersja, na trzecią miarę szesnastki cis2 d2, w t. 4 tylko górna �147 wersja, na drugą miarę szesnastki e2 d2, w t. 5 górna, w t. 8 dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 4: „podpierała” i dopisane: „malowała”. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 442 – Wariant zwr. 2 z inną melodią zob. nr 70 w suplemencie. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 są to dwie przyśpiewki: nr 24 jak zwr. 1 i nr 22 jak zwr. 2 u Kolberga. nr 443 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1938, z lokalizacją ogólną: „Ruda Gu­ zowska”. W rkp. z teki 43 w t. 2: w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie szesnastki a1 h1, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie ósemka g1. Tekst z inną melodią zob. nr 137 w suplemencie. s. 188 nr 444 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 taki sam tekst. nr 445 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1945, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”; w obu rkp. w t. 2 i 4 w drugim wykonaniu pierwsza nuta alternatywnie h1. nr 446 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29 r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1943, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”, w obu rkp. melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 321, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – tekst. W obu zapisach melodii w drugim wykonaniu w t. 3 zamiast drugiej szesnastki trzydziestodwójki e1 fis1, w obu rkp. jeszcze trzecie wy- # j rjr j j j œj œ œœ œ œœ œœ œœ & konanie: R R J J œ r r œ. œ œ J j œ œ œ œ œj . R m nr 447 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1932, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28v., nr 151, bez lokalizacji, pod melodią skreślony incipit tekstu: „Ja Kasica, ty Kasica, siku, siku, do ślachcica”. W rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu w t. 3 piąta szesnastka dis2, w drugim wykonaniu w t. 2 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 fis1; w rkp. z teki 43 ta sama triola b1 a1 fis1, a na pierwszą miarę alternatywnie oznaczenie literowe nut: „cis a”. �148 nr 449 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1934, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28r., po nrze 171, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki fis1 d2, w pierwszym wykonaniu: w t. 6 dolna wersja, w t. 7 dolna wersja, na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 fis1 g1, w t. 8 dolna wersja, na trzecią miarę szesnastki h1 a1, w drugim wykonaniu: melodia niedokończona, w t. 7 tylko ósemka e2, t. 8 niewypełniony; w rkp. z teki 43 w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka d2. s. 189 nr 451 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19). s. 189 nr 453 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 119, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1896, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”, w obu rkp. melodia bez tekstu, zanotowana o sekundę wielką niżej. W rkp. z teki 43 w t. 1–4 pod melodią ołówkiem zanotowany akompaniament, zapis następujący:                    5                                                                                ] [ [    ] , t. 8 w powyższym przykładzie niewypełniony, obok dla drugiego wykonania zanotowana wersja alternatywna bez akompaniamentu: 3 # 3 j j œ & œœ œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œJ œ œ œj œœ œœ ; w rkp. z teki 33 zapis następujący: �# rœ j & œœ # œ œ œJ j j œ # œ œj j œ œJ # œ œj œ œ œR œ œ œ jœ œ œ œ œ œ œ J 149 j # œ j j & œœ œ œ œJ œ œ # œœJ œ œ œ œ ‰œœ œ œ œJ œ œ œj œ œ # œ œ j j & œœ œ œ œJ œ œ œ œ # œ œ œ œœ œ œ œ œ œ œj œ œ . s. 190 nr 454 – Melodia z incipitem: „Da i dudni woda, dudni” w rkp. terenowym Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Karnice”. W rkp melodia zanotowana o tercję małą niżej, w pierwszym wykonaniu: górna wersja, w t. 3 i 4 widoczne trudności Kolberga w zapisie przebiegu melodii, liczne poprawki i wersje alternatywne, w t. 4 na ostatnią miarę ósemka es2, w drugim wykonaniu: w t. 1 pierwsza szesnastka c2, na trzecią miarę górna wersja, w t. 3–4 dolna wersja. Odesłania do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) dotyczą wariantów melodycznych. nr 455 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 948 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu rkp. tekst zwr. 2 bez melodii, w ostatnim wierszu: „wracać” zamiast „do dom wrócić”. Wariant tekstu por. DWOK T. 41, nr 440 i nr 272 w suplemencie. nr 457 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 1, z lokalizacją: „Złaków Borowy pod Kiernozią” i teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 331, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”. W obu rkp. tekst z inną melodią (w rkp. z teki 16 odesłanie do melodii z teki 33), zob. DWOK T. 41, nr 320. s. 191 nr 459 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1947, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 i 8 w drugim wykonaniu ósemka i ćwierćnuta f2, t. 6 w obu b œ œ wykonaniach: & œ J &b œœœœœœ . œ œ , t. 8 w pierwszym wykonaniu: nr 460 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 948 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 975 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3 w obu �150 wykonaniach na trzecią miarę c2, w t. 6 w pierwszym wykonaniu: ósemki c2 e2 c2. Tekst jak w wymienionym rkp. z teki 16, zob. DWOK T. 41, nr 344. nr 461 – Takty 1–4: Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 956 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, nr 26, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. w t. 2 odwrotna kolejność wykonań, w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki e2 d2 – w rkp. z teki 33 i d2 c2 w rkp. z teki 43, w obu rkp. t. 4 w drugim wykonaniu: # j & œ œ œ œ œ ; w rkp. z teki 43 w t. 3 do ósemek dodany dwudźwięk – kwinta d1. Takty 5–8: rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 33 – melodia z tekstem; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 954 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 992 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 7 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie e2. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 11, sygn. 1175, k. 2, z notatką: „Niektóre mazurskie i kujawskie”. s. 192 nr 462 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 942 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 949 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu alternatywny rytm: œ œ œ œ , w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, inny rytm: œ œ œ . œ , ostatnia nuta alternatywnie d1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu pierwsza szesnastka alternatywnie fis1, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę dwie szesnastki e1 g1. Pod pieśnią odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), winno być: s. 408, nr 332, tam wariant tekstu. nr 463 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 951, bez lokalizacji – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 985 – tekst, z lokalizacją jak w tece 43. W obu zapisach melodii w t. 2 i 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1, w t. 3 w pierwszym wykonaniu druga ósemka d1. nr 464 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21; teka �151 33, sygn. 1305, k. 68, nr 958 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1000 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka alternatywnie h1, w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka d1 lub alternatywnie szesnastki e1 d1, w t. 4 druga szesnastka w pierwszym wykonaniu alternatywnie h1, w drugim alternatywnie e1. Melodia por. nr 432 w suplemencie. nr 465 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 949 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 976 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43: w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka cis2, w drugim wykonaniu alternatywne oznaczenia literowe na trzecią miarę: „g h”, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja; w rkp. z teki 33: w t. 4 w pierwszym wykonaniu alternatywnie szesnastki g1 h1, w t. 3 w drugim wykonaniu obie wersje; w obu rkp. w t. 4 w drugim wykonaniu na drugą miarę ósemka g1, obok alternatywny zapis tego taktu: # r r j j & œ œ œ œ ; w zapisie tekstu z teki 16 w ostatnim wierszu: „żeby nam” zamiast „żeby ci”. nr 466 – Melodia z innym tekstem zob. nr 70 w suplemencie. Tekst por. nr 190 w suplemencie . s. 193 nr 467 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21 i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 955, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja; w rkp. z teki 43 t. 4 w drugim wykonaniu taki jak drugie wykonanie t. 2. nr 468 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 42, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda”; teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1907, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 946, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43 i teki 33, k. 10 t. 1 w drugim wykonaniu: # œ œ & œ œ œ œ , w t. 3 w obu wykonaniach na pierwszą miarę szesnastki g1 h1. Wariant melodii por. nr 245 w suplemencie. �152 nr 469 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 939 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 935 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp.: w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 w drugim wykonaniu na drugą miarę ósemka fis1, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę ósemka c2, w drugim wykonaniu ósemka fis1; w rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego. nr 470 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25 – rkp. uszkodzony, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1881, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja. nr 471 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 941, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia. W rkp. t. 1 w pierwszym wykonaniu: & # j œ œ œ œ J , w t. 2 i 3 w obu wykonaniach górna wersja, nad melodią odesłanie do tekstu nr 936 z teki 16, który został opublikowany przez Kolberga w T. 25 jako nr 473. Wariant tekstu por. DWOK T. 41, nr 392. s. 194 nr 472 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, nr 17 i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 940, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. nr 473 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 943 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 936 – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19 – melodia z przekreślonym incipitem: „W olszynie ja wołki pasła”, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w niej pierwsza szesnastka g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę górna, na drugą i trzecią dolna wersja, w rkp. z teki 33 górna wersja tylko alternatywnie. W rkp. z teki 16 odesłanie do melodii nr 941 z teki 33, która została opublikowana przez Kolberga w T. 25 jako nr 471. Tekst z wariantem melodii por. nr 100 w suplemencie. nr 475 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1136, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst zwr. 1 i 2 bez melodii. Melodia z innym tekstem, zob. DWOK T. 41, nr 392. �153 nr 476 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 8 i teka 33, sygn. 1305, k. 60v., nr 574, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki e2 h1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu druga i trzecia nuta alternatywnie oznaczone literami: „d e”. s. 195 nr 477 – Tekst zob. nr 82 w suplemencie. nr 478 – Tekst z inną melodią zob. nr 311 w suplemencie. nr 479 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 577 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, oba rkp. bez lokalizacji. œ W rkp. terenowym t. 3 w pierwszym wykonaniu: & œ J . nr 480 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 62, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1852, z lokalizacją ogólną: „Ruda, Sokule, Radziejewice”. Tekst zwr. 2 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1016, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, t. 2 i 4  w drugim wykonaniu:    , w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka h1, dalej górna wersja. Tekst zwr. 1 por. nr 82 w suplemencie, tekst zwr. 3 por. DWOK T. 41, nr 342. s. 196 nr 481 – W rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 469, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” tekst jak w druku z odesłaniem do innej melodii, zob. DWOK T. 41, nr 298. nr 482 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 23, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda” i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1854, z lokalizacją ogólną: „Ruda, Sekule, Radziejewice”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 i 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1. nr 483 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1864, wśród zapisów z Mazowsza i Łęczyckiego. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w pierw­ #œ szym wykonaniu dolna wersja, w drugim: & œ œ #œ œ , t. 3 œ œ œ œ œ , w t. 4 w pierwszym w drugim wykonaniu: & J �154 wykonaniu na trzecią miarę ósemka c2, w drugim na trzecią miarę szesnastki c2 h1. nr 485 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 88, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1877, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzow[ska], Sokule”. W rkp. z teki 33 w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki e2 g1, w drugim b1 a1, t. 3 w pierwszym wykonaniu: &b j j & b œœ œœ œ œœ , w drugim: 1 2 j r j & b œœ .. œ œœ , t. 4: œ œ œœ œ œ . œœ J 3 r œ s. 197 nr 486 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1868, , tam melodia bez tekstu wśród zapisów z Mazowsza; teka 35, sygn. 1315/A, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, tam tekst bez melodii. W rkp. zapis melodii następujący: j œ œ œœ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œ œ œ œ & œœ œ œœ J J j # œœ œœJ œœ œ œ œœ œ œ œ œ œ œj œ œ œ œ œ œ œ œ œ J œ œ J & œ J œœ J , œ obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 5–8 z powyższego przykładu jak górna wersja tych taktów w druku (tam t. 3-6), ze znakiem powtórki dla ostatnich dwóch taktów, w ostatnim takcie na trzecią miarę szesnastki g1 a1. nr 487 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 319, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam tekst bez melodii z wyjaśnieniem Kolberga: „wyrko = łóżko”. nr 489 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 45 i teka 33, sygn. 1305, k. 60v., nr 565, oba rkp. bez lokalizacji – w obu rkp. melodia bez tekstu; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Miedwienice” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 502, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – w obu rkp. tekst bez melodii. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2 w obu wykonaniach druga szesnastka a2, a w rkp. terenowym z teki 43 w t. 3 i 4 w obu wykonaniach dolna wersja. Tekst w rkp. z teki 43 zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 492, zob. przypis do tego numeru, ponadto w tym rkp. po zwr. 2 jeszcze �155 fragment: „Oj, wziąłbym cię z sobą, niedobra to pani..., [fragment nieczytelny] u ludzi z tobą”; W rkp. z teki 16 tekst zwr. 1 jak w druku, tam jeszcze dalszy ciąg jak nr 440 w T. 25, zob. przypis do tego numeru. W odsyłaczu pod pieśnią winno być: nr 440 (nie 439). s. 198 nr 490 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 19, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” i teka 33, sygn.1305, k. 3, nr 1620, z lokalizacją ogólną: „Międzylesie”. W rkp. z teki 2 w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę szesnastki g2 d2, w t. 4 inny rytm: œ œ œ œ ; w rkp. z teki 33 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykona­niu: w t. 1 j œœj œ œ œœj œœ œ J na trzecią miarą alternatywnie ósemka g2, t. 2: & , 3 w obu wykonaniach w t. 3 na trzecią miarę szesnastki c2 a1, t. 4: 1 j2 & œ œ œ œJ œœJ œ . nr 491 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 572, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 508, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji, tam tylko melodia. W obu zapisach melodii tylko górna wersja, w t. 3 i 6 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 g1, z fermatą na ostatniej nucie, t. 5 j œ w rkp. z teki 43: & œ œ j j œ œ , w rkp. z teki 33: & œ œ œ œœ œ . nr 492 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, tam z obszerniejszym niż w druku tekstem; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 564 – melodia, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 501, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 1 tylko górna wersja, w drugim wykonaniu pierwsza szesnastka alternatywnie h1, t. 2 w pierwszym wy- # œ œj . œr œœ œ œ œ , w drugim: & # œ œ œj œj . W rkp. z teki & konaniu: J J �156 43 dalszy ciąg tekstu jak nr 489 zwr. 1 i 2 w T. 25, zob. przypis do tego nr. nr 493 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 563 – melodia z incipitem: „Jedzie”, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 500, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii każde z wykonań oznaczone w druku cyframi 1 i 2 dwukrotnie powtórzone. W pierwszym wykonaniu: t. 3 i 4 oznaczone jako 1. volta, w t. 4 na trzecią miarę szesnastki h1 g1, wykonanie to opatrzone znakiem powtórki i wtedy zamiast t. 3–4 dodana 2. volta: zob. 2. volta w poniższym przykładzie, w drugim wykonaniu melodia również dwukrotnie powtórzona: # j œ œœœ œ . œ. œ & .. œ œ œ œ œ œ œ œJ J J œ œ œ œJ œ œ . J œ œ œ œ œ . 1. 2. W zapisie tekstu w rkp. z teki 16 jeszcze fragment: „Oj, wyjeżdżam, …, o chusteczkę proszę, niechże cię, dziewczyno, na sercu nie noszę”. nr 494 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 54, nr 280, z lokalizacją: „Ruda i Żyrardów”, tam takty 3–8 z incipitem: „Pojadę ja” i teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 329, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam tekst zwr. 1; teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 902, wśród zapisów z Lubienia, z notą: „Wiskitki” – wariant zwr. 2. W zapisie melodii t. 6 jak t. 10, t. 10 jak górna wersja w t. 6; w zapisie zwr. 2 w. 3 i 4 następujące: „da, nauczę, nauczę, Lubieńczanki robić”. s. 200 nr 496 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1941, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”, zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 w obu wykonaniach na trzecią miarę obie wersje. nr 497 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1936, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 2 w rkp. z teki 43: & œ & œ Jœœ . œ œ œ œœ œ œ œ œ œ , w rkp. z teki 33 w drugim wykonaniu: J œ œœ R , w obu rkp.: w t. 4 w pierwszym wykonaniu �157 przy ostatniej szesnastce alternatywnie c2, w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki f1 e1. nr 498 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1946, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”, tam odesłanie do wariantu melodii nr 1855 z teki 33, zob. DWOK T. 41, nr 622. W obu rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, tam na trzecią miarę w rkp. z teki 43: triola szesnastkowa g1 fis1 e1, w rkp. z teki 33 szesnastki g1 fis1 lub alternatywnie fis1 e1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja. Tekst z inną melodią, zob. nr 164 w suplemencie. nr 499 – Melodia z innym tekstem, zob. nr 78 w suplemencie. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 348. nr 501 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 68, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1904, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego, przy t. 1–3 pier- # j œ œ œ œ œœœœ j œœœœ œ & œ œ wotnie: , poniżej z notatką 3 „lepiej” wersja jak w druku, t. 5–8 w następującym zapisie: # j & œ œ œ Jœœ œ œœ œœ œJœ œ œœ œ 3 3 3 j œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œj œ œ , obok kolejna wersja alternatywna dla t. 5, jak t. 7. nr 503 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 316, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam tekst bez melodii. Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19). s. 201–202 nr 505 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 979, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. Tekst zwr. 1 z inną melodią, zob. nr 78 w suplemencie. s. 202 nr 506 – Por. nr 458 w suplemencie. nr 507 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 37 i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1910, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 35, sygn. 1315/A, k. 9 i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 577, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”. W obu zapisach melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na drugą miarę obie wersje, w t. 4 na drugą miarę a1; w drugim wykonaniu: �158 w t. 4 na drugą miarę obie wersje, na trzecią miarę g1, obok zanoto- j j œ , w obu bœ œ œ œ wana wersja alternatywna dla tego taktu: & 3 rkp. w t. 3 ostatnia szesnastka g1; w obu zapisach tekstu zwrotki w odwrotnej kolejności, w zwr. 2. wiersze 3 i 4 następujące: „co mi się oberwie dzbanusiem wody”. Tekst z inną melodią, por. DWOK T. 41, nr 318. nr 508 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 105, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1887, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 963–965, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp. w pierwszym wykonaniu t. 4: m 3 & œ œ œ œj œjœ œ ; w drugim wykonaniu w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa c2 h1 c2, w t. 3 na trzecią miarę j œjm 3 œ œ œ ; w zapisie tekstu z teki 16 szesnastki g1 a1, t. 4: & œ œ œ œ 3 w zwr. 2 w w. 4 powtórzone: „matuleńku” zamiast „moja matko”. nr 509 – Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19). s. 203 nr 510 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 51, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 459, z lokalizacją: „od Wiskitek”. Tekst w rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 20r. i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 971, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 4 w drugim wykonaniu druga nuta d2; w obu zapisach tekstu brak fragmentu zwr. 1: „twoje ocki jak ciarecki, moja buzia jak śmietana”. W obu rkp. teksty połączone z inną melodią, opublikowaną przez Kolberga w T. 25 jako nr 657, zob. też przypis do tego numeru. nr 511 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 455, z lokalizacją: „Guzów, p[od] Wiskit[kami]”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 966, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 2 na trzecią miarę w pierwszym �159 wykonaniu seksta a1 f2, w drugim wykonaniu szesnastki b1 a1, w t. 4: w pierwszym wykonaniu & b œ œ œ œœ , w drugim œ przy f1 każdorazowo dodany dwudźwięk c1, po t. 4 jeszcze: œœ & b œœ œœ œ œ œ œœ œœ œ œ œœ œœ ; w zapisie tekstu z teki 43 brak inte- riekcji na początku wierszy. nr 513 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 110 i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1892, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. drobne różnice w zapisie linii melodycznej. W rkp. z teki 43, k. 25, nr 110:                                        ;    w rkp. z teki 33:                                       .   Tekst jak w druku w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 982 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu zapisach tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 431, tam tylko z pierwszą zwrotką. s. 204 nr 515 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60r., nr 548 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 136, oba rkp. bez lokalizacji. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 981 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim obie wersje, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka e2, w t. 3 w obu �160 wykonaniach na trzecią miarę alternatywnie ósemka h1. W zapisie tekstu z teki 43 w ostatnim wierszu: „szelmą” zamiast „samą”. nr 516 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 166 i teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 558, w obu rkp. bez lokalizacji. Tekst zwr. 3 bez melodii: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 991 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę szesnastki fis1 d1; w rkp. z teki 33 w t. 2 w drugim wykonaniu alternatywnie: & # œ œ œj œœ . Zwr. 1–2 z inną melodią, zob. nr 70 w suplemencie. nr 517 – Por. DWOK T. 41, nr 312. s. 205 nr 518 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1008 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w rkp. terenowym brak interiekcji przed wierszami 2–4. nr 519 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 169, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 560 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 498, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. # r œ œœ œ œj œ œ RJ J . & W obu zapisach melodii t. 1: nr 520 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60r., nr 547, bez lokalizacji – melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 986 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – w obu rkp. tekst bez melodii. W zapisie melodii w tece 33 w t. 4 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemka z kropką c2 i szesnastka g1, w drugim wykonaniu brak dwudźwięków, tylko dolne nuty. s. 206 nr 522 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 148, bez lokalizacji, teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 554, z lokalizacją ogólną: „Sokule” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 495, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W t. 2: w rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w rkp. z teki 43 w obu wykonaniach dolna wersja; t. 3: w pierw- j jœ b r r szym wykonaniu w rkp. z teki 33: & œœ œ œ œœ , w rkp. z teki 43 tylko dolna wersja z powyższego przykładu, w drugim wykona- �161 niu w obu rkp. na pierwszą i drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja. W obu zapisach tekstu: „dupy” zamiast „chałupy” i jeszcze kolejna zwrotka: „Dobry Wosio do łóżeczka, ale tylko spać, da, spać, dziesięć razy na noc wstając, ale tylko srać, da, srać”. Pod pieśnią odesłanie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), winno być: s. 397 nr 292. nr 523 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 980 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43 w zwr. 1w obu wierszach: „cóż” zamiast „co”. nr 524 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 958 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, tam tylko wiersze 1 i 2, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 16 nad pieśnią notatka: „budnik, kolonista”, ponadto ostatni wiersz wariantowy: „i nie pijesz do dzieweczki”. Tekst por. nr 265 w suplemencie. nr 525 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 464, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek”, zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3 w drugim wykonaniu: na pierwszą miarę górna wersja, ostatnia szesnastka d2. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 506. nr 526 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 93, bez lokalizacji – melodia i tamże, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – tekst; czystopisy Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1883, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 970, z lokalizacją jak na k. 20 – tekst. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki h1 d2, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę dodana wer- # n # œ œ œ œ œ sja alternatywna: szesnastki a1 fis1, w drugim: & J , tu widoczne trudności Kolberga we właściwym zanotowaniu intonacji na drugą miarę, w t. 4 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d1. W zapisie tekstu w rkp. terenowym �162 jeszcze w nawiasie: „matka diabła zjadła, co się zawsze kręci”. Odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 430 dotyczy podobieństwa w przebiegu linii melodycznej. s. 207 nr 527 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 977 i 978, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu zapisach tekstu w rkp. w zwr. 2 w. 2 i 3 brak: „tu”, w. 4 brak: „to”. nr 528 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1782, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule” i rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 83, bez lokalizacji. W rkp. z teki 33 w t. 4, 6, 8 i 12 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 6 ≥ przy c2, na trzecią miarę dwie szesnastki a1 fis1, w t. 9 tylko dolna wersja. Poniżej zanotowane wersje alternatywne dla t. 2: & # j œ œ œ œ #œ œ œ J 3 i dla t. 9: & # œœ œ œ #œ . W rkp. terenowym brak znaku przykluczowego, widoczne trudności Kolberga z ustaleniem właściwego przebiegu melodii, pierwotnie zanotowane t. 7–10, 1–4, 5–6, następnie cyframi oznaczona właściwa kolejność taktów, liczne poprawki i literowe oznaczenia nut, t. 10: & # œ. œ œœ œ œ . nr 529 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 152 i nr 162, oba rkp. bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1928, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 950, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43 nr 152 i w rkp. z teki 33 w t. 2 w pierwszym wykonaniu: na trzecią miarę triola szesnastkowa d2 c2 f1, lub alternatyw- œ b œ œjœ œ œœœœ nie: & R R J , w drugim wykonaniu na drugą i trzecią 3 miarę dodane tercje g1 f1, w t. 3 dodane dwudźwięki – tercję niżej; w rkp. z teki 43 nr 162 w t. 1 w pierwszym wykonaniu przy pierwszej nucie dodany dwudźwięk kwinta c1, t. 2 w pierwszym wykona- n j œœ œœ œ œ œ œ b niu: & , w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią J 3 miarę f1, w obu wykonaniach przy a1 każdorazowo dodany dwu- b œ œ œ œj dźwięk – tercja f1, t. 4 w drugim wykonaniu: & œ . �163 nr 530 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 957(zwr. 1) i nr 956 (zwr. 2) i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w rkp. z teki 43 zwr. w odwrotnej kolejności. s. 208 nr 532 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 34 i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1906, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 987 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 33 następujący zapis: Ÿ & œ. œ œ œ œjœ œ j œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ #œ œ J œ J œ 3 œ œ œ œ œj œ œ œj œ j œ œ œ j j & œ #œ œ J #œ œ œ œ œ J 3 Ÿ Ÿ j j œ œ œ j œ œ œ œ j œ œ œ & œ œ #œ œ œ #œ #œ , œ œ œ w rkp. terenowym następujące zmiany w stosunku do powyższego przykładu: w t. 5 na trzecią miarę triola szesnastkowa c2 h1 g1 lub alternatywnie szesnastki h1 g1, po t. 7 zmiana kolejności taktów: t. 10–11, t. 8–9, brak t. 12, t. 13 zapisany obok jako wersja alternatywna dla t. 9. W zapisie tekstu w obu rkp. trzy ostatnie wiersze następujące: „z pożegnania mojego, oj, dalibóg nie przyjdę, da ze żalu wielkiego”. nr 533 – Takty 1–8 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28v., nr 134 i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1920, oba rkp. bez lokalizacji; w obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w rkp. z teki 33 tylko górna wersja. nr 534 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29 z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 589, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 521, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę c2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka c2, w t. 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie g1; w obu zapisach tekstu zwrotki w odwrotnej kolejności. s. 209 nr 535 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, �164 z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 594 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 528 – tekst, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”. W obu rkp. w zapisie melodii w t. 1 przy pierwszej nucie brak e2, t. 3–4 w następującym zapisie: # j œ œœ œ œ J J & œ œ œ œ j j œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œJ ; w rkp. z teki 16 na początku wszystkich wierszy: „da”. W rkp. z teki 42 pod pieśnią jeszcze inne wątki, zob. nr 147 w suplemencie. Pod pieśnią błędny odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), pod wskazanymi numerami (i stroną) inne teksty. nr 536 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 591, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 522, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W rkp. z teki 42 pod melodią jeszcze drugi wątek tekstu, zob nr 200 w suplemencie. nr 537 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153; teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1128 – tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. terenowym tekst z melodią inną niż w druku, zob. nr 289 w suplemencie. nr 538 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 584, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 513, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst . W obu zapisach melodii w t. 1 w pierwszym wykonaniu pierwsza szesnastka g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka fis2, na drugą i trzecią miarę ósemki d2 g1; w obu zapisach tekstu interiekcje: „da” i „oj” na początku wierszy. nr 539 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 585, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 514, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii: w t. 1 w drugim wykonaniu na trze- �165 cią miarę ósemka c2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę obie wersje; t. 4 w pierwszym wykonaniu w rkp. z teki 43: œ j & œ œ J œ , w rkp. z teki 33 na pierwszą miarę dwie szesnastki d2 d2. W obu zapisach tekstu: „da” przed „ja kalinę”. s. 210 nr 540 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 582 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 510, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst . W rkp. z teki 42 w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę h1; w zapisie tekstu w obu rkp. brak powtórzenia w zwr. 1. nr 541 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 583 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 511, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę d2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu również dolna wersja, w drugim wykonaniu druga szesnastka e2. W obu zapisach tekst poprzedza jeszcze jedna zwrotka: „Da i siwy gołąbeczek, da i w środku dębu siedział, da i kochajże mnie, kochaj, da i żeby nikt nie wiedział”, zob. Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 288. nr 542 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”, teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 588, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonow[em]” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 518, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W rkp. z teki 42 i 33 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, œ œ b b œ œ œœ , w t. 3 tylko dolna, w t. 1 tylko górna wersja, t. 2: & R R J w t. 4 tylko górna wersja, tam na trzecią miarę szesnastki: w tece 42 c2 f1, w tece 33 a1 f1; w obu rkp. w t. 6 tylko górna wersja, przy c2 dodany każdorazowo dwudźwięk a1, w t. 8 na trzecią miarę tylko górna wersja. W rkp. z teki 42 tekst zanotowany skrótowo, w zwr. 2 brak wiersza 1, dla w. 3 tylko: „wianeczku”. �166 nr 543 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 592, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 524 [a], z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią œ œ œ miarę g2, w drugim dodana wersja alternatywna: & œ ; w rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu alternatywnie: w t. 3 na trzecią miarę ósemka f2, a w t. 4 na pierwszą miarę ósemka d2. W obu zapisach tekstu po zwr. 1: zwr. 3, 4, 2, następnie zwr. 5, a w niej: „pilnuj” zamiast „patrzaj” i w. 3 i 4 następujące: „da, tyda piechty sobie nie chodź, da kiedy nie masz konia”; ponadto w rkp. z teki 42 tekst zanotowany skrótowo bez powtórzeń, w zwr. 2 ostani wiersz: „bo ci kaci po niej”, w zwr. 4 w ostanim wierszu: „nudzi” zamiast „budzi”. s. 211 nr 545 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (13 pięciolinia), z lokalizacją ogólną: „Biał[ogórne], Białawieś” i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1968, z lokalizacją: „Białogórne”, w obu rkp. w t. 1–2 tylko dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… , tam na s. 280 taki sam tekst. nr 546 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 287 taki sam tekst. s. 212 nr 548 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (14 pięciolinia), z lokalizacją ogólną: „Biał[ogórne], Białawieś” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1967, bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki h1 c2, t. 1–2 w drugim wykonaniu rozszerzone o jeszcze jeden takt: & # œœœ œ œ œJœ œ œ Jœ œ œ œj j , w t. 4 w pierwszym œ J wykonaniu ≥ przy c2, ostatnia szesnastka g1, w drugim wykonaniu druga szesnastka h1. nr 549 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (2 pięciolinia) i k. 3 (9 pięciolinia, nr 17), bez lokalizacji oraz teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1973, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. We wszystkich rkp. w t. 1 na drugą miarę c2, w rkp. z teki 43, k. 3 w t. 1 na pierwszą miarę triola szesnastkowa, w t. 3 na pierwszą miarę dwie szesnastki g1 h1, ostatnia nuta a1, ta wersja zanotowana �167 w rkp. z teki 33 jako wersja alternatywna. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 291 taki sam tekst. nr 550 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1126, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii, podpisany jako dalszy ciąg tekstu: „A dała mu śmietany”, zob. nr 569 w T. 25. nr 551 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (2 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1971 oraz teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1400 i oba rkp. z teki 33 z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W dwóch pierwszych rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, z przednutką h1 c2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki # 3 œ œ œœ œ œ J œ œ ; w rkp. z teki 33 & h h , t. 4 w pierwszy wykonaniu: J 3 1 1 nr 1400 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej w następującym zapisie: # 3œ œ & 8 J J œJ # r r j r & œ œ œ œ œJ œ œR œJ R œ œ œ œ œ J J J j œ œR œJ œ œ œ œr œr œ œr œJ R 3 j œ œ œ œ œ R R 3 j œœœœ œ , œ w tymże zapisie dalsze wersje alternatywne dla tego przykładu, dla # 3 j # rœ œ œ # r œ œ œœœœ œ œ œ œ œ t. 2: & œ R J , & œ R J , dla t. 4: & i dla # œœœ œ œ . t. 6: & œ J 3 nr 552 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (1 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1972, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, w obu rkp. następujący zapis melodii: �168 # 3 œ œ & 8 œœœJ J 3 3 ^ œ œœœœ j œœœœ j j œ œ œ j œ œ J J œ œœ 3 3 j j œ œjœ œ œ j ^j œ œ œ j œ œ œ œ œ & œœœœ œ œ . J œ œœ J # 3 3 Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 281 taki sam tekst. Odsyłacz Kolberga do Kieleckiego błędny; może chodzić o wariant zamieszczony w cz. II tej monografii, zob. DWOK T. 19, nr 255 zwr. 2. s. 213 nr 553 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 285 taki sam tekst. nr 554 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (2 pięciolinia), bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach na drugą miarę fis2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę szesnastki g1 a1, w dru- bb œ œ j œœ . gim wykonaniu: & J Tekst zwr. 1 por. nr 86 zwr. 2 w suplemencie. nr 555 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1401, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, tam melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 526, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tam tekst bez melodii. W zapisie melodii w drugim wykonaniu w t. 2 na pierwszą miarę triola szesnastkowa: d2 e2 f2. Melodia por. DWOK T. 41, nr 736. Tekst por. nr 86 zwr. 3 w suplemencie. nr 556 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: t. 1–4: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1440, z lokalizacją: „Białogórne” i notą: „Skulski” – prawdopodobnie nazwisko wykonawcy; t. 5–8: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1442, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, w t. 1 odb œ j j wrotna kolejność wersji, t. 4 w obu wersjach: & J œ œ , w t. 8 w obu wykonaniach na drugą i trzecią miarę kwinta c1 g1. Taki sam tekst w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam s. 283. �169 s. 214 nr 558 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 285 tekst z różnicami w ostatnim wierszu. nr 559 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1441, z lokalizacją: „Białogórne”, zanotowana o kwartę czystą wyżej; w rkp. melodia rozbudowana do 16–taktów: # 3 œ j & 8 œ œ œ œJ J œ œ œ œ œ œ œjœ œ J œ J J œœœ J œœ j j # j œ œ œ & œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œ œ œ œ œ œJ œ œ # œ j & œ œ œ œJ J œ œœ œ J J j œ œ œ œjœ Jœ J œ œ œ œ œ œ # œ œ œ & œœ œœœ œœœœœ œœ œœœ œœœœœœ . nr 560 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1445, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, zanotowana o sekundę wielką wyżej. j b b W rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 1: & œ wersja alternatywna: & œ bb œ œ œ œ œ œ œœ œœ J J œ , w t. 4 , w drugim wykonaniu w t. 2 pierwsza szesnastka alternatywnie g1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 286 taki sam tekst opublikowany jako dwie przyśpiewki: nr 128 i 129. s. 214–215 nr 561 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1444, z lokalizacją ogólną: „Białogórne” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 596, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek” – tekst. W rkp. w drugim wykonaniu t. 1–2: & œ œ œ w obu wykonaniach: & œ J œ J œ œ œ œ œ œœ œœœ œœ œj , t. 3 J ; w zapisie tekstu w zwr. 1 i 2 w. 3 następujący: „oj, gdybym mu się dostała”. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 287 taki sam tekst. �170 s. 215 nr 562 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1446, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. melodia poprzedzona dwoma taktami: j j  # œ œ & œ œ œ œ# œ œ œ œ œ # œ , t. 2 w drugim wykonaniu:        ;  3 w t. 3–4 brak znaku powtórki, dodane wersje alternatywne: w t. 3 przy ostatniej nucie g1, w t. 4 przy trzeciej nucie d1, przy ostatniej h, t. 7–8 bez znaku powtórki, w t. 7 dodane wersje alternatywne jak w t. 4, w t. 8 ostatnia nuta tylko g1. nr 563 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1443, z lokalizacją ogólną: „Białogórne” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1127, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją jak w tece 16, tam tekst bez melodii. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, przy d2 dodana kwinta g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie szesnastki e2 c2, w drugim wykonaniu na trzecią miarę obie wersje, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, przedostatnia nuta h1, w t. 4 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu triola szesnastkowa d2 h1 a1, w drugim d2 c2 h1. W zapisie tekstu w rkp. terenowym w zwr. 3 w. 2: „jak córeczce, tak macierzy”. nr 565 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1163, z lokalizacją: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa c2 d2 e2, w t. 2 odwrotna kolejność wykonań, przy powtórce na trzecią miarę również szesnastki b1 g1, t. 3 w drugim œœœ b wykonaniu: & œ œ œ J J . 3 j Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 286 wariant tekstu. s. 216 nr 566 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1, z lokalizacją ogólną: „Biał[ogórne], Białawieś” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1951, z lokalizacją: „Białogórne”. W obu rkp.: melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie c2, w drugim na pierwszą miarę szesnastki f2 f2, t. 2 w drugim wyko- b naniu: & œœœ œ J œ , w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią 2 2 & b œ œ œj ‰ miarę szesnastki c d , w drugim wykonaniu . �171 nr 568 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 305, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”; teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1988, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki”. W obu rkp. tekst bez melodii; w rkp. z teki 13 tekst przekreślony, tam w zwr. 1 brak „niezbędnicy”, a w zwr. 2 brak „niezbędnicę”. nr 569 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1204, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, z lokalizacją jak w tece 33 – tekst, tam jeszcze jedna zwrotka, zob. nr 550 w T. 25. Melodia zob. DWOK T. 41, nr 730. nr 570 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1138, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii; w rkp.: „niech ją sobie wyłechcą”, a „cy chcą sewcy, cy nie chcą” dopisane jako wariant. s. 217 nr 571 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1991, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. Tekst por. DWOK T. 41, nr 425 oraz nr 237 i 238 w suplemencie. nr 572 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1178, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. t. 3–4 trzykrotnie powtórzone, pierwotnie zanotowane o sekundę wielką wyżej, następnie zapisane ponownie z notatką: „lepiej w F–dur”; w pierwszym wykonaniu w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2 ósemki f1 a1 a1, w drugim wykonaniu w t. 1 i 2 tylko górna wersja, w trzecim wykonaniu w t. 1 tylko dolna, w t. 2 tylko górna wersja. nr 573 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam są to dwie odrębne melodie: pod nr. 1175 takty 1–4 i pod nr. 1173 takty 5–8. Takty 1–4 zanotowane o sekundę wielką niżej, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę dwie wersje: ósemka c2 i alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 5–8 melodia zanotowana z dodanymi dwudźwiękami:                                                                  .          nr 574 – W rkp. Kolberga są to dwie odrębne melodie: �172 t. 1–8: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1186; t. 9–15: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1185, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W t. 1–8 w obu rkp.: w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie c2, w t. 5 i 6 tylko górna wersja, t. 7 jak górna wersja w t. 5; w rkp. z teki 43 w t. 4 tylko górna wersja. W t. 9–12 w obu rkp.: brak znaku powtórki, w t. 11 tylko górna wersja, w rkp. z teki 43 w t. 12 ≥ przy f2, na trzecią miarę d2, t. 14 zanotowany jako 1. volta, t. 15 jako 2 volta. s. 218 nr 575 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1989, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 3 w obu wykonaniach na ostatnią miarę alternatywnie g2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu ostatnia szesnastka alternatywnie c2; w rkp. z teki 33 poniżej zanotowane wersje alternatywne dla t. 1: w pierwszym wykonaniu: & œ. #œ œ. œ œ & œ. œ. J œ. #œ œ. œ œ J , w drugim: . Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 286. nr 577 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 610, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, tam tekst bez melodii. nr 579 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 940 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, oba z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. tekst bez melodii zanotowany do słów: „liźcie”, a dalej: „pomaluśku z obycajem, zeby...”. s. 219 nr 581 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (3 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1977, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję małą niżej, w t. 2: w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki f2 e2, w drugim wykonaniu w rkp. z teki 33: & b œ œœ œœ œ œ œ , w rkp. z teki 43 J tylko górna wersja z powyższego przykładu, w t. 4: w pierwszym wykonaniu w obu rkp. na pierwszą miarę triola szesnastkowa d2 �173 c2 d2, w rkp. z teki 33 jeszcze wersja alternatywna: zob. górną wersję w powyższym przykładzie, w drugim wykonaniu w obu rkp.: œ œ j & b œ œJ œ . 3 Por. DWOK T. 41, nr 821 i nr 452 w suplemencie. nr 582 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, poniżej numeru 464, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”; tamże, k. 10, nr 553, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” i tamże, k. 16, nr 1101, z lokalizacją ogólną: „Łążyń”, we wszystkich rkp. tekst bez melodii. Na k. 16 pod nr. 1101 brak fragmentu, zamieszczonego w druku pod taktami 3–4. Tekst z inną melodią zob. DWOK T. 41, nr 444. nr 583 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 464, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tam tekst bez melodii. nr 584 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1984, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 3–6 brak znaku powtórki, w t. 3 i 4 tylko górna wersja, w t. 4 na trzecią miarę alternatywnie dodana triola szesnastkowa g1 a1 cis2. Tekst z inną melodią zob. DWOK T. 41, nr 372. s. 220 nr 585 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1987, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. t. 1–2 w drugim wykonaniu oznaczone „bis”, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, t. 4 w drugim wyko- œ b œ J [‰] b naniu: & J , wersja zapisana w druku zanotowana alternatywnie tylko w rkp. z teki 33. Tekst z inną melodią zob. nr 80 w suplemencie. nr 586 – W odsyłaczu do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) winno być: nr 398 (nie 389). nr 587 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1985, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W rkp. z teki 42 zmiana kolejności taktów: po t. 1 zapisany t. 3, a następnie t. 2. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję wielką niżej, w t. 4 tylko dolna wersja, takt ten dwukrotnie powtórzony, �174 t. 5–8 w pierwszym wykonaniu: górna wersja, w t. 6 czwarta nuta g1, w drugim wykonaniu w tece 33: 3 # # #œ œ nœ œ œ œ œ œ œ œ & # œ œ œ œ œ œ [‰] , œ œœ œ w tece 42 brak t. 2 z powyższego przykładu. s. 221 nr 589 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 3 (3 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1994, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W rkp. z teki 33 melodia wraz z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 194, nr 759. nr 590 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 3 (7 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 2001, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”; w obu rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 a1 h1. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 35, sygn. 1315/A, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”. nr 591 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 84, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu; teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 536, z lokalizacją: „Ruda Guzowska“, tam melodia z incipitem: „Popielarczyk“. Incipit: „A utonął popielarczyk” w rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 4, wśród zapisów z Powsina. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej; w rkp. z teki 43 w t. 1–2 literowe poprawki w zapisie nutowym: w t. 1 przy trzeciej nucie „fis”, w t. 2 nad drugą nutą „d”, nad czwartą w pierwszym wykonaniu „a”, w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 fis1 g1, t. 6 w pierwszym wykonaniu & # œ œ œ œ ; w rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna wersja. Odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) dotyczy pieśni nr 360 na s. 416, prawdopodobnie błędnie oznaczonej jako „164”; pod numerem 164 inny tekst. nr 592 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (12 pięciolinia), bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1965, bez lokalizacji – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 549, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” – tekst. �175 W obu zapisach melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach przy c2 i d2 dodany ≥, t. 4 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki e2 d2. nr 593 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (9 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1961, z lokalizacją ogólną: „Chojnatka, pod Mszczonowem”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk” i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 542, z lokalizacją ogólną: Zalesie, Rawa”. W obu zapisach melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1, 3 i 5 tylko górna wersja, w t. 2 dodana wersja alternatywna: #mœ œ œ œ œ mœ j &J J , t. 4 i 8: & J J # œ ; w obu zapisach tekstu interiekcje przed w. 2–4. s. 222 nr 595 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153; teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1184 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1124 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W obu zapisach melodii w drugim wykonaniu w t. 3 i 4 na pierwszą miarę tylko górna wersja, w zapisie tekstu z teki 16 w zwr. 2 w. 2: „dwa” zamiast „dwie”. nr 596 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1171, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 górna wersja, dolna zanotowana poniżej jako wersja alternatywna z adnotacją: „lepiej”, t. 4 i 8: & # œœœœ . œ nr 597 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1176, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia bez tekstu, zob. DWOK T. 41, nr 869. nr 598 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1190, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 461, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst . W rkp. w t. 1–4 tylko górna wersja, t. 2: & # # œ œ œœj œ œJ , w t. 3 m œ œ œ œ œ , ≥przy c2, w t. 5 w obu wykonaniach górna zmiana rytmu: wersja, poniżej zanotowana wersja alternatywna dla t. 3–4: �176 # œ & œ œ œJ # œ œ œ œ œ œj œj ; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 4: 3 „franco­wata” zamiast „piegowata”. Tekst bez melodii także w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Panki”, tam zwr. 2 jak w druku, natomiast zwr. 1 jak nr 637 w T. 25. s. 223 nr 599 – Zapis jest połączeniem dwóch wariantów melodii bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1164 i nr 1152, oba zapisy z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Pod nr. 1164:                                    pod nr. 1152:                                        ;          . nr 600 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1182 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1120 – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn, 1352, k. 152 – tylko tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 ≥ przy d1, w t. 3 i 4 ≥ przy g1; w zapisie tekstu w obu rkp. zwr. 1: „słomą bym” zamiast „siecką bym”, w rkp. z teki 16 w. 2 brzmi: „ja bym jej jeść nie gotował”, nr 601 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1198, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim: œœ j & œœ œœ # œ œj , w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwsza miarę 3 triola szesnastkowa gis1 a1 e2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu: œ & œ œ œJ œ œ , w drugim brak ≥ przy g1 i dodana wersja alterna3 œ œjœ œ j tywna: & R R J œ . �177 Tekst z inną melodią, zob. nr 210 w suplemencie. Tekst zwr. 3 z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 394, melodia por. tamże nr 698. Odesłanie nad nutami do nr. 564 w T. 25 dotyczy wariantu muzycznego. W odsyłaczu do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) brak numeru pieśni, chodzi prawdopodobnie o tekst zamieszczony pod nr. 73. nr 602 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1195 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1135 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W zapisie melodii w rkp. z teki 43 w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, na drugą miarę g2, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w rkp. z teki 33 t. 1 w pierwszym wykonaniu jak w tece 43, w drugim górna wersja. s. 224 nr 603 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1197, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki a1 c2, w tymże takcie w drugim wykonaniu i w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą 3 miarę inny rytm: œ œ œ . nr 604 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1191, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 480, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. # œ j & œ œ # œ œ , t. 4: # œœj , w drugim wykonaniu t. 1: & œj œJ œJ . J W rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 2: & # œœ œœ œ œ J œ Odsyłacz do Kieleckiego (zob. DWOK T. 18 i 19) błędny. Taki tekst Kolberg zamieścił w Pieśniach ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), nr 317. nr 605 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1188 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1131 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. z teki 33 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, brak t. 1–2, w t. 5 w pierwszym wykonaniu górna wersja, na drugą miarę szesnastki c2 h1, w drugim wykonaniu przy pierwszej nucie alternatywnie szesnastka h1; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 3: „do roli” zamiast „do kuchni”. nr 606 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1134, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”. Tekst zwr. 2 bez melodii w rkp. terenowym, teka 43, sygn. 1352, �178 k. 19 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 945, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. Tekst zwr. 1 także w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 8, nr 459, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” zanotowany jako początek pieśni opublikowanej pod numerem 609. W rkp. melodia zanotowana o sekundę małą wyżej, w drugim ## n œ œ œ œ œ œ J J , w t. 4 również górna wersja, na wykonaniu: t. 1: & pierwszą miarę triola szesnastkowa: g1 fis1 g1; w obu zapisach tekstu w zwr. 2: „woły” zamiast „krowy”. s. 225 nr 607 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1135, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 550, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie szesnastki f2 d2, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ≥ przy h1, w drugim wykonaniu obie wersje. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 432 i nr 270 w suplemencie. nr 608 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1140, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”; tam w t. 3 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa. nr 609 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1136, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”. Tekst bez melodii w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70 i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 459 (zwr. 2 i 3), z lokalizacją: „Zalesie, Rawa”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w górnej wersji na pierwszą miarę szesnastki h1 d2, na drugą ósemka es2. W rkp. z teki 16 na początku jeszcze jedna zwrotka jak nr 606 zwr. 1 i nr 641 zwr. 3. nr 610 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1137, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 2, 4 i 8 tylko górna wersja, t. 5–7 w następującym zapisie: j œœ œ œ & œ J œ , dla t. 6 zanotowana poni## œ œ 3 œ J œœœ . & żej jeszcze jedna wersja alternatywna: ## j œ œœ œ œ œœ œœ œœ J œ œœ œ œœ œ œœ œ œœ 3 s. 226 nr 612 – Melodia por. nr 302 w suplemencie. �179 nr 613 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1144, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tylko górna wersja. nr 614 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1139, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”, zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w t. 1 tylko górna, w t. 2 tylko dolna wersja w rytmie: œ # œ j œ œœ œ œ œ , w t. 4 dolna wersja, na trzecią miarę œ , t. 3: & J œ J alternatywnie szesnastki d2 e2, w t. 8 i 10 dolna, w t. 9 górna wersja. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 409. s. 227 nr 615 – Takty 1–4: melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1141, z lokalizacją: „Rzeczyca”, zanotowana o sekundę wielką niżej; tam w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki d2 d2 lub alternatywnie fis2 e2. nr 616 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1150, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, t. 4 w drugim wykonaniu rozbudowany œ œ œ .. œ # œ œ œ œ jako 1. i 2. volta: & # œ œ œ . 1. 2. Tekst jak w druku w rkp. Kolberga: 16, sygn. 1209, k. 10, nr 565, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” i dopiskiem: „Tretki” i teka 35, sygn. 1315/A, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”; w obu rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 385. nr 617 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1148, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. j # œ j œœ œ œ W rkp. t. 1 w pierwszym wykonaniu: & J œ œ , w t. 4 w pierw- szym wykonaniu dodana wersja alternatywna: # œ & œœœœœ . W rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 479, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tekst z odesłaniem do innej melodii, zob. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 77. nr 618 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1147, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia bez tekstu; teka 16, syg. 1209, k. 16, nr 1116, z lokalizacją jak w tece 33 – tekst. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, t. 2: 3 j # # œ œœ # œœ œœ œœ & œ œ J , w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę 3 �180 alternatywnie ósemka a1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie ósemka d2; w rkp. tekst stanowi całość ze zwr. 2 numeru 437 w T. 25. s. 228 nr 619 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1149 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1116 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 odwrotna kolejność # # œ œ œj œ wykonań, t. 2: w pierwszym wykonaniu: & œ J J , w drugim ## j j górna wersja i dodane wersje alternatywne: & œ œœ œœJ œ , J w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1. nr 620 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o tercję wielką niżej. W rkp. w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie ósemka e2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, przy niej dodana wersja alternatywna: na pierwszą miarę szes### œ œ œ œ & J J nastki e cis , t. 4 w pierwszym wykonaniu: . 2 2 nr 621 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1159, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 3 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki a1 h1, melodia rozbudowana, po t. 4 jeszcze dwukrotnie powtórzone drugie wykonanie t. 3–4. nr 622 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1161, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 3 dodana jeszcze jedna wersja alternatywna na trzecią miarę: szesnastki a1 fis1, w t. 4–7 tylko górna wersja, t. 8: & & # œ œ œ œ œ œ. # œ œ œ J œ œ , a po nim jeszcze: œ œ œ œ œ œ œ. . Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 317. Odsyłacz pod pieśnią błędny. nr 623 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1158, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę szes- �181 nastki f1 f2 lub alternatywnie f1 c2, w t. 2 i 4 górna wersja, w t. 3 obie wersje; w drugim wykonaniu: w t. 1 i 2 dolna wersja, w t. 3 i 4 górna wersja. nr 624 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1157, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia w następującym zapisie: mœ œœ # 3 œ œ œ œ œJ & 8 œœœJ œ œ œ 3 3 œœ œ œ œ 3 m œœ œ œœ œ œ J J # r œ œ & œ œ œ J œ œ œ œ œ œ œ œRœ œ œ œ J œ œ œœ œ œ œ 3 3 # . œœœ .œ œ œ .. , 3 3 # œ œœ œ œ J œœ . poniżej dopisana wersja alternatywna dla t. 2: & & œ œ .. .. œ œ œ œJ œ œ œœ œ œ 3 3 nr 625 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1154, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia bez tekstu w następującym 3 3 œ œ œ œJœ b & 8 œ J zapisie: œœ œ œ œ 3 œ 3 œ œœ œœœJ J j œ œ œ œ œ œ J œ j 3 œœ œœ œ œœ œ œ œ j œœ & b œ œ œ j œj œœ œ œ œ œ J Jœœ œ œ œ œ j œœj œ œ œ œ œœ œ œ œœ . œ œ 3 3 3 3 3 Tekst bez melodii zanotowany dwukrotnie w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 2: pod nr. 36, z lokalizacją: „Rawa” i pod nr. 48, z notą: „szydebna”; są to odpisy ze zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji…, s. 180, nr 8, do którego Kolberg odsyła pod pieśnią. Odsyłacz do Kieleckiego winien być: T. 19 (nie 18), nr 366 (nie 536). s. 230 nr 626 – Takty 1–8 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1155 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1129 – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 – tekst bez melodii, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o tercję wielką niżej, w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki e1 a1, w t. 2 w obu wykonaniach na pierwszą miarę dwie szesnastki c2 c2, t. 4 w pierwszym # # # œ œrœ œ œ œ & wykonaniu: , w t. 6 tylko górna wersja. J �182 Takty 9–12 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1156, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o tercję wielką niżej. nr 627 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1166 – melodia; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 – tekst; oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, powtórka obejmuje tylko t. 1–2, a nie 1–4 jak w druku, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, w drugim górna, w tym też wykonaniu ## œ œ œ œœœ dodana jeszcze jedna wersja alternatywna: & . nr 628 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1168, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, tam w t. 1 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemka g1 i szesnastki c2 e2, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja. Takty 5–14 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1169, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam w t. 8 w drugim wykonaniu ćwierćnuta z kropką c2, w pierwszym wykonaniu: t. 10: & œœ œœ œœ œ œ œ , t. 12: & œ œ œœ œ œ œ , w drugim wykonaniu: w t. 10 górna wersja, druga szesnastka g . Taktów 13–14 brak. s. 231 nr 629 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1165, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 w pierwszym wykonaniu trzecia szesnastka h1, w t. 3 w obu wykonaniach inny rytm: takt wypełniony sześcioma szesnastkami. nr 630 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1350, k. 174, nr 362, z lokalizacją: „Rawa, Skierniewice”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 na drugą miarę ósemka d2, w t. 6 i 10 tylko dolna wersja, pomiędzy t. 6 a 7 jeszcze cztery takty: # œ & œ œ œ œ œ œ œ œ 2 œ œ œ œ œ œ œ œ , w t. 7–8 tylko górna wersja. nr 631 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1172, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. �183 s. 232 W rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa: g1 fis1 e1, w t. 4 w obu wykonaniach dolna wersja. nr 632 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 4 (4 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 2006, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja; w rkp. z teki 43 t. 3 i 4 w pierwszym wykonaniu zanotowane pierwotnie o kwartę czystą wyżej, następnie poprawione i właściwa wersja oznaczona literami. Tekst bez melodii w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”, tam tekst wariantowy, w. 2: „zrobił chłopca dwórce”, w. 4: „oj i panowej córce”. nr 634 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 514, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 457, z lokalizacją ogólną: „Brudzyń” – tekst. W obu rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę cis2, t. 4: ## & # œJœ œ œœ ; w zapisie tekstu w obu rkp. w zwr. 2: „buzi” zamiast „gęby”. nr 635 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 67, z lokalizacją: „Zalesie”; teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 506 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Zalesie p. Skierniewicami”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, brak znaku powtórki; w rkp. z teki 43 w t. 1 inny rytm: & # œœ œœ œ 3 œ œJ J , a tekst wariantowy, w. 3 i 4 brzmi: „choćbym wołał, nie usłyszy, będzie myśleć, iż to inszy”, a po nich tylko fragment: „choćbym strzelił”. W rkp. z teki 33 odesłanie do tekstu z teki 16, sygn. 1209, k. 4, nr 97, zob. Kaliskie – Sieradzkie (DWOK T. 46), s. 31, nr 45. nr 637 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Panki”, tam tekst bez melodii. W rkp. zwr. 1 jak w druku, a pod nią jeszcze tekst jak nr 598 zwr. 2 w T. 25. W Pieśniach ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), do których odsyła Kolberg (bez numeru) takiego tekstu lub jego wariantu brak. s. 233 nr 639 – Takty 5–8 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1133, z lokalizacją: „od Inowłodza, Rzeczyca”. �184 W rkp. w t. 5 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym œ # œœ œ œ & œ wykonaniu dodana wersja alternatywna: , w t. 6 w obu wykonaniach górna wersja, na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu szesnastki fis1 e2, w drugim ósemka g1, w t. 7 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie szesnastki g1 g1, w t. 8 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka fis1, lub alter- # œ œjœ j j œ œ , w drugim wykonaniu na trzecią miarę natywnie: & ósemka g1. nr 640 – Por. nr 281 w suplemencie. nr 641 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 459, z lokalizacją: „Zalesie, Rawa”, tam zwr. 3 i 4; w tym rkp. jeszcze jedna zwrotka jak nr 609 zwr. 2, zob. też przypis do tego numeru. Por. nr 281 w suplemencie. nr 642 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 519 – melodia, takty 1–4 i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 472 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”. W rkp. w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu alternatywnie i w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka d2. Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 54. nr 643 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Panki”. nr 646 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 149, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 555 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Sokule” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 497, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach muzycznych, w obu wykonaniach: t. 1: & b œ œ œJ œ œ , w t. 2 na pierwszą miarę inny rytm: triola szes- nastkowa, w t. 4 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa. W obu zapisach tekstu dwa ostatnie wiersze wariantowe: „Ja fartuszkiem, ty kożuszkiem, wykręćże się do mnie brzuszkiem”. s. 235 nr 648 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Łowicza” i teka 36, sygn. 1323, k. 16, z lokalizacją: „Ruda Guzowska”, tam wśród melodii zatytułowanych: „Walce – Kontredanse”, melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. �185 W obu rkp.: w t. 4 w drugim wykonaniu ósemka i ćwierćnuta f2, w t. 5 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dwie szesnastki c1 e1, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka c1, t. 7–8 œ œ b œœœ œœ J J w drugim wykonaniu: & . nr 649 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1199, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka cis2. nr 650 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1170 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1115 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W zapisie melodii w t. 1 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim: & # œœœœœ œ , w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna wersja, na drugą miarę ósemka d2, w drugim wykonaniu dolna wersja, w t. 3 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, na trzecią miarę obie wersje, w drugim wykonaniu: & # œ œœœ œœ . W zapisie tekstu w zwr. 1 w. 4: „bo z Michałem dobrze spać”, w zwr. 2 w. 2: „sypiacie” zamiast „gadacie”. nr 651 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1206, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia szesnastka e2, w t. 4 w obu wykonaniach dolna wersja. s. 236 nr 652 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1121 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, oba rkp. z lokalizacja ogólną: „Rzeczyca”, w obu rkp. tekst zwr. 1–2 bez melodii. W odsyłaczu do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) winno być: nr 152, tam wariant tekstu. nr 653 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1162, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tylko melodia. W rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna wersja i doda- œ œ œ œJ œ , w drugim wykonaniu # œœœ œ & J J , dolna wersja i dodana wersja alternatywna: na wersja alternatywna: & # w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dolna, na drugą i trzecią miarę górna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą miarę dolna wersja. �186 nr 654 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam jeszcze jedna zwrotka. nr 656 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 53, nr 275, z lokalizacją: „Brzozów, pod Iłowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 304, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – tekst zwr. 1–3; teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1987, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tam tekst zwr. 1 i 2 i przekreślony nr: „1987”. W rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 1–2 tylko górna wersja. Odsyłacze do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) dotyczą prawdopodobnie drobnych podobieństw w tekście; odsyłacz do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6) nr 49 dotyczy wariantu zwrotek 3 i 4; odesłanie do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19) błędne. s. 237 nr 657 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 947, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – w obu rkp. melodia; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152 i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1122, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – w obu rkp. tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w rkp. z teki 43 t. 1–2 w drugim wykonaniu oznaczone znakiem powtórki, w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ósemka h1. W obu rkp. w zwr. 1 w. 1: „Jabłka duze, gruszki małe” i „w Rzeczycy” zamiast „w Kromnowie”. W obu zapisach melodia połączona z innym tekstem, opublikowanym przez Koloberga w T. 25 nr 510, zob. przypis do tego numeru. nr 658 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 109, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1891, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. w t. 1–4 tylko górna wersja, w t. 6 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka b1. s. 238 nr 659 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1408, z lokalizacją: „od Iłowa, Brzozów”, tam oba wykonania, t. 3–4 jeszcze raz powtórzone. nr 660 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 27v., bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1308/I, k. 3, nr 289, z lokalizacją: „Giżyce i Brzozów pod Iłowem”, w obu rkp. melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 307, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – tekst zwr. 1; teka 35, sygn. 1315/A, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, tam tekst zwr. 2, w obu rkp. bez melodii. W obu zapisach z teki 33 melodia zanotowana o tercję małą wyżej; w rkp. o sygn. 1308/II, k. 27v. kolejna próba zapisania t. 5–8 skreślona przez Kolberga: �187 # & œ œ œJ j œ œ œ œ œ œj œ œ œ œ œ Jœ 3 œ. ; w rkp. o sygn. 1308/I, k. 3, nr 289 w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemka e2, t. 7 w drugim wykonaniu: j j # & œr Rœ œ œ . Melodia z innym tekstem, zob. nr 660 w T. 25. Odsyłacz do Kieleckiego błędny, w cz. II tej monografii (zob. DWOK T. 19), nr 21 zwr. 2 – wariant zwrotki 2. nr 662 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 28, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda” i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1897, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. W obu rkp. w t. 1 w obu wykonaniach na trzecią miarę szesnastki d2 c2, w t. 3 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa d1 e1 fis1. Tekst por. nr 199 w suplemencie. nr 663 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 13 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 31 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją: „od Kiernozi, Osmolna”. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 35, nr 40, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 75, nr 40. s. 239 nr 664a – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38, z lokalizacją: „od Żychlina, (Zarembów)”; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 15 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 45 – tekst; oba rkp. z lokalizacją: „Zarembów, pod Żychlinem”. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 54, nr 60, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 60. nr 664b – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 57, z lokalizacją: „Zarembów pod Żychlinem”. Ten tekst Kolberg opublikował wcześniej w T. 25, nr 33 wraz z zapisem nutowym i odesłaniem do pierwodruku melodii z tekstem w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, nr 2, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 178, zob. przypis do numeru 33. nr 665 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1157, k. 11, z lokalizacją: „od �188 Kiernozi (Złaków Borowy)”, tam melodia i zwr. 1–2; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 21– melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 51 – tekst, oba z lokalizacją: „Złaków Borowy, pod Łowiczem”. W obu zapisach melodii w t. 4 i 6 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego wydanych w Poznaniu 1842–1845, nr 125; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 125. nr 666 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 1 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 31 – tekst; oba rkp. z lokalizacją: „od Łowicza”. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, nr 3; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 3. s. 240 nr 667 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38, tam melodia i zwr. 1–2; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 7 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 37 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją: „od Żychlina”. W obu zapisach melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 2 na trzecią miarę ósemka h1. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, nr 18; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 35 nr 18. nr 668 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 8 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 38 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „od Łowicza”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, nr 26; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 55, nr 26. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 2 na s. 208 wariant tekstu. nr 669 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, tam melodia z pierwszą zwrotką; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 944 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 962 – tekst zwr. 1; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach w t. 2 tylko górna wersja, w t. 3 na trzecią miarę �189 ósemka fis , w t. 4 dodana wersja alternatywna: & 2 # œœ# œ œj j œ œJ œœ , J w rkp. z teki 43 w t. 7 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w rkp. terenowym: „Kasiu” zamiast „Maryś”, w rkp. z teki 16 zapis jak w druku i nadpisany wariant: „Kasiu”. s. 241 nr 671 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 596 – melodia bez tekstu. W rkp. zapis melodii następujący:                 3      3                   3 . 3 nr 672 – Melodia w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 17, nr 2196, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca, Glina”. W rkp. w t. 2 w drugim wykonaniu i w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa a1 g1 fis1, w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę szesnastki h1 c2, poniżej zanotowana wersja alternatywna dla pierwszego wykonania t. 1–4:  3                         .   Tekst zwr. 1–8 w rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1138, k. 9v., z lokalizacją: „od Żychlina (Chochołów)”; teka 35, sygn. 1315/A, k. 10, tam wśród zapisów z Chochołowa i Tretek i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 564, z lokalizacją ogólną: „Chochołów”, w tych trzech rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 460. nr 673 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 2, nr 35, tam tylko tekst; jest to odpis ze zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838, s. 190, nr 10. s. 242 nr 674 – Rkp. Kolberga: t. 3–6 w rkp. z teki 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1203 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1137 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W zapisie melodii t. 3–6 dwukrotnie powtórzone, w t. 4 brak znaku powtórki, w obu wykonaniach na pierwszą miarę górna wersja, na trzecią obie wersje, przy czym w drugim wykonaniu ostatnia szesnastka a2, w t. 5 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim: & œ œ œ œ œ œ , w t. 6 w obu wykonaniach dolna wersja; �190 w zapisie tekstu: „da, pilnuj się kowadła”, a „trzymaj” nadpisane jako wariant. nr 675 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1183 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1123 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Melodia w obu zapisach zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 j rytm: œ œ , w t. 2 ósemka d2, w t. 5 tylko górna wersja, t. 6 jak t. 2. W rkp. terenowym w zwr. 1: „z księdza” zamiast „z klechy” i „dziewczyny” zamiast „panienek”. nr 676 – Takty 5–8 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1187, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. s. 243 nr 677 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 17, nr 2195, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca, Glina”. W rkp. w t. 1 dodana wersja alternatywna: & œ œ œ œœœœ , t. 4 w drugim wykonaniu: & J , w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 8 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta c2, œ œ œ œ œ œ œ œ & J t. 7 i 8 w drugim wykonaniu: . nr 679 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6v., z lokalizacją: „od Zakroczyma (Głusk)”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 961, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, w rkp. z teki 43 i 33 melodia bez tekstu. We wszystkich rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: górna wersja, w t. 2 na trzecią miarę f1 lub alternatywnie na drugą i trzecią miarę ósemki c2 b1, w drugim b wykonaniu t. 2: & b œœ œœ œ œ . nr 680 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6v., z lokalizacją: „od Zakroczyma (Głusk, Łosia Wólka)”, tam melodia i tekst jak pod nutami; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 963, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 375, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków” – tekst. W obu zapisach melodii brak znaków powtórki, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę obie wersje, dalej tylko górna, w t. 7 obie wersje, t. 8 brak. �191 W rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 6r., z lokalizacją: Sochaczew” do tekstu: „Kożuszek barani, capecka” zachował się zapis nutowy, zob. nr 333 w suplemencie. s. 244 nr 681 – Takty 1–8 w rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Zakroczyma (Głusk)”, tam z tekstem jak w druku i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 965, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia. W obu rkp. tylko dolna wersja, w t. 5 na trzecią miarę h1, w t. 6 na trzecią miarę e2, w t. 7 obie wersje, druga szesnastka d2. nr 682 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Sochaczewa (Brochów)”, tam nad melodią notatka „Polski”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 2, 3 pięciolinia), z lokalizacją: „Kromnów”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy”. We wszystkich rkp. w t. 1 na drugą miarę dwie ósemki d2 d2, w t. 3 i 4 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę: w rkp. z teki 1 i 42 pierwsza szesnastka h1, w rkp. z teki 43 dwie ósemki h1 h1; w rkp. z teki 1 i 42 tekst jak w druku, a w rkp. terenowym brak słów: „i tę jej wzięli”. nr 683 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Iłowa”, tam nad melodią notatka „Polski”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 154 bez lokalizacji; rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 1, 13 pięciolinia), z lokalizacją: „Guzów, Ruda”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy”. We wszystkich rkp. w t. 2 w pierwszym i drugim wykonaniu tylko dol- œ bœ na wersja, w t. 3 i 4 dodane dwudźwięki: w t. 3: & œœ œ œ œ œ œœ , œ w t. 4 przy pierwszej nucie tercja f1, w tymże takcie na drugą miarę zmiana rytmu: triola ósemkowa, po t. 6 dodane jeszcze kolejne sześć taktów: dwukrotne powtórzenie t. 1–2: t. 1 dolna wersja, t. 2 górna wersja z dodanymi dolnymi tercjami przy pierwszej i piątej nucie oraz dwukrotne powtórzenie t. 6; w rkp z teki 1 w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w rkp. z tek 42 i 43 w t. 1 w obu wykonaniach obie wersje. W rkp. z teki 1 brak słów zanotowanych pod t. 2; w rkp. z tek 42 i 43 tekst wariantowy: „A szła koło mnie, pomacała mnie, i ja ją musiał, bo mi się ruszał”. nr 684 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 17, z lokalizacją ogólną: „Guzów”, rkp. tere- �192 nowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 1, 11 pięciolinia), z lokalizacją: „Guzów”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy” i teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Bolimowa”, tam nad melodią notatka „Polski”. We wszystkich rkp. w obu wykonaniach tylko górna wersja, tylko w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę dolna wersja, po t. 6 jeszcze w rkp. z teki 1: & # . . œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ , w pozostałych rkp. tylko t. 1–2 z powyższego przykładu, tam w t. 2 trzecia nuta h1. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 9, z lokalizacją: „Podłęż”. Zob. też Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 743. s. 245 nr 685 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 160, bez lokalizacji, tam nad melodią notatka: „Polonez”; rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 1, 13 pięciolinia), z lokalizacją: „Ruda”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy” i teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Łowicza”, tam nad melodią notatka: „Polski”. We wszystkich rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, w drugim górna, w t. 2 w pierwszym wykonaniu trzecia nuta c2, w tym takcie i w t. 4 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ćwierćnuta c1; w rkp. z teki 43 z k. 28 w t. 3 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim tylko górna. Wariant melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 108, i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1890, oba rkp. bez lokalizacji, tam zapis następujący: 3 œ & 4 œ œ œ œ œ œ œ œœ b œœ œœ œ .. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ &œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . nr 686 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 29, nr 18 – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 23, nr 1959 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Wilanów pod Warsz[awą]”. W rkp. z teki 33 odesłanie Kolberga do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, nr 118; przedruk: Pieśni i me- �193 lodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 118. Melodia i tekst opublikowane już wcześniej w T. 25, nr 118. nr 687 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 53, z lokalizacją: „Babice” – melodia, nad nutami notatka Kolberga: „Polka” i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1981, z lokalizacją ogólną: „Ostrołęka”, tam obszerniejszy tekst (zob. nr 228 w T. 25). W rkp. w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, t. 1–4 w drugim wykonaniu: œ œ œ œ &J J J J œ œ œ J J œ œ œ œ œ œ œ œ J J J J J ; pod t. 1–4 w pierwszym wykonaniu dopisany akompaniament: 2 œ &4 ? 42 œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. .. . œ nr 688 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 54 – melodia, z lokalizacją: „Czerniaków”, nad melodią notatka: „Polka” i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1982 – tekst. W rkp. melodia z akompaniamentem fortepianowym:               Da,          czte  ry            po  du mło    dy,           sze  czki   ci  wy               Ję  dru  siu     trze  ba         i               dzie  wczy  ny          go   dy,           mło  déj. . s. 246–249 nr 690–700 – W archiwum Kolberga, sygn. 3194, k. 35 zachowała się odbitka korektorska z poprawkami i uzupełnionymi tekstami pieśni nr 691 i 693, zob. następne przypisy, a także z uwagą drukarza: „tekst w manuskrypcie”. s. 246 nr 690 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 31, nr 113, z lokalizacją: „od Warszawy”; tekst bez melodii w rkp. �194 Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 967, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w t. 1–4 brak znaku powtórki, w t. 3 na pierwszą miarę dwie ósemki d2, w t. 4 pierwsza ósemka d2, w t. 5 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 7–8 w pierwszym wykonaniu gór- œ œ œJ . œ œ œ . & J J na wersja, w drugim: R J . nr 691 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 31, nr 118, z lokalizacją: „Warszawa”, tam brak notatki: „Krakowiak”, brak znaku powtórki w t. 3, drugie wykonanie obejmuje t. 1–2 i 5–6. Tekst zwr. 1 zanotowany przez Kolberga pod nutami na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 285, u Kozłowskiego taki sam tekst. nr 692 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 185, z lokalizacją jak w druku; tam w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie cztery szesnastki e2 h1 c2 h1, w drugim wykonaniu: w t. 5 na pierwszą miarę ósemki a1 h1. Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, pod nutami zwr. 1, a obok tekst zwr. 2; tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 285, u Kozłowskiego taki sam tekst. s. 247 nr 693 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, u Kozłowskiego na s. 278 nr 83 tekst jak zwr. 1, a na s. 281 nr 102 – jak zwr. 2. nr 694 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 570, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w drugim wykonaniu: w t. 1 dodana wersja alternatywna: & # œ œ œ , w t. 2 pierwsza ósemka alternatywnie c2, w t. 3 ćwierćnuta fis1, w t. 4 w obu wykonaniach pierwsza ósemka a1. nr 695 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 572, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu zanotowana o tercję małą niżej; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 968–969, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – w obu rkp. tekst bez melodii. W rkp. terenowym w zwr. 1 w. 3 następujący: „po tych surdutach”, w zwr. 2 w. 4: „trzynaście” zamiast „dwanaście” i w zwr. 3 w. 3: „nie ma” zamiast „pusto”. �195 Ponadto na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35, wydrukowana melodia z pierwszą zwrotką, a obok nota drukarza: „tekst w manuskrypcie”. s. 248 nr 697 – Lokalizacja: „od Warszawy” naniesiona przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35. nr 699 – Lokalizacja: „Wilanów” naniesiona przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35. nr 700 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 579, z lokalizacją: „Warsz[awa], Służew”; tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 974, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2 i 6 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 7 dolna wersja lub alternatywnie druga ósemka d2. Na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35, wydrukowana melodia z pierwszą zwrotką, a obok nota drukarza: „tekst w manuskrypcie”. s. 249–250 nr 702–706 – W archiwum Kolberga, sygn. 3194, k. 16, zachowała się odbitka korektorska z uzupełnioną ręcznie lokalizacją: „od Warszawy” przy pieśni nr 702 i ręcznie podpisanym incipitem pod pieśnią nr 703 oraz uwagą drukarza: „tekst na ostatniej szpalcie nut dopisany na dole”; części karty z „dopisanym” tekstem brak, zachował się tylko tekst pieśni nr 703, zanotowany na innej karcie, zob. następny przypis. s. 249 nr 703 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 1, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 580, z lokalizacją: „Służew”. W obu rkp. w drugim wykonaniu t. 1–2: &œ œ œœ œœ œœ œ ; w rkp. z teki 7 w t. 2 w drugim wykonaniu jeszcze jedna wersja alternatywna: ósemki e2 g2 f2 c2, w t. 3 w obu wykonaniach tylko dolna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 3 w obu wykonaniach obie wersje, w górnej wersji ostatnia ósemka c2, poniżej zanotowana j œœ œœ œ œœj & kolejna wersja alternatywna dla t. 2: . Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 284, u Kozłowskiego taki sam tekst. �196 s. 250 nr 705 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 84; teka 33, sygn. 1305, k. 29, nr 4 – melodia z notatką: „Polka” i teka 13, sygn. 1193, k. 23, nr 1957 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją: „od Czerska”; w rkp. z teki 13 brak: „sucha leszczyna, leszczyna”. Ponadto w rkp. z teki 33 odesłanie Kolberga do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, nr 19; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 19. nr 706 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 37, nr 318, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. nr 707 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 56, z lokalizacją: „od Wiskitek i Mszczonowa” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1987, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tekst. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 i 4 górna, w t. 3 dolna wersja, w drugim wykonaniu: w t. 1 i 4 dolna wersja, w t. 3 górna; w rkp. z teki 13 z boku nota: „Kuj[awy]”, będąca odesłaniem do wariantu z tego regionu, zob. Kujawy cz. II (DWOK T. 4), nr 363 (s. 180 zwr. 38). nr 708 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 57, z lokalizacją: „Wiskitki” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1992, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tekst. W zapisie melodii w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę: w pierwszym wykonaniu ósemka g1 i dwie szesnastki a1 h1, w drugim ósemki c2 h1, t. 3 w pierwszym wyko- œ œ œœ œ œ œ naniu: & J J J J œ . nr 709 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 67, z lokalizacją: „Zalesie”; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 164, z lokalizacją: „Zalesie p. Skierniewicami” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 26, nr 2137, bez lokalizacji – tekst. W obu zapisach melodii w t. 4 zamiast d2 – e2, w t. 5 na drugą miarę d2, w t. 7 na drugą miarę h1, w t. 8 tylko górna wersja, w rkp. z teki 33 po t. 8 powtórka t. 5–8, tam w t. 7 tylko dolna wersja na drugą miarę e1. s. 251 nr 710 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 168, z lokalizacją: „Guzów” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 26, nr 2143, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę dodane dwudźwięki: tercje c2 c2, na drugą miarę dodana �197 kwinta g1, t. 5–8 w następującym zapisie: œ # œ œ & œ œ œ œ œ œ œœ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ; w obu rkp. zapis tekstu bez powtórzeń. nr 711 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 70, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 166, z lokalizacją: „od Rawy” i notatką nad nutami: „Polka” – melodia i teka 13, sygn. 1193, nr 2141, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst. W rkp. z teki 43 t. 5–8 w następującym zapisie: &œ œ œ œ œ œ œ œ œ #œ œ œ œ œ œ , wersja drukowana oznaczona w rkp. literami, a w zapisie tekstu: „dawałam jeszcze”, zamiast „choć komu gęby”; w rkp. z teki 13 dwukrotnie: „Zieliński” zamiast „Suchocki”. nr 712 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 167, z lokalizacją: „Ruda Guz[owska]” – melodia i teka 13, sygn. 1193, nr 2142, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst; teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1045, z lokalizacją ogólną: „Działyń” – tekst. W obu zapisach melodii t. 1–2 i 3–4 opatrzone znakiem powtórki, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dwie ósemki d2 d2; w zapisie tekstu z teki 13 i 16: „ja dawałam, jeszcze dam” zamiast „ja choć komu gęby dam”, ponadto w rkp. z teki 16 tekst stanowi zwrotkę drugą pieśni: „A ja dałam co swego”, zob. DWOK T. 41, nr 91. nr 713 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 173, bez lokalizacji – melodia z incipitem: „Rutkoż” i teka 13, sygn. 1193, k. 26, nr 2148, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst. W drugim wykonaniu zapis następujący: # j j & œœ œœ J J j 3 œœ œœ œœ œœ œœ J 3 œ œ œ œ œj œ J œ œ œœ . s. 252–254 nr 714–724 – W archiwum Kolberga, sygn. 3194, k. 34, zachowała się odbitka korektorska z poprawkami i uzupełnionymi tekstami pieśni nr 703 (zob. przypis) oraz nr 717, 722, 723 i 724, zob. przypisy do tych numerów. s. 252 nr 714 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 37, nr 312, z lokalizacją: „Rzeczyca”, w t. 4 na pierwszą miarę dwie ósemki g1 g1, lub �198 alternatywnie dwie szesnastki g1 a1 i ósemka g1, w t. 5 tylko dolna wersja, przy pierwszym f1 Ω, w t. 7 dolna wersja i alternatywnie cztery ósemki h1 d2 c2 a1, w t. 8 alternatywnie na pierwszą miarę dwie szesnastki h1 c2 i ósemka a1. nr 715 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 36, nr 310, z lokalizacją: „Rzeczyca”, melodia z notatką: „Polka” zanotowana o sekundę wielką wyżej; tam w t. 1–2 i 6 zamiast rytmu punktowanego b dwie szesnastki, t. 7–8: & œ œ œ œ œœœœœ . nr 716 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 i teka 33, sygn. 1305, k. 37, nr 317, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; w obu rkp. w t. 1–3 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach tylko górna wersja. nr 717 – Takty 1–9 bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 38, nr 358, z lokalizacją: „Białogórne”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 tylko dolna wersja. Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego taki sam tekst. s. 253 nr 718 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 80, bez lokalizacji i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 46, nr 11, z lokalizacją: „Ruda Guzowska”; w obu rkp. nad melodią notatka: „Hopswalc. Taniec weselny”, t. 3 w drugim wykonaniu: œ œ œ &œ œ œ œ œœ . nr 719 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 170, bez lokalizacji, nad melodią notatka: „Kozak” i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 12, z lokalizacją: „Ruda”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 1 i 3 tylko dolna wersja; w rkp. z teki 43 t. 5–8 słabo czytelne, z licznymi skreśleniami i poprawkami, powyżej literowe oznaczenia nut jak w druku, w tym rkp. dalszy ciąg melodii w metrum  , zob. DWOK T. 41, nr 663. W rkp. z teki 33 w t. 6 na drugą miarę inny rytm: œ œ œ , w t. 8 tylko dolna wersja. nr 721 – Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego taki sam tekst. �199 nr 722 – Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego taki sam tekst. s. 254 nr 723 – Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego obszerniejszy tekst. nr 724 – Lokalizacja i odesłanie do wariantu nr 702 naniesione przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34. nr 725 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 36, nr 309, z lokalizacją: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 i 6 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja. s. 255 nr 730 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 1, (10 pięciolinia), bez lokalizacji, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę dolna, na drugą górna wersja, w t. 3 przy pierwszej ósemce dodany dwudźwięk kwinta c1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę dwie ósemki tercja c2 e2, w t. 3 na pierwszą miarę dodane dwu­ dźwięki c2 c2, w t. 4 na pierwszą miarę górna, na drugą dolna wersja. nr 732 – Melodia por. Radomskie. Suplement (DWOK T. 77/II), nr 1121. Dwory i Miasta (s. 257–274) s. 258 nr 734 – Odsyłacz Kolberga nad melodią dotyczy utworu Gałganduch czyli trójka hultajska. Melodramat w 3 aktach; autorem oryginalnego tekstu Der böse Geist Lumpazivagabundus oder Das liederliche Kleeblatt z 1833 roku był Johann Nestroy. W 1835 roku w Warszawie odbyła się polska prapremiera utworu z muzyką Józefa Damsego, który był też autorem tłumaczenia; wyd: Śpiewka z kichaniem z melodramy Gałganduch, z towarzyszeniem fortepianu, Warszawa 1835 i Dodatek do Śpiewki z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1836, libretto Johann Nestroy, przekład: kompozytor. s. 258–259 nr 735 – Rkp. Kolberga – melodia i rkp. J. Grajnerta – tekst, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 236, nad tekstem nota Grajnerta dotycząca pieśni: „którą dziad jeden śpiewał w Warszawie”; w zapisie melodii w t. 1 tylko dolna wersja. �200 s. 259 nr 736 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy zbioru A. Sowińskiego Chants polonais…, tam nr 2. nr 738 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 80v., bez lokaliza         cji. W rkp. t. 2 w pierwszym wykonaniu:  , t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, na drugą miarę dodane alternatywnie szesnastki g1 a1 b1 c2, t. 3–4 w drugim wykonaniu: &b b œ œœ œ œ œœœ œ œœ œ . W rkp. notatka Kolberga: „Paszkowski” – dotyczy informatora lub wykonawcy oraz odsyłacz do źródła tekstu, którym był utwór F. Karpińskiego Szczęście przy Dorydzie, zob. tegoż Pieśni. Księga II, w: Dzieła F. Karpińskiego, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1: Lipsk 1835, s. 157–158 (pieśń XXXI); w wydaniu J.K. Turowskiego, T. 1 Kraków 1862, s. 385 (pieśń XXX). W rkp. tak jak w druku odesłanie do cz. V Poznańskiego (zob. DWOK T. 13), nr 35 – dotyczy tekstu, natomiast odesłanie do cz. IV tej monografii (zob. DWOK T. 12), nr 239 błędne. nr 739 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 11r., nr 1, bez lokalizacji, tam melodia zanotowana o tercję wielką niżej. W rkp. odesłanie do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, nr 103; zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 102. Odsyłacz Kolberga do cz. II Krakowskiego (zob. DWOK T. 6) winien być: nr 533 (nie 532). s. 260 nr 740 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 13a, z lokalizacją: „Garwolin”, tam tekst z wariantem melodii, por. nr 3 w T. 25. W rkp. w zwr. 3: „ty kochanie moje” zamiast „ mój Jasiu kochany” i „smutne serce moje” zamiast „ to mi zadasz rany”; w zwr. 9: „Nic mnie nie boli” zamiast „Boli mnie zawód”. s. 261 nr 742 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 17, tam tekst zwr. 1, z notą dotyczącą źródła tekstu: Pieśń Feliksa Oraczewskiego, która została opublikowana w „Pamiętniku Warszawskim” w 1818 roku T. 12, s. 222–225. s. 262 nr 743 – Rkp. J. Grajnerta uzupełniony przez Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 236, z notką: „Śpiewka Warszawiaka”, zwr. 1–3 zanotowane przez Grajnerta, po nich: „Dalej coś Jak wracał z Kampinosa – ale nie pamiętam” i reszta tekstu naniesiona przez Kolberga. �201 Obok zanotowany przez Kolberga zapis nutowy, zob. nr 347 w suplemencie. s. 262–263 nr 744 – Pod pieśnią odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” z 1865 roku nr 80 – tego numeru nie odnaleziono. s. 263 nr 745 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam takty 1–8 z incipitem: „A gdzie się podziały pożądane gody”. W rkp. w t. 4 w górnej wersji na pierwszą miarę szesnastki c2 c2, t. 5 zanotowany o sekundę wielką wyżej, t. 6 i dodane po nim dwa takty niewypełnione, prawdopodobnie miała to być powtórka t. 5–6, w t. 8 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki c2 c2 lub alternatywnie zapisane obok szesnastki h1 d2. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, tam tekst na s. 97 i melodia nr 31 w dodatku: K. Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, Lwów 1833. s. 264 nr 746 – Odsyłacz do cz. V Poznańskiego (zob. DWOK T. 13), nr 258 dotyczy melodii bez tekstu. s. 265 nr 748 – Takty 1–8 bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 3, bez lokalizacji, tam nad nutami notatka Kolberga: „Śpiewka” oraz w rkp. z teki 33, sygn. 1305, k. 60, nr 580, także bez lokalizacji. W rkp. z teki 43, w t. 3–4 tylko dolna, w t. 5 i 7 tylko górna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 3–5 tylko górna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę ósemka d2. nr 749 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Miedwienice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1949, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp.: w t. 1 przy pierwszej nucie alternatywnie fis1, w całym przebiegu melodii zanotowana tylko górna wersja, w t. 12 pierwsza nuta fis1, brak znaków powtórki. s. 266 nr 752 – Por. nr 354 w suplemencie. s. 268 nr 754 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 111, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki d2 d2, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola 1 r j j 2 œrœ œœr jœ œœ j . r b œ œ R R nœJ J . szesnastkowa d2 e2 d2, t. 3–4: & œœR œœR œJ Jœ , zapis melodii niepełny, brak t. 11–16. nr 755 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 13a, bez �202 lokalizacji. W rkp. w t. 6 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu: „chociaż Moskal gniecie” zamiast „chociaż bieda gniecie” i brak słów: „potańcujmy przecie”. nr 756 – Rkp. Kolberga – melodia i rkp. J. Grajnerta – tekst, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 237, z notą: „Kujawiak”. W rkp. w t. 1 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 5 trzy ósemki c1 e1 g1; w zapisie tekstu w zwr. 1 brak: „co nią przewiozę kochankę”, a zamiast tego wiersz oznaczony w druku jako „vel”, pod zwr. 2 notka: „niedokończone”. Na tej samej karcie notka Grajnerta dotycząca pochodzenia pieśni: „od kobiety z Rawskiego, matki mojej służącej, zostającej obecnie w służbie za kucharkę u p. p. Gebetnerów, na imię jej Bonifacja“. s. 269 nr 757 – Oba fragmenty pieśni pochodzą z „Dziennika Wileńskiego” 1817, T. 5, tam: Pochwała wesołości. Pieśń X. F. Bohomolca na s. 562–564 i Pieśń Ig. Krasickiego z tejże okazji na s. 564–565. s. 269–270 nr 758 i przyp. 1 – Autorem oryginalnego tekstu był F. Bohomolec Kurdesz, pierwodruk: 1779 lub 1780, zob. Poezja polskiego Oświecenia. Antologia, opracował J. Kott, Warszawa 1856, s. 55–56. s. 270 nr 759 – Rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1163, k. 221, bez lokalizacji; rkp. był podstawą druku, nad pieśnią naniesiony nr 759, dziś rkp. uszkodzony, zachowały się tylko t. 1–4 i początek t. 5 oraz zwr. 1 i w. 1–2 zwr. 2, nad melodią notatka Kolberga: „pijacka, rzemi[eślnicza]”. Odsyłacz do numeru 255 niejasny, w T. 25 inny tekst. s. 271 – 272 nr 760 i 761 – Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 150. nr 762 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 22, bez lokalizacji. W rkp. w t. 12 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu brak zwr. 2, 3 i 9, w zwr. 8 w. 2: „podniesie” zamiast „zastawi”, a „zastawi” nadpisane jako wariant i wiersze 3 i 4 w odwrotnej kolejności. s. 273 nr 764 – Rkp. Kolberga – melodia i rkp. J. Grajnerta – tekst, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 237r. W rkp. nota nad pieśnią jak w druku, brak: „Warszawa 1807”, melodia zanotowana o tercję małą wyżej, brak t. 7 i 8, tekst jak w druku. s. 274 nr 765 – Warianty ukraińskiej dumki, o której mowa pod pieśnią, zanotował też Kolberg, zob. Ruś Czerwona (DWOK T. 57/1), nr 1638. �203 Przypisy (s. 275–301) s. 277 w. 1g. – s. 278 w. 19g. (ust. 1) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberga w dziale „Listy do Redakcji Gazety Warszawskiej” zamieszczony został tekst J. I. Kraszewskiego Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336, w nrze 333 o Piotrze z Radzikowa; fragmenty przytoczone przez Kolberga zostały w niewielkim stopniu przeredagowane. Odsyłacze do starodruków dotyczą prac: K. Niesieckiego Herbarz polski, T. 7: Lipsk 1841, s. 61–62; B. Paprockiego Herby rycerstwa polskiego na pięcioro ksiąg rozdzielone, zebrane i wydane r. p. 1584, wydanie J.K. Turowskiego, Kraków 1858, s. 518; Sz. Okolskiego Orbis Polonus, T. 2, Kraków 1643, s. 318–319; M. Bielskiego Kronika polska… nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego wydana, Kraków 1597, wydanie K.J. Turowskiego, Sanok 1856, T. 1, s. 372. W dalszej części opisu odsyłacz do pracy A. Naruszewicza Historia narodu polskiego, T. 2–7 wyd. I: Warszawa 1780–1796, T. 1: Warszawa 1824 (kolejne wydania: T. Mostowskiego, J.N. Bobrowicza, K.J. Turowskiego), Naruszewicz w swoim dziele używa zarówno terminu Kumani jak i Połowcy. Ponadto pod opisem herbu Ogończyk odesłania Kolberga do prac: J.G. Hahna Griechische und Albanesische Märchen, Leipzig 1864, T. II, tam tylko pewne elementy wątku; u K.W. Wójcickiego w Pieśniach ludu Białochrobatów… T. 1 na s. 119 wymieniona pieśń pochodząca z Lubelskiego. s. 278 w. 19d. – s. 279 w. 12g. (ust. 2) – Pieśń, którą cytuje Kolberg w przypisie, zaczerpnięta ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, s. 165–166 ma notę lokalizacyjną: „od Lublina” i wzmiankę w przypisie: „jest wspólną nam i Czechom”. Wzmianka o Czersku może wynikać z faktu, że Kolberg dysponował zapisem terenowym melodii z tych okolic, do której uzupełnieniem miał być tekst ze zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… (1867), tam na s. 136–137. Zamieszczona w przypisie informacja o tej miejscowości pochodzi z J.H. Zedlera Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und Künste, Halle und Lepzig, Bd. 6, s. 1982, (strona skanowana 1007, zob. https://www.zedler-lexikon.de/), tam z odesłaniem do J. Długosza, zob. Historia Polonica Ioannis Dlugossi seu Longini Canonici Cracoviensis. In tres tomos digesta, Dobromil 1615, tam na s. 15 wymieniony Czersk (zob. https://www.obc. opole.pl), a ponadto Czersk wspomniany wielokrotnie u Długosza, zob. Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1–5, Kraków 1867– �204 1870, w: tegoż Dzieła wszystkie, wyd. staraniem A. Przezdzieckiego, T. 2–6, przekład K. Mecherzyńskiego. Toż pt. Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, T. 1–6, Warszawa 1961. Odsyłacze do wariantów czeskiego i łużyckiego dotyczą zbiorów: K.J. Erben Pisně národni v Čechách, T. 1–3, wyd. I, Praha 1842– 1845 oraz L. Haupt, J. Smoler Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, T. 1–2, Grymi 1841–1843. s. 279 w. 13–26g. (ust. 3) – Zamieszczona przez Kolberga pieśń, por. w zbiorze F.L. Čelakovsky [wyd.]: Slovenské narodni pisně, Praha 1827, nr 21. s. 279 w. 13d. – s. 280 w. 15g. i przyp. 1 (ust. 4) – Kolberg zacytował końcowy fragment artykułu W.A. Maciejowskiego Słówko o dążności i duchu poezji polskiej XVI wieku, zamieszczonego w „Tygodniku Literackim” w 1840 roku, T. 3, nr 30. Przypis pochodzi od Kolberga; w wymienionych publikacjach między innymi artykuły Kolberga dotyczące muzyki ludowej. s. 280 w. 16g. – s. 283 w. 1d. (ust. 5) – Kolberg zacytował obszerne fragmenty artykułu M. Karasowskiego Muzyka ludowa zamieszczonego w „Kalendarzu Ilustrowanym na rok zwyczajny 1863” J. Ungra, s. 91–94. Wzmianka o K. Brodzińskim pochodzi od Kolberga, zob. K. Brodzińskiego Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829, s. 97–98; zob. też K. Brodziński O tańcach narodowych w: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, s. 97–119. s. 284 w. 2g. – s. 298 w. 9g. (ust. 6) – W poszczególnych opisach Kolberg zacytował fragmenty kilku prac, zob. następne przypisy. s. 284 (Taniec) – Cytaty pochodzą z pracy K. Czerniawskiego wydanej początkowo jako artykuł Charakterystyka tańców w „Bibliotece Warszawskiej” w 1847 roku w T. 2, s. 293–354 (fragmenty przytoczone przez Kolberga na s. 329–331), a następnie jako oddzielne wydanie: O tańcach narodowych…, s. 56–58; w przyp. 1 i 2 także fragmenty z tej publikacji ze s. 58, tam również w przypisach. Wzmianka o wcześniejszych autorach za Czerniawskim, zob. M. Bielski Kronika polska…, wyd. Turowskiego, op. cit. T. 1, s. 60; M. Stryjkowski Która przedtem nigdy światła nie widziała, kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, wydanie I: Królewiec 1582, zob. wyd. M. Malinowskiego Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, Warszawa 1846, T. 2, s. 51; A. Naruszewicz Historia narodu polskiego…, zob. np. wyd. Mostowskiego, T. 7: Warszawa 1804, s. 199; J.U. Niemcewicz Zbiór �205 pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, tam np. T. 2, Warszawa 1822, s. 128; Ł. Gołębiowski Gry i zabawy…, od s. 306 i tegoż Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły i Władysława III, T. 2: Warszawa 1846 od s. 440. W przyp. 1 za Czerniawskim odsyłacz do M. Reja Żywot człowieka poczciwego, Kraków 1567–1568, zob. toż, opracował J. Krzyżanowski, Wrocław 1956, BN I nr 152, s. 84; odsyłacz do Paska dotyczy: Jana Chryzostoma Paska z Gosławic Pamiętniki, Warszawa 1924, s. 443. W przyp. 2 błędny odsyłacz do Reja; cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły…, T. 2, s. 442. s. 285 w. 1g. – 290 w. 13g. (Taniec polski) – Cały opis zamieszczony przez Kolberga pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy…, ze s. 306–315. Wzmianka na s. 285 w. 3g. o Renacie de Guébriant, także za Gołębiowskim, por. Wypis z [Jean de Laboureur’a] podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski, za Władysława IV, w przekładzie Stanisława Potockiego, w: J.U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4, Warszawa 1822, s. 23, tytuł oryginalny publikacji Laboureura: Relation du voyage de la Royne de Pologne et du retour de Madame la Mareschalle de Guebriant, Ambassadrice Extraordinaire, & SurIntendante de sa conduitte, Paris 647; na s. 285 w. 11–14g. cytat z utworu K. Miaskowskiego Mięspoust polski, zob. Zbiór rytmów, wydała Alina Nowicka-Jeżowa, IBL: Warszawa 1995 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich” T. 3), s. 343 (http://ibl.waw.pl/3bps.pdf, dostęp: 08. 07. 2018), zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K.J. Turowski, Kraków 1861, s. 295, pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622; na s. 285 w. 8 i 9 d. cytat z utworu M. Reja Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, w którym jako we zwierciadle snadnie każdy swe sprawy oglądać może, wyd. 1: Kraków 1558, zob. wydanie St. Ptaszyckiego, Petersburg-Warszawa 1881–1888, tam s. 49, zob. też wydanie elektroniczne IBL: „Biblioteka źródeł Słownika polszczyzny XVI wieku”, tam s. 86 w. 19–20 (http://rcin.org.pl/Content/62683/WA248_82412_SPXVI_rej-wizerunek_o.pdf; dostęp 08. 07. 2018). Na s. 286 w przypisie cytat ze Zbioru pamiętników…, zob. Wypis [J. de Laboureur’a] z podróży pani de Guébriant…, s. 232–233. Na s. 287 przypisy 1 i 2 pochodzą od Kolberga. W przyp. 1 cy- �206 tat z artykułu W. Kętrzyńskiego Petersburg w roku 1720 według opisu Polaka zamieszczonego w „Przewodniku Naukowym i Literackim” wydawanym we Lwowie, R. 5: 1887, tam s. 615 (całośc artykułu na s. 520–532 i 603–616); w przyp. 2 nawiązanie do fragmentu artykułu K. Kurpińskiego O pieśniach w ogólności publikowanego w „Tygodniku Muzycznym” 1820 (nie 1821), tam w rozdziale „O tańcu Polskim czyli tak przezwanym Polonezie” zamieszczonym w numerze 11, o pochodzeniu poloneza. Na s. 288 w. 17g. odsyłacz do K. Brodzińskiego za Gołębiowskim, zob. K. Brodziński O tańcach narodowych… w: K. Czerniawski O tańcach…, s. 104; przyp. 2 od Kolberga, zob. K. Czerniawski, op. cit., s. 63 przyp. 1. Na s. 290 w. 14g. – s. 291 w. 5g. – Kolberg zacytował fragmenty pracy K. Czerniawskiego O tańcach narodowych… ze s. 61–62, 64 i 65–66; poszczególne odwołania do literatury dotyczą: utworu J. Kochanowskiego Proporzec albo Hołd pruski, wyd. 1 prawdopodobnie 1569 zaginione, w wydaniu: Kraków 1587, s. 14, por. też K. Czerniawski Charakterystyka tańców… s. 333, tam z fragmentem utworu Kochanowskiego; Pana Tadeusza A. Mickiewicza, ks. XII w. 763–807, zob. https://literat.ug.edu.pl/panfull/0012. htm, dostęp: 12. 07. 2018, pierwodruk: Paryż 1834. Ostatnie zdanie pochodzi od Kolberga i dotyczy dziełka F. Liszta F. Chopin wydanego po francusku w Paryżu w 1852 roku, przekład polski: F. Liszt, Fryderyk Chopin, Kraków 1960. s. 291 w. 6g. – s. 296 w. 6g. (Mazur) – Cytowany w pierwszym akapicie tekst pochodzi z artykułu K. Brodzińskiego Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829, s. 96, zob. także: tegoż O tańcach narodowych… w: K. Czerniawski O tańcach…, s. 110; odsyłacz do „Kuriera Warszawskiego” błędny. Kolejna partia tekstu do s. 293 w. 5g. wraz z pieśnią nr 766 pochodzi, zgodnie z odsyłaczem Kolberga, z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy… ze s. 322–324, przy czym wtrącenie: „jak mówi Brodziński” (s. 292 w. 5g.) pochodzi od Kolberga, por. K. Brodziński O tańcach narodowych… s. 110–111. Dalsza część tekstu od s. 293 w. 6g. została zaczerpnięta z pracy K. Czerniawskiego O tańcach narodowych… ze s. 82–87 i ze s. 91, między tymi stronami, zgodnie ze wzmianką Kolberga (s. 295 w. 26–34g.) u Czerniawskiego opis figur. Odesłania do literatury dotyczą: Pamiętników Jana Chryzostoma Paska… , tam na s. 178 mowa o bitwie z Moskalami, a nie ze Szwedami jak podaje Czerniawski, zob. przyp. 2 na s. 293; przyp. 3 i 4 pochodzi od Kolberga, �207 przy czym w przyp. 3 cytat z J.H. Zedlera Grosses vollständiges Universal-Lexicon…, Halle und Lepzig, Bd. 41, s. 1741–1759, (strona skanowana 884–892, zob. https://www.zedler-lexikon.de/); na s. 294 w. 14d. do rozprawy Dołęgi Chodakowskiego O Sławiańszczyźnie…, w wydaniu z 1835 s. 14, w wydaniu J. Maślanki z 1965 s. 28. s. 296 w. 7g. – s. 298 w. 9g. (Obertas) – Poszczególne partie opisu Kolberg zaczerpnął z pracy K. Czerniawskiego O tańcach narodowych… ze s. 93–96 i ze s. 97– 98. Odesłanie do artykułu K. Brodzińskiego Wyjątek z pisma o tańcach w „Melitele” (s. 97) za Czerniawskim, zob. też Brodziński, O tańcach narodowych, w: K. Czerniawski O tańcach narodowych… s. 110. Wszystkie przypisy na s. 296 i 297 pochodzą od Kolberga, podobnie jak ostatni odsyłacz na s. 298, dotyczący fragmentu utworu zamieszczonego w Historii literatury polskiej, wydanej przez M. Wiszniewskiego, T. 7, Kraków 1845, s. 161–162, u Wiszniewskiego tytuł utworu: O stacji. Żołnierz z teologiem i prywat. (1624), faktycznie jest to fragment utworu, wydanego anonimowo, Szymona Starowolskiego, zob. Rozmowa żołnierza z plebanem o stacya, teraz nowo przedrukowana, Kraków 1624. s. 298 (ust. 7) – Tekst w rkp. Kolberga, sygn. 2185/4, k. 362, jest to odpis z wymienionego numeru „Ruchu Muzycznego” (R. 4: 1860), tam wzmianka Z Gostyńskiego (chodzi o Gostynińskie) zamieszczona w rozdziale „Gazeta Muzyczna. Z kraju”. W rkp. notka: „J. Bliziński”, która dotyczy zapewne autora artykułu; jednak w czasopiśmie tej informacji brak. s. 298–299 (ust. 8) – Kolberg zamieścił fragmenty publikacji K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… ze s. 219–220 (wyd. 1869). s. 299–301 (ust. 9) – Kolberg zamieścił fragmenty artykułu E. Chłopickiego Wycieczka wiosenna w Czerskie, „Kłosy” 1871, T. 13, nr 338, u Chłopickiego także teksty pieśni (całośc artykułu: nr 329, 330, 333, 335 i 338). s. 301 (ust. 10) – Cytat pochodzi z „Kuriera Codziennego” 1869, nr 37, tam bez nazwiska autora i tytułu, tekst zaczyna się od słów: „Jedno z pism cieszy swych czytelników”. ��PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 26 (Mazowsze cz. III) Wstęp (s. VII–XIII) s. IX przyp. 1 i s. XII w. 10d. – Kolberg powołuje się na recenzję zamieszczoną w ,,Dzienniku Poznańskim”; w rocznikach 1885, 1886, 1887 recenzji nie odnaleziono. s. X w 1d. – Kolberg odsyła do przypisów na wymienionych stronach cz. III Poznańskiego ( DWOK T. 11) i cz. II Kieleckiego (zob. DWOK T. 19), w których wymienia publikacje dotyczące analizy pieśni. s. nlb. przed s. 1, ryc. – Litografia wg akwareli W. Gersona, oryginał w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie (MR-E nr 45) z informacją: „Klembów pod Radzyminem”, zob. DWOK T. 80/I, s. LXII. Kraj (s. 1–15) s. 3–15 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1–4. Zachował się rkp. zawierający cały rozdział „Kraj”, podzielony przez Kolberga na dwa podrozdziały: „Ogólny pogląd” i „Fizyognomija miejsc”. Na k. 2 notatka: „Uwaga dla zecera, proszę uważać na numery porządkowe”; w rkp. inna kolejność niektórych partii tekstu, a naniesione później przez Kolberga numery odpowiadają kolejności zamieszczenia w druku opisów poszczególnych miejscowości; ponadto w rkp. brak niektórych przypisów i not bibliograficznych. Fragmenty tego rkp. Kolberg pominął w druku; zostały one opublikowane w cz. VI Mazowsza, zob. DWOK T. 41, s. 413–414. Opis niektórych miejscowości także w innym rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16, zob. następne przypisy. s. 3 w. 1g. – s. 4 w. 8g. i przypisy – Ten fragment tekstu w wymienionym rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. Na końcu akapitu odesłanie do krótkiego opisu Nieporętu zamieszczonego w T. 24 na s. 17. �210 s. 4 s. 5 W przyp. 1 na s. 3 Kolberg wymienił pracę J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły opublikowanej w ,,Wiadomościach Archeologicznych” 1873, T. I, s. 39–96. W przyp. 2 na s. 3–4 Kolberg odwołał się do pracy K. Milewskiego Pamiątki historyczne krajowe do rozdziału Popielnie, popielacze albo popielnice; pierwsze przytoczone przez Kolberga zdanie to cytat ze s. 287, dalsza część tekstu jest streszczeniem s. 289–290. Na s. 4 w przyp. 1 informacje zaczerpnięte z „Kuriera Codziennego” 1871, nr 123, tam bez autora i tytułu, tekst zaczyna się od słów: „W dniu 1 czerwca w Grochowie pod Warszawą”; Kolberg przytoczył informacje ze zmianami redakcyjnymi, w „Kurierze” np.: „szpilka damska do włosów (zdaje się, że bronzowa)”. w. 9–22g. – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. W opisie rzek błąd druku, winno być: „Ossownica” (dziś Osownica); błędna także nazwa: „Czarnoił”, może chodzić o leżącą w okolicach Kuligowa i Ślężan wieś Czarnów. Niejasne też odesłanie Kolberga do artykułu L. Wolskiego Jeziora w Królestwie Polskiem, ,,Biblioteka Warszawska” 1851, T. 1, s. 46–84, tam tylko wymienione jeziora z okolic Warszawy, zob. też tegoż Rys hydrografii Królestwa Polskiego z wiadomością o spławach, tamże, 1849, T. 2, s. 221. w. 1–12g. i przyp.1 (Kobyłka) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. Na końcu akapitu Kolberg odsyła do prac: J. Bartoszewicza Kobyłka, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1852”, s. 19–24; W. Matuszewskiego Sprostowanie opisu dóbr pojezuickich Kobełka z przyległościami zamieszczonego w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1853, T. 2, s. 576–577, tam w dziale „Rozmaitości”. Przypisu w rkp. brak; wszystkie zamieszczone w nim akapity są cytatami z artykułu F.S. Sobieszczańskiego Z biegiem Wilii, od Werek do Zakrętu z wymienionego przez Kolberga numeru ,,Wędrowca”, s. 102. w. 13g. – s. 6 w. 7g. (Okoniew i Radzymin) – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1125, k. 2 i teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. Na s. 6 w. 4–7g. Kolberg wymienia artykuł [J. Bartoszewicza] Kościół Radzymiński. Uroczystość poświęcenia. Proboszcze: Nagurczewski i Narbutt opublikowany w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1850, T. 18, s. 502–521 (autor ustalony za: I. Polkowski Skorowidz do „Pamiętnika Religijno-Moralnego” wydawanego w Warszawie od r. 1841 do r. 1862, Warszawa 1877); dalej wymienia publikację L. Bokiewicza Opis powiatu Radzymińskiego pod względem topograficzno-historycznym, statystycznym, higienicznym i lekarskim, Warszawa 1872 (nie 1873). �211 s. 6 s. 7 s. 8 s. 9 w. 8–35g. (Kamieńczyk, Jadów, Dobre, Stanisławów, Mińsk) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. Opis Mińska także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. w. 2d.– s. 7 w. 2g. i przyp. 1 (Barcząca) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. W przypisie Kolberg wymienia artykuł W. Szymanowskiego Fabryka szkła i kryształów zwana Czechy, we wsi Trąbkach, w powiecie garwolińskim, gubernii siedleckiej we wskazanym numerze „Tygodnika” na s. 234–236. w. 3–25g. (Kałuszyn, Kiczki, Cegłów, Kuflew, Latowicz) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2, tam bez przypisu; wymieniony w przypisie artykuł J. Przyborowskiego Wycieczki archeologiczne nad Świder we wskazanym roczniku ,,Wiadomości Archeologicznych” na s. 25–53. Opis Latowicza także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. w. 26g. – s. 8 w. 6g. (Siennica, Kołbiel) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2, tam brak przypisu 1 (s. 8). w. 7–24g. (Karczew, Otwock) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. Ostatnie dwa zdania opisu Karczewa Kolberg podał za Księgą Ziemi Czerskiej wydaną w Warszawie w 1879 roku, s. XI. Cytatu z „Kalendarza Warszawskiego” (prawdopodobnie chodzi o „Kurier Warszawski”) nie umiejscowiono – brak numeru czasopisma. w. 25g. – s. 9 w. 3g. – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. W rkp. tekst obszerniejszy, Kolberg przytacza jeszcze nazwy jezior znajdujących się w poszczególnych wsiach, wzmiankę o przemyśle oraz wymienia miasta opisywanego obszaru, zob. DWOK T. 41, s. 413–414. w. 4–22g. i przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 3. W rkp. pierwsze zdanie brzmi: „Siedlce, miasto niegdyś wojewódzkie, później guberniane…”, dalej jak w druku, następnie zamiast: „Około r. 1600” w rkp. Kolberg zanotował: „W sto przeszło lat później”, a ponadto informacja: „Obok tego jednak była hetmanowa nader dobroczynną i pobożną; zbudowała kościół ś. Trójcy…” i dalej jak w druku. W przypisie odesłanie do haseł Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda wydawanej w Warszawie: F.M. Sobieszczańskiego Siedlce, T. 23 (1866), s. 401 i tegoż Liw, T. 17 (1864), s. 222 oraz do hasła Węgrów opracowanego przez W. K. [W. Korołyński], T. 27 (1867), s. 783–785. w. 23g. – s. 10 w. 1d. (Mordy, Sokołów, Sterdyń, Kossów, Miedzna, Węgrów, Liw) – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1125, k. 3 i teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. Przy opisie Węgrowa ostatnie zdanie wprowadzone w druku (w rkp. brak). Na s. 10 w w. 1–4d. odesłania do prac: A. Wieniarskiego Liw. Szkic historyczny, ,,Księga Świata” 1857, cz. I, s. 187; odesłanie dotyczy artykułu F.M. Sobieszczań- �212 s. 11 s. 12 s. 13 s. 14 skiego Zamek w Liwie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 379, tam także ryc. Kozerskiego pod takim samym tytułem. w. 1–10g. i przyp. 1 (Mokobody, Wodynie) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 3. W rkp. opis miejscowości Wodynie brzmi: „niegdyś miasteczko, dziś podupadła osada”. W przyp. 1 mowa o dwóch artykułach w wymienionym tomie „Pamiętnika”: Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno w Ziemi Drohickiej na s. 364–368 i Wiadomość o kościołach w Liwie, Pniewniku, w Wierzbnie w Ziemi Liwskiej, Xięstwie Mazowieckim położonych na s. 371– –378. Opis miejscowości Mokobody także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. w. 11–27g. i przyp.2 (cd. na s. 12) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. w. 1–15g. (Łuków) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. Na końcu akapitu odesłanie do artykułów: F. Krupińskiego Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547 oraz F.M. Sobieszczańskiego Kościół parafialny w Łukowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 17, z ryc. Żabińskiego pod tym samym tytułem. w. 16–29g. i przyp. 1 (Stoczek, Parysów) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. W przypisie odesłanie do pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łukowcu (mazowieckim), ,,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. VIII, s. 247–323. w. 9d. – s. 13 w. 4g. (Osieck) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. w. 7–8g. – W Księdze ziemi czerskiej na s. XI wzmianka o Warszewicach. w. 11g. – Informacja o wsi Wilga w Księdze ziemi czerskiej na s. XI. w. 12–19g. (Garwolin) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. w. 22g. – Informacja o wsi Miastków w Księdze ziemi czerskiej na s. XII. w. 1–17d. (Żelechów, Łaskarzew) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. W opisie Łaskarzewa w rkp. brak fragmentu tekstu, po słowach: „wojen szwedzkich” od razu ostatnie zdanie dotyczące zatrudnienia mieszkańców. w. 17d. – s. 15 w. 4d. (Maciejowice, Stężyca, Bobrowniki, Adamów, Serkomla, Łysobyki, Kock) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. W opisie miejscowości Łysobyki w rkp. dodatkowa wzmianka o założeniu Przytoczna: „na wyspie Wieliska zwanej, �213 w polu do rz. Wieprza dotykającym”. Przytoczone na końcu opisu Kocka przysłowie także w innym rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1120, k. 23, tam w zbiorze przysłów. Lud (s. 17–52) s. 19 s. 22 s. 23 s. 28 w. 2g. – W korespondencji zachował się tylko pierwszy list M. Skotnickiego do Kolberga z 19 kwietnia 1865 roku, podpisanego pseudonimem „Rola”, w którym autor prosi adresata o instrukcje, w jaki sposób gromadzić materiały, zob. Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 118. Zachowała się także odpowiedź Kolberga z 1 maja 1865 roku, zob. tamże, s. 121. Brak natomiast w archiwum listów i dołączonych do nich materiałów, które najprawdopodobniej Skotnicki przesłał później Kolbergowi. w. 5–7d. (przyp. 1) – Odesłanie dotyczy prac: Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830; J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie, ,,Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 53–81; cytowanego już artykułu F. Krupińskiego Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547; artykułu W. Stępowskiego Z Podlasia zamieszczonego w „Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4; wymienianego w poprzednim przypisie liście M. Skotnickiego i pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., s. 247–323. w. 9d. – s. 23 w. 5d – Kolberg przytoczył fragmenty wymienionego w poprzednim przypisie artykułu W. Stępowskiego Z Podlasia, „Kronika...” 1858, nr 28, s. 2–4, tam w dziale „Korespondencja Kroniki”. w. 4d. – s. 27 w. 1d. – Kolberg odwołał się do wymienianej już publikacji S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., s. 247–323. Jako cytaty wykorzystał natomiast fragmenty artykułu tej samej autorki Z ziemi czerskiej zamieszczonego w „Czasie” (całość artykułu nr 170–175); fragmenty cytowane na s. 23–26 w. 8g. pochodzą z numeru 171, a pozostała część tekstu z numeru 175. Na s. 27 Kolberg wymienia J. Hanusza, który opracował rozdział „Mowa” publikacji Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne… Wszystkie przypisy pochodzą od Kolberga. w. 3g. – s. 30 w. 3d. – Rkp. terenowy Kolberga, sygn. 2185/1, k. 161–162. W rkp. najpierw opis stroju kobiecego, dalej męskiego, niektóre zdania w formie skróconej i brak dwóch fragmentów tekstu: s. 29 (od słowa: „Buty” do „potrzeby” i ze s. 30 (przedostatni �214 akapit: od „Pod Sokołowem” do „granatowa”). W przypisie, którego w rkp. brak, fragment wymienionej pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 59; zamieszczone w nawiasie wyjaśnienie: ,,streifen, paski” pochodzi od Kolberga. Odesłanie do rękopisu J. Kitowicza przywołane za Gołębiowskim, zob. np. J. Kitowicza Opis obyczajów za panowania Augusta III, wydanie z rękopismów przez E. Raczyńskiego, Poznań 1840 (rozdział: „O strojach czyli sukniach”). s. 31 w 1–19g. – Rkp. Marii Hemplówny, teka 47, sygn. 1354/III, k. 11, z notą: „We wsi Tuchowiczu pod Łukowem”; w rkp. opis stroju kobiecego bez ostaniego zdania: „Noszą także...” oraz fragment dotyczący dziewcząt, zob. też DWOK T. 80/I, s. LXVIII–LXIX. w. 12d. – Odesłanie dotyczy opisu nakrycia głowy (konfederatki) w cz. I Lubelskiego (zob. DWOK T. 16), s. 23, u Kolberga omyłkowo odesłanie do tomu 17. s. 34 w. 21–24g. – Kolberg odsyła do publikacji S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne... w ,,Zbiorze Wiadomości...”, tam na s. 261–262 rozdział ,,Ubiór i tkaniny domowe”; w artykule tej autorki Z ziemi czerskiej w wymienionym numerze „Czasu” także opis ubiorów. w. 13d. – s. 35 w. 14g. – Cytat pochodzi z wymienianego już wcześniej artykułu ks. F. Krupińskiego Pijarzy w Łukowie, w T. IV (seria II) „Pamiętnika...”, Kolberg skrócił tekst ze s. 530–531. ryc. po s. 34 – Rycina wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXII i LXXVII. s. 35 w. 17d. – s. 37 w. 6d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 4; w rkp. informacje zapisane skrótowo w formie notatek, ponadto inna kolejność niektórych partii tekstu. W przyp. 1 na s. 35 odesłanie do cz. I Krakowskiego (zob. DWOK T. 5), tam o pieczeniu chleba w przypisie. s. 37 w. 3–4d. i s. 38 w. 3–5g. – W publikacji S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne... w ,,Zbiorze Wiadomości...” na s. 263– –264 rozdział ,,Potrawy”. s. 39 przyp. 1 – Kolberg zacytował fragment artykułu ze wskazanego numeru „Czasu”, artykuł bez tytułu zamieszczony został w dziale „Kronika miejscowa i zagraniczna”, jest to przedruk z „Kuriera Lubelskiego” (nr nieznany) z 1872 roku. s. 40 w. 19g. – s. 41 w. 18g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 2; w rkp. zdania krótsze o charakterze notatek. W przyp. odesłanie do pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., tam na s. 259 informacje o budowaniu chałup. �215 ryc. po s. 40 – Szkice do rycin zamieszczonych między s. 40 i 41, ryc. 1–4 zostały wykonane przez Kolberga i znajdują się w jego zbiorach: teka 47, sygn. 1354/II, k. 69, tam z fragmentami opisu; ostatecznie jednak szkice zostały przerysowane, najprawdopodobniej przez W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXIII. s. 42 w. 18g. – s. 43 w. 2g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 2 i 3; tam zapisy w formie notatek. s. 43 w. 11g. – 44 w. 19g. (Sprzęty. Naczynia) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 3; tam opis skrótowy, w formie notatek, z odręcznym rysunkiem dwóch naczyń. s. 46 przyp. 1 – W przypisie odesłanie do pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne…, tam na s. 256–261 rozdział ,,Gospodarstwo”. przyp. 3 – W przypisie Kolberg zacytował fragment artykułu J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie... cytowany fragment na s. 63. s. 47 w. 6g. – s. 49 w. 22g. – Kolberg zacytował fragmenty wspomnianego już artykułu W. Stępowskiego Z Podlasia zamieszczonego w „Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4. s. 49 w. 10d. – W archiwum Kolberga zachował się tylko pierwszy list M. Skotnickiego do Kolberga z 19 kwietnia 1865 roku, podpisany pseudonimem „Rola”, w którym autor prosi o instrukcje, w jaki sposób gromadzić materiały, zob. Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 118. Zachowała się też odpowiedź Kolberga z 1 maja 1865 roku, zob. tamże, s. 121. Brak natomiast w archiwum listów i dołączonych do nich materiałów, które najprawdopodobniej Skotnicki przesłał później Kolbergowi. s. 50 w. 17g. – s. 52 – Fragmenty opisu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 1 i 3; na k. 1 opis „gapy”, dalej „chomonta i szle”, a następnie tekst jak na s. 50 (w. 17–29g.) zaczynający się od słów: „Chłopi i drobna szlachta”, na k. 1 rkp. w formie notatek. W przypisie cytat z artykułu S. Ulanowskiej Z ziemi czerskiej w wymienionym numerze „Czasu” (całość artykułu nr 170–175). Na końcu przypisu odesłanie do wielokrotnie wymienianej pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne…, tam na s. 259– –260 opis wozu. �216 Zwyczaje (s. 53–91) s. 53 ust. 1 i 2 – Rkp. Kolberga, sygn. 2185/4, k. 363; w rkp. tylko pierwsze zdanie i fragment ostatniego zdania z ust. 1 oraz ust. 2 do słowa: „jabłka”. s. 53–54 przyp. 1 do ust. 2 – W przyp. cytat (z drobnymi zmianami redakcyjnymi) z „Kuriera Codziennego” 1865, nr 147, tam bez autora i tytułu w dziale „Rozmaitości”. ust. 3 – Informacje zamieszczone w tym akapicie Kolberg zaczerp­ nął z działu Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, zamieszczonego w „Nowym Kalendarzu Domowym na rok zwyczajny 1830”, wydanym w Warszawie w drukarni A. Gałęzowskiego, tam hasło: Grudzień na s. 24. s. 54–55 (Ś. Szczepan) – Rkp. Kolberga, sygn. 2185/4, k. 363; pomimo wzmianki o Kitowiczu jest to odpis z Ludu polskiego... Gołębiowskiego, s. 311. s. 55 przyp. 1 – Kalendarz wymieniony w cz. I Mazowsza to Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830” Warszawa (druk: A. Gałęzowki). przyp. 2 – Pomimo odesłania do prac Kitowicza Kolberg zacytował fragment Ludu polskiego... Gołębiowskiego, s. 220. s. 56 nr 1 – Tekst kolędy został nadesłany przez Wincentego Stępowskiego z Klonowca w powiecie kutnowskim, 21 listopada 1867 roku, zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 211–212. s. 56–57 nr 2 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia zanotowana o tercję małą wyżej i tekst zwr. 2–4; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tekst zwr. 1–4 bez melodii. Na k. 27 w zwr. 2 w. 5: „sprawił” zamiast „zrobił”, w zwr. 4 w. 2: „swego” zamiast „jego”. Pod pieśnią odesłania do wariantów w zbiorze M. Mioduszewskiego Dodatek do ,,Śpiewnika kościelnego”, Kraków 1842, s. 424–425 oraz w śpiewniku [Sz. Kellera] Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871, s. 134–135, nr 51; wymienione przez Kolberga Kantyczki, zob. np. Kantyczki. Podług wydania 1785, Paryż, 1868–71, T. 2, s. 16–17 i Kantyczka czyli zbiór najstarszych i najnowszych pieśni kościelnych na cały rok, Bochnia 1862, s. 78–79. �217 s. 57 nr 3 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia z incipitem: „Stoi nam tu” i poniżej tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku i dodatkową: „Gończyce”, tam tekst bez melodii. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym melodii, brak znaku przykluczowego i przedtaktu, t. 1–2: r [# ] œ . œœ œ & œ œ œœ œ R , w t. 8 ostatnia nuta g1, w t. 9 pierwsza nuta h1. s. 57–58 nr 4 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 4: „Izraelitom” zamiast „Izraelowi”. Pod pieśnią odesłanie do śpiewnika Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, s. 172, nr 105, tam tekst sześciozwrotkowy. s. 58–59 nr 5 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”, tam melodia z tekstem; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w obu wykonaniach w t. 1 dolna, w t. 3 górna wersja, w t. 3 w drugim wykonaniu trzecia ósemka c2, t. 5–8:             œ œ œj œ R R J œ œ œ. J                 , w t. 9 tylko górna, a w t. 10 tylko dolna wersja; pod melodią z k. 29 podpisany jeszcze jeden incipit: „Przyszedł Mesjasz”, zob. DWOK T. 41, nr 996. s. 59 nr 6 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w zapisie melodii tylko dolna wersja. Pod pieśnią odsyłacze do wariantów w zbiorze M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843, s. 217 oraz do wymienianej już pracy Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 176, nr 111. s. 59–60 nr 7 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 7, z lokalizacją: „Gończyce”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, t. 1–4 dwukrotnie powtórzone: w rkp. z teki 38 w pierwszym wykonaniu: r r & b œ œ Jœ œ J ;  �218 w rkp. z teki 2 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, pierwsza próba zapisu w metrum , następnie popra- r œ œ wione na , w pierwszym wykonaniu t. 1: & b œ Rœ J J , t. 2–4 jak w tece 38; w obu rkp. w drugim wykonaniu t. 3 w następującym rytmie: œ s. 60 s. 61 j œ. W zapisie tekstu z teki 38 i w rkp. z k. 29 w zwr. 2 w. 1: „osioł” zamiast „osłu”. Odesłania Kolberga dotyczą wariantów pieśni w zbiorach M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami…, s. 148 i tegoż, Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853, s. 278 oraz Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych..., s. 179, nr 115 i s. 196– –197, nr 143. nr 8 – Pod pieśnią odesłania Kolberga do wariantów w zbiorach: M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843, na s. 145 (nie s. 50), nr 78; Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych..., s. 132–133, nr 47; w obu zbiorach tekst obszerniejszy; w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 175 i nast. tam teksty wariantowe. nr 9 – Odesłanie Kolberga dotyczy pierwszej zwrotki pieśni zamieszczonej zbiorze M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy..., s. 138. nr 10 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją: „od Łaskarzewa, Sokół”; teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. z k. 28 zamiast odsyłacza do melodii nr 446 w cz. I Lubelskiego (DWOK T. 16) zapis nutowy:           Pa  śli pa  ste  rze      A  nioł im   się                wo  ły,    po  ka  zał, u zie  lo  nej       dą  bro  wy. do Be  tle  jem   iść    ; ka  zał. ponadto na k. 28 obszerniejszy tekst, po zwr. 1 jeszcze: „Pytać go śmieli, gdzie Pana szukać mieli. Naleźli go we żłobie, nie mając nic na sobie, �219 tylko wiązeczkę siana, pod nóżki, pod kolana”. Odesłanie Kolberga dotyczy pieśni zamieszczonej w zbiorze M. Mioduszewskiego, Pastorałki i kolędy..., s. 123, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. s. 61–62 nr 11 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Przy onej dolinie” i notą: „kolęda”, rkp. najprawdopodobniej z zapisami z okolic Warszawy. Por. nr 2 w DWOK T. 79 (Kaliskie. Suplement). s. 62–63 nr 12 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „kolęda”. W rkp. w t. 4–6 tylko górna, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka g1. s. 63–64 nr 13 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia i tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją: „Jadów, Wyszków”, tam tekst bez melodii i na tej samej karcie, z lokalizacją: „od Łaskarzewa, Sokół” jeszcze raz zanotowany tekst zwr. 1, bez melodii. W rkp. terenowym melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 f1, t. 6: & b œ s. 64 œœ œ , od t. 9 do pierwszej miary t. 11 melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 11 na drugą miarę tylko dolna wersja. W zapisie tekstu z k. 27 w zwr. 5 dwa ostatnie wiersze następujące: „uciekła do lasa, jak dzika bieżała”, w zwr. 4 tylko cztery początkowe wiersze i brak zwr. 9–11; na k. 24 w zwr. 2 w. 3: „nabył” zamiast „nabyć”, w zwr. 10 w. 1: „Szedł Maciek” zamiast „Maciek idzie”. Odesłanie dotyczy wariantu pieśni w zbiorze M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy... s. 90 ,,Kto był smutny...”; wymienione przez Kolberga Kantyczki, zob. np. Kantyczka czyli zbiór najstarszych…, s. 115–116. nr 15 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam melodia z incipitem: „W tej kolędzie” i teka 2, sygn. 1124, k. k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam obszerniejszy tekst bez melodii opublikowany przez Kolberga jako nr 13 w T. 26, zob. przypis do tego numeru. W rkp. terenowym melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1–4 brak znaku powtórki, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie g1, w t. 10 na pierwszą miarę dwie szesnastki c2 c2. �220 s. 65–66 nr 16 – Tekst bez melodii w rkp. Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, nr 20 (zob. DWOK T. 80/I, s. XLIV) i w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją: „Moczydło pod Czerskiem” i uzupełnioną lokalizacją jak w druku. W rkp. Kolberga w zwr. 1–3 brak ostatniego wiersza, a w zwr. 5 powtórzone: „wyskoczyły” zamiast „z tej kieszule”. s. 66–67 nr 17 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”, tam melodia z incipitem: „Wesoła uciecha”, a poniżej tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tekst bez melodii. W rkp. terenowym melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3–4 tylko dolna wersja, w t. 3 trzecia ósemka f2, t. 7–8: & œœ œ œœ œœ ˙ . W zapisie tekstu w obu rkp. zwr. 1–5 jak w druku, po nich zwr. 7 i 8, a na zakończenie zwr. 6, przy czym w rkp. terenowym z k. 30 tylko wiersze 1–2 zwrotki 6. Ostatnie trzy wiersze zwr. 6 zanotowane oddzielnie w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 29, także z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. s. 67–68 nr 18 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją: „Krusze”. W zapisie melodii w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 fis1, w t. 5 na drugą i trzecią miarę ósemki h1 a1 połączone łukiem, w t. 12 przy drugiej szesnastce alternatywnie fis1, po t. 12 znak repetycji. W zapisie tekstu w zwr. 1 w. 2: „z południa wesoło” zamiast „z lutnią przy złobie”, w zwr. 6 w. 2: „Ursuli święty” zamiast „i jesce wiany”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w zbiorze M. Mioduszewskiego Dodatek do „Pastorałek i kolęd”…, s. 274. s. 68 nr 19 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 2, sygn. 1124, k. 28v., z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia i tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 ostatnia nuta g1 (winno być prawdopodobnie gis1), po t. 4 zanotowane małymi nutami: & œ s. 69 œ œ ˙ œ œ #œ ˙ . W obu rkp. w zwr. 6: „Najświętsa Panienka” zamiast „Święty Scepan”. nr 21 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notą: „kolęda”. �221 W rkp. w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki h1 g1; w zapisie tekstu brak pierwszego wiersza zwr. 2. s. 69–70 nr 22 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 i 3 wersja alternatywna: & œ œ œ œ œ œ , w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 6 w górnej wersji tylko na pierwszą miarę dwie szesnastki c2 c2, w t. 8 tylko dolna wersja, w druku na pierwszą miarę błąd – zamiast ćwierćnuty winna być ósemka. s. 70 nr 23 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 70–71 nr 24 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu w Sandomierskiem (DWOK T. 2), nr 185; nota: „Przypisy do Sandomierza” oznacza planowane przez Kolberga zamieszczenie wariantów pieśni w cz. II Radomskiego (T. 21, nie 20) jednak pozostały one w rękopisach i opublikowane zostały współcześnie, zob. Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21 (DWOK T. 77/I), nr 634 i 635. s. 71–72 nr 25 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń” i notą: „Kolęda”, tam melodia i tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 8–9 tylko dolna wersja. W obu zapisach tekstu w zwr. 1 w. 4: „kołem” zamiast „społem” i jeszcze dwa dodatkowe wiersze: „A dary-ć mu dają za to, sami się jak błoto pod nóżki ścielą”, ponadto w zwr. 3 brak ostatniego wiersza. s. 72 w. 1–22 d. (Szczodry wieczór) – Kolberg zacytował fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., s. 311. s. 73 w. 1–4 g. i przyp. 1 (Trzej króle) – Obszerniejsza informacja o zwyczaju w pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., s. 314, tam także tekst, który Kolberg zamieścił w przypisie. w. 5g. – s. 74 w. 7g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. niektóre zdania zanotowane skrótowo w formie notatek. s. 74 ust. 2 – Odesłanie dotyczy pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., tam na s. 265 (nie 365) rozdział ,,Środa Popielcowa”. ust. 3 – Cytat pochodzi z wymienionej pracy J.K. Gregorowicza Obrazki wiejskie, T. 1, Warszawa 1852, s. 229; uwagi w nawiasach pochodzą od Kolberga. s. 75 nr 26 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W t. 1–2 tylko górna wersja, inaczej �222 3          podpisany tekst pod melodią:         , w t. 3 O, mój Bo  że, mój Bo  że, i 5–6 tylko górna wersja, grupa: œ œ œ zanotowana każdorazo­wo jako triola ósemkowa; w zwr. 1 w. 1: „o” tylko na początku wiersza, w. 4: „toć nie inna” zamiast „to zawziętość”. W rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 44, bez lokalizacji, dwa pierwsze wiersze pieśni bez melodii, z odesłaniem, jak w druku, do zbioru [Sz. Kellera] Zbiór pieśni nabożnych…, s. 890, nr 901. s. 75–76 ust. 1 – Odsyłacze pod tekstem dotyczą: wariantów zamieszczonych przez Kolberga w wymienionych tomach Ludu (zob. DWOK T. 5 i 9), zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, Warszawa 1836, T. 2, s. 272 i wariantu w zbiorze Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, zob. wydanie fototypiczne pierwodruku z 1838 roku, Wrocław 1973, tam s. 177. s. 76 ust. 2 – Pod oracją odesłanie do wariantu tekstu z okolic Tomaszowic i Bolechowic zamieszczonego w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 277–278. s. 77 przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 5; jest to odpis z „Gazety Codziennej” 1853, nr 75, tam bez tytułu i autora w dziale „Rozmaitości”. s. 77–78 nr 27 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notatką: „w nocy na poniedziałek”, tam tekst zwr. 3–21 podpisany pod melodią jak nr 28, przy czym kolejność zwrotek następująca: zwr. 3–5, brak zwr. 6, dalej zwr. 7–10, brak zwr. 11, następnie zwr. 15–21 (bez zwr. 19), a na zakończenie zwr. 12–14, zob. następny przypis. Odsyłacz pod pieśnią do cz. I Mazowsza (T. 24) dotyczy numeru 49 (nie 145). s. 79 nr 28 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notatką: „w nocy na poniedziałek”, tam pod melodią tekst jak zwr. 3–21 (bez zwr. 6, 11 i 19) numeru 27, zob. poprzedni przypis. W zapisie melodii w t. 2 tylko dolna, w t. 3 następujący zapis dolnej wersji: & # œ œ œ œ , w t. 4 tylko górna wersja. s. 79–80 nr 29 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 dolna wersja, w t. 2 na pierwszą i drugą miarę cztery ósemki d2, w t. 3 na pierwszą miarę górna, w dalszym prze- �223 biegu dolna wersja; w zapisie tekstu brak zwr. 5, w zwr. 9 tylko w. 1–2, ponadto brak zwr. 14 oraz zamieszczonych w przypisie wariantów. s. 80 nr 30 – Pod pieśnią odesłanie do cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19), tam dwa warianty pieśni na s. 183 i 184; w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., do którego odsyła Kolberg, także dwa warianty na s. 247 i 248. s. 81 nr 31 – Pod pieśnią odesłanie do pieśni nr 52 w cz. I Mazowsza (T. 24), tam zgodnie z przypisem 2 – w zwr. 2 błąd. s. 81–82 nr 32 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „Na Wielkanoc chodzą po wykupie (w drugie święto)”; tam tylko t. 3–4, a poniżej tekst. W rkp. t. 3 w pierwszym wykonaniu: & w drugim wykonaniu: & sania t. 3: & # # œ œœ œ œœ . œœ œ œœ œ œ # œœ œ œœ œ œœ œ œ , t. 3 œ , po t. 4 kolejna próba zapi- s. 82 w. 13–22g. – Ten fragment Kolberg zacytował z wymienionej przez siebie pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831, s. 122; natomiast opis pochodu na Kujawach u Gołębiowskiego na s. 118–122. przyp. 1 – Kolberg odsyła do artykułu J. Grajnerta Studia nad podaniami ludu naszego opublikowanego w „Bibliotece Warszawskiej” 1859, T. 2, s. 465–514 i s. 705–724 oraz w T. 3 (1859), s. 70–105; do pracy K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni... tam na s. 193 informacja o dyngusie zacytowana w cz. I Mazowsza (T. 24) na s. 144 w przypisie. s. 83 przyp. 2 – Odesłanie do podobnego opisu dotyczy cz. I Mazowsza (T. 24), s. 144. s. 83–84 nr 33 – Pod pieśnią odesłania do wariantów w tomach Ludu, zob. wskazane numery w edycji DWOK: T. 2, T. 12, T. 24 i T. 25; niżej odsyłacz Kolberga do własnego artykułu w „Bibliotece Warszawskiej” 1847, T. 4, s. 625 (nie 605) do s. 639, jest to dalszy ciąg publikacji Pieśni ludu weselne, którą zamieścił w tymże czasopiśmie w T. 2 z 1847, s. 189–206. s. 84–85 nr 34 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20r., bez lokalizacji. 2 1 œ #œ œ œ W rkp. t. 1: & œ , w t. 2 pierwsza szesnastka w obu �224 wykonaniach h1, w t. 4 powyżej pięciolinii alternatywnie literowe oznaczenia nut: w pierwszym wykonaniu „d fis c”, w drugim „d fis d”; tekst jak w druku i zanotowane jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „Przyjmie łaskawie” i „A do domu”. s. 85–86 nr 35 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam tekst podpisany pod melodią opublikowaną jako numer 92, zob. przypis do tego numeru. W rkp. niektóre zwrotki zanotowane skrótowo, ponadto brak zwr. 8, 14, 18 i 19. s. 87 w. 4–17g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst od słów: „oborują pole” do „do dworu”. nr 37 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 30 r., z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, tam melodia z zapisanym obok fragmentem tekstu: „Przynosimy plon jego...”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 nad c2 alternatywnie ≥, t. 2: & t. 6: s. 88    # œœ œ 2 1 œœ œ œ , w t. 5 tylko górna wersja,    , w t. 7 na drugą miarę dwie ósemki h1 h1. nr 38 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana bez znaku przykluczowego, w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, t. 1 w pierwszym wykonaniu: & # œ # œ , w drugim: & œ œ œ , m œœ œ #       t. 3 w obu wykonaniach:     , przy czym wersję za- pisaną najniżej należy wykonać o oktawę wyżej – zapis Kolberga w oktawie razkreślnej wynikał z braku miejsca na pięciolinii, w t. 4 ostatnia ósemka f1, w t. 6 tylko dolna wersja; pod melodią zwr. 1–3, następnie zwr. 9–11, a po nich: „Przede dworem leży dera, dworskie dziewki chcą do ogiera. U nasego pana cerwona podłoga, zjeżdżają się goście, jak do Pana Boga. �225 U nasego pana okienica sklana, a pana Capskiego wiechciem zatykana”, dalej zwr. 6–8, 13, 4, 5 i na zakończenie jeszcze: „Jagna tęga dziwa, jak ji kazą, tak śpiwa”. s. 90 w. 1–7g – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. ten tekst między pieśniami opublikowanymi jako nr 40 i 41. nr 40 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; tam najpierw zwr. 3–5, po nich zwr. 1–2. s. 90–91 nr 41 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. brak ostatnich dwóch wierszy zwr. 2 i brak zwr. 10, a zapis melodii obszerniejszy z licznymi poprawkami, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: Obrzędy domowe (s. 92–202) s. 93 ust. 7–10 – Rkp. nieznanego autora, z notą Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 34, zob. DWOK T. 80/I, s. LXVI. W ust. 8 Kolberg odsyła do opisu tego samego zwyczaju, zob. S. Ulanowska Niektóre materiały etnograficzne…, tam zwyczaj opisany na s. 281 w rozdziale ,,Obrzędy”. ust. 11 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 63, na górze karty dopisek Kolberga: „Grajnert”. �226 ust. 12 – Rkp. nieznanego autora, z notą Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 35. ust. 13 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 4. ust. 14 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 63, na górze karty dopisek Kolberga: „Grajnert”. ust. 18, 19 – Rkp. nieznanego autora, z notą Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 35. s. 94 przyp. 1 – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Ubiory w Polszcze od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych…, s. 140. U Gołębiowskiego tylko ,,czepki nocne”, u Kolberga ,,czepki nocne i dziecinne”. s. 95–96 nr 42 –Takty 5–16 zob. przypisy źródłowe do numerów 73 i 78. Tekst por. nr 78. Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w śpiewniku Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych..., s. 504–505, nr 479. s. 96 nr 43 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1317, k. 28, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: # & œ œ œ œœœ Tria & # œ œ - fa - ciunt, œ œ - tri - a sunt œ œ œ œ ˙ nos # quo sunt ve - re, œ œ quae > & œ a .. œ . œ œ J ˙ - - œ - ti œ - die œœ ˙ ve - re, œ œ ˙ œ ˙ quae nos œ ˙ fa - ciunt, œœ œ œ fle - re. Œ . s. 97–100 w. 5g. (wesele I) – Opis wesela oraz pieśni nr 44–49 zaczerpnął Kolberg z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 59–64; niektóre pieśni także zanotowane w rkp. Kolberga, zob. następne przypisy. s. 97 nr 44 – Ta pieśń także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z notą: „Przy rozplataniu włosów pannie siedzącej na dzieży”. przyp. 1 – Przypis na s. 97 pochodzi od Kolberga, tekst zamieszczonej tam pieśni: rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją ogólną: „od Mińska, Stanisławowa, Kałuszyna”, z odesłaniem do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 241 jak w druku; w rkp. Kolberga i u Wójcickiego brak dwóch pierwszych wersów zwrotki drugiej. �227 s. 98 s. 99 przyp. 1 – Przypis do pieśni nr 45 pochodzi od Kolberga. nr 47 – Pieśń także w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5; jest to odpis ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów... T. 2, s. 33; w rkp. tak jak u Wójcickiego: „po stole, po lisowym” zamiast „po stole, po cisowym”. W odsyłaczu do pracy Gołębiowskiego Lud polski, z której pieśń została zaczerpnięta winno być: s. 62. Pieśń tę Kolberg zamieścił też w swoim artykule Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 4, s. 635, nr 104, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, DWOK T. 67/I, nr 396, tam także z odesłaniem do Wójcickiego, zob. też przypis źródłowy do wesela IV i do pieśni nr 111. s. 100 w. 6g. – s. 101 w. 2g. (wesele II) – Ten fragment opisu w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 37, tam z notą lokalizacyjną i datą jak w druku. s. 104 w. 12g. – s. 105 w. 17g. i nr 57 – Por. nr 9 i 10 w suplemencie. s. 106 nr 58 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 17, z lokalizacją ogólną: „Ślężany”. W zapisie melodii w t. 8 tylko dolna wersja, brak t. 9–10; w rkp. jeszcze druga zwrotka: „Jakżeż ja będę siadała, kiedym się z progami jesce nie pozegnała. Ostajcie się i wy progi, chodziły tam moje nogi, teraz nie będą”. s. 107 w. 9–10g. i w. 1–2 pod pieśnią nr 60 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. nr 61 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. t. 5 w drugim wykonaniu zamiast pierwszej ósemki dwie szesnastki a1 a1; w zapisie tekstu: „grosie” zamiast „rosie”. s. 110 nr 69 – Por. nr 15 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 83. s. 111–127 wesele III – Opis wesela pochodzi najprawdopodobniej z własnych badań Kolberga, czego potwierdzeniem jest zachowany rękopis terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 32–33 z taką lokalizacją. s. 111 w. 12d. – 112 w. 8g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst krótszy. s. 112 nr 70 – Tekst w rkp. terenowym, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. Melodia por. DWOK T. 42, nr 1357. �228 nr 71 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. œ œ œœ œ W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu w t. 1: & R R J J œ , w t. 3 na drugą miarę rytm: œ œ . , przy g1 brak ≥; w drugim wykonaniu t. 1–2 opatrzone znakiem powtórki, w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie triola szesnastkowa g1 a1 h1, w t. 3 na pierwszą miarę szesnastki d2 c2; pod melodią najpierw zwr. 5, tekst zanotowany skrótowo, w zwr. 3, 4 i 6 brak pierwszych czterech wierszy. s. 113 w. 1–18g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32 i 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 72 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 2 oprócz wersji drukowanej, opatrzonej notatką: „lepiej”, jeszcze dwie wersje alternatywne: & # œ œ œœ œœ œœ œœ , w pierwszym wykonaniu w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ćwierćnuta h1, w dalszym przebiegu górna wersja, w drugim wykonaniu w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki e1 g1, w t. 4 dolna wersja. s. 113–114 nr 73 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zapis nutowy z incipitem: „Idziem z wieńcem lawendowym”: j &œ œ & œœ J œœ I - dziem do & &œ mo œ œ ry - si juz - Ma - œ J œ œ J a œ z wień - cem Ma œ j œ œ œ J j œ dre j œ œ - ry - sia j œ #œ o - cka Por. T. 26, nr 42, t. 5–16. la - wen œ J go œ œ œ œ - do - wym œ J - œœ J drzwi œ za - j œ pła ‰ to - wym, œ J u œ J - œ œœ J ‰ sta - ła, # œœ J ka #œ - j ‰ œ ła. . �229 s. 114 nr 74 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam melodia z incipitem: „Idźcie, matuś, do sieni” i poniżej tekst jak w druku, a dalej jak nr 76 w tym tomie. j œœ œœ W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, t. 5: & J œ J & œœ œ œœ  J , t. 13–14:       [ ] œœ œ J , t. 11: , w t. 15 tylko dolna wersja, brak znaku powtórki w t. 9–16. Warianty melodii, por. komentarz do numerów 89 i 97 w tymże tomie. w. 19d. – s. 115 w. 9g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. s. 115–116 nr 75 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4r., z lokalizacją: „Niedziołka, Cygów, Wiszniew” i teka 5, sygn. 1137/I, k. 80r., z lokalizacją: „Wiszniew pod Kałuszynem”, tam melodia w opracowaniu fortepianowym, zob. T. 67/I, nr 394. W obu rkp. między zwr. 8 i 9 jeszcze jedna: „Dobrze było pani matuleńce pić wino, a teraz na ruciany wianeczek patrzeć niemiło”, ponadto w rkp. z teki 5, w zapisie tekstu zamiast zwr. 4–7 odesłanie do wariantu nr 108 zwr. 5–7. s. 116 nr 76 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst zanotowany jako kontynuacja pieśni nr 74. w. 16–26g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32 i 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. s. 116–117 nr 77 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. po zwr. 2 jeszcze jedna: „Trzeba ji dać na prątek, co by bijał co piątek”, a dalej zwr. 3–6, 9–11, 8, 14 i 12–13. s. 117 w. 20–27g. – Rkp. terenowe Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32 i 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 78 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „Swachny śpiewają”. W rkp. tekst �230 jak w druku z zapisem nutowym dla czterech pierwszych wierszy: j 3 & 8 œj œ œJ Naj - święt - sa & & œ jak œ jak œ J le œ J kwiat pan - na œ J - j œ œ œ œ J j œ œ J œ [ ‰ ] œ Jœ J Ma - ry - ja, ‰ li - ja, śli - cnaś, pię - kna œ śli - œ J œ J cnaś, to - bie ca - łe œ pię - kna j œ œ œ ‰ œ œ œ J J œ #œ J œ J ró - zy, œ [‰] nie - bo j #œ œ j œ , słu - zy. œ w t. 1 dodana wersja alternatywna: & œ J J , w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa: c2 h1 a1. Melodia i tekst por. T. 26, nr 42. w. 5–1d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zamiast odesłania do melodii nr 72 zapis nutowy do okrzyku: „Huś, huś...”: 2 œ &4 & œ œ œ œ &œ œ œ œ œ j œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ j œœ œ œ œ œ œ œ j œ œœ œ œ œ œ œ œ œ . s. 118 nr 79 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam melodia z incipitem: „Oj, siadaj, siadaj”, a poniżej tekst, tam w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie d2. w. 9–19d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. Wiersze 13–19d. zanotowane oddzielnie, do słowa: „włosów”, a ostatnie zdanie: „Jeśli panna młoda jest sierotą...” w rkp. przy pieśni nr 80. nr 80 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst z zapisem nutowym opublikowanym jako nr 1001 w DWOK T. 41. �231 s. 119 nr 81 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z loka- & lizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. t. 4: jeszcze jedna zwrotka: j œ ; na końcu [ ‰] œ „Nad moim wiankiem organy grają, a nad twoją złą cupryną kruki krakają”. nr 82 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tekst z zapisem nutowym: # 2 œ œ œ & 4 œJ J J J Cie - sy # j & œJ œ œ zem ja sie do œ œ œ œ œJ Jœ œJ J œ j œ œœj œj J œ ma - tu - la, œ œ J - no - si - wsy - stka œ J œ J ła do œ œ. ro - dzi - ne - cka, ca - su œ . wia - ne - cka. Melodia por. nr 98 w T. 26. nr 83 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „z kościoła”, tam tekst z zapisem nutowym:      A gdziez       cy w ko     nam sie    pan  na       ście  le    przy oł mło  da     ta  rzu      po  dzia  ła,     . zo  sta  ła? Odsyłacz Kolberga do nr 74 dotyczy wariantu melodii. w. 1d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tylko: „w drodze do karczmy śpiewają”. s. 120 nr 84 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W zapisie melodii w t. 2 i 3 w obu wykonaniach na trzecią miarę dolna wersja, w rkp. melodia trzykrotnie powtórzona: drugie wykonanie opatrzone znakiem powtórki; w zapisie tekstu zwr. 1–3 i 5, przy czym tam wszędzie „Kasiulu” zamiast „Marysiu”, a po zwr. 5 zanotowany jeszcze drugi wątek, zob. nr 177 w suplemencie. �232 nr 85 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zapis następujący: # 3 œ œ & 8 œR R J j œ Któ - ry dru - zba & # .œ r .R œ œ J nie wą - sół, œ œ œ J J J œ J któ - ry ma - ły j œ œR œJ œ œJ œ œj J R œ Jœ œ J J to ca - ły, to ja je - go œ œr œ R J j œ któ - ry du - zy pod ro - sół, j j œ œj œ .. . kra - ja - ny. Melodia por. DWOK T. 41, nr 102. nr 86 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. Taki tekst z melodią opublikowany w DWOK T. 41, nr 1012. s. 121 w. 1–2g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. po: „godziny” następuje tekst w. 18–21d. nr 87 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, z notą: „przy weselu w karczmie”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 pierwsza nuta d1; brak zwr. 2, a zwr. 3 i 4 w odwrotnej kolejności. w. 18–21d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. kontynuacją tego tekstu są w. 14–22g. z następnej strony. nr 88 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „do obiadu”; w rkp. tekst bez melodii. w. 1–2d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; poniżej pieśń nr 89. s. 122 nr 89 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tekst z zapisem nutowym:          O ro  sie,   przy o    go  ściń  cu,          ro  sie, sia  ny ten       przy dro  dze,    groch           po   przy mło  dej ro  sie,      nie  bo  dze. Odesłanie do nr 74 dotyczy wariantu melodii. . �233 w. 7–13g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. w. 14–22g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst do słowa: „śpiewają”. nr 90 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia rozbudowana, w t. 3–4 najpierw dolna wersja dwukrotnie powtórzona, następnie górna, również dwukrotnie powtórzona, w t. 6 ostatnia nuta d2; pod melodią tekst zwr. 1–4. s. 123 w. 1–5g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst zanotowany skrótowo, najpierw: „tańczą całą noc”, a dalej w. 3–5 do słowa: „dzieży”. nr 91 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W zapisie melodii nad g1 każdorazowo dodany ≥, t. 2 w obu wykonaniach: & œ œ œ . s. 123–124 nr 92 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, melodia z pierwszą zwrotką, a dalej tekst, zgodnie z odsyłaczem Kolberga, jak nr 35, zob. przypis do tego numeru. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, w t. 5: dodana trzecia wersja alternatywna, nuty jak w górnej wersji, na drugą i trzecią miarę inny rytm: œ œ œ . s. 124 nr 93 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 4 c2, zapis t. 7–10 następujący: & œ. œ J œ œ œ œ œ j œ . w. 2–13d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. s. 125 nr 94 – Melodia por. nr 14 w suplemencie. nr 95 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK. T. 41, nr 1009. s. 125 w. 5d. – 126 w. 16g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tylko tekst zapisany prozą, natomiast pieśni nr 96 brak. �234 s. 126 nr 97 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zapis nutowy:                                                                                              ,     pod nim zwr. 1–2 i tekst zamieszczony w nawiasie. Odesłanie do nr 74 dotyczy wariantu melodii. nr 98 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst bez melodii. Wariant melodii w druku por. komentarz do numeru 82. s. 127 w. 1–7g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 99 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „od Mińska, Stanisławowa, Kałuszyna”, tam tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 42, nr 1357. s. 127–139 (wesele IV) – Część opisów oraz większość pieśni zamieszczonych tu jako wesele IV została po raz pierwszy opublikowana w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne w „Bibliotece Warszawskiej” w 1847 roku (nie: 1848 jak błędnie podaje w przypisie), T. 4, s. 625–639. Melodie zostały opublikowane w opracowaniu fortepianowym między s. 616 i 617, zob. też poniższe przypisy. Artykuł Pieśni ludu weselne został w całości przedrukowany w tomie 67/I edycji DWOK. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 zachował się spis incipitów i fragmentów pieśni weselnych ze wsi Głuchy, Niegów i Wólka Słopska, dotyczy to pieśni nr 104, 111, 114, 117 i 118, zob. przypisy do tych numerów. s. 127 w. 18d. – s. 128 w. 14g. – Pierwodruk w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne... s. 625, tam tekst opisowy (s. 128) krótszy. s. 129 nr 101 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Słopsk”, Wólka Słopska”; teka 2, sygn. 1124, k. 3, tam melodia z pierwszą zwrotką; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., tam tekst zwr. 1 bez melodii, dwa ostatnie rkp. z lokalizacją jak w druku. Na k. 3 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w obu zapisach melodii w t. 4 tylko górna wersja; w rkp. z k. 19 w t. 1 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka a1. �235 Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne w „Bibliotece Warszawskiej” 1847, T. 4, s. 626, nr 86 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 86; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 378. w. 5–8d. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne... na s. 626. Odsyłacz dotyczy wariantu pieśni nr 102 w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 27. s. 130 nr 102 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. z teki 2 tylko zwr. 1 i 2; w rkp. z teki 42 zwr. 1–3 i wiersze 1 i 2 zwr. 4, a po nich notka: „itd.”, w zwr. 1: „Maryleczku” zamiast „Kasuleczku”. Pierwodruk w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 626, nr 87; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 379. nr 103 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, tam melodia z incipitem: „Zielona ruta, jałowiec”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., tam tylko incipit jak na k. 18; wszystkie rkp. z lokalizacją jak w druku. W rkp. terenowym w t. 6 pierwsza nuta d1. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 626, nr 88 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 88; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 380. s. 130–131 nr 104 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „Głuchy, Wólka Słopska”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 , z lokalizacją: „Głuchy, Niegów”, tam tekst zwr. 1 do słów: „Oczkim” bez melodii. W rkp. z teki 2 na k. 3 melodia i tekst zwr. 1 w. 1–5, przy czym w w. 5: „skłopotała” zamiast „sfrasowała”, a na k. 18 melodia z incipitem: „O, mój Jezu, co takiego, co pochmurny dzień”, tam tylko górna wersja, w t. 1 ostatnia szesnastka d2, alternatywnie e2, w t. 6 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu szesnastki e2 d2, przy powtórce szesnastki d2 h1. Por. DWOK T. 41, nr 1003. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 627, nr 89 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 89; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 381. s. 131 nr 105 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją jak w druku i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., z lokalizacją: „Niedziałka”. W rkp. z teki 2 pod melodią tylko pierwsza zwrotka; w rkp. z teki 42 tekst zwr. 1 i zwr. 2 w. 1–2 bez melodii. �236 Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 628, nr 90 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 90; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 382. w. 1–3d. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 628; przedruk: T. 67/I, s. 552. s. 132 nr 106 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „od Pułtuska, Czepielew” (właśc. Ciepielewo) i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W obu rkp. w t. 1 i 2 tylko górna, w t. 3 i 4 dolna wersja. W rkp. z teki 2 melodia z pierwszą zwrotką, zanotowana o sekundę wielką niżej. W rkp. z teki 43 w t. 1 na trzecią i czwartą miarę alternatywnie półnuta d2, w t. 2 w drugim wykonaniu dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 g1, ostatnia ósemka alternatywnie cis2; w tym rkp. pod melodią zwr. 1 i 2 jak w druku, a dalej fragmenty kolejnych zwrotek: „Nie mogę ja..., trzeba posłuchaj. Matki się nie boi..., śliczne, piękne obyczaje. Przez wieś jechali..., co za dziewczyna, co za jedyna, z panami” (por. zwr. 5), a na zakończenie: „Sto par koni za nią jak za jaką panią, jedzie na paradzie”. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 628, nr 91 i dodatek nutowy s. 2 nr 91; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 383. Odsyłacze pod pieśnią dotyczą wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów …, T. I, s. 38 (ten odsyłacz także w rkp. z teki 2) oraz pieśni ze zbiorów Kolberga Hej, z góry jadą Mazury opublikowanej w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, nr 28, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 153. nr 107 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją i notą nad melodią jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 35, z lokalizacją ogólną: „Wólka Słopska”. W obu rkp. w t. 5 brak znaku powtórki, t. 7–8 trzykrotnie powtórzone, w t. 7 w drugim i trzecim wykonaniu pierwsza nuta d2, w t. 8 w pierwszym i trzecim wykonaniu na trzecią miarę ósemki fis1 g1, w drugim wykonaniu górna wersja. �237 w. 1–4 d. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 629; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 554. s. 133 nr 108 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam melodia z pierwszą zwrotką; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., z lokalizacją: „Głuchy”, tam zwr. 1 bez melodii, z notką: „Wracając z kościoła”. Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem także w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137, k. 80, z lokalizacją: „Głuchy i Niegów pod Wyszkowem”, zob. DWOK T. 67/I, nr 384, wersja 2. Odesłanie Kolberga do nru 75 dotyczy wariantu tekstu. s. 133–134 nr 109 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19; teka 2, sygn. 1124, k. 3; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., tam tekst zwr. 1 bez melodii i z notą: „przy obiedzie”, wszystkie rkp. z lokalizacją jak w druku. W rkp. z teki 2, k. 3 następujący zapis melodii: # 3 & 8œ œ œ R J œ œ œ #œ œ R R Swiad  ko  wie sie  dzą, # œ & œ . œ œ œ œR J pan im oj  ciec nie pi œ œ œ œ œj . R 3 rad, pa   œ œr œ r j ≈ ‰ R R œœ ją, nie je  dzą, r r r œ œ œ œ œ œ ni mat  , ka ra  da. pod melodią tylko pierwsza zwrotka, a na k. 19 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, liczne poprawki i częściowy brak kresek taktowych. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 630, nr 93 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 2, nr 93; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 385. s. 134 nr 110 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam tylko zwr. 1; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, bez lokalizacji, tam zwr. 1 bez ostatniego wiersza i nota: „przy obiedzie” oraz odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 32. Pierwodruk tekstu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 630, nr 94; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 386. nr 111 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19 i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 3, oba zapisy z lokalizacją jak w druku; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Wólka Słopska”, tam zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 2 bez melodii. �238 W rkp. z teki 2 w t. 2 na trzecią miarę: w rkp. terenowym triola szesnastkowa d2 c2 a1, a w czystopisie ósemka d2 i dwie szesnastki c2 a1; w rkp. terenowym brak zwr. 3 i w. 1–2 zwr. 4, a w czystopisie pod melodią tylko pierwsza zwrotka; Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 630, nr 95 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 2, nr 95; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 387. W rkp. z teki 42 odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 33; odpis ze zbioru Wójcickiego Kolberg także opublikował w Pieśniach ludu weselnych..., s. 635, nr 104, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 396, zob. też przypis źródłowy do pieśni nr 47. s. 135 nr 112 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Międzyleś”, tam pod melodią tekst niepełny: „Żebyś ty, chmielu…., oj, chmielu”. W zapisie melodii tylko górna wersja, w pierwszym wykonaniu j œ #œ œ œ t. 1: & b œœ R R J J , w t. 2 na pierwszą miarę dwie szesnastki f2 f2, przed drugą szesnastką przednutka g2, w t. 5 na drugą miarę ósemka g1, w t. 6 na pierwszą miarę triola szesnastkowa c2 d2 c2. nr 113 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam tylko pierwszy wiersz. W rkp. odsyłacz do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 58. Odesłanie Kolberga do poprzedniej melodii (nr 112) błędne, natomiast odsyłanie do numeru 69 dotyczy tekstu. Por. DWOK T. 67/II, nr 687. s. 136 nr 114 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją jak w druku i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „Wólka Słopska”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją jak w czystopisie, tam tylko tekst zwr. 2 bez melodii. W rkp. terenowym melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 6 na pierwszą miarę ósemka g2, w t. 9 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja; pod melodią tekst bez zwr. 1: „Posły druchny”, ponadto zwr. w innej kolejności: po tekście zanotowanym pod melodią zwr. 8, dalej zwr. 3, 4, następnie wiersze 3–5 zwr. 9, zwr. 5, 2, 6, 7 i 9 w. 1–2. W czystopisie z teki 2 na k. 3 dwa zapisy melodii: pierwszy z incipitem: „Trzeba jij” i tekstem zwr. 1; drugi zapis melodii tylko z incipitem: „Trzeba jij dać, nie żałować”. Pierwszy zapis zanotowany o tercję małą niżej, t. 9 jak w rkp. z k. 19. Drugi zapis obejmuje tylko t. 1–8, zanotowane o kwartę czystą niżej, t. 6 jak w rkp. z k. 19. �239 Odesłanie do numeru 77 dotyczy wariantu muzycznego i tekstowego. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 631, nr 96 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 2, nr 96; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 388. nr 115 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, nad melodią notatka Kolberga: „Polonez weselny”, tam t. 1 poprzedzony przedtaktem: ćwierćnuta d1. Pierwodruk melodii w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, dodatek nutowy s. 3, nr 97; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 389. s. 137 nr 116 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „Dąbrowa, Ochudno”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Dąbrowa”, tam tylko fragmenty tekstu. W rkp. z teki 2 melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, t. 1–4 w drugim wykonaniu: &œ œ œ œ œ œ. J œ. ; w rkp. z teki 42 tylko wiersze 1 i 2 zwrotki 1 i zwr. 2. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632, nr 98 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 3, nr 98; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 390. s. 137–138 nr 117 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19 i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 3, oba rkp. z lokalizacją: „Wólka Słopska”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Wólka Słopska, Niedziałka”, tam tylko wiersze 1–2 zwr. 1 bez melodii. W obu rkp. z teki 2 w t. 2 w obu wykonaniach na trzecią miarę d1, w t. 5 na trzecią miarę dwie szesnastki d2 e2, w t. 10 tylko dolna wersja. W rkp. terenowym z k. 19 t. 3–4 skrócone do jednego taktu: # j jU # & œ œ œJ , t. 9: & œj œj œ œ ; pod melodią tekst zwr. 1, na- stępnie zwr. 4, a po niej jeszcze kolejny wątek, zob. nr 12 w suplemencie. W czystopisie z k. 3 w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, pod melodią tylko zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 4. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632, nr 99 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 3, nr 99; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 391. �240 s. 138 w. 8–11g. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 563. s. 138–139 nr 118 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam pod melodią tylko pierwsza zwrotka; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Niegów”, tam wiersze 1–3 zwrotki 1. Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem jak w druku, zob. DWOK T. 67/I, nr 392 (II); pierwodruk tej wersji w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632, nr 100 i dodatek nutowy s. 4, nr 100. s. 139 w. 12–15g. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 633; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 566. nr 119 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 9, nr 58, z lokalizacją: „Wiszniew pod Kałuszynem”, tam tekst jak w druku podpisany pod melodią z opracowaniem fortepianowym, zob. DWOK T. 67/I, nr 393; pierwodruk w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 633, nr 101, melodia tamże dod. nutowy s. 4, nr 101., s. 139–151 wesele V – Opis wesela pochodzi z własnych badań Kolberga zarejestrowanych w jego niedatowanym rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1124, k. 8–9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, jedynie pieśni nr 122, 127, 130 i 134 Kolberg zaczerpnął z innych rękopisów. W rkp. z teki 2 tekst opisowy zanotowany skrótowo, np.: „We czwartek wieczór swatowie idą z wódką do rodziców dziewki” zamiast: „We czwartek wieczór dwaj lub trzej swatowie od parobka wysłani, idą z wódką do rodziców dziewki”. Ponadto pieśni i niektóre partie tekstu opisowego zostały zanotowane przez Kolberga w innej kolejności niż w druku. s. 139 w. 11d. – s. 140 w. 13g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Przypis na s. 139 wprowadzony przez Kolberega w druku, dotyczy on pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne…, tam opis wesela na s. 266–280 w rozdziale ,,Obrzędy”. s. 140 nr 120 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. t. 1 w pierwszym wykonaniu: & # œ‰ J # œ œ œ , w drugim: & œœ œ œ œ J , obok zanotowana kolejna wersja alternatywna z notatką: „początek”: # & œ œ œ œœ œ , tam nad dwoma ostatnimi nutami oznaczenia �241 literowe nut: „h g”, t. 2 w drugim wykonaniu również dolna wersja, tylko na trzecią miarę alternatywnie górna, t. 3: w obu wyko- # œ œ œ œœ naniach: & # j 2 œ & œ œ œœ , t. 4: J œ 1 œ .. . s. 140–141 nr 121 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notą: „Zaloty”. œœ œ œ œj œ œr r j j & #œ œ œ , J J J W rkp. t. 1–2 w pierwszym wykonaniu: j j j œ œ œ œ œœ w drugim: & # œœ œ œ J R R J J , w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja. s. 141 w. 13–16g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. nr 122 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” tekst podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1010. w. 10–4d. (pod pieśnią nr 122) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 141–142 nr 123 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Na k. 8 zapis melodii następujący z notą: „Brat lub drużba (w nocy)”: 3 j &8 œ Ej, œ J œ J roz - ple - œ œ œ R R œ J j œ &œ J œ J œ J & œ œ œ &J œ J ci œ - ny œœ œ œ œ œ J J J œ œ œ są... œ œ J œ œ œ œ œ œ œ œ J œ œ œ œ J œ œ œ œ œ œ J œ J œ œ œ œ J , w rkp. zapis tekstu skrótowy, tam incipit: „Ej, rozpleciny są” oraz drugi wiersz zwr. 2. Na k. 9: �242 3 j œ &8 œ J œ J œ &J œ J œ J na j &œ œ J œ J œ &J œ J Oj, roz - ple po - szła Już ij spro œ œ œ J - ci - ny tylko swo - ją œ J œ. J œ œ œ J œ J œ J si - ła, jiż ni ma, œ œ œ œ J R spro - sić œ œ œ J dru - ży - nę œ J dzie - wczy - ny wsi - ny œ œ œ J J J œ J sa, œ œ œ J - œ J œ J œ J ro - dzi U œ J ij œ ma œ œ œ R R - do - ny. œ œ syć, œ œ œ R R pod nóż - ki , prze - pro - sić. w rkp. zapis tekstu skrótowy, a obok wersja alternatywna dla t. 13–14: œ œ œ œ œ & J J œR œR J J œ , pod melodią zwr. 1 i 3, a dalej tekst jak tyl - ko swo - ją dru - ży - nę zwr. 1 nr. 142. Wariant melodii z innym tekstem por. nr 140 i 142 i komentarze do tych numerów. s. 142 nr 124 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam z notą: „do rozplecin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: U U # œ œ œ # œ œ œ œ œ œ œ # œ œ mœ . n œ œ œ œ Œ 3 & 4 œ #œ œ œ œ œ œ œ . 3 w. 8–25 g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 142–143 nr 125 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam następujący zapis melodii: # 3œ & 8 # & œ Mło Zło bo pół # j & œ Trze Trze - œ J dy ty j œ ja ta - œ J ba ba œ J œ j œ jej [jej daj i na dwa œ ju - tro la - ra two by œ. dać, dać, j œ œ œ ‰ j œ œ pa - nie, ma - ło œ J - œ - j œ nie nie j œ ją się œ J ża ża stan - gę, ma - ło, j œ œ œ ‰ ban - dę. zda - ło. - j œ ło ło - œ. wać, wać, �# & œ j œ bo pół # j & œ Trze Trze # & œ choć choć ja ta - - œ J ba ba œ œ J j œ na na two 243 ju - tro la - ra - by j œ j œ œ. jej [jej dać, dać, œ J ją się œ stan - gę stan - gę po po ża ża j œ - œ œ ‰ ban - dę. zda - ło. œ J nie nie œ j œ j œ œ - j œ ło ło - œ. wać, wać, j œ œ ‰ œ . da - ro - wać. da - ro - wać]. s. 143 nr 126 i w. 13–15g. (pod pieśnią nr 126) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1–4 tylko dolna wersja, w t. 2 alternatywnie ≥ przy g1, w t. 5–6 tylko górna wersja ze znakiem powtórki, brak t. 7–8, w t. 10 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta c2, w t. 12 tylko dolna wersja. nr 127 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia z notatką: „Pląsy”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, zapis melodii następujący:             3         3                    3 , w t. 6 na pierwszą miarę dodana kolejna wersja alternatywna: ósemka h1; tekst jak pod nutami oraz wiersze 1 i 2 jak w zwr. 3 nr 128. s. 143–144 nr 128 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. tylko zwr. 3–5. s. 144 w. 10–30g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 144–145 nr 129 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9r., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, zapis następujący:                Za  ku  ka  ła           za  bie  raj mo      ku  ka  we  cka     ja   dzie  wcy na  łu    [ ] gu,      no do . ślu  bu. Do tej melodii odesłania przy numerach: 131, 133, 141 i 143, wszystkie te teksty posiadają w rkp. własny zapis nutowy, zob. komentarze do tych numerów. �244 s. 145 nr 130 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: œ œ œ. œ œ œ œ œ œ. J & œœ œ & œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ . J 3 Œ œœ œ 3 . W t. 3 powyższego przykładu dodana wersja alternatywna jak w druku, w metrum . nr 131 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w rkp. zapis nutowy:                               A jak bę  dziem przez te La  to  wi  ce                   bę  dą na nas je  cha     La  to  wi  ca  nie pa  trza      li,   ; li. odesłanie do numeru 129 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. w. 16–5d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 146 w. 1g. i nr 132 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, druga ósemka c2, w t. 2 w obu wykonaniach dwie ćwierćnuty d2 g1, w t. 3 dolna, w t. 4 górna wersja. w. 12–23g. i nr 133 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis nutowy:                           [ ]                        O  twórz nam pro  wa  dzie  my mo  ja ma  tu  lu ci nie  no  wy wia  ste  ckę dwór, ; kie  dy wór. odesłanie do numeru 129 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. �245 w. 5–6d. i nr 134 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 147 w. 1–11 i nr 135 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia w metrum  w następującym zapisie: j rr œ œ œ œJ œœ œ œœ œ œ œ œ œ J RR JJJ . rr 2 r œ œ œœœ œœ œ & 4 œœJ Rœ œJ J J R R J œJ œ œ œ œ . nr 136 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam drobne zmiany w przebiegu linii melodycznej, znak powtórki dopiero po t. 4, w związku z tym inaczej podpisany tekst:         Ej, jak      Ej jak to to       u nas ka  sa,         na sał  ty  sach,     da ka  sa     da, to kot       ka  sę go  ni.       by sed po . nij. s. 147–148 nr 137 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” z notą: „Zjadłszy, siedząc dziękują”. W rkp. t. 3 i 4 trzykrotnie powtórzone, w t. 4 w pierwszym i trzecim wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, t. 5–6 pierwotnie:         , następnie z notą „lepi[ej]” zanotowana wersja jak w druku, w t. 7 w pierwszym wykonaniu dolna, przy powtórce obie wersje, w t. 8 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym wykonaniu pierwsza nuta d2, następnie trzykrotnie powtórzona dolna wersja t. 9, po nim t. 10 – dolna wersja. Melodia (t. 7–10) bez tekstu zob. DWOK T. 41, nr 1004, wariant melodii z innym tekstem, zob. nr 145 w T. 26 i komentarz do tego numeru. s. 148 nr 138 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja. nr 139 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1011. w. 18–5d i nr 140 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: �246 3 j œ &8 œ J œ J œ œœ J Bra - ci - sku & œ za - któ - ry, œ J œ J œ J wiń œ œ sio - strzy - ckę, œ J œ J œ U œ J choć nie ro œ J œ J œ J bę - dzies œ - zba dzo œ œ - ny, œ œ J - . wio - ny. Odesłanie do numeru 123 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 149 nr 141 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: U 3 œ œ œ œœœ &8 R R J A daj - ze ij œ. & œR œR J a œ Rœ œR œ œJœ R R mo - ja ma - tu - lu po - ście œ Rœ Rœ œ œ R R J œ R cym ze œœœ œ sie te dwo - je - œ œ ‰ [ ‰] li, œ œ œ R R lu - dzi . o - dzie - ją. Odesłanie do melodii nr 133 błędne, winno być 129, zob. komentarz do tego numeru. nr 142 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis nutowy:                                                             ,   tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, t. 1–3 i 8 zanotowane pierwotnie w metrum 83, następnie poprawione na . Odesłanie do numeru 123 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. w. 14–16g. i nr 143 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: �247 # 2 œ & 4 Idź # & œJ œJ bo s. 149 s. 150 s. 150 s. 151 to - œ J œ œ J J ta spać, œ œ trze - ba œ J mło - de œ nie œ J œœ J œ pań - stwo, œ J œJ œ za - sy - piać, œ œ œ œ Œ idź - ta œ œ J J spać, œ ra - no . wstać. Odesłanie do wariantu melodii nr 133 błędne, winno być nr 129, zob. komentarz do tego numeru. w. 19–4d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. w. 3d. – s. 150 w. 8g. i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; przypisu do tego fragmentu tekstu w rkp. brak. W przypisie Kolberg zamieścił cytat z pracy J. Kitowicza Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III cz. II, Poznań 1840, s. 30–31; ponadto odsyłacze w nawiasie dotyczą publikacji: O torturach w Polsce (wyjątek z Pamiętników Kitowicza) zamieszczonej w ,,Przyjacielu Ludu” R. 6: 1840, T. 2, nr 41, s. 326–328 oraz R. W. Berwińskiego Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki T. 1, Poznań 1854, s. 100. nr 144 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam w t. 3 i 4 brak górnej wersji. w. 27d. – s. 151 w. 4g i przyp. 2. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; przypisu do tego fragmentu tekstu w rkp. brak. W przypisie odesłanie do wymienianej wielokrotnie przez Kolberga pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, tam na s. 243 wymienione tylko „Ztuliny, ciasto ślubne”, a o korowaju na s. 219– 220. W publikacji J. Grajnerta Studia nad podaniami... ten cytat w T. 3 (obejmującym miesiące: lipiec, sierpień, wrzesień 1859) na s. 76–77, początek artykułu w T. 2 (kwiecień, maj, czerwiec) na s. 465–514 i s. 705–724. nr 145 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: j 2 œ œ œ œ &4 J J J J œœœ œ Oj, stu - li - ny, stu - li - ny, j j œ & œ œ œ Jœ Jœœ œ œ œ œ a - le bę - dą wi - dzi Bóg, œ œ œ œ œ J R R J J je - sce na sto - le œ œ œr œr œ œ J J o - bie - cu - je nam œ œ œj œ nie by - ły, œ œœ œ œ sam Pan Bóg. . �248 Odesłanie do numeru 137 dotyczy wariantu melodii. w. 12–15g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. nr 146 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 na drugą miarę d2, w t. 6 w pierwszym wykonaniu obie wersje, przy powtórce tylko dolna, œ œ Uœ œ œ œ œ œ J œ œ t. 7–8: & J ; brak zwr. 4. s. 152–161 wesele VI – Opis wesela zanotował Kolberg w rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1224, k. 6 i 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów” i bez daty; w rkp. oprócz pieśni z melodiami także większość tekstu opisowego, zanotowanego skrótowo w formie notatek. s. 152 nr 147 – Rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1224, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; nad pieśnią nota: „W niedzielę wieczór rozpleciny” i dalej: „Ślub w poniedziałek”. W zapisie melodii w t. 1 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1, w drugim wykonaniu trzy ósemki h1 d2 c2, t. 8 œ w pierwszym wykonaniu: & J œ , w drugim wykonaniu: w t. 7 ćwierćnuta z kropką c2, t. 8 jak w powyższym przykładzie. Por. nr 168 i komentarz do tego numeru. nr 148 – Rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1224, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. nad tekstem melodia z incipitem: „Ścielcie”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący:       Sciel  cie, jak  to ko       ściel  cie,   po    su  knie,      biel     du  sek  ko  biel      ców ma nie     ce,    cie,   do  daj    . cie. Odesłanie do numeru 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 152–153 nr 149 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów” i notą: „W niedzielę po rozplecinach”. �249 W zapisie nutowym w t. 1 na drugą i trzecią miarę ósemki f2 e2, w t. 2–3, 6, 9, 11 i 13 tylko górna wersja, w t. 10 i 12 tylko dolna wer- œ. œ œ ‰ [ ‰] , w t. 11 pierwsza sja, w t. 14 obie wersje, t. 8: & 2 ósemka e . Do tej melodii Kolberg odsyła przy numerach: 148, 156–161; teksty nr 148 i 156–160 posiadają w rkp. własny zapis nutowy, zob. komentarze do tych numerów. s. 153 w. 13–16g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. s. 153–154 nr 150 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. w t. 2 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 najpierw górna, przy powtórce dolna wersja, w t. 5 i 6 na pierwszą miarę dodana wersja alternatywna: ósemka g1, w t. 7 tylko dolna, w t. 8 tylko górna wersja, w t. 9 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu na pierwszą i drugą miarę dodana jeszcze wersja alternatywna: ćwierćnuta h1; pod melodią zwr. 1–5, przy czym zwr. 4 i 5 w odwrotnej kolejności, dalej zwr. 7, 10, 6, 14, 15, 11, 12, 13, 16, 8, 9. s. 154 w. 14–17g. i nr 151 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, tam między pierwszym wykonaœ niem i powtórką jeszcze: & œ œ œ œœ œ ‰ [ ] œ œ #œ œ #œ œ œ . W rkp. melodia połączona też z tekstami nr 153. nr 152 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. t. 2–4: # œ œ œ & J œ. œ œ œ , t. 10–11:        , widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. Odesłanie do nr. 129 dotyczy wariantu melodii. Por. komentarze do nr. 129, 131, 133, 141, 143. w. 1–3d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. s. 155 nr 153 i noty nad zwr. 1 i 2 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. teksty te zanotowane pod melodią nr 151, do której odsyła Kolberg. �250 nr 154 i w. 1–2 d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, w t. 2 tylko dolna wersja. s. 156 nr 155 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. w t. 1–2 w pierwszym wykonaniu inny rytm: & œ rœ œ J œ R # œ j œ , w t. 8 , w t. 5 i 7 rytm: œ i 11 tylko dolna wersja. nr 156 i w. 26–31d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. zapis nutowy: 3 j œ &8 œ J œ J Je - sce go - rza - lec - œ J œ J & œ œ œJ je œ œ J sce œ œ J - ka œ J nie œ J Ka - sień - ka œ œ J - lu - to œ nie - wień - œ œ œ J - wa - na, œ œ œ J co - œ [ ‰] . wa - na. Odesłanie do nr. 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 157 nr 157 i w. 1–2g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1000. W rkp. obok melodii jak nr 1000 zanotowana wersja alternatywna dla t. 9–10:        [ ] i dalej z notatką „lub” wersja alternatywna dla t. 6–10:                  œ œ J œœ‰ ‰ . Odesłanie do nr. 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. nr 158 i w. 9g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. . 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: 3œ œ &8 J œ œ J &œ œœœ œ J O - gnia, o - gnia, 3 a & wy - zy œ J o - gnia œ J swat - ko - wie œ œ œ mœ œ J J Wo œ œ J za - ta œ. - œ œ J caj - cie, na œ œ J ko min, œ œ œ J idź - cie do ko œ œ J œ œ œ J J J ko - nie - za - przę - gaj œ œ. - ni. œ. - cie, �3 a & - œ J œ œ J œ œ œ J swat - ko - wie 251idź - cie wy œ œ œ mœ œ J J Wo œ J œ J &œ œœœ zy za - ta œ. œ œ & J J Jœ caj - cie, œ œ J ej, cas je - chać, ko - nie ko cas je - chać ni. œ. za - przę - gaj œ œ œ œ œ J J J J œ. - œ œ J œ œ œ J J J œ œ J - do œ. - œ œ J na os - ta - tnie - go cie, œ ‰ nie ce - kać. Odesłanie do nr. 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. nr 159 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: # 2œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & 4 J # & œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ j œ œ œ œ œ œ œ œ ‰ [ ] , a w zapisie tekstu w zwr. 2: „wiśnia zielona”, w zwr. 3: „piękna lelija”. Odesłanie do nr. 149 błędne. s. 157 nr 160 – s. 158 w. 5–9g.– Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: 3œ &8 J œ J &œœœ œœ œ œ J Sia - daj, œ J sia [ a ] po - dzian - kuj - œ J daj, œœ J Ka œ J œ J wo - zy œ œ œ ‰ [ ‰] - siu 3 œ œ J ko - wa œœ za œ - œ œ [‰ ‰] ne, œ œ J œ [ ‰] . wy - cho - wa - nie. Odesłanie do 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 158 nr 161 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. przed w. 2: „i”, „ołtarzykiem” zamiast „ołtarzem” i brak: „Kasiu” w w. 3. nr 162 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. zwrotki w odwrotnej kolejności, ponadto w rkp. zapis nutowy jak nr 165, z incipitem: „A widzis, ty, Kasińku, na kościele” w tonacji G-dur. w. 1–14d. i nr 163 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. tekst bez melodii, �252 a odesłanie Kolberga do melodii dotyczy najprawdopodobniej numeru 129 (nie 152) ze względu na zgodność z tekstem. s. 159 nr 164 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę dodane alternatywnie dwie ósemki e1 e1, w t. 4 najpierw e1, następnie d1, w t. 5–8 brak ≥ przy f1, w t. 7 tylko dolna, w t. 9 tylko górna wersja, pierwsza nuta d1. nr 165 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. melodia zanotowana w tonacji G-dur, z incipitem: „A widzis ty, Kasińku na kościele”, zob. nr 162. Tekst jak w druku zanotowany oddzielnie na tej samej karcie z notatką: „moll”. W druku w t. 3 na drugą miarę błędnie szesnastka, winna być ósemka. s. 159 w. 11d. – s. 160 w. 21g. i nr 166 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W zapisie melodii nr 166 w t. 1 w drugim wykonaniu na czwartą # #œ œ œ œœ , miarę ćwierćnuta d2, t. 2 w obu wykonaniach: & 2 w t. 6 ≥ przy c . s. 160 nr 167 i w. 1–3 d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. s. 161 nr 168 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: 3 j &8 œ j œ j œ Pły - wa - ła œ &J trze & œJ Pły - œ J ba Ka j œ - wa j œ j &œ zdej œ J - mij - j œ œ ry œ - sin - - bka, ły ry j œœ J Ka - sin - bec - ka, œ J ce cy - pec œ j œ œœ œ bki, ry - œ - ry - œ J ku œ. œ J œ J œb J œ œ J œ J - bec - œ œ ka. œœ J œ stą œœ . œ J œ. - ki, œ. . ze - cki. pod melodią najpierw wiersze 5–6, po nich wiersze 1–4. Odesłanie do numeru 147 dotyczy wariantu melodii. �253 nr 169 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, tam zapis melodii następujący: j œ œ œ œ œ œ 2 & 4 œJ J J œ œ J J œJ # œ œJ J J œJ Na cem bę - de spał, Ka - sin - ku, na cem bę - de ˙ spał. j j j œ œ œ œ & œJ J J œ œ œ œ Jœ # œ œJ J J œ œ ˙ Krót - kie róz - ki u po - dus - ki, bę - dę się . zsu - wał. w. 19–24d. – Taki tekst w opisie innego wesela w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 161 w. 11–13d. – Nie wiadomo, którą publikację Z. Glogera Kolberg przywołuje. W pracy Obchody weselne, której cz. I wyszła w 1865 roku w Krakowie, takiej informacji brak, nie ukazała się natomiast druga część tej publikacji, której rękopis mógł widzieć Kolberg. Przeszukano też inne prace Glogera wymienione przez Kolberga, zob. bibliografia, tam również tej wzmianki brak. s. 162–169 (wesele VII) i przyp. 1 – Zapis wesela pochodzi z własnych badań Kolberga; melodie i teksty zanotowane zostały w jego rkp. w tece 2, sygn. 1124, w większości jako zapis terenowy (k. 27, 28, 29), a następnie zredagowany w czystopisie (k. 1 i 2). W rkp. naniesione niektóre noty lokalizacyjne, brak natomiast daty. W przypisie odesłanie do kolejnej części artykułu Kolberga Pieśni ludu weselne publikowanego w latach 1847–1849 w kilku tomach „Biblioteki Warszawskiej”. s. 162 nr 170 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, liczne poprawki, wersje alternatywne i literowe oznaczenia nut, a także przestawienia kolejności taktów: �254 Tekst zamieszczony w nawiasach zanotowany tylko w rkp. terenowym jako druga zwrotka. nr 171 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1, z lokalizacją: „Ostrożeń”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W obu rkp. zapis nutowy, zob. DWOK T. 41, nr 999. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 4, z lokalizacją: „Sokół” i notką: „obertas”. s. 162–163 nr 172 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, oba rkp. z lokalizacją: „Ostrożeń”. W rkp. terenowym melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych. s. 163 nr 173 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r., z lokalizacją: „Sokół, Gończyce”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją jak w druku; melodia bez tekstu w rkp. z teki 2, sygn. 1124, k. 2v., z lokalizacją jak w druku. W czystopisie na k. 2r. t. 4–5: & # 4 j j & 4 .. œ œ œ œ œ Cho - dzi bra - ci - sek trzy - ma grze - by - cek œ # j œ œ œ œ œ po sie - ni, w kie - se - ni, œ j œ œ œ ˙ po sie - ni, w kie - se - ni. , po t. 7 jeszcze: .. . W rkp. terenowym, na k. 28 brak znaku przykluczowego, w t. 2 tylko górna wersja, t. 4–5:         , obok z no- tatką: „albo” zanotowana wersja alternatywna dla tych taktów:        ; w tym rkp. w zapisie tekstu w zwr. 1 i 5 brak w. 3 i 4. W zapisie melodii na k. 2v. w t. 1–2 tylko górna wersja, t. 4–5: # & œœ J 3 œ œ œ czym t. 4:   œ œ , po t. 7 jeszcze raz powtórzone t. 4–7, przy J  , t. 5 jak w powyższym przykładzie. s. 163–164 nr 174 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. na górze karty melodia z incipitem: „Wyszła na pole”, a poniżej tekst rozpoczynający się od zwr. 4, po niej: �255 „Jedzie Jasienko, jedzie najmilszy po zielonej dąbrowie, rozpuścił strusie pióreczka konikowi po głowie. Nie tak ci mi żal strusich pióreczek com je sobie rozprószył, ale mi cię żal, dziewczyno moja, com cię marnie opuścił”, a dalej zwr. 6–9. Melodia z pierwszą zwrotką, zob. DWOK T. 41, nr 1015. Zwr. 1–3 por. nr 195 w suplemencie. Odesłanie do cz. II Mazowsza dotyczy wariantu tekstu ze s. 164, por. T. 25, nr 96. s. 164 nr 175 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 2, z lokalizacją: „Ostrożeń”. W rkp. melodia czterokrotnie powtórzona, w pierwszym wykonaniu w t. 1–2 górna wersja, w t. 3 zamiast szesnastek ósemka c2, w drugim wykonaniu t. 1–2 górna wersja, po nich t. 5–6 dolna wersja, w trzecim wykonaniu t. 1–4 dolna wersja, w czwartym wykonaniu t. 1–2 górna wersja, po nich t. 5–6 górna wersja; poniżej tekst jak w druku. nr 176 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r., z lokalizacją jak w druku; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. Na k. 2r. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, na k. 29 – o kwartę czystą wyżej, w obu rkp. brak znaku powtórki w t. 1–4, w t. 3 i 7 tylko dolna, w t. 4 tylko górna wersja; ponadto w rkp. terenowym (k. 29) tekst obszerniejszy, zob. nr 19 w suplemencie. s. 165 nr 177 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 25, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1 pierwsza ósemka c2. Na k. 2 pod melodią tylko pierwsza zwrotka; w rkp. terenowym (k. 25) zapis tekstu jak w druku. nr 178 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r.; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 26r., oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. w t. 8 ≥ przy g1. W rkp. z k. 2r. melodia zanotowana w metrum , wszystkie ćwierćnuty zanotowane jako ćwierćnuta z kropką; w rkp. z k. 26r. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym i melicznym. W rkp. terenowym (k. 26) tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze: �256 „Niewola była sama potrzeba z tobą ci się, moja Kasiu, dorabiać chleba. Mówię ja ci raz, mówię drugi raz, ten wianeczek lawendowy, komu go dasz. Tobie, Jasinku, tobie najmilszy, jak klękniemy obok w kościele przy mszy. Będą nam grali, będą śpiewali, a będą nam ludzie grzeczni asystowali”. nr 179 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r.; teka 2, sygn. 1124, k. 30r., oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W czystopisie z k. 2r. nad melodią notatka Kolberga: „Marsz z kościoła”, w rkp. terenowym (k. 30r.) melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych. s. 165–166 nr 180 – Rkp. Kolbera: teka 2, sygn. 1124, k. 34r., tam melodia z akompaniamentem fortepianowym i z pierwszą zwrotką, zob. DWOK T. 67/I, nr 481. Melodia jak w T. 67/I bez tekstu i akompaniamentu zanotowana jeszcze trzykrotnie: teka 2, sygn. 1124, k. 2v.; k. 30r. i k. 35v., wszystkie rkp. z lokalizacją jak w druku; w tychże rkp. melodie zapisane o tercję małą wyżej. W rkp. z k. 2v. i 35v. grupa rytmiczna: œ œ œ zanotowana każdorazowo jako triola ósemkowa; w rkp. z k. 30r. nad nutami odesłanie Kolberga do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 68, tam tekst jak u Kolberga w druku. s. 166 nr 181 – Takty 1–6 z pierwszą zwrotką w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 2, z lokalizacją jak w druku. W rkp. w t. 1 i 4 na drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja, b œ œ œ œ œ w t. 2 górna, w t. 3 dolna wersja, t. 5: & R R J . nr 182 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. j W obu rkp. w t. 2 rytm: œ œ ; w czystopisie t. 3–4 trzykrotnie powtórzone, pod melodią zwr. 1–3; w rkp. terenowym tekst jak w druku. s. 167 nr 183 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, tam takty 1–4 i tekst zwr. 1–4, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. �257 W czystopisie na k. 2: w t. 6 tylko górna wersja, pod melodią zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 2. W zapisie terenowym z k. 29 melodia za- ### œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ notowana o tercję małą wyżej, t. 3–4: & J 3 .. . nr 184 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. t. 1–4 w metrum ; w czystopisie na k. 2 zapis następujący: # 3 œ œ œ & 4 Ma - tu - lu # 2 & 4 .. œ j œ œ J œ. mo - œ œ œ œ œ œ J ja, do - daj œ œ œ œ Za - wój go - to - wy, pię - knie zwi - nię - ty, œ za - wo - ja. j j œ œ œ œ sta ry, w skrzy - nię 2 4 œ œ œ .. nie no - wy, zam - knię - ty. i brak dalszej części tekstu; w rkp. terenowym z k. 29 melodia zanotowana kwartę czystą wyżej, t. 1–4: # 3 œ œ & 4œ Ma - tu - lu œ. mo - œ œ œ œ œ J œ ja, do - daj œ. za - wo - j œ œ , t. 5–8 jak ja. w zapisie z k. 2, tekst jak w druku. s. 168 nr 185 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1, z lokalizacją: „od Garwolina (Ostrożeń, Gończyce)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 13, z lokalizacją: „Garwolin”. W rkp. terenowym brak znaku przykluczowego, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1–4 zapis następujący: & # œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ t. 8: & # œœœ œ œ œ œ œ œ œ œ , ; w rkp. z teki 2 t. 1 jak w zapisie terenowym, w t. 8 pierwsza ósemka fis1, wersja z rkp. terenowego zapisana jako alternatywna. W zapisie tekstu w rkp. terenowym (teka 43) po: „rutki nie ma” jeszcze: „o, już nie ma, już nie ma” i na końcu „jużem ją dzisiaj straciła” zamiast „jam cię dzisiaj straciła”, w rkp. z teki 2 tekst jak w druku. �258 nr 186 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej; w rkp. terenowym z k. 30 w drugim wykonaniu: w t. 2 dodana wersja alter- œ œ œ natywna: & R R J j œ , w t. 3 tylko dolna wersja. W czystopisie z k. 2 pod melodią tylko zwr. 1 i w. 1–2 zwr. 2, w rkp. terenowym (k. 30) tekst jak w druku. nr 187 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29; w obu rkp. lokalizacja jak w druku. W obu zapisach melodii w t. 1–4 tylko dolna wersja, t. 7–8 takie œ œ œ same jak t. 3–4; w rkp. z k. 1 t. 5–6: & R R J œ J œ œ œ Jœ J R R ; w rkp. terenowym z k. 29 t. 5–6 jak w powyższym przykładzie, przy czym w t. 5 druga ósemka f2, w t. 6 druga ósemka c2. nr 188 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1, z lokalizacją ogólną: „od Garwolina (Ostrożeń, Gończyce)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 13, z lokalizacją: „Garwolin”. W obu rkp. w t. 6 najpierw górna, przy powtórce dolna wersja; w rkp. z teki 2 w zwr. 2: „już nic nie nada” zamiast „bo nic nie nada”; w rkp. terenowym w zwr. 1: „nic nie da twoje płakanie”, a zwr. 2 zanotowana skrótowo: „…stoją wozy… pozaprzęgane”. s. 169 nr 189 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 9, nr 56, z lokalizacją: „Gończyce pod Żelechowem”. W rkp. z teki 2 alternatywnie: w t. 5 cztery ósemki d2, w t. 7 cztery ósemki a1, tam jeszcze dalszy ciąg tekstu: „O Boże, Boże, co mię mąż bije, nie ma takiego, co pożałuje. Przyjdź, przyjdź, matuleńku, przyjdź, przyjdź, najkochańsza, ty pożałujesz. Matka jedzie w te nowe wrota, trzyma chusteczkę z szczerego złota. A bijże ją, zięciu, dobrze, aż się na niej skóra odrze, złą panną była”. �259 Jeszcze obszerniejszy tekst podpisany pod melodią z opracowaniem fortepianowym, zob. DWOK T. 67/II, nr 686. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 2, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń” incipit tekstu: „O, Boże mój, Boże, co mnie mąż bije”, tam bez melodii, z odesłaniem do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 58. s. 169–193 (wesele VIII) – Znaczna część opisu wesela została najprawdopodobniej nadesłana przez Mariannę Rozalię Hemplównę (zob. DWOK T. 80/I, s. LVIII), która przekazała też Kolbergowi inne materiały z Tuchowicza pod Łukowem. Ponieważ nie zachował się rkp. Hemplówny, trudno stwierdzić, czy zapisała ona także pieśni. s. 175 nr 192 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Gończyce”. W rkp. we wszystkich zwrotkach: „Kasieńka” zamiast „Marysia”, ponadto zwr. 2: „A wiła go, wiła, ze dwiema druhnami”, w zwr. 3 w. 2: „druga wianecek wijała” i brak ostatniego wiersza, w zwr. 5: „wianka” zamiast „go”, dalej zamiast zwr. 6 i 7 tylko: „Wiła Kasieńka itd.”, następnie zwr. 8, w której ponownie: „wianka” zamiast „go”, a po zwr. 8: „Wiła Kasieńka itd. I puściła go po stole do swojego Jasia w ukłony. Musisz, Jasieńku, wianek wziąć, ojcu, matuli, dziękować”. s. 202–203 nr 1–10 i nr 12 – Rkp. nieznanego autora z notatką Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 34–35. Nie wiadomo, do jakiego „Kalendarza” z 1820 roku odsyła Kolberga przy przesądzie nr 1; sprawdzono „Kalendarz [Warszawski] Astronomiczno-Gospodarski Polski i Ruski na rok 1820”, tam takiej informacji brak. Przesąd zamieszczony pod numerem 6 zanotowany także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 14. Pieśni (s. 204–308) s. 204–205 nr 235 i 236 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam w t. 1 w górnej wersji pierwsza nuta d2, w t. 3 tylko górna wersja. W rkp. pod melodią nr 235 najpierw tekst nr 236, a po nim tekst nr 235 zanotowany jako kolejne zwrotki, dalej jeszcze dwie nieczytelne dziś zwrotki. W druku błędnie podane metrum – winno być: . �260 s. 205 nr 237 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w drugim wykonaniu t. 1 dwukrotnie powtórzony, przy powtórce na czwartą miarę ósemki e1 d1; pod melodią zwr. 1–4, przy czym w zwr. 4 brak wiersza 2, następnie zwr. 9–12, a zamiast zwr. 13 i 14: „Oj, żeby było pięć panien stołowych, oj, żeby było dziesięć pokojowych. Oj, żeby było łóżko scielania, oj, żeby były chłopcy od śpiewania”. s. 206 nr 238 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam nad melodią notatka: „Prędki”. W rkp. w drugim wykonaniu: t. 1–2: & œ œ œœ #œ j œ œ œ J , w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki h1 gis1; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 3 i 4 następujące: „jeśli nieładna, przyjedź do domu”, w zwr. 3 w. 1 bez „oj”, zwr. 4 brzmi: „Jest tam i druga trochę przygruba, co spojrzy na mnie ockami mruga”, dalej zwr. 5, 9, 7, 6 i 8 jak w druku. Por. nr 13 w suplemencie. s. 206–207 nr 239 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją ogólną: „od Mińska, Stanisławowa, Kałuszyna”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka a1, w drugim wykonaniu d1, t. 3 w pierwszym wykonaniu: # # j œ. œ j & œJ œR œR J œ , przy powtórce: & œ œR œR J Rœ ; w zapisie tekstu w zwr. 3 tylko wersja zamieszczona w nawiasie (bez wierszy 1 i 2), w zwr. 5: „uwiłabym ci” zamiast „kupiłabym ci” i zwr. 6 bez wersji wariantowej, zamieszczonej w nawiasie. W innym rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją: „Jadów” tekst stanowi dalszy ciąg pieśni „A gdziez odjezdzas”, zob. nr 13 w suplemencie. s. 207 nr 240 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. �261 W rkp. w t. 5 przy powtórce druga i trzecia ósemka f2 g2, w t. 8 w obu wykonaniach ćwierćnuty c2 g1; w zapisie tekstu w zwr. 4 wiersz 1: „A i do taneczka idzie”, między zwr. 4 i 5 jeszcze jedna: „Idź, kpie, durniu, idź, kpie, durniu i wielki niestatku, wszystkie panny objechał, do mnie na ostatku” i między zwr. 8 i 9 także jeszcze jedna zwrotka: „Stoi pokrzywa przy drodze, boję się nią oparzyć, tak ci i złym kawalerem boję się zarazić”. s. 208 nr 241 – W rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją: „Jadów”, tam tekst jak w druku zapisany jako dalszy ciąg pieśni: „A gdziez odjezdzas, Jasieńku”, zob. nr 13 w suplemencie. nr 242 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „od Stoczku, Kałuszyn” i notą: „Szlachty”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 26 z lokalizacją ogólną: „z Stanisławowa” i dopiskiem: „w Gończycach śpiewane”. W obu rkp. w t. 2 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemki c2 a1 i tekst jak w druku. W rkp. terenowym z k. 26 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 4 w pierwszym wykonaniu:        . nr 243 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu z notatką: „Krakowiak żwawy”, zob. DWOK T. 41, nr 1231; teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „Jadów”, z notą: „Stanisławów”, tam tylko tekst. s. 209 nr 244 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „od Jadowa”. W rkp. brak dodatkowych zwrotek zamieszczonych w przypisie. nr 245 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 95, tam tekst obszerniejszy. s. 210 nr 247 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze” tekst zwr. 1–3 podpisany pod melodią opublikowaną pod numerem 248, zob. następny przypis. nr 248 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 4 tylko dolna, w t. 3 i 5 tylko górna wersja, po t. 6 jeszcze: j &b œ. r r r r r j œ œ œ œ œ œ j #œ j œ j œ œ œj œ œ . œ ‰ [ ‰ ] . �262 Pod melodią tekst jak zwr. 1–3 poprzedniej pieśni, zob. przypis do numeru 247. s. 211 nr 250 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, oba rkp. z lokalizacją: „Głuchy”. Takt 1 w rkp. z k. 4: & # r r j j œ œ œ œ , a w rkp. z k. 18: # j j j & œ œj œ œ ; w obu rkp. w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, w t. 5 ostatnia nuta b1, w t. 6 druga szesnastka g1, w t. 7 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja. W obu rkp. tekst obszerniejszy, na k. 4 jeszcze 3 zwrotki: „A ja jej też zapowiadam, musisz moją być, a ona mi odpowiada, nie umiem robić. A jest ci tam na boru wić, co uczy robić i brzozowy pomietałek na rano budzić. Ty durniu, jeszcze nie masz nic, obiecujesz bić, a dajże mi jak najprędzej za inszego iść”; w rkp. terenowym tekst do słów: „brzozowy pomietałek”. nr 251 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, oba rkp. z lokalizacją: „Głuchy”. W obu rkp. tekst podpisany bezpośrednio pod pieśnią nr 250, a po nim jeszcze dalszy ciąg jak nr 252 zwr. 6 vel i zwr. 7, zob. następny przypis. s. 211–212 nr 252 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam zwrotki 4–7 (także zwr. 6 vel) zanotowane jako dalszy ciąg pieśni nr 253. Ponadto zwr. 6 vel i 7 w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4 i rkp. terenowy, tamże, k. 18, oba rkp. z lokalizacją: „Głuchy”; w obu rkp. zwrotki te stanowią dalszy ciąg pieśni nr 251, zob. poprzedni przypis. s. 212 nr 253 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. �263 W rkp. w t. 2, 3, 6 tylko górna wersja, w t. 6 przy drugiej szesnastce alternatywnie a2, w t. 7 dolna wersja, pierwsza szesnastka e2. W rkp. tekst obszerniejszy, jego dalszy ciąg stanowią zwr. 4–7 pieśni nr 252. s. 212–213 nr 254 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30v., z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam tekst podpisany pod pieśnią: „Tam za górami”, zob. nr 56 w suplemencie; w tym rkp. w zwr. 3 w. 2: „wianek utracić” zamiast „rozumu nie mieć”. W rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „od Jadowa” wariant zwr. 1–5, a po nich tekst jak nr 258 zwr. 3–8; w tym rkp. początek zwr. 1: „Na polu wiśnia, pod wiśnio woda” i w zwr. 1 i 2: „Marysieńka” i „Marysiu”. Odesłanie do melodii winno być: nr 258 (nie 257). s. 213 nr 255 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji, tam tekst zanotowany jako fragment następnej pieśni, zob. przypis do numeru 256. s. 213–214 nr 256 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, liczne skreślenia, przesunięcia kresek taktowych i oznaczenie dłuższych nut poprzez znak fermaty, początek melodii zanotowany w metrum , w t. 6 i 8 tylko dolna wersja. W rkp. pod melodią zwr. 1 i 2 jak w druku, dalej zwr. 8 i 9 zamieszczone w przypisie, po nich zwr. 1–6 pieśni nr 255, a następnie zwr. 3–5 (pieśni nr 256), przy czym w zwr. 5 ostatni wiersz brzmi: „z sobą płakali”; ponadto w rkp. jeszcze fragmenty: „A wy służeczki, dajcie chusteczki…. wianek tracę”, a na zakończenie zwrotka: „Jak ci go żal, to ci go oddam, niedaleko twego chodu z kościoła do domu”. s. 214–215 nr 258 – Zwr. 3–8 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „od Jadowa” zanotowane jako dalszy ciąg tekstu nr 254 zwr. 1–5. Melodia z innym tekstem, zob. nr 56 w suplemencie. s. 215 nr 259 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W zapisie melodii w t. 3 tylko dolna wersja inaczej urytmizowana:      . s. 216 nr 261 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Tekst podpisany jako ciąg dalszy pieśni nr 259. �264 s. 219 nr 266 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, bez lokalizacji, tam melodia z tekstem opublikowanym jako nr 268, zob. przypis do tego numeru. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka i w t. 2 pierwsza ósemka d2, w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie d2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, w drugim wykonaniu # œœœ œœœ œ & œœ œœ œœ œ . t. 4 i 5: s. 219–220 nr 267 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia z incipitem: „Poszedł Jasio orać” (zob. wiersz 2), a poniżej tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 3 w obu wykonaniach: & # œ œ œ# œ œ œ , w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dodane alternatywnie ósemki b1 a1, w drugim na pierwszą miarę ósemki b1 a1. W tym rkp. u dołu karty tekst „Poszedł Jasio orać” (bez wiersza 1), ponadto w zwr. 8 w. 4 i 5 następujące: „Koszulina lniana, trzy lata nieprana”, por. nr 268 zwr. 3. Pod pieśnią na s. 220 odesłanie do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 352. s. 220 nr 268 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17. W rkp. tekst z zapisem nutowym jak nr 266 (zob. komentarz do tego numeru); ponadto dalej zanotowane skrótowo jeszcze kolejne warianty zwr. 3: „Nie mogła… ile bydła mas…, tylko jedno ciele, za piecem mu scielę. Nie mogła… konie mas…, tylko jedno zrzebie, po polu je żywię. Nie mogła… gęsi mas…, jednego gąsiora, ucieknie do dwora. Nie mogła… jendyk mas…, jednego jendora, ucieknie do dwora. �265 Nie mogła… kurów mas, tylko jedną kurę, po ugorze chodzi, już krekorać od głodu nie może. Nie mogła… świni mas, tylko jedno prosię, w kieszeni je nosę”, por. pieśń nr 269, a na zakończenie: „Chociaz ty we złocie, ja fartuski … wełnianym, przytul mnie do siebie, a swem lickiem rumianym”. s. 220–221 nr 269 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń” i notatką nad nutami: „Polacca” oraz teka 42, sygn. 1350, k. 186/1, (3. pięciolinia), z lokalizacją: „Gończyce”, tam umieszczona w dziale „Polonezy”. Takt 3 i 4 w następującym zapisie: w rkp. z teki 2:                        # œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & z teki 42: , w rkp. œœœ œ . s. 221 nr 270 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam melodia bez tekstu w następującym zapisie: 3 œ &b 8 œ œ œ &b œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. . nr 271 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 na drugą i trzecią miarę alternatywnie ćwierćnuta h1, w t. 4 na trzecią miarę szesnastki h1 g1, w t. 5 dolna wersja, druga szesnastka alternatywnie g1, w t. 6 na trzecią miarę szesnastki h1 a1, w t. 7 dolna wersja, obok zanotowana wersja alternatywna dla r r j j œœ œ ; tego taktu: & œ œ œ �266 w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 2: „cerwoną wstązecką”, a w. 3: „zapłakała ocki”, ponadto w rkp. jeszcze jedna zwrotka: „Wyjechał Jasio na zieloną łąckę, złamał Jasia konik syję, a sam Jasio rąckę”. s. 222 nr 273 – Por. nr 65 w suplemencie. nr 274 – Por. nr 73 w suplemencie. s. 223 nr 276 – Melodia por. DWOK T. 41, nr 1272; melodia w opracowaniu fortepianowym z wariantem tekstu, por. DWOK T. 67/II, nr 636. s. 223–224 nr 277 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28r., z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam w zwr. 1 w. 2: „pasła dziewczyna” zamiast „pasła panna”, w zwr. 3 w. 2: „wpadła w gliniankę” zamiast „wpadła w strumyk”, brak zwr. 4–8, a zamiast nich tekst jak nr 278. W rkp. tekst połączony z melodią zanotowaną na k. 28v., tam z incipitem: „Tam za dworem”, zob. DWOK T. 41, nr 1272. s. 224 nr 278 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”; w rkp. tekst ten stanowi dalszy ciąg pieśni nr 277, zob. poprzedni przypis. s. 225 nr 280 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „z Stanisławowa” i notatką: „W Gończycach śpiewane”; w rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1201, tam z pierwszą zwrotką tekstu. s. 225–226 nr 281 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana w metrum : b 3 j j œœ &b 4 œ œ œ Syn - kar - kę œ œ ˙ mi ra - ją, b j j œœ &b œ œ œ œ œ ˙ - da łaj - dus, j b & b œJ œ œ . j j œœ œ œ œ œ œJ przyj - dzie la Syn - ko - wać b j j œœ &b œ œ sie œ œœ na - u - cy - ła, œ ˙ œ œ œ œ œ œ ˙ œ J J a - le ja ij œ œ œ J J do u - cha œ œj œ œ J do - brze gar - ło œ œ œ J J œ nie chce, œ ij œ ˙ sep - ce. j œ œJ œ œ roz - pu - ści - ła, œ œ. J Œ [ ] �b j j œœ &b œ œ œ œ - da j b & b œJ œ œ . j j œœ œ œ œ œ Jœ przyj - dzie la Syn - ko - wać b j j œœ &b œ œ sie łaj - dus, 267 na - u - cy - ła, œœ œ ˙ od ta - ko - wyj zo - ny œ œ œ œ J J œ ˙ do u - cha ij œ œj œ œ J do - brze gar - ło œ œ œ J J œ ˙ œ œ sep - ce. j œ œJ œ œ roz - pu - ści - ła, œ œ. J Œ [ ] , je - stem u - mar - twio - ny. t. 5–6 poprawione później na 2; w zapisie tekstu brak wierszy 5–8 ostatniej zwrotki. s. 226 nr 282 i w. 1–3d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst z zapisem nutowym: # 4œ & 4 Wo już - œ œ œ. J J gró ci mi, de już - œ J cku ci œ œ #œ œ œ œ J J li - ście pa - da pir - se - go da # j j j j j œ & œ œ œ œ œJ œJ œJ œ A ten pir - sy bar - dzo zyr - cy, [nie - ją, ją. œ # œ œj œ J J J œ pój - dę .. , za nie - go]. por. T. 25, nr 78 a nie nr 79, jak odsyła Kolberg. s. 227 nr 284 – Rkp. Kolberga: sygn. 3203, k. 15, z notą: „Dworska”, nota lokalizacyjna niewidoczna – karta rkp. odcięta, pod melodią obszerniejszy tekst, między zwr. 3 i 4 jeszcze jedna: „Nie wstać rano, długo spać, myśleć o miłym, serce mi się żywnie kraje, gdy myślę o nim”. Melodia i tekst por. nr 134, a tekst por. nr 133 i 135 w suplemencie. s. 228–229 nr 285 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W zapisie tekstu w zwr. 2 w. 2: „bardzo młoda” zamiast „jest młoda”, w zwr. 3 w. 2: także „bardzo młoda” zamiast „jestem młoda”, brak zwr. 4, 8 i 9, w zwr. 10 w. 2: „Jasiowi” zamiast „jemu”. s. 229 nr 286 – Rkp. Kolberga, sygn. 3203, k. 15, początek karty odcięty; widoczna tylko lokalizacja: „Międzyleś”, ostatni takt oraz tekst zwr. 2. s. 229–230 nr 287a – Pod pieśnią na s. 230 odesłanie do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 333. �268 s. 230 nr 287b – Rkp. Kolberga, sygn. 3203, k. 15; rkp. uszkodzony, karta odcięta, widoczne tylko takty 1–2 i fragment tekstu: „Matko, matko, moja”. s. 231 nr 290 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4 i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, oba z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W obu rkp. w t. 3 rytm: œ œ œ . Na k. 4 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 5 inny j rytm: œ œ , a tekst obszerniejszy, zob. nr 48 w suplemencie. W rkp. terenowym na k. 18 tylko melodia z incipitem: „A sadziła U # œ ja jabłoneczkę”, t. 5–6: & œ œ œœ . œ œ , w t. 11 na trzecią miarę alternatywnie dwie szesnastki e1 g1. Odesłanie do numeru 84 w T. 25 dotyczy tekstu. nr 291 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia z incipitem: „Miesiąc świeci, słońce grzeje”, a poniżej tekst jak nr 292, zob. następny przypis. W zapisie melodii t. 1–2 w następującym rytmie: w pierwszym wykonaniu: & # œ œ œ œ œ. œ œ˙ œ 3 # œ & œ œœ œ œœ œ œ œ ˙ , przy powtórce: 3 , w t. 3 w pierwszym wykonaniu druga # œœ œ œ œ œ ósemka a1, t. 4 przy powtórce: & . s. 231–232 nr 292 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; tam melodia z incipitem: „Miesiąc świeci, słońce”. W rkp. w t. 2 i 6 tylko dolna, w t. 6 i 8 tylko górna wersja. Ponadto w rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół” melodia opublikowana jako nr 291 (zob. komentarz do poprzedniego numeru) z incipitem: „Miesiąc świeci, słońce grzeje”, a poniżej niepełny tekst jak nr 292, przy czym zwrotki w następującej kolejności: zwr. 1 tylko w. 1–2, zwr. 8, zwr. 9 w. 1–2 (w w. 2: „majętniejsza” zamiast „przyjemniejsza”), dalej zwr. 2, zwr. 3 w. 1–2 i w w. 2: „Oczki zapłakała” zamiast „taka zapłakana”, następnie zwr. 4 w. 1–2, zwr. 5 w. 3–4, zwr. 6, 7 i 11. �269 s. 233 nr 294 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 g1, t. 3: œ œœ œ œ œ œ œ œœ œ & œ , t. 5: & œ . œœ œ J , w t. 6 na trzecią miarę œ œ œ œ œœ œ œœ œ górna wersja i alternatywnie ósemki h1 g1, t. 7: & œ ; w rkp. pierwszy wiersz: „A kiedy się mój wrony konicek”, dalej tekst jak w druku. s. 234 nr 295a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”; w rkp. brak daty. W zapisie melodii t. 3–4 opatrzone znakiem powtórki, w t. 3 dodana wersja alterna- # j œ tywna: & œ œ œ œ œ . œ . s. 234–235 nr 295b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 16, z lokalizacją jak w druku, bez daty. W zapisie melodii w t. 1 i 7 tylko górna wersja, brak t. 8. s. 236 nr 297 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Kłembów, Wola Rasztowska”. W rkp. tekst z zapisem nutowym: 3œ &8 J œ J œ J Wy - je - chał œ &J i & œJœ Po & œJ dzie œ J œ J œœ J œœ J wy - wi - - daj œ J wcy œ œ J œœ - ja no, rą - - - - œ œ œ œj œœ J 3 ckę - na na cha 3 stecz œ œ Jœ - ne - œ ko - nie œ œ œ do - brą œ œ œ œ. j œ œœ œ J œ œ œ ko œ J krzy - knął chu œ œ J œ J w po - le, mnie - œ J - ‰ ką. j œ #œ no - ckę, j œ [ ‰ ‰] . cko. Melodia por. T. 25, nr 99. s. 236–237 nr 298 i przyp. 1 na s. 236 – W przypisie Kolberg odsyła do dwóch wariantów tej pieśni zamieszczonych w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 255 i T. 2, s. 242. �270 s. 237 nr 299 – W rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5 ten tekst stanowi fragment pieśni opublikowanej jako nr 195 w suplemencie; por. też nr 174 w T. 26. s. 238 nr 300 i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym; pod melodią tekst zwrotek 1–3, w zwr. 1 w. 2: „stała się mi tu szkoda”, a w zwr. 3 w. 3: „utraciłam ich marnie”. W przypisie Kolberg odsyła do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 1 na s. 254 inna kolejność zwrotek, w T. 2 na s. 242 wariant pieśni. s. 239 nr 301 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 22 i teka 2, sygn. 1124, k. 9, oba z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Na k. 22 tekst zwr. 1 i 3, a na k. 9 zwr. 1 i 4, przy czym w obu zwrotkach Kolberg zanotował: „Marysiu” zamiast „dziewczyno”. Tekst zanotowany na k. 9 stanowi całość z pieśniami: nr 302, 303, 304, 306 i 307. nr 302 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst stanowi całość z pieśniami: nr 301 zwr. 1 i 4, 303, 304, 306 i 307. nr 303 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst stanowi całość z pieśniami: nr 301 zwr. 1 i 4, 302, 304, 306 i 307. s. 240 nr 304 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; tam pierwszy wiersz brzmi: „W Sekucinie” zamiast „A w Serocynie”. W rkp. tekst stanowi całość z pieśniami: nr 301 zwr. 1 i 4, 302, 303, 306 i 307. s. 240–241 nr 306 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 58, z lokalizacją jak w druku i notatką: „Na zalotach” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W obu rkp. tekst podpisany pod melodią, która jest wariantem melodii opublikowanej przez Kolberga pod numerem 310, zob. przypis do tego nr. W rkp. z teki 5 zapis melodii następujący: 3 j &8 œ œ J œ J Ko - łem, j j ko œœj J œœ J ] je j & œ œJ œ J & œœ J[ już pie - le Ma - œ J nad - #œ J œ œ J łem œ za ry - sia œ J sło - nius - cko œ œ œœ J j œ œ J - œ cho - œ J dro - j œ bną - œ J j œ cho - dzi, œ - dem, œ J ru œ - œ j œ œ te - ckę ‰ �j j œœj J œœ J ] je j & œ œJ œ J & œœ J[ już pie - le j &œ tam œ œœ J - za œ J Ma œœ œ wym o - œ œ œœ œ za - - j œ œ j œ bną œ J ru œœ J te - ckę j œ ‰ ‰ dem, œ œ œj œ œ dro - bną - wym j œ œ - - œ J ‰ œ - dem, gro œ œ œ no - - œ J œ. œ J ry - sia œ J œ J dro œ J - - cho - œ J œ ry - sia no œ 271 - za œ œ œ J pie - le tam nad Ma j & œ œJ j &œ œ œ J ru - œ o - gro te - ckę ‰ œ - , dem. w rkp. z teki 2 t. 1–8 jak w powyższym przykładzie, od t. 9 zapis następujący: j & .. œ œJ pie - le & # œœ œ J tam œ œ J Ma - ry j #œ za j œ - œ J no - wym œœ œœ œ œ œ sia - œœ J dro œ o - œ J œ œ œJ bną ru œ J - te - ckę œœ œœ j [ ‰ ] . œ . œ j œ 1. gro - dem, 2. gro - ; dem. w tym rkp. dalszy ciąg tekstu opublikowany jako nr 307, zob. następny przypis. W rkp. z teki 2 po tekście nr 306 jeszcze kolejne zwrotki opublikowane jako nr 302, 301 zwr. 1, 307, 303, 301 zwr. 4 i 304. s. 241 nr 307 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 58, z lokalizacją: „od Latowicza (Oleksianka)” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W obu rkp. są to kolejne zwrotki pieśni nr 306, zob. poprzedni przypis. s. 242 nr 310 – Wariant melodii por. przypis do numeru 306. nr 311 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na trzecią miarę ćwierćnuta d2, w t. 2 na pierwszą miarę d2, w dalszym przebiegu obie wersje; w drugim wykonaniu następujący przebieg melodii: # & œ œ œ œœ œ œ œœ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ [ Œ] . �272 s. 243 nr 313 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 61, bez lokalizacji. W rkp. tekst wraz z melodią:                  Kie  dym by  ła wzio  nam so  bie u ma  tu  li, lu  ste  re  cko,         []        pięk  niem cho  dzi  ła; to'm się stro  i  ła.                                             [] , Teraz z sie bie zru camstro  je, i  dę z ce  la  deckąw pole, ma  tulu mo  ja! tam tekst obszerniejszy, między zwr. 3 i 4 jeszcze: „Bo wom było miło słuchać mojej muzyki, wygrywali pod okienkiem gdyby słowiki. Nie dawać mnie za mąż było, bo mnie teraz jest niemiło, matulu moja. Po cóżeś mnie, matuleńku, za mąż wydała, kiedy ja się w gospodarstwie nie rozpoznała, w gospodarstwie trzeba robić, a ja młoda lubię chodzić, matulu moja”. s. 244–245 nr 316 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia z incipitem: „Na podolu biały kamień, Podolanka siedzi”; w t. 4–5 górna wersja z druku zanotowana małymi nutami jako wersja alternatywna, natomiast dużymi nutami zanotowany następujący przebieg melodii: & &œ œ bœ œ œ œ œ œœœ œ œ œ œ , t. 6: . s. 245 nr 317 – Rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. t. 3–4 w następującym zapisie: 4 œ œœœ 3 œ œ œ œœ œ 4 œ œ œ œ 3 œ œ &4 œ 4 4œ 4 œ ; �273 pod melodią zwr. 1–2, dalej wiersze 1–2 zwr. 4, następnie zwr. 3 wiersze 2–4, po nich wiersze 3–4 zwr. 4 i na zakończenie zwr. 5 jak w druku. Por. DWOK T. 41, nr 1085. s. 246 nr 318 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją ogólną: „Ślężany”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w tonacji durowej, tzn. nuta c2 w t. 3 opatrzona jest ≥, t. 5–10 w następującym œ # œ œ # œ œ œ œ œœ œ # œ œ œ # œ œ # œ œ # œ œ œ zapisie: & # œœ œ œ ; pod melodią pierwszy wiersz zwr. 1, dalej fragment tekstu: „a cóż to tam za uroda była, co koniki po polu zgubiła”, a następnie zwr. 3–5, przy czym w zwr. 4 w. 1–2 następujące: „Słyszałem tam nowinę, będzies miała dziewcynę”, a w zwr. 5 w. 1 brzmi: „cichoj, dziewcyno, nie frasuj się”. Wiersze 3–4 zwr. 5 w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam stanowią fragment pieśni nr 319, zob. następny przypis. nr 319 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. t. 1–4 zanotowane w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 gis1, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 7 druga ćwierćnuta: w pierwszym wykonaniu e1, w drugim a1; pod melodią: „Z poniedziałku na święto, na święto, koniki mu”, a dalej: tekst jak nr 318 zwr. 5 w. 3–4, zob. poprzedni przypis. nr 320 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia i fragment tekstu: „Z poniedziałku na święto, Jasieńko…”. W rkp. melodia zapisana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, t. 1–2 zanotowane pierwotnie w metrum , tzn. ósemki na pierwszą miarę zanotowane jako ćwierćnuty, a następnie poprawione przez Kolberga. s. 247 nr 321 – Rkp. Kolberga: teka 37, sygn. 1328, k. 113, z lokalizacją: „od Kałuszyna”; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. z teki 37 w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 h1, w t. 4 ostatnia ósemka c2 i w całym takcie dopisana wersja alternatywna: & œ œ œ œ j œ , w t. 6 przy ostatniej ósemce alter- �274 natywnie f1; w tym rkp. melodia z tekstem jak pod nutami i zwr 2; powyżej na tej samej karcie tekst jak pod nutami, a dalej zwr. 1. W rkp. z teki 43 w t. 2 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, ćwierćnuta d2, w t. 4 ostatnia ósemka g1, pod melodią tylko pierwszy wiersz zwr. 2, a po nim dwa pierwsze wiersze zwr. 1. W rkp. z teki 2 w t. 1–4 wersja opisana powyżej (z teki 37) jako wersja alternatywna, tam tylko wiersze 1–3 pierwszej zwrotki. We wszystkich rkp. t. 5–8 skrócone do dwóch taktów, w rkp. z teki 37: jœ œ œ œ œ ‰ .. , w rkp. z teki 2 tylko dolna wersja & .. œ œœ J J J z powyższego przykładu, w rkp. z teki 43: œ œ œœ & .. J œ œ œJ œ ‰ .. . nr 322 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący: # # # 3 r œ œœj .œ œ œœr . œ œ œ œ œ . r œ œ œ œ œ œ œ & 8 œœ Rœœ J œRœ œœ œ R . R R R R R R . œRœ R R R Ja-kem je - chał do dzie - wcy- ny swo-i, ## r œ j r r & # œ Rœ œ œ œR Rœ œR œ œ Rœ O - na za mną wy - glą - da - ła o-knem, mie-siąc świe - cił wy - so - ko. j œ œjœ œ œ œœ J R R cy ja je - stem œœ œ ; RR da - le - ko. pod melodią zwr. 1 jak w druku, a następnie kilka innych, zanotowanych fragmentarycznie: „Ujechałem trzy mile pola, ona wyjrzała..., cem cię zagniewała. Już się nie powrócę, bo sam nie wiem dlaczego, jakem ja był pod twem oknem... Już widzę, zakochanie moje, że cię dostać nie mogę, weź karabin na ramię i maseruj w drogę. Oj, już jedzie, już jedzie, zakochanie moje, poznałam po mowie[…]. I rozpuścił piórko konikoju po głowie. �275 Nie tak ci mi trusiego piórka żal, coś je, Jasio rozpuścił, gorzej ci mi ciebie, Jasieńku, żal, coś mnie marnie opuścił”. W druku błędnie zanotowane metrum, winno być: . s. 248–249 nr 325 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę małą wyżej, tylko górna wersja, w t. 4 i 5 druga szesnastka h1; tekst obszerniejszy, po zwr. 5 jeszcze kolejne: „Ile złości i chytrości w każdziusieńskim chłopie [...]. Ile zdziebeł, tyle wełny na biały owiecce, tyle cnoty i pokory w każdy panienecce. Nie bój ty się zdrady moji, nie zdradzę ja ciebie, a bogdajem nogi złamał jadący do ciebie. I wyjechał na gościniec, na rozstajne drogi [...]”. s. 249 nr 326 – Zwr. 5–17 por. przypis do numeru 328. s. 250 nr 327 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, nr 149, z lokalizacją: „od Stoczka i Wodyń”; tam w zapisie melodii tylko dolna wersja, w t. 6 ósemki c2 e2 g2. nr 328 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 5 dolna wersja, pod melodią tekst jak nr 329 w druku, a po nim tekst: „Siedmio Jasio koni miał” obszerniejszy niż w druku, po zwr. 1 jeszcze kolejne: „Od każdy podkowy talar bity gotowy, konie na most stąpają, scyrem złotem brząkają. �276 Kasiu moja, Kasienko, pocies moje serdeńko, nie ja ci je smuciła, nie będę się ciesyła. Zasmucił ci ojciec, mać, nie chcieli mnie za cię dać, a teraz mnie wydaje, śnurówecka nie staje. Nastaw sobie wstążeckę, będzies jesce dziewecką. Zeby ja je i dwoma, już nie będę pannoma. Już cię Bogu polecam, sam się innéj zalecam. Oj, zalecaj, zalecaj, mnie chusteczki powracaj. Siłaś mi ich nadała, coś mi wracać kazała. Jedną dałam ze złotem, nie wié matula o tém, drugą dałam z kwiatami, nie wié ojciec z braciami. Trzecią dałam w alkirzu, oj ty, Jasiu, sołwirzu, piątą dałam z leliją, wróć Jasiu, wróć [mi ją]. Oj, nie wrócę, nie wrócę, pod koniki podrzucę i konikiem tratuję... … ci daruję”, por. pieśń nr 326 zwr. 5–17. nr 329 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis nutowy jak nr 328, zob. poprzedni przypis, pod nim tekst jak w druku, a dalej jako kontynuacja wątek: „Siedmio Jasio koni miał”, zob. przypis do numeru 328. �277 s.251 Tekst także w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13. nr 331 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 4 na trzecią miarę szesnastki a1 h1, w t. 5 zamiast drugiej szesnastki dwie trzydziestodwójki a1 g1, od t. 7 następujący przebieg melodii: & # œ œ œ œœ œj œj j œ œ œ 3 3 j œ œ œ œJ # œ œ # œ œ œ œ œ [ ‰] ; w rkp. brak fragmentu tekstu: „a ja na cię spoglądam pacierze klepiąc”, nadto w rkp. dalszy ciąg tekstu: „Kiedy wyjdziesz z kościoła, rzuć na mnie okiem, a ja będę pośpieszał szerokim krokiem, chcąc się z tobą przywitać i o zdrowie zapytać, w jakim zostajesz. A ja widzę, dziewczyno, że mnie nie lubisz, kłaniam ci się z daleka, na mnie nie spojrzysz, czy ja jaki kalika, czy ja ni mam żupanika, dziewczyno moja. A mam ci ja żupanik i pas krepowy i chusteczka do nosa, szelążkami dwa grosa, dziewcyno, buty wiechciem wysłałem, bym ci był upodobanym, dziewcyno”. nr 333 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1–2 pierwotnie próba zapisania melodii w metrum : �278 # 2 œ œ & 4œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ , następ- # 3 œ œ & 4œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ , w t. 4 nie poprawione na : tylko górna wersja, t. 5–6 takie same jak t. 1–2 w druku; w rkp. jeszcze fragment kolejnej zwrotki: „Nie chcę cię, Kasiu, ganią cię ludzie, ganią cię, że rano nie wstajesz…, sama się nie trudzisz, czeladki nie budzisz…”. s. 252 nr 334 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 20, nr 63, z lokalizacją: „od Kałuszyna”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, t. 1: # œ. & œJ Jœ # j œ J , t. 3: & œJ œ œ œ , w obu wykonaniach w t. 5 # jj & œœ œ œœ œ œœ œ tylko górna, w t. 6 tylko dolna wersja, t. 7–8 powtórzone, t. 7: 1 2 ; w rkp. dwukrotnie „pojmijże mnie, Jasiulku” zamiast „oj, Jasiuleczku, pojmij mnie”. s. 252–254 nr 337 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1091 (tam z pierwszą zwrotką), ponadto w zwr. 1 wariantowe wiersze 1 i 2: „I wyjechał pan starosta z rana na zające”, w zwr. 2 zanotowane tylko słowo: „Jedny”, dalej zwr. 3–5 jak w druku, po nich: „Przysłał do nij czwartą słuzkę... by mu łózko słała, ... serdecznie westchnęła”, następnie zwr. 6, przy czym w wierszu 1: „piątą słuzkę” zamiast „cwartą słuzkę” i wiersz 3 w brzmieniu: „kłaniam, kłaniam, mościa panno”, po niej: „Niechaj idzie, niechaj idzie, łózecko usłane, trzy poduski półjedwabne łzami nakrapiane”, �279 dalej zwr. 8 i 10, po nich: „Nie było to tamoj w nocy, ani o północy, wykręć do mnie, Kasileńku, swoje carne ocy”, następnie w rkp. zwr. 12, a po niej: „Zebym wiedział, zebym wiedział, ze bez mnie samego, posłałbym ci po doktora chłopca rumianego”, na zakończenie zwr. 14, 16 i 17, przy czym w zwr. 16: „Kasiu” zamiast „Maryanno”. s. 254 nr 338 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. brak ostatniego taktu, takty 1 i 9 zanotowane w metrum , później dopisane innym atramentem metrum , w t. 6 tylko górna wersja, t. 7–8 są powtórzeniem t. 5–6 w wersji wyżej opisanej, rkp. uszkodzony, urywa się w t. 11; w zapisie tekstu w zwr. 4 w. 2: „z papierámi” zamiast „pod piórami”, ponadto w rkp. jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „A jakze ji nie darować, kadyć ona ładna, suknia na nij, jak na pani, sznurówka jedwabna. Faruch złoty, s[…]j roboty, cypek okulisty, nie odpisuj, moja miła, będę pisał listy. Tak pisała […], ciemna nocka zasła, gąska z piórkiem poleciała, świecuska zagasła”. Ten niepełny tekst Kolberg zastąpił w druku odsyłaczem do wariantu w T. 25, nr 176. s. 255–256 nr 341 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 15, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”, tam zamiast odsyłacza �280 zapis nutowy i wariant zwrotek 1 i 2 oraz inna zwr. 3, zob. DWOK T. 41, nr 1096. W tym rkp. jeszcze zwr. 3–5 jak nr 341 w T. 26, przy czym w zwr. 3 w. 1: „Na Podłęzkim polu” zamiast „Na Słupińskiem polu”, a po nich jeszcze fragment kolejnej zwrotki: „Odrachow[ał] ci jej sto złotych na stole”. s. 257 nr 344 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Ślężany”, bez daty. W rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 przy drugiej ósemce alternatywnie dwie szesnastki f2 e2, w drugim œ j j b j j œ œ œ , t. 3: & b œj œj œœj œ œ . W zapiwykonaniu: t. 1: & œœ œ œ œ sie tekstu w zwr. 5 w. 5–8 następujące: „Nie potrzebuję twej kontencyi, tylko poduszek panny Maryi”. Tekst także w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, podpisany pod melodią opublikowaną pod numerem 345, zob. następny przypis i przypis do numeru 347. nr 345 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 pierwsza ósemka f2, alternatywnie d2, przy ostatniej ósemce alternatywnie szesnastki b1 a1, b jœ œ w t. 3 dodana wersja alternatywna: & œ J J œœœ J ; w drugim wykonaniu: w t. 3 przy ćwierćnucie alternatywnie ósemki b1 b1. W rkp. tekst jak pod numerem 344, zob. poprzedni przypis. s. 258 nr 347 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”; tam zwr. 3–8 zanotowane jako kontynuacja tekstu opublikowanego pod numerem 344, przy czym zwr. 3 i 4 w odwrotnej kolejności, a przed nimi jeszcze jedna: „Kiedy mak zakrznie ślicnie w ogrodzie, tak i dworacy stoją w paradzie”. s. 258 nr 348 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; w rkp. melodia z incipitem: „Są na jeziorze konie”. s. 258–259 nr 349 – Por. nr 183 w suplemencie. �281 s. 259 nr 350 – Odsyłacze pod pieśnią dotyczą jej wariantów w następujących pracach: Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 165; Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, s. 305 i K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 97; na końcu Kolberg odsyła do wariantu, który zamieścił w T. 25, nr 185. nr 351 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. W rkp. t. 1 i 4 takie same:  2        1  12     , t. 6:  , w tym takcie w druku brak znaku powtórki; w zapisie tekstu w w. 2: „zamykała” zamiast „zapierała”. s. 259–260 nr 352 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W zapisie melodii w t. 3 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki d2 h1, w t. 7 na trzecią miarę ósemka a1, przy ćwierćnucie alternatywnie ósemki d2 c2. s. 260–261 nr 356 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1116, k. 32, z lokalizacją jak w druku; teka 42, sygn. 1349, k. 2, z lokalizacją: „Słopsk p. Wyszkowem”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją: „Słopsk”. Rkp. z teki 1 uszkodzony (część karty odcięta), zachowana melodia od t. 2 oraz tekst zwr. 1 od słowa: „matuleńkie” i zwr. 2 od: „jako matka”. W rkp. z teki 42 oraz w rkp. terenowym z teki 2 w t. 2 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, w obu rkp. jeszcze jedna zwrotka: „A jakżem się ustrzec miała w nieszczęściu, mamo, zawsze mi śpiewali, na ręce dawali czerwone złoto”. s. 261–262 nr 357 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. w t. 1–4 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 1 na trzecią miarę a1, w t. 3 pierwsza szesnastka h1, w t. 6 tylko dolna, w t. 7 tylko górna wersja; w rkp. zwrotki 1 i 2 jak w druku, następnie tylko fragment zwr. 3 w brzmieniu: „Alboż prawda żeś nie siadała i po kącikach buziś dawała”, po niej zwr. 6, dwa pierwsze wiersze zwr. 7 i zwr. 8, ponadto we wszystkich zwrotkach: „Jasiu” zamiast „Stasiu”. �282 s. 262 nr 359 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, brak t. 5–6, t. 7–8 opatrzone znakiem powtórki, w t. 9 brak górnej wersji, w t. 11 na pierwszą miarę szesnastki c2 b2 i w dalszym przebiegu tylko górna wersja; pod melodią tylko fragment tekstu: „Posłuchajcie panieneczki, co wam zanucę, nie słuchałam ojca, teraz się smucę”. s. 263 nr 360 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1116, k. 32, z lokalizacją jak w druku i teka 2, sygn. 1124, k. 21, z lokalizacją: „Karczew”. Rkp. z teki 1 uszkodzony (karta odcięta), zachowała się melodia od ostatniej miary w t. 5 i tekst od słów: „chodzić po ganku”. W rkp. z teki 2 w t. 1 i 2 tylko dolna wersja, na trzecią miarę ósemka a1, w t. 3 tylko górna wersja, pierwsza szesnastka a1, brak tekstu podpisanego pod t. 5–11. nr 361 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lo-  kalizacji. W rkp. w t. 1 i 3 tylko górna wersja, t. 2:      , w t. 10 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 5 w. 1: „ja zasuwkę” zamiast „te zasuwkęm”. W druku błędnie podane metrum, winno być: . s. 264 nr 363 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia rozbudowana, po drugim wykonaniu t. 1–4 jeszcze raz powtórzone pierwsze wykonanie tych taktów, przy czym t. 3–4 opatrzone znakiem powtórki, w pierwszym wykonaniu w t. 3 na trzecią miarę ósemka e2, w drugim wykonaniu w t. 1 dodana wersja alternatywna: ósemki d1 fis1 a1, w trzecim wykonaniu w t. 1 i 2 trzy ósemki: d2 d2 e2; w t. 6 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 7 w drugim wykonaniu na pierwszą i drugą miarę ósemki d2 c2, w t. 8 brak ostatniej ósemki. nr 364 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantów w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 168 oraz w Ludzie, zob. DWOK T. 16, nr 423. s. 265 nr 365 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18v., z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. w t. 1 ≥ przy f2, ostatnia szesnastka c2, w t. 4 górna wersja, �283    na trzecią miarę szesnastki gis1 e1, t. 5 i 7:          , w t. 8 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu brak fragmentu: „zabrała koniki do dwora”, natomiast po zwr. 1 następna: „Kasia za nim z talarami, oddaj, oddaj, mój kochany, nie chcę od cię talarów brać, wolę z tobą nockę przespać”. nr 367 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18v., z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 tylko     dolna wersja, t. 6 i 7:         ; w zapisie tek- stu w. 1 brzmi: „U młynarza jednego”, ponadto po zwr. 1 jeszcze kolejne: „A pan o tem nie wiedział, aż mu służka powiedział. Pódź, młynarzu, do pana, do starszego dworzana. Młynarz […]. Weź mnie, panie, i klacze, ja swej Kasi nie stracę. Weź mnie, panie, i woły, wszystko było z obory. Weź mnie, panie, i świnie, moja Kasia nie zginie. Weź mnie, panie, i owce, moja Kasia nie zechce. Pan nie wiedział, co na to rzec i kazał się w wór oblec. […] �284 Nie stawcież mnie przy kosie, bo mnie zmielą po rosie. Nie stawcież mnie na spodzie, bo mnie zmielą po słodzie. Nie stawcież mnie przy młynnicy, bo mnie zmielą po pszenicy. Postawcież mnie w komorze, gdzie K…. . Żebyś ty był dobry pan, nie chodziłbyś nocą sam”. s. 265–266 nr 368 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu w t. 1 pierwsza ósemka e1, w drugim wykonaniu w t. 3   ostatnia ósemka g1, w t. 4 dolna wersja:    1.   2.  , ponadto w rkp. brak znaku powtórki; pod melodią zwr. 1–2, dalej zwr. 5, 4, 6 i 7, a po nich: „Córuś moja, dziewcę moje, cego łoze skrzypi? Nic, nic, matuleńku, bo z surowy lipy. Córuś moja, dziewcę moje, piezynecka rusa. Nic, nic, matuleńku, bo na nogi kusa”, następnie zwr. 8–12 jak w druku. Zwrotki 9–12 por. przypis do numeru 369. s. 266 nr 369 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 14, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”. W rkp. w t. 1 ostatnia ósemka d2; tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze kolejne: �285 „Córuś moja, dziecię moje, co w pokoju szepce, tak, tak, matulu, kot śmietanę chłepce. Córuś moja, dziecię moje, co w pokoju skrzypi, tak, tak, matulu, bo z surowej lipy. Córuś moja, dziecię moje, czego suknia krótka, tak, tak, matulu, krawiec sukna ukradł. Córuś moja, dziecię moje, co fartuch nie staje, tak, tak, matulu, obcy rok nastaje”, dalej tekst jak zwr. 10–12 w numerze 368, a następnie jeszcze dwie zwrotki: „Córuś moja, dziecię moje, a mnie zapłacono, tak, tak, matulu i mnie obiecano. Córuś moja, dziecię moje, a mnie talarami, tak, tak, matulu, a mnie dukatami”. s. 266 nr 370 – Por. nr 155 w suplemencie. s. 267 nr 372 – Por. nr 157 w suplemencie. s. 268 nr 374 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. w t. 1 zamiast szesnastek ósemka a1, w t. 4 na drugą miarę triola ósemkowa, w t. 8 na pierwszą miarę alternatywnie ćwierć-       , w t. 10 ≥ przy g1, w t. 11 tylko dolna nuta e , t. 9:   3 2 wersja, w t. 12 górna wersja: cztery ósemki e2 d2 c2 h1; w rkp. �286 również pominięte przez Kolberga w druku zwr. 2 i 3: „Nie byli to ptaszkowie, grzeczni kawalerowie i radzili se o grzecznę dziewczynę, któremu się dostanie. Jeden mówi, to moja, drugi mówi, jak Bóg da, a trzeci mówi, moja najmilejsza, smutna nie wesoła”, dalej zwr. 4, przy czym w. 3 i 4 brzmi: „Rozżaliło się smutne serce moje, nie mogę go utulić”, w zwr. 5 w. 2: „i tak sobie mówiła” i w w. 3: „i oglądała” zamiast „oglądający”. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 23, nr 126, z lokalizacją: „Gończyce pod Garwolinem” melodia w opracowaniu fortepianowym z wariantem tekstu, zob. DWOK T. 67/II, nr 670. s. 269 nr 375 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. w t. 3 na pierwszą miarę ósemki: c2 a1, w t. 5–6 i 12–13 tylko dolna wersja, w t. 11 cztery ósemki: c2 c2 d2 f2; w zapisie tekstu jeszcze fragment: „Nie byli to ptaskowie, tylo kawalerowie, radzili sobie…”. nr 376 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z fragmentem tekstu: „Między dwoma”. W rkp. liczne zmiany rytmiczne, zapis melodii następujący:                              3                . s. 269-270 nr 377 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 6, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 13a, z lokalizacją ogólną: „Garwolin”. W obu rkp.: w t. 4 pierwsza ósemka c2, t. 6:   tylko dolna wersja, t. 8:    , w t. 7  . W rkp. z teki 43 zwr. 2 zanotowana skrótowo bez dwóch pierwszych wierszy i brak zwr. 4. �287 s. 270 nr 378 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam w zapisie melodii w t. 1, 3, 7 i 8 tylko górna wersja, w t. 4 i 6 dolna. s. 270–271 nr 379 – Rkp. Marianny Rozalii Hemplówny (zob. DWOK T. 80/I, s. LXVII–LXVIII), teka 5, sygn. 1136, k. 76, z uzupełnioną przez Kolberga lokalizacją jak w druku.  W rkp. w t. 3 trzecia ósemka e2, t. 4:     , wersja dru- kowana tego taktu zanotowana jako alternatywna; w zwr. 4 w. 4: „dobrze” zamiast „lepiej”. s. 271 nr 380 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 381 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 14, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”, tam melodia z incipitem: „Siano grabiła”; teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 189, z lokalizacją: „Podłęż pod Maciejowicami”, tam melodia z incipitem jak w tece 2 i teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 223, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst, którego początek brzmi: „Siano grabiła” a słowo: „cedziła” nadpisane jako wariant. W rkp. z teki 2 w t. 2 tylko dolna wersja, w pierwszym wykonaniu: w t. 4 na drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja, w drugim wykonaniu: t. 3 taki sam jak t. 1, w t. 4 tylko górna wersja, czwarta ósemka e2; poniżej tekst zaczynający się od słów: „Siano grabiła”, a dalej jak w druku. W rkp. z teki 33 nad nutami notatki Kolberga: „Pieśń” i „Polon[ez]”, tam w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 przy repetycji trzecia ósemka c2. s. 272–273 nr 383 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, a tekst jak w druku. s. 273–274 nr 385 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 26, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”. W rkp. melodia bez tekstu zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym,  zapis następujący:         . s. 274–275 nr 386 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 dodane �288   wersje alternatywne: w pierwszym wykonaniu:       przy powtórce:         , , również w t. 3–4 dopisana ma-            , a w t. 6 łymi nutami wersja alternatywna:    na pierwszą miarę alternatywnie f1; zapis tekstu fragmentaryczny: wiersze 1 i 2 jak w druku, dalej: „Jasio się zafiukał, Kasia zapłakała, powiedz…, i przywędrowali do zimnego zdroju”, następnie tekst jak zwr. 5, a po niej: „Wziął ci ją pod bocki, zawiązał ji ocki, oj, wrzucił ci ją, gdzie dołek głęboki. Kasieńkę panienkę do grobu stawiają”, i wiersz: „we trzy dzwony dzwonią” nadpisany jako wariant, a dalej: „Jasienka psa hultaja za miastem ścinają”. s. 276 nr 389 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, tylko całe nuty w t. 3 i 6 zostały skrócone do półnut, wersje alternatywne dodane na czwartą miarę: w t. 2 ósemki fis2 d2, a w t. 5 ósemki h1 g1; w zapisie tekstu we wszystkich zwrotkach: „w Krakowie” zamiast „w Warszawie” i „Krakowianki” zamiast „Warszawianki”, ponadto w rkp. pominięte w druku zwr. 2–4: „Tam Kasinka po ryneczku chodziła, dzieciątecka w fartusecku nosiła. I puściła to dzieciątko po wodzie, a był ci tam p[an] młynarcyk na spodzie. Będzie się …dzieciątkiem…, będzie nam się ojciec z matką znajdować”. s. 276–277 nr 390 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Kamieńczyk”. W rkp. w t. 1 i 6 tylko dolna, w t. 2 tylko górna wersja, pierwotnie    t. 5–7:                     , obok zanotowane dwie �289 wersje alternatywne: dla t. 5–7:                            i dla t. 6–7:    ; po zwr. 1: „I wysłużył Kasienkę w siódmym dziewenkę. Jak ją prędko wysłużył, tak ją prędko ożenił i wyjechał na drogę. Cyli Kasia umiera, cyli syna powija. Wsytkie panny w wianecku, moja Kasia w dołecku. Wsytkie panny w rozmarynie, moja Kasia w ziemi gnije”; natomiast zwr. 7 w rkp. brak. s. 278–279 nr 394 – Rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1163, k. 114, z lokalizacją jak w druku; rkp. uszkodzony, karta odcięta, widoczne ostatnie cztery nuty melodii i słowo: „sukieneczki” oraz ostatnie słowa poszczególnych wierszy zwr. 1–13, zachował się natomiast tekst zwr. 14–18. s. 279–280 nr 395 i przyp. 1 na s. 280 – Czystopis Kolberga przygotowany do druku, teka 37, sygn. 1328/I, k. 58, z notą lokalizacyjną i naniesionym numerem pieśni i odsyłaczami. s. 280 nr 397 – Rkp. Kolberga, teka 37, sygn. 1328/I, k. 115, z lokalizacją jak w druku; rkp. uszkodzony, karta odcięta. W rkp. zachowane t. 5–8 i podpisany pod nimi tekst, poniżej widoczne fragmenty wariantu tekstu, między innymi jak nr 398 zwr. 7. Por. DWOK T. 82, nr 41 (Chełmskie. Suplement). s. 281–282 nr 400 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, z lokalizacją jak w druku. W rkp. t. 1–3 dwukrotnie powtórzone, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na drugą miarę dodana wersja alternatywna: ósemki h1 g1, w t. 2 wersja alternatywna tylko na drugą miarę: ósemki d2 e2; w drugim wykonaniu: w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 7 na drugą miarę dodana wersja alternatywna: ćwierćnuta c2; �290 w zapisie tekstu w zwr. 6 i 7: „rubli seść” i „ruble rachuje” zamiast „złotych seść” i „złote rachuje”. s. 282 nr 401 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę dwie ósemki g1 g1 lub alternatywnie c2 g1, metrum 2 już w t. 4, tam ósemki zamiast ćwierćnut, w t. 7–8 tylko dolna wersja; w zwr. 1: „pułkownicy” zamiast „porucnicy”, a zwr. 19 i 20 po zwr. 22. s. 283 nr 402 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1 d2 zanotowane jako półnuta, na czwartą miarę ćwierćnuta c2, w t. 3 tylko jedna półnuta c2, w t. 6 na drugą miarę alternatywnie ósemki d2 h1; w zapisie tekstu: „pułkownicy” zamiast „porucnicy”, ponadto dalszy ciąg tekstu: „Pili, pili, nie płacili, Kasienieckę przemówili. Matka o tém nie wiedziała, somsiadka jej powiedziała. A widzicie bracia swoi, a gdzież macie siostrę swoją. Kare konie zakładajcie i Kasienki doganiajcie”. nr 403 – Rkp. Kolberga, teka 37, sygn. 1328/I, k. 114, z lokalizacją jak w druku; rkp. uszkodzony, karta odcięta. W rkp. widoczne takty 6–8 oraz fragmenty tekstu: „hej, hej, dana, dana” i „piją piwko rzemieślnicy”. s. 283–284 nr 404 wariant 2 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i teka 5, sygn. 1136, k. 69, bez lokalizacji, z notką: „wiejska”. W obu rkp. w zapisie melodii dodany przedtakt ósemka d2, w związku z czym tekst powinien być przesunięty o jedną sylabę, w t. 6 na trzecią miarę ósemka a1 , brak ostatniej nuty; w rkp. z teki 2 w zwr. 6 ostatni wiersz brzmi: „i dziewczyna jak jagoda”. s. 285 nr 407 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją: „Liw, Siedlce”. W rkp. w t. 1 widoczne trudności Kolberga w zapisie metroryt- �291      micznym:         , w t. 3 tylko dolna, w t. 7 tylko górna wersja, na drugą miarę dodana wersja alternatywna: ósemki e2 a2, w t. 8 na pierwszą miarę ósemki c2 h1; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 1: „Gdzie tak idzies” zamiast „Gdzie idziesz”, ponadto po zwr. 2 jeszcze dwa wiersze: „Przenocuj się u mnie dziecko, kazę ci posłać łózecko”. s. 285–286 nr 408 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 61, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 1:         , w t. 2 na drugą miarę ósemki e2 c2, w t. 5 na  , drugą miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 7 inny rytm:   w t. 12 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 e1; pod melodią tekst jak w druku. W rkp. także odesłanie do Pieśni ludu polskiego, (DWOK T. 1) nr 32 – dotyczy wariantu rytmicznego w t. 1–6. s. 288 nr 411 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. kolejno zwrotki: 1, 3 i 2, a dalej tylko zwr. 6 i 7. s. 288–289 nr 412 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 i 2 tylko dolna wersja, w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 c2, w t. 4 tylko górna wersja, obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 5:           , w t. 7 i 8 tylko górna wersja.       , t. 6: Bezpośrednio pod tą pieśnią podpisany tekst: „Bicem konia, bicem”, zob. nr 522 w T. 26. s. 289 nr 413 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 tylko górna wersja, pierwsza szesnastka a1, w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach obie wersje, w pierwszym wykonaniu w dolnej wersji na trzecią miarę ósemka g1; pod melodią tekst jak w druku. �292 s. 290–291 nr 416 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notą nad nutami: „żołnierska” oraz „pogrzeb, stypa”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na drugą miarę ósemki g2 g2, w drugim wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę ćwierćnuta d2, h1 zanotowane jako przednutka, w t. 2 na drugą miarę druga ósemka e2; w zapisie tekstu najpierw zwr. 7 i 8, a następnie 1–5 jak w druku. s. 291 nr 417 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. W obu rkp. melodia zanotowana w metrum  zapis melodii następujący:                               Je  dzie Ja  sio z wo  jen  ki,     i     przy   pi                i przy  pi  na so  bie sza ko  ło nie  go las     na  so  cien  ki   bie,          be  le  czkę do , bo  ku. przy czym w rkp. z teki 2 w t. 1 brak pauzy, w t. 2 na trzecią miarę ósemki a1 cis2; w obu rkp. w zwr. 2 między wierszami 3 i 4 jeszcze jeden: „i rzewnie zapłakał”, ponadto w obu rkp. tekst obszerniejszy, po zwr. 2 jeszcze kolejne: „Da, moja matulu, czyli mnie to nie znacie, na tym wronym koniu, przed tym nowym domem, co mnie nie przywitacie. Witam cię, mój synu, co ci Bóg przyczynił, i ten tutejszy pan, co cię na wojnę wydał. �293 Jak ci mnie łapali, i jak mnie złapali, w kajdany okuli, jeszcze za mną wartę dali. I ta warta stojała od wieczora do rana, jak ci Pan Bóg dzień dał, to mnie na wojnę wydał”. Odsyłacz dotyczy pierwodruku opublikowanego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, nr 38, tam tekst sześciozwrotkowy, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 211. s. 292 nr 418 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. przy g1 każdorazowo ≥, w t. 4 w dolnej wersji na pierwszą miarę ćwierćnuta gis1, w t. 5 na drugą miarę alternatywnie triola ósemkowa h1 c2 d2, w t. 8 na drugą miarę dwie ósemki e2 h1 lub alternatywnie szesnastki e2 d2 i ósemka h1, w t. 11 tylko górna wersja, w t. 13 na pierwszą miarę ósemki gis1 e1, w t. 14 przy pierwszej ósemce alternatywnie e1; w zapisie tekstu brak zwr. 2, w zwr. 3 ostatnie dwa wiersze następujące: „Bo ja jadę w zołnirską paradę, racz mi, Boze, szczęście dać”, a zwr. 5 i 6 w odwrotnej kolejności, natomiast dalszego ciągu tekstu brak (karta odcięta). s. 292–293 nr 419 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Klembów”, w druku błędnie podane metrum, winno być . W rkp. melodia zanotowana w metrum 2 przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 5 na pierwszą miarę w dolnej wersji ćwierćnuta cis2, na drugą i trzecią miarę wersja alterna-    tywna:        , w t. 6 na drugą i trzecią miarę wersje alternatywne: ósemki d1 f1 e1 cis1 lub g1 f1 e1 cis1; w rkp. po tekście jak pod nutami fragment jeszcze jednej zwrotki: „A co będzies robić [Kasiu, Kasiuleńku, na wojence daleckiej]. �294 Będę chusty prała... [na wojence daleckiej]”. dalej tekst oznaczony jako zwr. 1 na s. 293, a po nim jeszcze kolejne zwrotki, zanotowane przez Kolberga bardzo skrótowo: „A gdzie [będzies] susyć, [Kasiu, Kasiuleńku, na wojence daleckiej], u króla na górze, na jedwabnym śnurze, [na wojence daleckiej]. [Gdzie będzies] maglować... W piwnicy w złoty maglownicy. Co będzies jadła? … gołąbki, jarząbki. [Co będzies] piła? Jest w k… woda, to nasa ochłoda. A gdzie się połozys? Są na boru syski, to nase poduski. Cem się odziejes? Jest na stawie trzcina, to nasa pierzyna”. s. 293 nr 420 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, tam melodia i tekst zwr. 1–6 i teka 2, sygn. 1124, k. 12, tam tekst zwr. 7, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 8 tylko dolna wersja; tekst zwr. 7 z k. 12 połączony przez Kolberga odsyłaczem z tekstem z k. 7. s. 294 nr 421 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. błędnie podane metrum , w t. 1 tylko górna wersja, ostatnie dwie nuty zanotowane błędnie jako ósemki, w t. 2 i 5 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 1: „Wyjmuje trzy grose z pokoju po trose”. s. 295 nr 423 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W t. 1 cztery ósemki: g1 a1 h1 c2, t. 2 dwukrotnie powtórzony, w t. 7 tylko górna wersja; pod melodią tylko: „Pojedziemy na łów… siarna”. �295 nr 425 – Wariant melodii i tekstu por. nr 266 w suplemencie. s. 296 nr 426 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 17, z lokalizacją jak w druku. W rkp. t. 8:        , melodia niedokończona, brak t. 9–10; tekst krótszy, w zwr. 1 tylko pierwszy wiersz, dalej zwr. 5, 6, 8 i 9. s. 297 nr 427 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”.    W rkp. t. 1–2 w obu wykonaniach:       , w t. 5 tylko dolna wersja, druga szesnastka h , w drugim wy-  konaniu dodana wersja alternatywna:  1     , w t. 6 w pierwszym wykonaniu górna wersja, ostatnia szesnastka h1, przy powtórce dolna wersja. nr 428 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 14, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”; teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 16, z lokalizacją: „Podłęż”, tam tekst zwr. 1–4 bez melodii (w zwr. 3 i 4: „ręce” zamiast „rącki”). W rkp. z teki 2 w pierwszym wykonaniu: t. 1:          , w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki d h , w t. 3 na drugą miarę szesnastki c2 h1, w t. 5 dolna wersja, w t. 6 ostatnia ósemka d1; w drugim wykonaniu: w t. 5 ostatnia ósemka h1; w tym rkp. brak zwr. 5 i 6. W druku brak podanego metrum, winno być . Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem, por. DWOK T. 67/II, nr 689. Por. też nr 287 w suplemencie. s. 300 nr 435 – Tekst bez melodii zanotowany dwukrotnie w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3: jako nr 3, z lokalizacją: „Sokół” i jako nr 18, z lokalizacją ogólną: „Podłęż”; oba zapisy z notką: „Obertas”. W zapisie tekstu nr 3 po wierszu pierwszym jeszcze jeden dodatkowy: „Oj, bo ja owczareczka, to się uroszę”. Melodia i tekst por. nr 196 w suplemencie, tekst por. DWOK T. 41, nr 1156. nr 436 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Łuków”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 1–4 dwukrotnie powtórzone. W pierwszym wykonaniu: w t. 3 na drugą 2 1 �296 i trzecią miarę ósemka d2 i szesnastki f2 e2, przy powtórce: w t. 1 druga szesnastka e2, t. 2 jak w pierwszym wykonaniu, t. 4 i 5 brak, następnie t. 6 i górna wersja taktu 7, taktu 8 brak. nr 437 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. W rkp. zgodne z drukiem tylko t. 1–3, dalszy przebieg melodii nastę­ pujący:                                                         , obok z notatką: „lepiej” kolejny zapis melodii obejmujący tylko t. 5–8 i 11–12 jak w druku, przy czym w t. 7 tylko górna wersja. s. 301 nr 438 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 35, z lokalizacją ogólną: „Wólka Słopska”, tam t. 9–10 trzykrotnie powtórzone i dodany jeszcze ostatni takt: ćwierćnuta z kropką g1. nr 440 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący:         A za stru       wco  raj z je      [wco  raj   z je gą       mo  je   by  śki,               za stru  gą,          dną ko  cha  ne  cką, dziś                 dną ko  cha  ne  cką, dziś z dru  gą, ; z dru  gą.] pod pieśnią jeszcze fragment dalszej części tekstu: „A jak zacnę na fujarce grać, to się byśki…”. �297 s. 302 nr 441 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej w metrum , w t. 1 tylko górna wersja, ostatnia szesnastka e2, przy czwartej szesnastce alternatywnie d2, w t. 2 również tylko górna wersja, brak ostatniej szesnastki, w t. 3 tylko dolna wersja, brak t. 4 i 8, t. 5 w obu wykonaniach:         , w t. 6 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka c2, w dalszym przebiegu melodii górna wersja, w t. 7 w pierwszym wykonaniu widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, takt ten zapisany w metrum  w dwóch odrębnych taktach:         , w drugim wykonaniu dolna wersja. Tekst zanotowany skrótowo, brak pierwszego wiersza, w w. 3 i 4 tylko ostatnie słowa: „grywać” i „odzywać”. nr 442 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, z drobnymi zmianami w jej przebiegu, zapis następujący:                                     Po  gna  ła wo  łe  cki do dą  bro  we  cki Ma  ry  sia, Ma  ry  sia,                i ce  ka  ła w dą  bro  wec  ce,       Woj  ty        sia, Woj  ty              [i ce  ka  ła   sia, w dą  bro  wec  ce]      Woj  ty   ; sia. początek tekstu: „Pognała wołecki do dąbrowecki” zamiast: „Gnała woły do dąbrowy”, dalej tekst jak w druku, przy czym brak fragmentu: „zawołała na słóweńko Wojtysia”, natomiast między zwr. 3 i 4 niedokończony fragment: „Trzeba będzie powijacka, Wojtysiu, a mas ty pas jedwabny…”. s. 302–303 nr 443 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 brak przednutki, na pierwszą miarę dwie szesnastki g1 fis1, w t. 4–8 tylko górna wersja, w t. 5 druga szes- �298 nastka a1, po t. 8 małymi nutami zanotowana dogrywka:                  ; w zapi- sie tekstu w zwr. 1: „Jasio ciesał” zamiast „Walek strugał”. s. 303 nr 444 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1161, tam z pierwszą zwrotką. W rkp. w zwr. 3: „ani też śniadania” zamiast: „nie dałeś śniadania”. s. 304–305 nr 446 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 61, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 i 3 tylko dolna wersja. s. 305 nr 447 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Mińsk, Stoczek”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w metrum , z dodaną po t. 8 dogrywką:      Roz  ma  ryn       dro  bna rut  ka        pan  nom,        po  krzy  wa     mę  żat  kom,      ró  ża wdo  wu  leń  kom,        bab  kom.     ; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 3: „poleczka”, a „polonez” nadpisane jako wariant, w zwr. 3 w. 3: „sztajnkelerka” zamiast „dyliżanse”, w zwr. 5 w. 3 pod „podpiwek” zanotowany wariant „gorzałkę”. Por. nr 344 w suplemencie. s. 306 nr 448 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu w zbiorze M. Mioduszewskiego Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd”…, s. 268–269. nr 449 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu dwie ósemki e2 d2 i ćwierćnuta h1, w drugim wykonaniu: w t. 2 obie wersje i jeszcze alternatywnie dwie ćwierćnuty e2 d2, w t. 3 na drugą miarę ósemki gis1 e1, w t. 4 pierwsza ćwierćnuta gis1; w zwr. 1: „łabędzie” zamiast „gołębie”, dalej zwrotki w następującej kolejności: 2, 3, 6, 5 i 4. �299 s. 307 nr 450 – Tekst w rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 16, tam tak jak w druku odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów …, T. 1, s. 370. s. 308 nr 452 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 269; odsyłacz do zbioru Czelakowskiego niejasny, w pracy tego autora Odgłos pieśni czeskich, przekład A. Szukiewicz, Wrocław 1840 podobnej pieśni brak. Tańce (s. 309–337) s. 309 nr 454 – Tekst por. nr 1021 w DWOK T. 41. s. 309–310 nr 456 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tylko tekst trzeciej zwrotki bez melodii, przy czym w w. 1: „gołąbki” zamiast „gąsecki”. Na tej samej karcie tekst zwr. 2 podpisany pod inna melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1105. s. 310 nr 457 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. nr 458 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, tam melodia z pierwszą zwrotką.         , w t. 2 tylko W rkp. w obu wykonaniach: t. 1: dolna wersja; w t. 3 w pierwszym wykonaniu ze względu na inny tekst: „stajeneczka” zamiast „ale stajenka”, na pierwszą miarę pauza ósemkowa, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka a1, w drugim wykonaniu druga i trzecia nuta fis1. nr 459 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 473, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu. W rkp. w t. 1 i 3 grupa rytmiczna:    zanotowana każdorazowo jako triola szesnastkowa, w t. 1 w drugim wykonaniu również górna wersja, w t. 3: w obu wykonaniach górna wersja, w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki e1 g1, t. 4:       , w drugim wykonaw pierwszym wykonaniu:     niu dolna wersja. nr 460 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. �300 s. 311 nr 461 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 7 tylko dolna wersja, po t. 8 inna, bardziej rozbudowana dogrywka:                                                                  , w powyższym przykładzie w t. 5–7 dodana wersja alternatywna:               , a w t. 11 przy ćwierćnucie al- ternatywnie dwie ósemki e2 e2. nr 462 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący:                              [Oj], ku  ka  we  cka ku  ka,         oj,       Ja  sio li  sty       na  do  bna dzie  wcy  na dzie  ciąt  ko pi  sze,    ko      ; ły  sze. ponadto w zwr. 2 w. 2 i w zwr. 3 w. 2 i 4 na początku: „da”. nr 463 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam zwr. 2 i 3 bez melodii. s. 311–312 nr 464 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia i skreślony inny tekst: �301 „Oj, w polu ogródeczek, oj, w polu malowany i któż go tam malował, da, Jasieńko kochany”. W rkp. w zapisie melodii przy powtórce t. 2–3:             . Na tej samej karcie wariant zwr. 1 zanotowany oddzielnie, bez melodii, tam wiersz 1 brzmi: „Oj, moja dziewcyno”, natomiast zwr. 2–4 także na tej samej karcie stanowią dalszy ciąg pieśni: „Oj, moja dziewcyno, nie kochaj dworaka”, zob. DWOK T. 41, nr 1146. W rkp. w zwr. 3 w. 3: „dziewcyno” zamiast „wdowulu”. s. 312 nr 465 – Rkp. Kolberga, teka 29, sygn. 1294, k. 3, z lokalizacją ogól-       ną: „Międzyleś”, tam t. 3:      . nr 467 – Por. nr 316 w suplemencie. s. 313 nr 468 – Rkp. Kolberga, teka 29, sygn. 1294, k. 3, z lokalizacją jak w druku; w rkp. także odesłanie do melodii nr 673 w T. 25. nr 469 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 470 – Rkp. Kolberga: teka 29, sygn. 1294, k. 3, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, rkp. ten uszkodzony, melodia urywa się w szóstym takcie; teka 2, sygn. 1124, k. 33, z lokalizacją: „od Nowegodworu, Chotomów”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją ogólną: „Klembów”; w obu rkp. tekst podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1151. W rkp. z teki 29, podobnie jak w druku, odesłanie do tekstu nr 692 w cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6). s. 314 nr 471 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam melodia bez tekstu; teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tylko tekst pierwszej zwrotki. W rkp. z teki 2 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym wykonaniu przy pierwszej szesnastce alternatywnie a1, w t. 2 i 4 w pierwszym wykonaniu górna, przy powtórce dolna wersja. nr 473 – Por. nr 401 w suplemencie. nr 474 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka �302 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 77, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 32v., z lokalizacją: „od Latowicza” i „od Stoczka”; w obu rkp. różnice w zapisie t. 6–11, w rkp. z k. 32 następujący zapis tych taktów i dodane jeszcze kolejne sześć taktów:           3                       3                          , w stosunku do powyższego przykładu w rkp. z k. 39 w t. 4–6 tylko dolna wersja, brak t. 7–12. s. 315 nr 475 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, tam melodia i teka 2, sygn. 1124, k. 23, tam tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. z k. 39 tylko t. 1–4, widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, pierwotnie inna kolejność taktów, następnie poprawiona i oznaczona cyframi, w t. 1–2 brak znaku powtórki, w t. 1 pierwsza nuta d2, w t. 2 tylko górna wersja, na pierwszą miarę triola szesnastkowa a1 h1 c2, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna, na trzecią miarę alternatywnie ósemka d1. nr 476 – Zapis w druku jest połączeniem dwóch odrębnych melodii: Takty 1–4 bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 32v., rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 81, oba zapisy bez lokalizacji. W zapisie melodii w rkp. z k. 32v. brak znaku przykluczowego, w rkp. z k. 39v. ≥ fis jako znak przykluczowy zamiast ¯ (przy zachowaniu tej samej wysokości nut). W obu rkp. w pierwszym wykonaniu w t. 3 na pierwszą miarę szesnastka c2 i trzydziestodwójki h1 a1, przy powtórce w t. 2 na trzecią miarę ósemka d1; w rkp. terenowym z k. 39 dodane wersje alternatywne: w t. 3 na trzecią miarę: w pierwszym wykonaniu szesnastki h1 a1, w drugim wykonaniu szesnastki g1 fis1, w tymże rkp. widoczny zapis wahań intonacyjnych wykonawcy: w t. 4 w obu wykonaniach nad fis1 alternatywnie Ω, w t. 1 w drugim wykonaniu nad g1 równocześnie ≥ i Ω. Tekst z inną melodią, zob. nr 1062 w DWOK T. 41. Takty 5–8 w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 32v.; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 72, oba zapisy bez lokalizacji. �303 W obu rkp. melodia zapisana o kwintę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu t. 6 taki sam jak t. 5, w drugim wykonaniu w t. 5 brak wersji alternatywnej oznaczonej w druku małymi nutami, t. 8 w pierwszym wykonaniu taki sam jak t. 7; w rkp. z k. 39v. w t. 7 w drugim  wykonaniu dodana wersja alternatywna:        ; podobnie jak w przypadku taktów 1–4 w obu rkp. brak znaków przykluczowych. nr 477 – Tekst zwr. 2 z inną melodią por. nr 256 w suplemencie. Tekst zwr. 1 i 3 z innymi melodiami, zob. DWOK T. 41, nr 1132 i 1133. s. 316 nr 478 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 2, nr 1581, z lokalizacją jak w druku, zanotowana o sekundę wielką wyżej, przy powtórce w t. 7 na pierwszą miarę szesnastka z kropką i trzydziestodwójka h1. nr 480 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 41 i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 23r., oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; teka 5, sygn. 1137/I, k. 1, z lokalizacją: „od Broku”, tam melodia bez tekstu.       W rkp. z k. 39r. w pierwszym wykonaniu: t. 1:   , 2 2 w t. 3 na trzecią miarę szesnastki f e , w t. 4 na trzecią miarę g1, 3          ; w zaprzy powtórce: w t. 1 górna wersja, t. 2:  3 pisie tekstu zwr. 1: „wózek malowany” zamiast „śliczny pojazd”, w zwr. 2 czytelny tylko w. 3, który brzmi: „i lokaja i kucharza”. W rkp. z k. 23 odwrotna kolejność zwrotek, tam zapis następujący:                     Ze  byś mia  ła chłop  ca Ja  sia,       da, przy  jął  bym ci mam  kę                        i ku  cha  rza, i lo  ka  ja,   da i   pia  stun  kę Han  kę. powyżej zanotowany zapis alternatywny t. 5–8 z powyższego przy-     kładu:                            . W rkp. z teki 5 w obu wykonaniach w t. 1 i 2 tylko dolna wersja, w t. 1 na trzecią miarę ósemka c2, w t. 3 na trzecią miarę f2. �304 nr 481 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 68v., z lokalizacją: „od Siedlec” i teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 474, z lokalizacją: „Klembów”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej. W obu rkp. najpierw górna, w drugim wykonaniu dolna wersja. s. 317 nr 482 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 68, z lokalizacją jak w druku. Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem zob. DWOK T. 67/II, nr 732. nr 483 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 68, z lokalizacją jak w druku; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 18 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 48 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Kuligów pod Serockiem”, we wszystkich rkp. podobnie jak w druku odesłanie do wariantów w cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 233–237, ponadto przy zapisie tekstu z teki 16 odesłanie do wariantu w T. 25, nr 110b. Jeszcze jeden zapis tekstu (bez melodii) w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 1, nr 16, bez lokalizacji; jest to odpis z wymienionego w odsyłaczu zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 278. nr 484 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 68, z lokalizacją jak w druku; teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 181, z lokalizacją: „Kuligów pod Serockiem” – melodia z incipitem: „A z Góry ja parobeczek” i teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 216, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst. W rkp. z teki 5 pierwotnie zapis jak w druku, następnie zmieniona kolejność taktów, dopisane powyżej numery wskazują, że t. 5–6 winny stanowić przygrywkę do pieśni. W rkp. z teki 33 melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, w t. 1 i 3 tylko dolna wersja, brak t. 5–6, natomiast melodia rozbudowana, dodane jeszcze 12 taktów: dwukrotna powtórka t. 3–4 – najpierw dolna, następnie górna wersja, po nich dwukrotna powtórka t. 1–2 – najpierw dolna, następnie górna wersja i dwukrotna powtórka t. 3–4 – tylko dolna wersja. nr 485 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 33, z lokalizacją: „od Nowegodworu (Chotomów)”. W rkp. melodia z innym tekstem, zob. DWOK T. 41, nr 1151, a u dołu karty melodia bez tekstu, tam w drugim wykonaniu t. 2–3:          , brak t. 5–6.          s. 318 nr 486 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tekst bez melodii, zanotowany bez interiekcji. �305 nr 487 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 33, z lokalizacją: „od Radzymina (Dybów)”. W rkp. w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na trzecią miarę f2, w t. 2 druga szesnastka f2, w t. 3 na trzecią miarę g1, przy powtórce: w t. 4 ostatnia nuta g1; pod melodią zwr. 1 jak w druku, a po niej dwie kolejne, zob. DWOK T. 41, nr 1039, zwr. 2 i 3. nr 488 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 33 i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 17, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu górna, przy powtórce dolna wersja, w górnej wersji: w t. 1 pierwsza nuta alternatywnie e1, w t. 2 na drugą miarę ósemka h1, w t. 3 w obu rękopisach dodane liczne wersje alternatywne: w pierwszym wykonaniu:    w rkp. z k. 33:        w rkp. z k. 17:             ,      ,  ,   w drugim wykonaniu: w rkp. z k. 33:          ,          w rkp. z k. 17:         ,       .    W zapisie tekstu z k. 33 w zwr. 3 inny wiersz 4: na k. 33 „jako głupie ciele”, a na k. 17 „jak ubrane ciele” zamiast „do świętej niedziele”. Tekst jak w druku, ale bez melodii w rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 3; jest to odpis ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 246, u Wójcickiego z notką: „spod Warszawy”. s. 318–319 nr 489 – Tekst zwr. 1–2 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 1, z lokalizacją: „Ostrożeń” i notatką: „Obertas”. Por. DWOK T. 41, nr 1008 i nr 1094. s. 319 nr 491 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” i dopiskiem: „Wulka Kozłowska” (właśc: Wólka Kozłowska). W rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu pierwsza szesnastka a2, w t. 5 brak znaku przykluczowego, w obu wykonaniach na drugą i trzecią miarę ósemki f2 f2, t. 6 w obu wykonaniach:      , w t. 7 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ósemka c2. nr 492 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lo- �306 kalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” – melodia i teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” – tekst. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu górna wersja: w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka h1, w drugim wykona-    niu: t. 1:             , w t. 2 dodana wersja alternatywna: , w t. 3–4 przy h1 brak ¯, na zakończenie jeszcze:   3                     . s. 320 nr 493 – Zapis nutowy jest połączeniem dwóch odrębnych melodii. Takty 1–4 z tekstem w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam w pierwszym wykonaniu w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki e2 c2,     na trzecią ósemka f2, w drugim wykonaniu t. 1:     . Takty 5–8 w tym samym rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., mel. nr 3, tam w pierwszym wykonaniu w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa f2 g2 f2, t. 6 i 7:                   . 3 nr 494 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” – melodia z incipitem: „Pijała ja” i teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” – tekst. W zapisie melodii w obu wykonaniach: w t. 1 na trzecią miarę ósemka c2, w t. 2 pierwsza nuta h1, w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na drugą miarę dis2, w t. 4 na trzecią miarę ósemka a1 lub alternatywnie szesnastki a1 gis1; w rkp. z teki 43 na początku: „Pijała ja” i „ni mam męza” zamiast „ni mam zony”. nr 495 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ósemka f2, w t. 4 na trzecią miarę kilka wersji alternatywnych: szesnastki a1 c2, ósemka a1 lub ósemka f1; w obu wykonaniach w t. 3 obie wersje. s. 320–321 nr 496 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 3, nr 1622, �307 z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu; w rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” – tekst zwr. 2 zanotowany z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1168. s. 321 nr 497 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 3, nr 1626, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś” – melodia; rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1252, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” – tekst. W rkp. z teki 33 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie 2         triola szesnastkowa e2 fis2 e2, t. 2:      , w t. 3 w obu 1 wykonaniach dolna wersja, t. 4 jak t. 2 w powyższym zapisie. W rkp. z teki 43 brak słowa: „dusiów”, ponadto „zebrałbym” zamiast „a mój cały”. nr 498 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 3, nr 1625, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwintę czystą wyżej. W t. 1 w obu wykonaniach ostatnia ósemka         , t. 3 w obu wykofis2, t. 2 w drugim wykonaniu:   naniach dolna wersja. nr 499 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam tekst bez melodii. s. 322 nr 500 – Por. nr 1336 w DWOK T. 41. nr 501 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, 9r.; teka 2, sygn. 1124, k. 9v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Na k. 9v. melodia bez tekstu, tam w pierwszym wykonaniu: w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 ≥ przy f2 , t. 4:       gim wykonaniu: w t. 1 obie wersje, t. 4:    ; w dru-  ; w rkp. brak wersji alternatywnych zapisanych w druku jako „vel”. Na k. 9r. tekst jak w druku podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1035, tam tylko z pierwszą zwrotką. Melodia por. nr 1275 w DWOK T. 41 i nr 367 w T. 25. nr 502 – Tekst zwr. 2 w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Melodia z pierwszą zwrotką, por. nr 116 w suplemencie. �308 s. 322–323 nr 503 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tekst zwr. 1–3. Melodia z innym tekstem por. 109 w suplemencie. s. 323 nr 504 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w zwr. 1 ostatni wiersz: „juz mnie boli bocek”, ponadto interiekcje na początku wszystkich wierszy. nr 505 – Tekst zwr. 2 w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Melodia z pierwszą zwrotką, por. nr 264 w suplemencie. nr 506 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu w t. 2 na drugą miarę szesnastki d2 h1, w drugim wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę g1, w t. 4 pierwsza szesnastka d1. s. 324 nr 508 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 30r., z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, melodia bez tekstu i teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam zwr. 1–5 podpisane pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1024; teka 33, sygn. 1305, k. 4, nr 1672, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, tam melodia bez tekstu. W rkp. z teki 2 (k. 30r.) i z teki 33 melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja; w rkp. z teki 2 zapis szkicowy, częściowo brak znaków chromatycznych, przy powtórce w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 przy powtórce ostatnia nuta e1. nr 509 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, tam melodia i teka 2, sygn. 1124, k. 25, bez lokalizacji, tam tekst; rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 4, nr 1674 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 436 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Gończyce”. W obu zapisach melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w rkp. z teki 2, k. 30 w t. 2 na drugą i trzecią miarę alternatywnie ósemka z kropką b1 i szesnastka c2. s. 324–325 nr 510 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1110. W rkp. w zwr. 1 brak „da” przed: „było mnie”, w zwr. 2 w. 3 i 4 brzmią: „tylko ja sierota Bogu najwyższemu”, a w zwr. 4 w. 3 i 4: „da, by się sierota na świat nie rodziła”. s. 325 nr 511 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 14v., z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz” – melodia i teka 2, sygn. 1124, k. 14r. – tekst; teka 33, sygn. 1305, k. 4, nr 1680, z lokalizacją: �309 „Samogoszcz” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 15, z lokalizacją ogólną: „Podłęż” – tekst; jeszcze jeden zapis tekstu w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 6, nr 227, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właść. Ciepielewo). W zapisie melodii z teki 2 i 33 górna wersja, tylko w t. 4 dolna, w t. 6 na pierwszą miarę g1; w rkp. z teki 2 w t. 2 brak ≥ przy c2. We wszystkich rkp. kolejność zwrotek następująca: 3, 1, a na końcu zwr. 2. W rkp. z teki 2 przed zwr. 1–3 jeszcze jedna, zob. DWOK T. 41, nr 1148. nr 512 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 16, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii; w zwr. 2 w. 1 taki jak 2: „wsyscy bijecie, bijecie”. Por. nr 209 w suplemencie. s. 326 nr 513 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 32r., z zapisami z „od Latowicza” i „od Stoczka”, tam z notą: „Mazur” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 66, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w tym rkp. po t. 8 jeszcze jeden takt: taki sam jak górna wersja w t. 4. s. 326 nr 514b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst zwr. 1 i 2 z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1040. s. 326–327 nr 515 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. następujący zapis melodii:            Oj, śpie  waj  cie        bo jak się   po        dzie  wcy  ny       pó  ki wam            ze  ni  cie,         słu  zą   da, za  śpie  wa  la  ta,       , cie ka  ta. tam z tekstem jak zwr. 5 pieśni nr 518, poniżej jeszcze: „Ej, niescęśliwa branka, wzięli mi kochanka, cóz ja sobie poradzę, niescęśliwa Oleksianka”, a dalej zwr. 1–6 jak w druku. s. 327 nr 516 – Tekst zwr. 1–4 bez melodii w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. �310 nr 517 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. tekst z zapisem nutowym, bez zwr. 4, ale zamiast niej dwie inne, zob. DWOK T. 41, nr 1152. s. 328 nr 518 – Błąd druku, winno być: 518 (nie 158). Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; tam tylko tekst zwr. 1–4 bez melodii, natomiast zwr. 5 także na k. 23 stanowi początek tekstu opublikowanego pod numerem 515, por. komentarz do tego numeru. nr 519 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 55, nr 335, z lokalizacją: „od Siedlec” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 409, z lokalizacją jak w tece 33 – tekst. W zapisie melodii w t. 3 w drugim wykonaniu na drugą miarę d2, w t. 6 w obu wykonaniach dolna wersja. s. 328–329 nr 520 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 55, nr 336, z lokalizacją: „od Siedlec” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 410, z lokalizacją ogólną: „Siedlce” – tekst zwr. 1 oraz tamże, k. 8, nr 437, z lokalizacją ogólną: „Gończyce” – tekst zwr. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 25, bez lokalizacji, tam tylko tekst zwr. 2. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka g2, w t. 2 trzy ósemki g2 a1 g1, w t. 3 dolna wersja, w t. 4 trzy ósemki c2 a1 g1, w drugim wykonaniu: w t. 3 górna wersja, t. 4 jak w pierwszym wykonaniu. W zapisie tekstu z teki 16 w zwr. 1: „dwa grosze” zamiast „trzy grose”, w zwr. 2: „nie dostanie do kiszeczek”. W rkp. z teki 2 w w. 1: „kieliszeczek” zamiast „kielisek”, a w w. 2: „kiszeczek” zamiast „kisek”. s. 329 nr 521b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst jak w druku zanotowany jako dalszy ciąg pieśni: „Oj, stary ja”, zob. nr 131 w suplemencie. nr 522 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tylko tekst podpisany bezpośrednio pod pieśnią: „Wy matulu, jak się macie”, zob. nr 412 w T. 26. s. 329–330 nr 523 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w zapisie tekstu: „dziwcyno” zamiast „Kasiu”. W rkp. tekst podpisany bezpośrednio pod pieśnią: „Ej, zarosła drózka”, zob. nr 1083 w DWOK T. 41. s. 330 nr 524 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki f2 �311    g2, t. 3:       , w drugim wykonaniu: w t. 2 na pierwszą      miarę szesnastki b1 d2 lub alternatywnie:      , w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 c2. W zapisie tekstu najpierw zwr. 2–4, a po nich zwr. 1, ponadto w zwr. 2: „Muzykancie” zamiast „Skrzypicielu” i „Cymbalisto” oraz „skrzypki” zamiast „cymbał”. nr 526 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia bez tekstu. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu dolna wersja, w t. 2 na trzecią miarę dodane alternatywnie szesnastki h1 c2, w t. 3 na drugą miarę dodana alternatywnie ósemka g1, w t. 4 w obu wykonaniach tylko dolna wersja. Por. nr 87 w suplemencie. s. 331 nr 527 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w drugim wykonaniu dodane alternatywnie:        , w t. 3 w obu wykonaniach alter- natywnie na pierwszą miarę ósemka e1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu dodana wersja alternatywna: ósemki c2 h1 e2, w drugim wykonaniu brak ≥ przy g1. s. 332 nr 530 i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 16, bez lokalizacji, brak znaku przykluczowego. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 3 zamiast ostatniej ósemki szesnastki c2 h1, w t. 4 pierwsza ćwierćnuta a1; w drugim wykona-     niu t. 3–4:         . Zwr. 3 i 4 zamieszczone w druku w przypisie (błędnie przy nr 531), stanowią w rkp. kontynuację zwrotek 1 i 2, natomiast zwr. 3: „Piąty piwo pije” w rkp. brak. nr 533 – Rkp Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 35, z lokalizacją ogólną: „Wólka Słopska”, z notatką: „Kozak” i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 10, z lokalizacją: „Słopsk”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemki e2 d2, t. 3–4 trzykrotnie powtórzone, zapis nastę-                                . 3 pujący: �312 W t. 1 w pierwszym wykonaniu: w rkp. z teki 43 w zamiast pierwszej ósemki szesnastki g1 a1, a w rkp. z teki 33 na pierwszą miarę cztery szesnastki g1 a1 h1 c2. s. 333 nr 534 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 11, bez lokalizacji. W rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę dwie ósemki: c2 e2; w drugim wykonaniu w t. 4 tylko dolna wersja. nr 535 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 79, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 ostatnia ósemka w pierwszym wykonaniu fis2, w drugim wykonaniu c2, w t. 3–4 w pierwszym wykonaniu: wersja zapisana dużymi nutami, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 h1, w drugim wykonaniu: wersja zapisana małymi nutami. nr 536 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 24, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. W rkp. melodia zanotowana w metrum , z notatką powyżej: „lub ”, w t. 1 i 3 rytm:     , w t. 2 i 4:   , w t. 3 w obu wykona- niach dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu druga ósemka g1; w zapisie tekstu w zwr. 1 pierwotnie: „cepy” i nad „y” nadpisane „em”, tam brak: „też”. nr 537 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1324, k. 17, tam tylko tekst zwr. 1 zanotowany na marginesie, obok pieśni szlacheckich. s. 334 nr 538 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 1 w obu wykonaniach:        , w t. 6 na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 g1. Tekst zwr. 3 por. nr 1053 w DWOK T. 41. nr 539 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w zwr. 2 wiersz 1 jest taki sam jak w zwr. 1. nr 540 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam melodia z incipitem: „Płakała dziewcyna”; teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tekst bez melodii. �313 W zapisie melodii w t. 3: w pierwszym wykonaniu pierwsza ósemki g2, w drugim wykonaniu ostatnia ósemka fis1. W rkp. z teki 43 na początku jeszcze jedna zwrotka: „Płakała dziewcyna trzy godziny w sieni, ze jej kochanecka do zołnierzy wzięni”; nr 541 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 31, z lokalizacją: „od Garwolina”. s. 335 nr 542 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 31r., z lokalizacją jak w druku; teka 33, sygn.1305, k. 29, nr 25, z lokalizacją: „od Maciejowic”, tam melodia z incipitem: „Jechałem z Krakowa” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”. We wszystkich rkp. melodia taka sama, drobne zmiany w przebiegu linii melodycznej, por. DWOK T. 67/I, nr 177, tam w metrum  i podwojonych wartościach rytmicznych, jest to przedruk z „Przyjaciela Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 1 (to odesłanie także we wszystkich rkp.). W rkp. z teki 2, k. 31r. w zwr. 3 w. 3 brzmi: „da, pomóż mi, Boże”, natomiast w rkp. terenowym na k. 26 zwr. 3 wariantowa: „Przecisnę, przecisnę, chusteczkę przez Wisłę, dopomóż mnie, Boże, do której ja myślę”. nr 543 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna, w t. 1 zamiast szesnastek w pierwszym wykonaniu ósemka g2, w drugim wykonaniu ósemka d2, t. 2 w pierwszym wykonaniu:      W rkp. zwr. 2 w brzmieniu: , w drugim:        „Nie ja się bielała, koszulina lniana, a tyś, Jasiu, myślał, że ja malowana” i dalej jeszcze zwr. 3: „Ni ja malowana, ni ja pozłacana, tylko u matuli ładnie wychowana”. . �314 nr 544 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tylko zwr. 1 bez melodii. s. 335–336 nr 545 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1048, tam z pierwszą zwrotką. W rkp. w zwr. 3 dwa ostatnie wiersze brzmią: „gorzałki flaski i dziewcyny chwackij”. s. 336 nr 547 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, z lokalizacją jak w druku. nr 548 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, z lokalizacją jak w druku; w t. 4 na pierwszą miarę tylko dolna wersja. s. 337 nr 549 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, z lokalizacją: „od Stężycy”. nr 550 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38 bez lokalizacji. Odesłanie pod pieśnią dotyczy pracy S. Udzieli Materiały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1886, T. X, s. 75–156, tam na s. 136, nr 96 wariant pieśni. nr 551 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wymienionej w poprzednim przypisie pracy S. Udzieli Materiały etnograficzne…, tam na s. 134, nr 81 wariant pieśni. Pieśni nabożne. Legendy (s. 338–346) s. 338–339 nr 552 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10r. – tam melodia i zwr. 1–11 i k. 10v., – zwr. 12-14, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1 na trzecią miarę triola ósemkowa c2 h1 a1, w t. 3 na trzecią miarę i w t. 4 tylko dolna, w t. 5 i 7 tylko górna wersja, t. 6:    lub alternatywnie      3 ; pod melodią zwr. 1–5 jak w druku, przy czym w zwr. 5 ostatni wiersz brzmi: „nie potonęli”; po zwr. 5 następujący tekst: „Józef przedany od rodzonych braci, w Egipcie żyje i sławy nie traci, �315 boć cały Egipt ojca z braćmi żywi, świat mu się dziwi. Nie umarł z głodu na puszczy Elijasz, anioł go bronił, szczęśliwy Tobijasz, Daniel głodnym lwom na pożarcie dany, nic nietykany”; dalej zwr. 6–14 jak w druku, przy czym w zwr. 8 w wierszu 2: „na kształt rąk swoich” zamiast „wedle potrzeby”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w zbiorze Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, s. 838. s. 339–340 nr 553 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 5 w górnej wersji na trzecią miarę a1 g1 a1 w następującym rytmie: w t. 1:    , w t. 5:    , w t. 2 na drugą miarę tylko górna wersja. Pod melodią tekst obszerniejszy niż w druku, po zwr. 3 jeszcze następne: 3 „Ty masz po sobie i Ojca i Syna, snadnie go Twoja przejedna przyczyna, pokazawszy mu piersi i wnętrzności, łatwo go skłonisz łaskawości. Dla twego serca wszystko Bóg uczyni, daruje plagi, choć człowiek przewini, jak cię cna Matko, nie kochać serdecznie, gdy się skryć możem pod Twój płaszcz bezpiecznie. Ratujże tedy, Matko ukochana, zagniewanego, gdy zobaczysz Pana, mieczem przebite pokazuj mu serce, gdy Syna na krzyż wbijali morderce. Dla tych boleści któreś wycierpiała, kiedyś pod krzyżem syna swego stała, Bóg nam daruje, byśmy nie cierpieli, co my wytrzymać za złości nasze mieli”; dalej zwr. 4 jak w druku. �316 Pod pieśnią odesłanie do pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, s. 556–557, u Kellera, podobnie jak w rkp. Kolberga tekst obszerniejszy niż w druku. s. 340 nr 554 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 brak dolnej wersji, t. 5: w pierwszym wykonaniu         3  , w drugim dolna wersja. Pod melodią tekst obszerniejszy niż w druku, między zwr. 1 i 2 jeszcze jedna, ale ten fragment rkp. wycięty, czytelne pierwsze słowa: „Na każdy”, natomiast po zwr. 2 w rkp. jeszcze: „Przybądź, o Matko, w ostatnim terminie, Ciebie, grzesznicy, wzywamy na pomoc naszą w ostatniej godzinie, niechaj przy Tobie skonamy. Ubłagaj Syna, niechaj się zmiłuje, a żywot wieczny po śmierci daruje, niepokalanie poczęta”. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 451–452. s. 341 nr 555 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, z notatką: „św. Józef”. W zapisie melodii w t. 2–4 drobne zmiany:                     , w t. 6–7 tylko dolna,  3  3 w t. 8–9 tylko górna wersja. Pod melodią tekst obszerniejszy, po zwr. 3 jeszcze następne: „Niech to boski sekret sprawi, że Bóg duszę moje zbawi, Anno i Barbaro święta, niech będzie w niebo przyjęta, Jezus, Maryja, Józef. Z rana w wieczór życzem sobie, żyć, umierać, być przy Tobie, Jezus słodki, mieszkaj ze mną, piastuj duszę mą przyjemną, Jezus, Maryja, Józef”. �317 Pod pieśnią odesłanie do pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, tam tekst jak w rkp. Kolberga. nr 556 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zapisana w metrum  w podwojonych warto-  ściach rytmicznych, t. 2 w pierwszym wykonaniu:        t. 3 w drugim wykonaniu:      . , Pod pieśnią odesłanie do pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 793–794, tam tekst obszerniejszy. s. 341–342 nr 557 – Melodia z incipitem: „Była święta Dorota” w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18r., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący:         By  ła świę  ta         Do  ro  ta...                                . Melodia ta poprzedzona jest w rkp. (k. 18r., nr 3) zapisem wariantowym bez tekstu:                   3       3                   3  . Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstowego w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 255–256. s. 342–343 nr 558 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. �318 W rkp. nad tekstem zapis nutowy, inny niż odesłanie Kolberga, melodia zanotowana dwukrotnie, w pierwszym zapisie widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w drugim czystopis:                                                   ; ponadto w rkp. brak zwr. 19, a w zwr. 26 wiersze w odwrotnej kolejności. s. 343 nr 559 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13v., z lokalizacja ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący:                             By  ła to świan  ta A  li  na,                    co szu  ka  ła Bo  ze  go Sy  na, świan  ta  A  li  na,             Bo  ze  go . Sy  na. Pod melodią tekst obszerniejszy, po zwr. 4 jeszcze: „W jednem grobie Pan Jezus lezy, w drugim grobie świanty Jan klęcy, a w trzecim grobie Najświętsa Panna. Przed Panem Jezusem świece gorają, przed świętym Janem organy grają, przed Najświętsą Panną róza rozkwita”. W rkp. Kolberga tekst jak w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania... na s. 247–248. nr 560 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11r., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 4 tylko górna wersja, w t. 8 w obu wykonaniach druga ósemka h1; pod melodią tekst jak w druku, a dalej jeszcze: �319 „Wielkiemi, Patryarcho, cudy wsławiony na świecie, zdradzieckie widziały obłudy w niewinności kwiecie. Wnet czyni dobrze, kto rzuca szczodrze trzy bryły złota, ażeby cnota jaśniała przed niebem. Młodzieńcom odebrane życie, niewinności gdy widzi, Mikołaj przywraca sowicie, tyrana zawstydzi, zrąbanych w sztuki dla swej nauki, prawdziwéj wiary, Bogu ofiary wolny przystęp czyni”; dalej notka Kolberga: „2 strofy”, a następnie: „Ciebie Bóg obrał za patrona wszelkiemu ludowi, wzywa cię i Polska Korona i mocno stanowi, morzem i lądem, wielki patronie, przybądź na pomoc Polskiej Koronie, święty Mikołaju”. W Zbiorze pieśni nabożnych..., na s. 705–706 tekst jak w rkp. Kolberga z dwoma pominiętymi zwrotkami, przy czym ostatnia zwrotka zanotowana przez Kolberga jest patriotyczną parafrazą tekstu ze zbioru Kellera. s. 343 nr 561 i w. 1–13d. – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana częściowo w metrum , następnie poprawione na , w t. 12 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki c2 a1. Tekst zanotowany prozą (pod pieśnią) w rkp. zapisany skrótowo, np: „Król, wójt, więc nakazał, aby mu dawać dziesięcine, zeby ludzi nie psuł”. s. 345 nr 562 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18r., z lokalizacją ogólną: „Głusków, Załubice, Pniewy”, tam melodia z incipitem: „Szła Kasienka wianki wić”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 3 alternatywnie przy ostatniej ósemce szesnastki fis2 e2, t. 4:   , w t. 5 i 7 tylko górna wersja. s. 345–346 nr 563 i 564 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, nr 2, z lokalizacją: „od Sokołowa, Sterdynia”. W zapisie melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia szes-      nastka b1, t. 3 w pierwszym wykonaniu:      ; pod całą �320 melodią podpisane tylko: „Posła sieroteńka po świecie tułając”, a poniżej zwr. 1. W tym rkp. jeszcze jeden zapis melodii z wariantem tekstu nr 564, zob. nr 212 w suplemencie. nr 564 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1182, tam z pierwszą zwrotką. W rkp. tekst krótszy niż w druku, pod melodią zwr. 1–4, dalej 7–13. Wariant tekstu por. nr 212 w suplemencie. s. 346 nr 565 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 1, z lokalizacją jak w druku i teka 2, sygn. 1124, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. z teki 2 zapis melodii następujący:           bez                         Szła sie  ro  ta  Ni miał ji chto o  wieś,  brać,        o  pad ci ją sie  ro  te  cki   zły o   pies.  , gnać. obok zapisana wersja alternatywna dla t. 5–6 z powyższego przykładu:        .  W obu rkp. w zwr. 1 jeszcze jeden wiersz: „sieroteckę ognać”, po niej tekst następujący: „Pan Jezus się obrał, sieroteckę ognał. Pocął się jej pytać, kogo idzies sukać. Po świecie sie tułam, matuli swej sukam. A idź-ze ty (dziecie) do boru, ułom (sobie) rózckę z jaworu. Sastaj-ze, pukaj-ze po matcynem grobie, to ci się matecka do ciebie odezwie. �321 A chtoz tam puka, a chto tam stuka? Ja, twoja, matecko, twoje dzieciątecko. Weź mnie do siebie, bo mnie źle przez ciebie. Co zaś będzie jadło, co zaś będzie piło, korzonecki gryzło, Bozą manną zyło. A idź-ze ty, dziecie, do młody macierzy, niechaj ci chleba da, kosulkę upierze”; dalej w obu rkp. tekst jak zwr. 9–17 w druku. Przypisy (s. 347–368) s. 349–350 w. 23g. (przyp. 1) – Pierwsze odesłanie dotyczy pracy K. Szajnochy Lechicki początek Polski. Szkic historyczny wydanej we Lwowie w 1858, tam na s. 258 cytowane przez Kolberga zdanie i odwołanie do pracy O. Dalina Geschichte des Reiches Schweden, wydanej w 1756 w Greifswaldzie. W dalszej części cytat z Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften J.H. Zedlersa, tam hasło Masovien w tomie XIX wydanym w 1739 roku; na końcu cytatu odesłania do publikacji: Sz. Starowolskiego Polonia, nunc denuo recognista et aucta, Gdańsk 1652, pierwodruk: Kolonia 1632; M. Kromera Kronika polska biskupa warmińskiego, ksiąg XXX, Kraków 1611; najprawdopodobniej chodzi o pracę F. Clüvera (Cluveris) Introductionis in Universam Geographiam tam Veteram quam Novam libri VI wydaną pośmiertnie w 1624 roku, ostatnie wydanie: Amsterdam 1729; kolejne odesłania dotyczą prac: J. Długosza Annales seu cronical inclidi Regni Poloniae wydanej jako Historia Polonica, Dobromil 1614–1615 (libri I–VI), Lipsk 1711 (całość), zob. Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, Warszawa 1961–2006; Ch. Hartknocha Respublica Polonica duobus libris illustrata, Frankfurt-Lipsk 1678; B. Connora The history of Po- �322 land in several letters to persons of quality, giving an account of the antient and present state of kingdom, historical, geographical, physical, political and ecclesiastical T. I i II wydanej w Londynie w 1698 roku. W przypisie dolnym odesłanie do hasła autorstwa E.S. Świeżawskiego Mazowsze w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, T. VI, Warszawa 1885, s. 188–205; do wydania 12. tomowego Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda (tzw. Mały Orgelbrand), tam anonimowe hasło Mazury, T. 7, Warszawa 1874, s. 394, zob. też J. B[artoszewicz] Mazowieckie Księstwa, Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 18, Warszawa 1864, s. 220; hipoteza A. Naruszewicza w Historyi narodu polskiego, zob. wyd. K.J. Turowskiego, T. 1, Kraków 1859, s. 281; ostatni odsyłacz dotyczy pracy A. Bielowskiego Wstęp krytyczny do dziejów Polski, Lwów 1850, s. 439. s. 351 w. 16g. – s. 352 w. 16g. (przyp. 3) – Kolberg przytoczył fragment artykułu S. Ulanowskiej Z ziemi czerskiej... z wymienionego numeru „Czasu”. s. 352 w. 17–31g. (przyp. 4) – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., s. 176–177; u Gołębiowskiego dłuższy fragment o czarnoksiężniku Twardowskim, brak też ,,Bartoszków” i ,,r. 1707”. Na końcu akapitu odesłania do cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5) i cz. VI Poznańskiego (DWOK T. 14). s. 352 w. 8d. – s. 356 w. 1d. (przyp. 5) – Na s. 352 odesłanie do pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., tam na s. 131–133 rozdział ,,Szlachta drobna czyli zagonowa”. Na kolejnych stronach cytaty z artykułu J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie.... ze s. 54–60; Kolberg wprowadził drobne zmiany redakcyjne i dopowiedzenia w nawiasach. s. 357 w. 1g. – s. 358 w. 15d. (przyp. 6) – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie...; cytaty pochodzą ze s. 71, 79–80, 71–72; Kolberg wprowadził drobne zmiany redakcyjne. s. 358 w. 14d. – s. 360 w. 11g. (przyp. 7) – Wzmianki o Żydach w artykule J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie..., do którego odsyła Kolberg, na s. 68–76. s. 360 w. 12g. – s. 361 w. 1d. (przyp. 8) – Kolberg przywołał fragment artykułu S. Ulanowskiej Z ziemi czerskiej… z wymienionego numeru ,,Czasu”; całość artykułu w numerach 170–175. s. 362 (przyp. 9) – Odesłanie dotyczy publikacji J. Dzierzkowskiego Król dziadów, zob. tegoż Powieści, T. 3, Lwów 1875, s. 5–167, pierwodruk: 1856. �323 s. 363 w. 1g. – s. 364 w. 14d. (przyp. 10) – Kolberg wykorzystał fragmenty tekstu Wacława D. Wspomnienia z podróży po kraju odbytej przez uczniów Instytutu Agronomicznego w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego w czasie wakacji tj. w miesiącu lipcu i sierpniu opublikowanego w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1849, T. 1, s. 221–257 i s. 441–476, do którego odsyła w przyp. 1 dolnym na s. 363. s. 364 w. 13d. – s. 368 w. 19g. (przyp. 11) – Cytat i streszczenie dotyczy przywołanego w przypisie na s. 364 tekstu L. Jastrzębowskiego Wspomnienia z podróży przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego, po kraju odbytej w miesiącach lipcu i sierpniu 1853, Warszawa 1854. Na s. 366 niepełne odesłanie do Gołębiowskiego, cytatu nie umiejscowiono; w przypisie mowa o artykule F.M. Sobieszczańskiego Zamek w Liwie z „Tygodnika Ilustrowanego” 1866, T. XIV, nr 379 oraz o cytowanym wcześniej przez Kolberga artykule J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie. Na s. 367 odesłania do prac: Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy..., s. 176–178; T. Narbutta Zwierciadło czarnoksięskie Twardowskiego, ,,Kolumb. Pamiętnik opisom podróży lądowych i morskich, nowszych odkryć jeograficznych, wiadomościom statystycznym oraz z temi w styczności zostającym, poświęcony” R. 1: 1828, T. II, nr 9, s. 43–46; L. Siemieńskiego Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845, s. 156–157; M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, T. II, Warszawa 1845, s. 1277. W przyp. 1 na s. 368 odesłanie do kolejnego artykułu F.M Sobieszczańskiego Pałac w Patrykozach zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 377. s. 368 w. 26–1d. (przyp. 12) – Odesłanie Kolberga dotyczy pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 1, Warszawa 1840, na s. 137–171 opis kuligu w Lusławicach. ��PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 27 (Mazowsze cz. IV) s. V W Kolbergowskim archiwum, teka 5, sygn. 1137/II, k. 1 zachowała się strona tytułowa egzemplarza erratowego tego tomu z poprawkami Kolberga. Wstęp (s. VII–XI) s. VII w. 1–3d. (przyp. 1) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu A.B. Radoszkowskiego Kupalnocka, czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią opublikowanego w „Muzeum Domowym” w roku 1836, z. 25, s. 194–196; obszerne fragmenty tego artykułu Kolberg wykorzystał na s. 134–137 w T. 27. s. VIII w. 17g. – Wymienieni przez Kolberga W.H. Gawarecki i K.W. Wójcicki byli autorami wielu prac dotyczących Kurpiów, zob. bibliografia. A. Połujański był autorem Wędrówek po guberni augustowskiej w celu naukowym odbytych wydanych w Warszawie w 1859 roku, wielokrotnie cytowanych przez Kolberga w V części Mazowsza, zob. T. 28. w. 24–26g. i przyp. 1 (cd. na s. IX) – Kolberg wymienia artykuł A. Zakrzewskiego Z Puszczy Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła” 1887, T. 1, s. 73–78 i s. 149–156, przytoczony cytat pochodzi ze s. 75. Zakrzewski z kolei wymienia mapkę Z. Glogera z 1869 roku, chodzi o Kartę etnograficzną województwa podlaskiego, części mazowieckiego, trockiego, nowogrodzkiego, brzesko-litewskiego i części Prus pod względem dialektów miejscowych zamieszczoną w Obchodach weselnych wydanych w Krakowie w 1869 roku pod pseudonimem Pruski, tam nuty i mapka po s. 336. Nie jest jednoznaczne odesłanie do publikacji W. Pola, wiadomo, że część jego materiałów, w tym kartograficznych zaginęła, opis Kurpiów wraz z terenem ich zasiedlenia W. Pol zamieścił w Obrazach z życia i natury, seria II, T. II, Kraków 1871, tam rozdział „Puszczaki Mazowsza” na s. 237–273. Na końcu przypisu na s. IX Kolberg odsyła do artykułu ks. B. Ostrzykowskiego Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1856, T. 31, s. 635–645. �326 s. IX s. XI w. 1–7d. (przyp. 2) – Odesłanie Kolberga dotyczy publikacji S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza, „Wisła” 1888, T. 2, s. 122–151. Odesłanie do s. 365 w tym samym tomie dotyczy uzupełnienia do artykułu S. Chełchowskiego, w którym autor zamieścił nadesłane mu informacje (na s. 365–368), w tym zacytowane opracowanie S. Ciszewskiego Bitka. Lepianka. Ziemianka. Murowana opublikowane na s. 366–368. w. 4–8d. – Odesłanie Kolberga dotyczy wymienianej już pracy A. Zakrzewskiego Z Puszczy Zielonej… opublikowanej w „Wiśle” w 1887 roku, tam informacje o gwarze i słowniczek w drugiej części artykułu na s. 149–156. Natomiast drugie odesłanie Kolberga dotyczy anonimowej publikacji Słowniczek spod Zakroczymia (wieś Pieścidła) zamieszczonej w tym samym tomie „Wisły” na s. 317–320. Kraj (s. 1–30) s. 3 s. 4 Opis „Kraju” według rkp. R. Korbasińskiego, por. DWOK T. 80/I, s. 3 nlb. w. 7–11g. i przyp. 1 – Kolberg odwołuje się do własnej publikacji Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III), s. 86–158, natomiast w przypisie odsyła do artykułu E. Dziewulskiego Jeziora rypińskie. Notatki z wycieczki odbytej w maju 1880r., „Pamiętnik Fizjograficzny”, Warszawa 1881, T. 1, s. 101– 109. w. 12–18g. (Dobrzyń) i przyp. 2– Kolberg wymienia publikację W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 1825, na którą powołuje się jeszcze wielokrotnie w dalszej części opisu „Kraju”. W przypisie wymienione zostały publikacje J.N. Romanowskiego Zakon Dobrzyńców aż do wdania się w układy z Krzyżakami, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 1–31 i Poszukiwania nad zakonem Dobrzyńców i nad stosunkiem pierwotnym Krzyżaków do Konrada Mazowieckiego, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 3, s. 1–44 i 315–343. w. 19g. – s. 5 w. 9g. i przyp. 1 na s. 5 (Rokicie) – Opis miejscowości w pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej... na s. 98–100, natomiast cytat pochodzi ze s. 98–99. Informacja zamieszczona przez Kolberga w przypisie �327 s. 5 s. 6 s. 7 s. 8 także u Gawareckiego, za nim odesłanie do J. Długosza dotyczy Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, zob. tegoż Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1 w: Dzieła wszystkie T. 2, Kraków 1867, s. 35. w. 12–15g. (Mokowo) – Zob. W.H. Gawarecki Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej..., s. 93. w. 14d. – s. 6 w. 4g. i przyp. 1 na s. 6 (Skępe) – Informacje o miejscowości także u Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny..., za tą pracą także Kolberg wymienia publikację Wiadomość pewna o obrazie Najświę[tszej] Maryji Panny w Ziemi Dobrzyńskiej, w kościele XX. Bernardynów od kilku wieków łaskami wsławionej, wyd. 3, Warszawa 1813, cytat z broszury ze s. 12 u Gawareckiego na s. 67–68. w. 9–14g. (Lipno) – Opis miejscowości w pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej... na s. 52–56, natomiast cytat dotyczący góry Św. Antoniego na s. 54–55. w. 2–3g. – Kolberg powołał się na publikację W.H. Gawareckiego Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom województwa płockiego, Warszawa 1828, s. 37. w. 1–12 d. (przyp. 1) – Kolberg cytuje fragment pracy ks. M. Smoleńskiego Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej, wydanej we Lwowie w 1869 roku, tam ten fragment na s. 133–134. Nazwisko „T. Święcki” w w. 9d. uzupełnione przez Kolberga; mowa najprawdopodobniej o pracy tegoż Opis starożytnej Polski, Warszawa 1816, T. 1, tam na s. 254 opis Dobrzynia nad Wisłą, a na s. 302 jedynie wzmianka: „Dobrzyń inny od tego, co nad Wisłą osadzają, ojczyzna kanclerza Krzyckiego naukami sławnego”. Pogląd J.N. Romanowskiego w wymienianej już pracy Zakon Dobrzyńców..., „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 25; J. Moraczewski w Dziejach Rzeczypospolitej Polskiej do piętnastego wieku ułożonych, wydanych w Poznaniu w 1843 roku na s. 113 pisze o osadzeniu braci w Dobrzyniu i nadaniu im włości Cedelice; pogląd ks. M. Bulińskiego w Historii kościoła polskiego (epoka piastowska) wydanej w Krakowie, T. 1, 1873, s. 326, jest to druk późniejszy niż praca Smoleńskiego. W w. 4d. wymieniona praca A. Święckiego Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634, zob. Topograficzny opis Mazowsza. Z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 115 i przypis 33. w. 5–16g. (Obory) – Opis miejscowości w pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej na �328 s. 9 s. 10 s. 11 s. 12 s. 129, natomiast przytoczony przez Kolberga cytat pochodzi ze s. 134. W wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły... na s. 8–107 autor zawarł obszerne informacje o klasztorze w Oborach. w. 17–27g. (Żałe) – Cytat pochodzi z pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej ze s. 138–139. w. 9–16g. (Płock) – Informacje zamieszczone w pierwszym akapicie Kolberg podał za A. Naruszewicza Historią narodu polskiego od początku chrześcijaństwa, w wydaniu z 1780 roku, Warszawa T. 2, s. 329–330 (pod rokiem 1041), natomiast w wydaniu z 1803 roku (edycja T. Mostowskiego), Warszawa T. 2, s. 424 – na to wydanie Kolberg powołuje się też w dalszej części tomu 27. Naruszewicz z kolei przytacza Galla jako autora słów „urbs civitas”. W kronice Galla brak tych informacji w brzmieniu podanym przez Naruszewicza, por. Martini Galli Chronicon, wydanie J.W. Bandtkiego, Warszawa 1824; Galla kroniki w: Pomniki dziejowe Polski, wydał A. Bielowski, T. 1, Lwów 1864, s. 379–484. Zob. też Anonim tzw. Gall Kronika polska, przełożył R. Grodecki, wstępem i przypisami opatrzył M. Plezia, Wrocław-Kraków 1965, BN I nr 59. w. 1–17d. (przyp. 1) – Fragment rękopisu przytoczony został, zgodnie z odesłaniem, z pracy W.H. Gawareckiego Pisma historyczne, Warszawa 1824, s. 5 (w przypisie). Na końcu przypisu Kolberg odsyła do własnego artykułu Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego zamieszczonego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877, T. 1, s. 35 (dział etnol.). przyp. 1 – Treść przypisu zaczerpnięta z pracy W.H. Gawareckiego Pisma historyczne…, s. 5–6. przyp. 2 – Informacja podana za A. Naruszewiczem, w Historii narodu polskiego… z 1780, T. 2, s. 353; w wydaniu z 1803, T. 2, s. 223–224. przyp. 2 – Informacja zamieszczona w przypisie pochodzi z pracy W.H. Gawareckiego Pisma historyczne…, s. 44. przyp. 3 – Opis uroczystości, zgodnie z odesłaniem, w pracy W.H. Gawareckiego Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827 na s. 14–25. w. 22 – 35d. – Na końcu opisu Płocka Kolberg wymienia następujące publikacje: T. Święckiego Opis starożytnej Polski, Warszawa 1816; W.H. Gawareckiego Wiadomość o mieście Płocku, znaczniejsze historyczne zdarzenia tegoż miasta obejmująca, Warszawa 1821; tegoż Pisma historyczne, Warszawa 1824 (w druku błędnie: „Pamiątki” zamiast „Pisma”); S. Platera Jeografia wschod- �329 s. 13 s. 14 niej części Europy przez wielorakie narody słowiańskie zamieszkanych, Wrocław 1825; W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki, T. 1 i T. 2, Warszawa 1828 i 1830; w tegoż pracy Pamiątki historyczne Łowicza („i Płocka” dodane przez Kolberga) wydanej w Warszawie w 1844 roku na s. 191–209 znajduje się rozdział „Wspomnienia rynku miasta Płocka”, do niego odsyła autor; artykuł A. Wieniarskiego, podpisany pseudonimem Grzegorz Kostrzewa, Płock i Płoczanie. Kilka szkiców z krótkiego tam pobytu, „Gazeta Codzienna” 1854, nr 239–240 i nr 249–250; ks. W. Krzyżanowskiego Katedra płocka i jej biskupi, Płock 1877, w nawiasie odesłanie do Recenzji książki Krzyżanowskiego pt. „Katedra płocka i jej biskupi” autorstwa E. Świeżawskiego zamieszczonej w „Bibliotece Warszawskiej” w 1877 roku, T. 3, s. 454–462; W.H. Gawareckiego Opisanie kościoła z klasztorem Księży Reformatów w mieście Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 285–315; tegoż Wiadomość o starożytnej kolegiacie ś. Michała w Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1840, T. 1, s. 404. w. 3d. – s. 13 w. 7g. i przyp. 1 (Proboszczowice) – W przyp. 1 (s. 12–13) informacja zaczerpnięta z Pamiętnika historycznego płockiego W.H. Gawareckiego, T. 1, s. 98 (nie 88). Na końcu opisu miejscowości odesłanie do pracy J. Lelewela Stare pieniądze w roku 1824 w czerwcu blisko Płocka w Trzebuniu, Warszawa 1826 oraz do wymienionego już Pamiętnika historycznego płockiego W.H. Gawareckiego, T. 2, s. 29–36. w. 8–9g. (Gozdowo) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wieś Gozdowo w powiecie płockim guberni płockiej położona, opisana topograficzno-historycznie zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1852, T. 4, s. 367–374. w. 10–14g. i przyp. 1 (Drobin) – Odesłania Kolberga dotyczą: artykułu W.H. Gawareckiego Opis kościoła parafialnego w mieście Drobinie, powiatu płockiego, guberni płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 19, s. 324–337; hasła F.M. Sobieszczańskiego Drobin zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, Warszawa T. 7, 1861, s. 407–408. Treść przypisu w rkp. terenowym Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 108. w. 8–11d. (Ośnica) – Na końcu opisu Kolberg odsyła do artykułu J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873 (nie: 1878), T. 1, s. 37–96. w. 1–3g. (Miszewo) – Odesłanie dotyczy artykułu F.M. Sobieszczańskiego Kopce zwane grodziskami w Królestwie Polskim �330 s. 15 s. 16 zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 363, w dziale „Rozmaitości”. w. 2d. – s. 15 w. 2g. (Drwały) – Odsyłacz Kolberga dotyczy wymienianej już publikacji W.H. Gawareckiego Pisma historyczne…, s. 131 i artykułu tegoż Wiadomość historyczna o okopach starodawnych nad Wisłą między Wyszogrodem a wsią rządową Drwały, w powiecie i guberni płockiej istniejących, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 3, s. 163–166. w. 3–9g. i przyp. 1 (Orszymowo) – Kolberg odsyła do trzech publikacji W.H. Gawareckiego: Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej, na teraz w obwodzie i województwie płockim położonej, Warszawa 1823, s. 64–66, z tej pracy (s. 64– –65) pochodzi zamieszczony w przyp. 1 cytat; Słowiańszczyzna. Orszymowo. Wspomnienie historyczne, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. VII, s. 153–158; Pamiętnik historyczny płocki, tam w T. 2 na s. 65 jedynie wzmianka o kopcu, natomiast w T. 1 na s. 99 wzmianka o okopach zwanych kontynami, ale brak opisu dotyczącego wsi Orszymowo. W dwóch pierwszych pracach Gawareckiego odesłania do J. Długosza, zob. Dziejów polskich ksiąg dwanaście T. 2 w: Dzieła wszystkie T. 3, Kraków 1868, s. 353; w Opisie topograficzno-historycznym… Gawarecki powołuje się na T. Święckiego Opis starożytnej Polski wydanie z 1816, T. 1, s. 302, natomiast w „Magazynie Powszechnym” wymienia wydanie tegoż z roku 1828, T. 1, s. 299; w obu pracach także odesłanie do A. Naruszewicza Historii narodu polskiego…, w wydaniu z roku 1803, T. 5, s. 66. w. 1–26d. (przyp. 2) – Cytat pochodzi z anonimowej notatki rozpoczynającej się od słów „Na łąkach wsi Wilkanowa” zamieszczonej w „Kurierze Codziennym” 1871, nr 129. w. 5–21g. (Wyszogród) – Na końcu opisu Kolberg wymienia następujące prace: W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…; tegoż Wiadomość o kościele farnym czyli parafialnym pod tytułem ś. Trójcy w mieście Wyszogrodzie oddanym niegdy w zarząd kanonikom regularnym grobu Chrystusa Jeruzalemskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1845, T. 9, s. 1–17; ks. J. Piaseckiego Kościół i klasztor księży Franciszkanów w Wyszogrodzie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 11, s. 428–448. w. 22–32g. (Rybaki) – W opisie miejscowości Kolberg zamieścił cytat z pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, s. 149–150. w. 7d. – s. 17 w. 5g. i przyp. 1 (Czerwińsk) – Przy opisie Czer- �331 s. 17 s. 18 wińska Kolberg odsyła do prac W.H. Gawareckiego: Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, zamieszczony w przypisie na s. 17 cytat pochodzi z tejże pracy ze s. 36–38; Wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych koretańskich w mieście Czerwińsku niegdyś istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 10, s. 197–223; Słowiańszczyzna. Opis miasta Czerwińska i wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych i laterneńskich w temże niegdyś istniejących, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. II, s. 33–44. Na końcu przyp. 1 dołączone przez Kolberga odesłanie do cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19), nr 656 oraz do wymienianej już w poprzednich częściach Mazowsza pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867–1868 (wydawane w zeszytach), toż 1869 (całość), tam na s. 246 pieśń z wątkiem niegasnących świec. w. 11–14g. (Grodziec) – Kolberg odsyła do artykułu ks. J. Osieckiego Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1885, T. 29, s. 121–148. w. 3–5g. (Sarbiewo) – Kolberg odsyła do artykułu W.H. Gawareckiego Opis kościoła parafialnego we wsi Sarbiewie, w powiecie płockim, guberni płockiej położonego i wspomnienie ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 21, s. 293–324. w. 10–13 g. – Odesłanie dotyczy wymienianego wcześniej artykułu J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych..., s. 37–96. w. 14–23g. (Zakroczym) – Zamieszczone na końcu akapitu odsyłacze dotyczą prac: W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki… T. 1, s. 12–20; anonimowej notki Kaplica rodziny Łojków (na cmentarzu w Zakroczymiu) zamieszczonej w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 370; artykułu ks. J. Osieckiego Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 121–148. w. 6d. – s. 19 w. 3g. (Mława) – Na s. 18 odesłanie do anonimowego artykułu Kościół farny w Mławie zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1865, T. XII, nr 303, tam rycina o takim samym tytule; na końcu opisu Mławy Kolberg wymienia artykuł W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele parafialnym w mieście Mławie wraz z Domem Zgromadzenia ks. Misjonarzy, „Pamiętnik �332 s. 19 s. 20 Religijno-Moralny” 1844, T. 6, s. 289–295 oraz anonimowy artykuł Notatki historyczne o starostwach a mianowicie mławskich zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” 1856, T. 3, s. 185–190. w. 7–10g. i przyp. 1 (Chmielewo) – W przypisie odesłanie do cz. II Pokucia (DWOK T. 30), s. 292 oraz do publikacji K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, s. 112, tam w rozdziale „Sawa”. w. 15–22g. i przyp. 2 (Żuromin) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele z klasztorem Reformatów w mieście Żurominie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1847, T. 12, s. 193–209 i s. 297–308. Zamieszczony w przypisie tekst nie jest cytatem z artykułu, informacja o takim obrazie i przechowywaniu go przez miejscowego gospodarza na s. 197. w. 13–15d. (Zieluń) – Odsyłacz Kolberga dotyczy pracy W.H. Gawareckiego Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom woj. płockiego, Warszawa 1828, s. 278–280. w. 3–7g. (Bieżuń) – Odsyłacze Kolberga dotyczą: A. Święcickiego Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 115 (całość pracy na s. 82–123); wymienionej wcześniej pracy W.H. Gawareckiego Przywileje, nadania i swobody…, s. 27–36. w. 8–20g. i przyp. 1 (Szreńsk) – Przy opisie miejscowości Kolberg odsyła do artykułu W.H. Gawareckiego Opis kościoła parafialnego w mieście Szreńsku w powiecie mławskim, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1849, T. 17, s. 285–304. W przypisie wzmianka o kamieniu, na którym siadywał św. Wojciech zaczerpnięta z artykułu M. Synoradzkiego Z Bieżunia XXXV. Przyczynek do monografii zamieszczonego w piśmie „Korespondent Płocki” 1884, nr 72. Zamieszczony w przypisie cytat pochodzi z anonimowej Korespondencji zamieszczonej w „Gazecie Codziennej” 1859, nr 296. w. 13d. – s. 21 w. 5g. (Sierpc) – Przy wzmiance o obrazie Kolberg odsyła do dzieł: A. Cellariusza Regni Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniiae, Amsterdam 1659, s. 192; Sz. Starowolskiego Polonia sive status regni Poloniae descriptio, Kolonia 1632, na podstawie tego wydania zob. Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, z języka łacińskiego przełożył, wstępem i komentarzami opatrzył A. Piskadło, Kraków 1976 (zob. PDF Copyright by Tower Press, Gdańsk 2000, www.biblioteka.kijowski.pl, tam s. 95–96, dostęp 16. 09. 2016); A. Święckiego Topographia sive Masoviae…, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 115–116. Przywilej miasta z r. 1576, zob. W.H. Gawarecki Przywileje, nadania i swobody…, s. 228–238. Na końcu �333 s. 21 s. 22 s. 23 opisu odesłanie do hasła F.M. Sobieszczańskiego Sierpc zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 441–443. w. 10–21d. (Prasnysz) – Odsyłacz na końcu akapitu dotyczy wymienianego już Pamiętnika historycznego płockiego W.H. Gawareckiego T. 1, s. 42–50. w. 1–3 d. (Sońsko) – Kolberg odsyła do wymienianego już artykułu F.M. Sobieszczańskiego Kopce zwane grodziskami… zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 363 w dziale „Rozmaitości”. w. 4–16g. i przyp. 1 (Ciechanów) – Odsyłacze Kolberga dotyczą: ilustracji i jej opisu Zwaliska zamku w Ciechanowie nad Ładynią zamieszczonych w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, nr 21; pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 1–17. W przypisie Kolberg cytuje fragment hasła E. Świeżawskiego Mazowsze zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego…, T. 6, Warszawa 1885, s. 201 (całość hasła na s. 188–205); za tym hasłem przywołana praca [T. Lubowskiego] Trzy rozdziały z historii skarbowości w Polsce (1507–1532) przez L… , Kraków 1868, tam s. 83–84; ostatni odsyłacz dotyczy zbioru A.J. Glińskiego Bajarz polski. Baśnie, powieści i gawędy ludowe, Wilno 1862, T. 1–2, tam „kurza nóżka” wymieniana wielokrotnie. w. 7–16d. (Krasne) – Odsyłacze Kolberga dotyczą: artykułu F.M. Sobieszczańskiego Nagrobek Andrzeja Krasińskiego w Krasnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1861 (nie 1866, tam brak artykułu o takiej tematyce), T. III, nr 72, z ryciną J. Lewickiego, ponadto wzmianka o kościele z nagrobkiem Krasińskich w artykule W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 296 (całość artykułu nr 295–298); hasła Krasne autorstwa F.M. Sobieszczańskiego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 16 (1864), s. 4–7; pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 100–139. w. 1–4g. i przyp. 1 (Krasnosielc) – Odesłanie dotyczy artykułu W. Dębskiego Źródła rzeki Orzyca zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 347 w dziale „Rozmaitości”; w przypisie Kolberg cytuje fragment Sprostowania tegoż autora, które zostało opublikowane w numerze 355. w. 13g. – s. 24 w. 17g. (Pułtusk) – W opisie miasta Kolberg odsyła do następujących prac: W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 1, s. 105–130; artykułu F.M. Sobieszczańskiego Ratusz w Pułtusku, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 297, �334 s. 24 s. 25 s. 26 s. 27 s. 28 z ryciną Polkowskiego; hasła F.M. Sobieszczańskiego Pułtusk zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 21 (1865), s. 781–784. w. 11–15d. (Nowemiasto) – Odesłanie dotyczy pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 1, s. 6–22. w. 1–2g. i przyp. 1 (Dzierzenin) – W przypisie cytat z anonimowej wzmianki w „Kurierze Codziennym” 1871, nr 139, s. 4. w. 3–14g. i przyp. 2 (Wyszków i Turzyn) – W opisie Wyszkowa odesłanie do hasła F.M. Sobieszczańskiego Wyszków w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 28 (1868), s. 96–98. Fragment dotyczący Wyszkowa oraz informację o wsi Turzyn (w. 8–14g.) przytoczył Kolberg z rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 78. W przypisie odesłanie do artykułu Seweryna z Wyszkowa Obelisk z herbem Wazów w Wyszkowie zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 347. w. 15–18g. (Brańszczyk) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu ks. B. Ostrzykowskiego Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej zamieszczonego w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1856, T. 31, s. 635–648. w. 19g. – s. 26 w. 2g. – Informacje o wsi Porządzie przytoczył Kolberg z rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 78. w. 3–12g. (Rożan) – Odesłanie dotyczy wymienianej już pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 83–95. w. 13–16g. (Sieluń) – Kolberg odsyła do hasła F.M. Sobieszczańskiego Sieluń w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 23 (1866), s. 418–419. w. 10–14d. (Kleczkowo) – Odsyłacze dotyczą hasła F.M. Sobieszczańskiego Kleczków zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 14 (1863), s. 757–758 oraz artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 296 (całość artykułu nr 295–298). w. 1–8d. przyp. 1 – W przypisie cytat z pracy T. Rewolińskiego Medale religijne odnoszące się do kościoła katolickiego we wszystkich krajach dawnej Polski, Kraków 1887, s. 7–8. w. 9d. – s. 28 w. 9g. (Ostrołęka) – Odesłanie dotyczy Pamiętnika historycznego płockiego… W.H. Gawareckiego, tam T. 1, s. 6–22. w. 10–17g. (Kadzidło) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna... w. 18–31g. (Myszyniec) – Odesłanie dotyczy wymienianej już pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 50–76. �335 s. 29 s. 30 w. 7d. – s. 29 w. 4g. i przyp. 2 (Maciejowa Szyja) – W przypisie informacje (ale nie cytat) zaczerpnięte z anonimowej Korespondencji. Z powiatu ostrołęckiego, w lutym 1859, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56. w. 24–25g. – Wzmianka o Janie z Kolna zaczerpnięta z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 78. w. 1–7d. (przyp. 1) – Informacje zamieszczone w przypisie pochodzą z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 77, nie jest to cytat. W rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 5 wyjaśnienie: „gryczan – mieszczuch”. przyp. 1 i 2 – W obu przypisach informacje zaczerpnięte z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, w przyp. 1 ze s. 79, w przyp. 2 ze s. 83. Lud (s. 31–109) s. 33 – s. 34 w. 7d. – Kolberg zacytował fragment pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej…, s. 118– 120. W przyp. 1 na s. 33 odesłanie Kolberga do jego własnej publikacji Właściwości, pieśni i tańce…, s. 86–158. Odesłanie do serii IX w przyp. 2 dotyczy cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9). s. 34 w. 6d. – s. 37 w. 26g. i przyp. 1 – Kolberg przytoczył fragmenty z wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej... ze s. 140–143; informacje zamieszczone przez Kolberga w przypisie na s. 34 i 35 w pracy Smoleńskiego znajdują się w głównym tekście. Kolberg dodał też w nawiasach wyjaśnienia niektórych słów oraz komentarz na końcu cytowanego tekstu. s. 38 w. 12d. – s. 39 w. 11g. i przypis – Zamieszczone informacje pochodzą z pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt…, s. 391–442. Na s. 39 wymieniona broszura [Jana z Wychylówki] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, Kraków 1613–1615, zob. wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku”, z. XVII. Wzmianka o Kornelu Kozłowskim dotyczy jego pracy Lud. Pieśni, podania..., wielokrotnie wymienianej i wykorzystanej przez Kolberga w monografii Mazowsze. s. 39 w. 12g. – s. 40 w. 16g. i przypisy – Kolberg zamieścił cytaty z artykułu Chłopi mazowieccy w lesie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 4 (z ryciną). �336 s. 40 s. 41 s. 43 s. 44 s. 45 s. 46 s. 49 w. 17g. – 41 w. 24g. – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 20; jest to odpis z artykułu Mazurzy, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 18. W przyp. 1 wymieniona praca A. Święckiego Topographia sive Masoviae…, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 105; w przyp. 2 – praca F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt…, s. 439. w. 13d. – s. 43 w. 8g. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu podpisanego ks. S. Pleban Cokolwiek o pauperyzmie w kraju naszym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 200–201 (całość artykułu na s. 189–205). w. 9g. – s. 44 w. 12g. – Informacje i cytaty pochodzą z Korespondencji z okolic Ciechanowa podpisanej kryptonimem P. i zamieszczonej w dziale „Kronika tygodniowa” „Tygodnika Ilustrowanego” 1881, T. XII, (seria III), nr 299. w. 13g. – s. 45 w. 11g. – Cytaty pochodzą z artykułu Poborzanie. Korespondencja Gazety Warszawskiej z Płocka W. Szeligi zamieszczonej w numerach 197 i 198 „Gazety Warszawskiej” 1857. w. 12g. – 46 w. 26g. – Zamieszczone informacje zostały nadesłane przez R. Korbasińskiego, który przekazywał Kolbergowi wiadomości z Porządzia, zob. Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (DWOK T. 64), s. 380, 385. w. 27g. – s. 48 w. 13g. i przyp. 1 na s. 48 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 16v.; jest to odpis z wymienionego na s. 46 artykułu ks. B. Ostrzykowskiego Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku dyecezji płockiej zamieszczonego w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” R. 16: 1856, T. 31, nr 12 ze s. 635–637 (całość artykułu na s. 635–645). w. 15 g. – s. 55 w. 24g. i ryc. po s. 50 – Tylko pierwszy akapit Kolberg zaczerpnął z przypisów K.W. Wójcickiego zamieszczonych w Zarysach domowych, T. 3 na s. 257–259, tam z powołaniem na pracę W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki, T. 2. Z tej ostatniej publikacji pochodzą pozostałe partie tekstu ze s. 57–67; u Gawareckiego brak wyliczenia kolejnych wsi – nazwy wsi (na s. 50) pochodzą prawdopodobnie z zapisów Kolberga, teka 5, sygn. 1139, k. 6. Po s. 50 ryc. – W Kolbergowskim archiwum, teka 5, sygn. 1137/II, k. 3 zachowała się karta z ryciną wg rysunku W. Gersona i ręcznie naniesionym przez Kolberga podpisem, zob. też DWOK T. 80/I, s. LXIII–LXIV. Na s. 51 w przyp. 1 odesłanie do wymienianego już artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., w tym artykule rysunki Gersona w numerach 295, 296 i 298 (całość artykułu �337 s. 55 nr 295–298). W przyp. 2 (s. 51–52) cytat z Zarysów domowych Wójcickiego T. 3, s. 211 (nie 221), ten cytat powtórzył jeszcze Kolberg na s. 219 tomu 27. W drugiej części przypisu wymieniona praca F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt s. 23, a dalej W.A. Maciejowskiego Roczniki i kroniki Polski przedlechickiej, Warszawa 1850, s. 57. Na s. 53–54 w przyp. 1 cytat z hasła E. Świeżawskiego Mazowsze zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. 6, Warszawa 1885, s. 202 (całość hasła na s. 188–205); za tym hasłem przywołana praca K.W. Wójcickiego Przedmowa do K. Niszczyckiego „Prawa bartne bartnikom należące”, „Biblioteka Starożytnych Pisarzy Polskich”, Warszawa 1854, T. 4, s. 217. Na s. 54 w przyp. 1 cytat z hasła Kurp zamieszczonego w Słowniku języka polskiego S. Lindego, Warszawa 1808, T. 1, cz. II (G–L), s. 1190, tam kolejne źródła, których w niniejszych przypisach nie komentowano. Tekst zamieszczony na s. 49 w. 15g. – s. 51 w. 3g. został niezgodnie z erratą Kolberga powtórzony na s. 96–97, zob. przypis do tych stron. w. 12d. – s. 65 w. 5g. – Tekst pochodzi z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej… Pierwszy akapit na s. 55–56 zaczerpnięty z Wędrówek… ze s. 68 i 49; w przyp. 1 fragment z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 298 (całość artykułu nr 295–299). Dalsze partie tekstu do s. 62 w. 15g. pochodzą z Wędrówek… s. 54, 55 (tam też treść przyp. 1 na s. 57), 58, 59, 61–66 i 68, przy czym ostatni akapit na s. 58 został przeredagowany przez Kolberga, a liczba wsi na s. 59 skrócona w stosunku do Wędrówek; na s. 60 odesłanie do publikacji K.W. Wójcickiego Kurpie. Powieść historyczna, Lwów 1856; tekst przypisu 1 ze s. 60 u Połujańskiego na s. 64; na s. 61 przyp. 1 – wzmianka o pochodzeniu Kurpiów w Wędrówkach… na s. 63, treść przyp. 2 – na s. 63, cytat zamieszczony w przyp. 3 – na s. 78–79, a informacje zamieszczone w przyp. 1 na s. 62 – u Połujańskiego na s. 68–69. Tekst zamieszczony przez Kolberga na s. 62 w. 16g. – s. 65 w. 7g. pochodzi ze s. 14 i 15 Wędrówek…, przy czym część zdań została pominięta; akap. 2 na s. 63 – Wędrówki… s. 16, a dalsza część tekstu – ze s. 69–71, przy czym wzmianka o ś. Florianie (u Kolberga przyp. 1 s. 64) – na s. 79 pracy Połujańskiego. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 26 uwaga Kolberga: „Zakopywanie ewangelii u Kurpiów, obacz Połujańskiego i Lud w Płockiem”, zob. s. 65 w. 1 i 2g. �338 s. 65 s. 68 s. 69 s. 70 s. 71 s. 73 w. 6g. – s. 68 w. 10g. – Zgodnie z odsyłaczem tekst pochodzi z pracy Z. Glogera Dawna ziemia łomżyńska, Warszawa 1876, wydanie Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, s. 8–10. Pierwszy akapit w przyp. 1 na s. 66 także w tej pracy w tekście głównym, zamieszczone tam odsyłacze dotyczą publikacji: J. Haczewskiego O bursztynie, „Sylwan”, 1838, T. 14, s. 390; ks. J. Osieckiego Rzut oka na przeszłość Kurpiów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek” R. 9: 1881, nr 103, s. 3; B. Tykiela Kilka uwag historyczno-statystycznych o guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 162–174 (całość artykułu, zob. bibliografia); A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 46. W dalszej części przypisu wymienione zostały: Korespondencja Gazety Codziennej z powiatu ostrołęckiego, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56; Starożytna Polska… M. Balińskiego i T. Lipińskiego, T. 1, s. 537–538; T. Wojciechowskiego Chrobacya. Rozbiór starożytności słowiańskich, Kraków 1873, T. 1, s. 271. Na s. 67 w przyp. 1 cytat z wymienionej Korespondencji Gazety Codziennej…, a w przyp. 2 odesłanie do Ludu polskiego Ł. Gołębiowskiego, s. 39 (nie 38). w. 11g. – s. 69 w. 5g. i przyp. 1 – Zob. artykuł W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 296–298; informacja w przyp. u Czajewskiego w nr. 298. w. 7g. – s. 70 w. 19g. – W pierwszym akapicie Kolberg zamieścił cytat z pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt… s. 503; dalej cytat z publikacji K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 22; na końcu Kolberg odsyła do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu…, s. 93–94. w. 20g. – s. 71 w. 4g. – Tekst zaczerpnięty został z pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, s. 8–9 w przypisie, u Gawareckiego słowa w innej kolej­ ności. w. 5–19g. – Por. A. Połujański Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 89 i 74. w. 20g. – s 73 w. 2g. – Cytaty zostały zaczerpnięte z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 298. w. 3–17g. – Cytat pochodzi z anonimowej notatki Panu B. zamieszczonej w dziale „Korespondencja od Redakcji”, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria III), nr 237. w. 5–8 d. – Te informacje Kolberg uzyskał najprawdopodobniej �339 s. 74 s. 75 s. 76 s. 77 s. 79 s. 84 s. 85 od R. Korbasińskiego, jego wspólpraca z Kolbergiem została omówiona we wstępie do DWOK T. 80/I. w. 1g. – s. 75 w. 4g. – F. Kozłowski w Dziejach Mazowsza… podaje opisy ubiorów na s. 462–469 powołując się na dawne źródła; za Kozłowskim – s. 466 zacytowany Bielski, zob. M. Bielski Satyry, Kraków 1856, przedruk krytyczny Wisłockiego Marcina Bielskiego Satyry, Kraków 1889, s. 45. Opisy ubiorów u Kitowicza i Gołębiowskiego, zob. przypisy źródłowe do cz. III Mazowsza (T. 26). w. 5–9g. i 15–19g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 35a; w rkp. tylko te fragmenty opisu, z boku nota: „Kosino, Blichowo”. w. 1–12g. – Te informacje Kolberg uzyskał najprawdopodobniej od R. Korbasińskiego z Porządzia, zob. wstęp do DWOK T. 80/I. przyp. 1 – Cytat pochodzi z powieści K.W. Wójcickiego Kurpie, T. 2, Lwów 1834, s. 52. w. 12d. – s. 77 w. 28g. i przypisy – Kolberg zacytował fragmenty pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, s. 199–200 i s. 211. W przyp. 1 odesłanie do artykułu Kurpie zamieszczonego w „Przyjacielu Ludu” w R. 3: 1836, T. 1, nr 20. W przyp. 2 odesłanie do pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, tam informacji w takim brzmieniu brak, jest natomiast w Zarysach domowych Wójcickiego, T. 3, s. 211. Tekst bez ostatniego akapitu, ale z przypisami zachował się w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 44, jest to odpis z wymienionej pracy Wójcickiego. w. 29 g. – s. 79 w. 5g. – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 297, przy czym uwaga w nawiasie: „od Kolna” pochodzi od Kolberga. W rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 62 zachował się fragment odpisu z tego artykułu (w druku s. 78 w. 1g. – 3d.). w. 6g. – s. 80 w. 4g. – Ten fragment także w rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1163, k. 232, jest to odpis z wymienionej publikacji A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 73–74. w. 4–10g. – Cytat pochodzi z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. przyp. 1 – Zob. Połujański Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 65. w. 2–7d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 35a; w rkp. tylko skrótowy zapis: „Chaty dosyć obszerne, wysokie, lepsze jak w Mazowszu” i „Domy wzdłuż drogi, kurzych nie ma”, z boku nota: „Kosino, Blichowo”. �340 s. 86 w. 3g. – Wzmianka Kolberga o źródle informacji o wsi Porządzie i okolicach dotyczy R. Korbasińskiego, zob. wstęp do DWOK T. 80/I. s. 86–87 przyp. 1 – Cytat pochodzi z anonimowej notatki zaczynającej się od słów: „Z Mławskiego” zamieszczonej w dziale Korespondencja „Czasu” w części Królestwo Polskie, „Czas” 1872, nr 17. s. 89 w. 21g. – 90 w. 25g. i przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17v. Na górze karty odpis z wymienionej pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 212–215; u dołu odpis zamieszczonego w przypisie fragmentu artykułu podpisanego R. [K.W. Wójcicki] Mechanik wioskowy, „Kłosy” 1871, T. XII, nr 312. s. 90 w. 13d. – s. 92 w. 19g. i ryc. po s. 90 ryc. – Zamieszczony tekst to cytaty z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 296 (nie 292). Ryc. po s. 90 – Zob. DWOK T. 80/I, s. LXIII–LXIV. s. 92 w. 10–11d. – F. Kozłowski w Dziejach Mazowsza pisze o rzemiosłach – s. 396–402, o handlu – s. 402–409, o rolnictwie – s. 409–412. s. 92 w. 9d. – s. 93 w. 24g. – Zamieszczone informacje i cytaty pochodzą z hasła E. Świeżawskiego Mazowsze zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego…, T. 6 (1885), s. 203 (całość hasła na s. 188–205); za tym hasłem podane kolejne źródła: Monumenta medii aevi historica T. II, s. 281 i opracowania X. Liske Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876 będącego zbiorem tekstów o Polsce obcych autorów, tam na s. 37–196 opis Ulryka Werduma, a na s. 73 przytoczony cytat. s. 93 w. 13d. – s. 94 w. 14g. – Kolberg wykorzystał fragment pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, s. 6–7 i 9–10. s. 94 w. 20–30g. – Kolberg odsyła do opisów gospodarstw zamieszczonych w Encyklopedii rolnictwa (nie rolniczej) i wiadomości związek z niem mających wydanej w Warszawie, T. II, 1874, poszczególne Opisy… zob. bibliografia. W rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1194/2, k. 1 zachowała się notka bibliograficzna dotycząca gospodarstwa Kucice. s. 95 w. 4–5g. – Fragment dotyczący nazywania indyków i zawołań w rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. s. 96 w. 15g. – s. 97 w. 17d. – W reedycji nie uwzględniono erraty Kolberga i powtórzono fragmenty wydrukowane już na s. 49 w. 15g. – s. 51 w. 3g., zob. przypisy do tych stron. �341 s. 97 w. 16d. – s. 98 w. 16g. – Kolejne akapity pochodzą ze s. 48, 56 i 75 pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej… . s. 98 w. 17g. – s. 100 w. 12g. – Przytoczony tekst pochodzi kolejno ze stron 195–196, 197–199 i 259 w T. 3 Zarysów domowych Wójcickiego. s. 100 w. 13g. – 106 w. 10d. – Kolberg przytoczył prawie w całości artykuł W. Olszewskiego Od Myszyńca (Powiat Ostrołęcki). W maju 1870 roku zamieszczony w „Gazecie Rolniczej” R. X: 1870, nr 22, s. 217–219. Przypis na s. 102 pochodzi od Kolberga; tekst przypisu naniósł Kolberg na egzemplarz „Gazety” zachowany w jego archiwum, teka 49/ skł. 4b. s. 106 w. 9d. – s. 109 w. 1d. i przypisy – Kolberg zacytował kolejne fragmenty artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 296. Na s. 107 w przyp. 1 cytat z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy Warszawa 1840, T. 2, s. 264; w przyp. 2 cytat z A. Połujańskiego Odpowiedzi na recenzję dzieła: Wędrówki po guberni augustowskiej w nr 273… zamieszczony w „Gazecie Codziennej” 1859, nr 281. Na s. 108 w przyp. 1 cytaty z hasła Bursztyn podpisanego kryptonimem Kurp [A. Zagrzejewski] zamieszczonego w Encyklopedii rolnictwa…, Warszawa 1873, T. I, s. 315 i 312 (całość hasła na s. 310–316. Zwyczaje (s. 110–139) s. 110–111 w. 9 g. i przypisy – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 19, tam także tekst zamieszczony w przyp. 1 na s. 110 i w przyp. 1 na s. 111 oraz tytuł: „Król Herod”. Ponadto tekst w. 4–10g. ze s. 110 (pierwszy akapit) w rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w tymże rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. s. 111 przyp. 1 – Kolberg po raz kolejny cytuje fragment artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 297. s. 115 w. 10–15g. – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 34, tam nad tekstem nota: „Rasztowska Wola”. nr 1 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 37, nr 124. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 i 6 tylko górna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego �342 Dodatek do „Pastorałek i kolęd”, Kraków 1853, s. 265; w Zbiorze pieśni nabożnych katolickich… Sz. Kellera na s. 198–199 taki sam tekst. s. 116 nr 2 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 37, nr 125, tam melodia z pierwszą zwrotką. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 9 w drugim wykonaniu druga ósemka a1; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Pastorałek…, s. 266, tam pełny tekst powtórzony przez Kolberga w druku. s. 117 nr 3 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153v. i teka 38, sygn. 1334, k. 7, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej z tekstem zwr. 1 i zwr. 2 w. 1–4. W obu rkp. w t. 1 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 5 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka g1, w t. 8 i 9 tylko dolna wersja, w t. 9 druga ósemka d2, w t. 11 brak znaku powtórki; w rkp. z teki 43 w t. 5 przy powtórce ostatnia ósemka: dwudźwięk d1g1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885, tam pod numerem. 77 na s. 83–86 wariant tekstu. s. 119 nr 4 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 16, z lokalizacją: „od Koniecpola”; teka 41, sygn. 1347, k. 25, nr 6, jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy, Kraków 1843, s. 31. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885, tam na s. 5–6 pod numerem 6 tekst, a przed s. 5 melodia. s. 120 nr 5 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21r., bez lokalizacji. W rkp. w t. 3 tylko górna, w t. 6 tylko dolna wersja, ostatnia ósemka c2, w t. 7 dwukrotnie d2, w t. 8 tylko dolna wersja, ostatnia ósemka g1, w t. 10 i 11 tylko górna wersja; pod melodią tekst jak w druku. s. 120–121 nr 6 – Pod pieśnią odesłanie do „Rocznika Leśniczego”, Warszawa 1862, T. II, tam nr 319–320 (nie 317). s. 121 nr 7 – Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 112. s. 122 w. 1–7g. – Rkp. Kolberga, teka 12, sygn. 1180, k. 9v. Odesłanie do cz. I Mazowsza (T. 24) naniesione w druku. w. 8–14g. (św. Błażej) – Rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w tym rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. �343 s. 123 w. 3–16g. – Nota lokalizacyjna wskazuje, że informacje zamieszczone w tym akapicie pochodzą od R. Korbasińskiego. przyp. 1 – Informacje zamieszczone w przypisie w publikacji K.W. Wójcickiego Kurpie. Powieść historyczna, T. 2, s. 130. Zob. też A.M. Fredro Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, wyd. 1658, zob. np. wydanie piąte: Wrocław 1809, s. 497 nr 559; przysłowie także u K.W. Wójcickiego Przysłowia narodowe, Warszawa 1830, T. 1, s. 89–96. W obu pracach Wójcickiego przytoczony fragment wiersza M. Stryjkowskiego. s. 124 w. 5–30g. – Kolberg zamieścił cytaty z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 254–255; w przypisie Wójcicki powołuje się na artykuł A. Radoszkowskiego, zob. tegoż, Zapusty u Kurpiów, „Magazyn Mód. Dziennik Przyjemnych Wiadomości” 1835, nr 8, s. 47. Wiersze 16–32g. także w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 21; rkp. uszkodzony, odcięta część karty. s. 124 w. 2d. – 125 w. 18g. – Taki tekst zgodnie z odesłaniem w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 262. s. 125 w. 16–19d. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 125 w. 14d. – s. 126 w. 5g. – Zamieszczony tekst został zaczerpnięty z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 247–248. s. 126 w. 6 – 9g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 127 w. 7g. – s. 128 w. 1g. i przyp. 2 – Odesłanie Kolberga dotyczy ryciny Masłowskiego Kurek wielkanocny zamieszczonej w „Tygodniku Ilustrowanym” 1883, T. 1 (seria IV), nr 12, tam także anonimowa notatka o takim samym tytule, której treść zacytował Kolberg. W przyp. 2 cytat z hasła J. M. [Moraczewski] Kogutek zamieszczonego w Starożytnościach polskich, Poznań 1842, T. 1, s. 444, tam z powołaniem na zapowiadaną pracę K.W. Wójcickiego „Badania starożytności polskich i ruskich”; Wójcicki na temat „kogutka”, zob. m.in. Zarysy domowe, T. 1, s. 301. s. 128 nr 9 – Por. nr 5 w suplemencie. s. 129 w. 23g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 129–130 nr 10 – Pod pieśnią odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Sz. Kellera, tam na s. 505–506 tekst obszerniejszy, a na s. 580–581 wariant tekstu. s. 130 w. 22–25g. – Rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w tym rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. �344 s. 131–132 nr 12 – Pod pieśnią odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Sz. Kellera, tam na s. 680 tekst obszerniejszy. s. 132 w. 7–13g. – Taki tekst odnaleziono w pracy W.H. Gawareckiego Wspomnienie rynku miasta Płocka dołączonej do publikacji Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844, s. 205; w wydanych w 1824 roku Pismach historycznych (zawierających m.in. tekst Wiadomość o mieście Płocku) takiego cytatu brak. w. 14–17g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 133 w. 2g. i 8g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje, ze Kolberg otrzymał informacje te od R. Korbasińskiego. s. 134 w. 12d. – s. 137 w. 9g. (Kupalnocka) – Kolberg zacytował obszerne fragmenty artykułu A.B. Radoszkowskiego Kupalnocka, czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią opublikowanego w „Muzeum Domowym” 1836, z. 25, s. 194–196; w pierwszym akapicie niektóre słowa wprowadzone przez Kolberga: „złych duchów”, „tj. Kurpiów w okolicy Łomży i Nowogrodu”, „osobliwie w wigilię św. Jana”. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 252–254, o którym wspomina Kolberg pod pieśniami nr 13 i 14b, zamieszczone zostały zarówno pieśni 13, 14a i 14b jak i fragmenty artykułu z „Muzeum Domowego”. W T. 2 zbioru Wójcickiego na s. 242 wariant pieśni nr 14 „Z okolic Warszawy”, a na następnych stronach pieśni „Z osad Kurpiów” i „Z nad Narwi”. s. 137 w. 10–15g. (Św. Piotr) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 115. w. 7–14d. (Matka Boska Zielna) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 115; ten zapis sporządzony na podstawie rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75, w tym rkp. na stronie 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. s. 138 w. 1–13g. (św. Roch) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 115. w. 10–16d. (Dzień Zaduszny) – Rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75, tam pierwsze zdanie i tamże, k. 78, tam dalsza część tekstu do słów: „nie wyróżniają”, a dalej: „od dziadów innych okolic”. Odsyłacze do Ludu dotyczą: cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), s. 227 i cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9), s. 162– 165. s. 139 w. 1–13g. (śś. Katarzyna, Andrzej, Mikołaj) – Rkp. Kolberga, sygn. 3205, k. 71, ten rkp. sporządzony na podstawie informacji zamieszczonej w rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75 (całość k. 75–78); w rkp. Korbasińskiego (k. 76) notatka Kolberga: „Porządzie”. �345 Dożynki (s. 140–144) s. 140 w. 1–2g. – Nota lokalizacyjna wskazuje, że zamieszczone informacje przekazał R. Korbasiński. s. 142 nr 17 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 103v., z lokalizacją „od Makowa (Czepielew)” (właśc. Ciepielewo) i z naniesionym numerem jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W obu rkp. melodia rozbudowana, po t. 11 jeszcze 12 taktów wykonywanych prawdopodobnie z tekstem 2. zwrotki (ta niepodpisana pod nutami, tylko poniżej):             Po  zę  li  śmy   pro      sie  my     Plon ży  pa   to, po  żnie  my i       na      nie  siem,       plon, o do  brą     3 jar  kę,       3 go  rzał  kę.          je  go  mo  ści  . w dom. W rkp. z teki 41 fragment ten skreślony przez Kolberga, a w rkp. b z teki 43: pierwszy takt powyższego przykładu: & œ œ œ , brak t. 9–10 z powyższego przykładu. Ponadto w rkp. terenowym z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 11 na drugą miarę dwie ósemki a1 g1; pod melodią zwr. 1–4, po nich: „[A na niebie] czarna burza, [nasza pani] kieby róża”, dalej zwr. 7, 6, 5, 11 (w niej brak słowa: „scur”), zwr. 8, 9 i 12, przy czym w ostatniej: „sraczki” zamiast „tarapacki”. s. 143 w. 14d. – s. 144 w. 1d. (Fryc) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 6; jest to czystopis przygotowany do druku. �346 Obrzędy (s. 145–242) s. 145 – Informacje o obrzędzie chrztu z okolic Porządzia i Pniewa Kolberg otrzymał najprawdopodobniej od R. Korbasińskiego. s. 146 w. 13–17g. – Zgodnie z odesłaniem Kolberga cytat pochodzi z Wędrówek po guberni augustowskiej… Połujańskiego, s. 71. w. 7–8d. (przyp. 1) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 27. s. 147 w. 4d. – s. 149 w. 2g. – Informacje z okolic Porządzia i Pniewa Kolberg otrzymał najprawdopodobniej od R. Korbasińskiego; w archiwum zachował się jedynie krótki zapis Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 120 zamieszczony w druku na s. 148 w. 19–21g. s. 149 w. 3–9g. – Przywołana przez Kolberga formuła pochodzi z powieści K.W. Wójcickiego Kurpie, T. 1, s. 90 (nie 59), tam tylko: „O biednaż ja biedna! sierota”, a w przypisie na s. 90–91 tekst jak w. 4–9g. zaczynający się od słów: „Podobny sposób wyrzekania…” w. 10–15g. i przyp. 1 – Zgodnie z odesłaniem Kolberga cytaty pochodzą z Wędrówek… Połujańskiego, s. 71 i s. 73. w. 18–22g. i s. 150 w. 13–28g. – Zdanie: „Umarłych chowają…” na s. 149 oraz ostatni akapit i przyp. 1 na s. 150 w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 120. s. 151–170 w. 13g. wesele I – Opis wesela (tekst zanotowany prozą i niektóre pieśni) zachował się w rkp. terenowym Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W rkp. tekst zanotowany skrótowo w postaci niepełnych zdań, niekiedy inna kolejność poszczególnych akapitów, brak fragmentów zamieszczonych na s. 166 w. 7d. – s. 167 w. 8g., zob. przypisy do poszczególnych numerów. s. 151 nr 18 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W zapisie melodii w t. 7 ≥ przy f2, w t. 5–8 brak znaku powtórki. s. 153 nr 20 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . s. 154 nr 22 – Pod pieśnią Kolberg odsyła do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu…, s. 101, tam pod numerem 7 wariant melodii. s. 155 nr 24 - Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70v., z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W zapisie melodii w t. 1 na pierwszą j miarę inny rytm: œ œ œ , na trzecią miarę ósemki d2 c2, t. 7 niewypełniony. �347 nr 25 – Odsyłacze pod zapisem nutowym do cz. I i cz. III Mazowsza (T. 24 i 26) dotyczą wariantów melodii. s. 159–160 nr 30 i 31 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, z notką: „do klusek”. W rkp. pod melodią jak nr 30 zanotowany tekst jak nr 31 zwr. 1, a po niej jako dalszy ciąg tekstu jak nr 30.   W zapisie melodii t. 1–2:         , w dalszym prze- biegu tylko dolna wersja, w t. 9 na trzecią miarę szesnastki d2 e2. Ponadto w druku dla pieśni nr 30 błędnie podane metrum, winno być: . s. 160 nr 32 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do grochu”. W rkp. w t. 1 w górnej wersji na trzecią miarę pierwsza ósemka h1, w zapisie tekstu ostatni wiersz zwr. 4 brzmi: „cy im jeno dadzą”. nr 33 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do kiełbasy”. W zapisie melodii tylko górna wersja, brak znaku powtórki, w t. 2 pierwsza szesnastka: d2, e2 zanotowane tylko alternatywnie, po t. 4 jeszcze: & œ œ œ œ œ œœœ , melodia niedokończona. W dru- ku w t. 2 w drugim wykonaniu druga nuta winna być szesnastką. s. 161 nr 34 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do pieczeni”. W zapisie melodii w obu wykonaniach w t. 2 druga ósemka c2, w pierwszym wykonaniu: w t. 3 druga ósemka tylko g2, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta f2. nr 35 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do pieczeni”. W zapisie melodii w t. 4 przy powtórce na drugą i trzecią miarę obie wersje. s. 163 nr 39 i 40 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam pod melodią jak nr 40 (t. 1–6) tekst jak nr 39 bez zwr. 3. Dla melodii nr 40 w rkp. t. 1–6 i 7–15 zanotowane jako dwie odrębne melodie, w obu zapisach widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: �348 Poniżej tekst jak zwr. 3 w pieśni nr 39 podpisany pod melodią jak nr 41, zob. następny przypis. Ponadto w druku dla pieśni nr 39 błędnie podane metrum, winno być: . s. 164 nr 41 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam melodia, a pod nią tekst jak nr 39 zwr. 3, dalej tekst jak zwr. 1 i 4 w druku. W zapisie melodii w t. 3 ≥ nad c2, brak fermaty, brak t. 4, t. 6–7:             , w t. 8 tylko dolna wersja. s. 165 nr 43 - Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. s. 167 nr 46 i 47 – Tekst jak nr 47, bez melodii, w rkp. terenowym Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, z fragmentem zamieszczonym w druku w nawiasie poniżej pieśni nr 46. W rkp. jeszcze dalszy ciąg tekstu opublikowany przez Kolberga jako nr 48, zob. następny przypis. s. 168 nr 48 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W rkp. tekst jest kontynuacją tekstu nr 47. s. 168–169 nr 49 i 50 – Odsyłacze do wariantów tekstu nr 181 i 192 w cz. I Mazowsza (T. 24) zamieszczone pod pieśnią nr 50 winny być pod pieśnią nr 49. �349 s. 169 w. 16g. – 170 w. 13g. – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 49 i 51 (stanowiły dawniej całość); ten fragment także w rkp. z teki 5, zob. przypis źródłowy do wesela I. s. 170 nr 51 – Pod pieśnią odsyłacz do cz. I Mazowsza (T. 24), tam błąd druku, winno być: s. 279 (nie 297). s. 171 nr 54 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. Zapis bardzo słabo czytelny, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1 pierwsza nuta c2; w zapisie tekstu: „Kasinki” zamiast „Marysi”. s. 172 nr 55 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1 zapis słabo czytelny, widoczne liczne poprawki Kolberga, kilka wersji melodii zapisanych równocześnie, w t. 3 na drugą miarę szesnastki g1 fis1, w t. 9 tylko dolna wersja; pod melodią incipit: „Ach, mój Boże”, a poniżej zwr. 1–5 i zwr. 8. s. 174 w. 2 d. – s. 175 w. 5g. – Ten fragment przemowy zachował się w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 77. s. 175 nr 56 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 47 (nr XI) wariant tekstu. nr 57 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy ­zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1–2 tylko górna wersja, w t. 1 na trzecią miarę ósemki h1a1, po t. 2 znak powtórki, t. 3:  2 1       , w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim dolna z dodaną alternatywnie na czwartą miarę ćwierćnutą d2; pod melodią zwr. 1–2 i 5–7, dziś część tekstu bardzo słabo czytelna. s. 177 nr 60 – Odesłanie Kolberga do cz. I Mazowsza (T. 24) nr 82 niejasne, być może dotyczy zwr. 3. nr 61 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w zapisie melodii tylko górna wersja, t. 7–8 zapisane jako wersja alternatywna w t. 9–10. s. 178 nr 63 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38r., nr 26 bez lokalizacji (z boku przekreślone: „Rzątki”, mogło chodzić o Rzędków), z notką: „Weselny marsz”. W rkp. w t. 3 i 4 w pierwszym wykonaniu tylko górna wersja, grupa: œ œ œ zanotowana każdorazowo jako triola ósemkowa, w t. 5 na czwartą miarę dwie ósemki d2 h1, w t. 6 tylko górna wersja, przy ostatniej ósemce alternatywnie dwie szesnastki g1 fis1, �350 w t. 7–8 tylko dolna wersja, po t. 8 powtórzone t. 1–4: w t. 1 tylko górna, w t. 3 tylko dolna, a w t. 4 tylko górna wersja. s. 180 nr 70 i 71 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80v., z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. s. 181 nr 73 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38, bez lokalizacji, z notką: „Przed oczepinami oprowadzają”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana w metrum , co powoduje przesunięcie kresek taktowych przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych. W t. 1 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w t. 2 na drugą miarę ósemka g1 i szesnastki a1 h1, na trzecią miarę obie wersje, w t. 4 wskutek przesunięcia kresek taktowych brak wersji zanotowanej małymi nutami na drugą i trzecią miarę. s. 182 nr 76 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79r., z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. liczne skreślenia i poprawki, przebieg melodii następujący: œ Rœ œ R R 3 œ. &8 J A œ. &J po w tym ko - le - to - czy - ła U - pad przyj . & Jœ Nie œ œ œJ j œ mój mie - sią - czku, w tym œ œR œ œ œ b œ j œ œ R R R R swój wia - ne r r j & œ œ œ # Jœ œ. &J œ œ j R R œ - ci œ # œ œj R R ion we - sie - lo œ œR œ R R mij - że œ œR œ R R przyj - mu - je go, - - j œ ju œ œ œj j œ R R a we - se - le œ œ bœ œ j œ R R ni wia - ne - czka, po j œ œ na ło ko - le, j œ œ. œ czek sto - le. - œ œ œ J do œ ni œ J #œ œ J nie, œ œ J sie - bie. œ œ bœ œ. 3 cie - ; bie. w zapisie tekstu zwr. 1 i 4, a dalej fragmenty zwr. 2: „pani matce” i zwr. 6: „Jasiulkoju”. s. 183 nr 80 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana w t. 1 o kwartę czystą niżej, w t. 2 o tercję wielką niżej, od t. 3 o sekundę wielką niżej, t. 6–8 niewy- �351 pełnione, pod melodią incipit: „Oj, chmielu, chmielu”, a poniżej tekst jak w druku. Taki tekst także w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” zanotowany jako zwr. 3 tekstu nr 81, zob. następny przypis. nr 81 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”; pod melodią tekst obszerniejszy, w rkp. jeszcze: „ale … po ty[ckach]…, nie jedną … z wianeczku zdradzis”, a dalej tekst jak nr 80, zob. poprzedni przypis. nr 82 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. inna kolejność zwrotek: 3, 2, 4 i 1. s. 184 nr 83 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1–2 tylko górna wersja, w t. 2 dwie pierwsze ósemki  zanotowane o sekundę wyżej, w t. 3 i 9 odwrotny rytm:   , w t. 5 na drugą miarę g2, w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 7 tylko górna wersja, na trzecią miarę ósemka f2, t. 8:      ; pod melo- dią tekst zwr. 1, zwr. 3 w. 1 i 2 i zwr. 4 w. 3–5. nr 84 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 5 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja, w t. 6 górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę szesnastki d2 h1, doda- rœ j œ œ  na wersja alternatywna: & œ R œ , t. 8:    ; pod melodią słabo czytelny tekst zwr. 1–4. s. 185–194 (wesele III) – Pierwodruk tego opisu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne zamieszczonym w „Bibliotece Warszawskiej” w T. 3 z 1848 roku, s. 615–622; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 579– 596. W następnych przypisach odsyłano już tylko do odpowiedniego numeru przedruku w T. 67/I. s. 185 nr 85 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43v. i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 – fragment tekstu bez melodii, oba rkp. z lokalizacją: „Czepielew” właśc. Ciepielewo). W rkp. terenowym z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, nad nią notatka Kolberga „przy rozplataniu”, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 przy powtórce na trzecią miarę alternatywnie e1, w t. 5 na drugą miarę ósemka e1, t. 6 nieczytelny, pod melodią zwr. 1, a zwr. 2–4 zanotowane skrótowo. �352 W rkp. z teki 42 tylko wiersze 1–2 pierwszej zwrotki, z notą: „Przy rozplataniu”. Por. T. 67/I, nr 402. s. 185 nr 84 (błąd druku) – W druku błędnie podany numer pieśni 84, pieśń z tym numerem wydrukowano na s. 184, tu winno być 85a. s. 186 nr 86 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43v. i teka 42, sygn.. 1351/II, k. 2, oba rkp. z lokalizacją: „Czepielew”. W rkp. z teki 43 t. 7–8 zanotowane szkicowo i tekst jak w druku. W rkp. z teki 42 tekst do słowa: „rozplecie” bez melodii, z notą: „Przy rozplecinach”. Por. DWOK T. 67/I, nr 403. nr 87 – Por. DWOK T. 67/I, nr 404. s. 186–187 nr 88 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 2 na s. 179 inny tekst. s. 187 nr 89 – Rkp. terenowe: prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce” i Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn”. Na k. 36 tekst zwr. 4, 7 i 6 bez melodii; na k. 43 zwr. 3 i 4, tam stanowią dalszy ciąg pieśni nr 210 w T. 27, zob. przypis do tego numeru. Por. DWOK T. 67/I, nr 405. s. 188 nr 90 – Por. DWOK T. 67/I, nr 406. nr 92 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Umierzysz pod Raciążem”. W rkp. w t. 1 i 2 w pierwszym wykonaniu przy pierwszych czterech nutach dodany dwudźwięk g1, t. 3–4 przy powtórce: & œ œœ œ #œ œ. œ œœœ œ œ J , t. 8 w pierwszym wykonaniu: j œ œœ œ & œœœ . Por. DWOK T. 67/I, nr 407. s. 189 nr 93 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem” i teka 42, sygn. 1358/I, k. 2, z lokalizacją: „Drożdżyn” – tam incipit: „Pod borem sosna, pod nią topola” bez melodii. b j b œ nœ W rkp. z teki 43 t. 4: & b R R œ œ œ ; pod melodią zwr. 1–9, przy czym w zwr. 3: „Mówiłam” zamiast „Pytam”, w zwr. 5 w. 1: „Będą nam” zamiast „Organy” i „będą” zamiast „ludzie”, zamiast zwr. 10 �353 w rkp. tekst: „Utracę raz jużci na zawdy, jużci mi się nie ukłoni kawaler żadny”. Por. DWOK T. 67/I, nr 408. nr 94 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z loka- œ œ œ œœ s. 190 s. 191 s. 192 s. 193 lizacją ogólną: „Maków”; tam t. 7 przy powtórce: & J J J , a pod melodią tekst zwr. 1. nr 95 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 37, z lokalizacją ogólną: „Mokrylas”, tam tekst bez melodii i rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Mokrylas” – tam wiersze 1–3 pierwszej zwrotki, z notą: „Przed wyjazdem do k[ościoła]”. Por. DWOK T. 67/I, nr 409. nr 96 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 80, z lokalizacją: „Czerwin i Mokrylas pod Ostrołęką”. W rkp. melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 1–2 tylko górna wersja; pod melodią zwr. 1–4, po nich odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26), nr 108, zwr. 4–7, a następnie tekst zwr. 6, 8 i 9, przy czym w rkp. w zwr. 6: „Oj, Maryjanno” zamiast „A wróć-ze się”, a w zwr. 8 wiersz 2 brzmi: „weźcie ten wianek ruciany”. Por. DWOK T. 67/I, nr 410. nr 97 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43 i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 – tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. z teki 43 nad melodią notatka Kolberga: „przy obiedzie”; w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 na drugą miarę alternatywnie ósemka a1, w t. 9 tylko górna wersja, pod melodią tekst jak w druku. W rkp. z teki 42 tekst do słowa: „drodze” z notą: „Dając groch przy obiedzie”. Por. DWOK T. 67/I, nr 411. nr 98 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), tam melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 i 7 tylko górna, w t. 6 tylko dolna wersja. nr 99 (w przypisie na s. 193) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, �354 sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), tam nad melodią notatka Kolberga: „Czapnik (Polonez)”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę małą niżej, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 przy powtórce obie wersje, w obu wykonaniach des2 zamiast d2. W druku błędnie podane metrum, winno być . nr 100 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), z notatką: „Chmiel”. W rkp. melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 6 i 7 przy ostatniej szesnastce brak Ω, w t. 7 na pierwszą miarę tylko dolna wersja. Por. DWOK T. 67/I, nr 412. nr 101 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdzyń pod Płońskiem”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  z inną strukturą metrorytmiczną: w t. 1–2 ósemki, w t. 3–6 ćwierćnuta z kropką i ósemka; pod tekstem jak w druku jeszcze dalszy ciąg: „Sadziłam ją w ogródeczku przy drodze, da, którędy mój Jasieniek pojedzie. I urwała panna młoda piętnaście, i zasłała krakowskiemu staroście”. Por. DWOK T. 67/I, nr 413. s. 194 nr 102 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 23, bez lokalizacji, tam zanotowana o kwartę œ œ œ œ J J ,       b czystą niżej, t. 1 w obu wykonaniach: &  t. 6 w pierwszym wykonaniu:    . nr 103 – Rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 39v., z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 20, nr 59, z lokalizacją: „Czepielew pod Makowem” (właśc. Ciepielewo) – tam tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, zob. DWOK T. 67/II, nr 685. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. Por. też DWOK T. 67/I, nr 416, tam tekst bez melodii. po s. 196 ryc. – W Kolbergowskim archiwum, teka 5, sygn. 1137/II, k. 4 zachowała się karta z ryciną i ręcznie naniesionym przez Kolberga podpisem. �355 s. 198 nr 106 – W druku w t. 3 ostatnia nuta winna być ósemka. s. 199 nr 109 – Melodia z innym tekstem, zob. suplement nr 32. nr 110 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . s. 203 w. 4g. – s. 212 w. 23g. (wesele V) – Opis wesela, zgodnie z odsyłaczem, został zaczerpnięty z artykułu A. Radoszkowskiego Obrządek weselny u Kurpiów czyli Kurpików, „Muzeum Domowe” 1836, nr 8 (s. 62–64) i nr 9 (s. 67–69). Z artykułu Radoszkowskiego pochodzą także wszystkie teksty pieśni, tam bez melodii, zatem zapis nutowy nr 118 pochodzi od Kolberga, podobnie jak wszystkie odsyłacze do Ludu. W przypisie na s. 203 Kolberg wymienia opis wesela nr 7 zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” w 1848, T. 3, s. 623–632, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, s. 596–614. W niniejszym tekście Kolberg powtórzył też za „Biblioteką Warszawską” pieśni nr 116–124, zob. przedruk: DWOK T. 67/I nr 418, 419, 423, 427, 429, 430, 431, 435, 436. Przy zamieszczonym w „Bibliotece Warszawskiej” opisie Kolberg powołał się na prace K.W. Wójcickiego Zarysy domowe i Pieśni ludu Białochrobatów…, faktycznie jednak cały materiał pochodzi z wcześniejszego artykułu Radoszkowskiego, którego z kolei wymienia Wójcicki w Zarysach. Na s. 208 pod pieśnią nr 119 odesłanie do cz. I Kujaw (DWOK T. 3), winno być: nr 29 (nie 28). s. 212 w. 8d. – s. 223 w. 12d. (wesele VI) – Na opis wesela składają się materiały pochodzące z kilku źródeł, które zostały wymienione w przypisach poniżej. s. 212 w. 1–7d. – Informacja o zapisie sporządzonym w 1840 roku – zob. K.W. Wójcicki Zarysy domowe, T. 3, s. 216, w przypisie wzmianka o opisie wesela wg Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, zob. Wesele Marysi i Jasia. Zabawa wiejska, „Rozrywki dla Dzieci” 1826, nr 33. s. 213–218 w. 3d. – Ten fragment opisu zaczerpnięty został z Zarysów domowych, T. 3, s. 216–232. Pieśni zamieszczone pod numerami 125, 126 i 131 Kolberg opublikował też już wcześniej z akompaniamentem fortepianowym w „Bibliotece Warszawskiej” w 1848, T. 3, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 444, 445 i 438. W przyp. 1 na s. 216–217 cytat z wymienianego już artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. W odsyłaczach na s. 218 błędy druku, pod pieśnią nr 129 winno być: Mazowsze cz. III s. 99 (nr 47), s. 134 (nr 111) i s. 175 (nr 192); a pod pieśnią nr 130: Mazowsze cz. III s. 109 (nr 64) i s. 318 (nr 489). �356 s. 218–219 (przyp. 1 i nr 132–134) – Tekst zamieszczony w przypisie pochodzi, zgodnie z odsyłaczem, z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. Teksty nr 132–134 Czajewski powtórzył za Wójcickim, Zarysy domowe…, T. 3, s. 226 i 229. Ponadto zachował się rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 103; na karcie nota: „Wyrwasy Kurpiów z Wójcickiego Zarysów domowych”; rkp. jest odpisem z wymienionej pracy. W rkp. Kolberga, tak jak w druku, przy pieśni nr 132 niejasny odsyłacz do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), nr 738. s. 219 w. 1 g. – 220 w. 16g. – Zgodnie z odsyłaczem tekst pochodzi z Zarysów domowych Wójcickiego, T. 3, s. 211–212. Odesłanie na końcu akapitu do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), s. 71–72, wprowadzone przez Kolberga, dotyczy ożenku z wdową. s. 220 w. 17g. – s. 223 i nr 135–144 – Teksty pieśni, zgodnie z odsyłaczem, pochodzą ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…: nr 135 – T. 2, s. 87; nr 136 – T. 2, s. 88; nr 137 – T. 2, s. 89; nr 138 – T. 1, s. 87–88; nr 140 – T. 2, s. 89–90; nr 141 – T. 2, s. 90; nr 142 – T. 2, s. 91; nr 143 – T. 1, s. 171–173; nr 144 – T. 2, s. 247. Pieśni nr 135–143 Kolberg opublikował już wcześniej w „Bibliotece Warszawskiej” w 1848, T. 3, zob. przedruk: DWOK T. 67/I nr 417, 422, 424, 425, 426, 428, 432, 433 i 442. s. 221 nr 139 – Pochodzi z własnych zapisów Kolberga, rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Łyse, Myszyniec”; w rkp. t. 5–8 następujące: # r & œ œR Jœ . j œ œ R R œR œ . r j œ œR œR œ œ œ œ j œ i tekst jak w druku. s. 223 w. 10d. – 227 w. 20g. i nr 145–156 (wesele VII) – Ten fragment opisu wesela został zaczerpnięty z Wędrówek po guberni augustowskiej… Połujańskiego, s. 71–73, tam w tekście głównym informacje zawarte w przyp. 1 na s. 224 oraz s. 89–91 (pieśni). Ponadto pieśń nr 156 w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 74, bez lokalizacji. s. 239 nr 169 – Rkp. nieznanego autora, teka 8, sygn. 1163, nr 215, bez lokalizacji, tam zwr. 1 w. 3 i 4, zwr. 2 i zwr. 3 w. 1 i 2, dalej karta odcięta. s. 240 nr 171 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . �357 Pieśni (s. 243–368) s. 244 nr 175 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 1; jest to odpis z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 250. nr 176 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 1, nr 176, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. z teki 41 pod pieśnią także tekst: „Przyjechali żołnierze” i odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26), nr 234. W rkp. z teki 43 w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę triola ósemkowa d2 e2 f2, w t. 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę przy obu f1 fermaty; pod melodią tylko: „Przyjechali”, poniżej zwr. „Przyjechali żołnierze” jak w druku, a dalej: „Żeby mi była kwatera spokojna, żeby była panieneczka sforna. Żeby były stoły marmurowe, żeby były okna kryształowe. A gdzie to jest pani matka nasza, a gdzie to jest panna córka wasza. Jest i ona w polu, i ona w polu, i wybiera pszeniczkę z kąkolu”. nr 177 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Mokrylas”, tam tekst bez melodii. s. 245 nr 178 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dwie ósemki e2; pod melodią zwr. 1–6 (przy czym w zwr. 1: „sześciu” zamiast „siedmiu”), a po nich zwr. 8, tam początek: „Szóstemu” i tylko „pierścieńcami” (bez: „z obrąckami”). s. 246 nr 181 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 1 i 2 przy szesnastkach alternatywnie ósemka d2, w t. 6 przy szesnastkach alternatywnie ósemka f2; pod melodią tekst jak w druku. s. 247 nr 183 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Warszawy, Pragi (Dębe Wielkie)” – melodia z pierwszą zwrotką i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji – tekst zwr. 8–10. �358 W rkp. z teki 42 w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka e2, w t. 6 na pierwszą miarę tylko górna wersja. W rkp. z teki 43 tekst stanowi dalszy ciąg pieśni nr 185, zob. przypis do tego numeru. s. 248 nr 185 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 na pierwszą miarę w obu wykonaniach szesnastki fis2 a2, w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja, na pierwszą miarę szesnastki h1 a1, w t. 6 tylko dolna, w t. 7 i 8 tylko górna wersja, w t. 5–8 brak znaku powtórki; pod melodią tekst jak w druku, a dalej tekst jak nr 183 zwr. 8–10, zob. przypis do tego numeru. W druku błąd w zapisie metrum – winno być . s. 248–249 nr 186 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 166–167, tam tekst jak u Kolberga z tytułem: „Z Krakowskiego”. s. 249 nr 188 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 74, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. s. 250 nr 189 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 pierwsza nuta d2, w t. 3 na trzecią miarę szesnastki d2 c2, w drugim wykonaniu: t. 3:            , w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szes            2 1 nastki: c b ; pod melodią zwr. 1 w. 1 i 2, zwr. 2, zwr. 4 bez ostatniego wiersza, dla zwr. 5, 6 i 7 tylko w. 1 i 2. nr 190a – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1, 3, 5 i 7 tylko górna, w t. 2 i 6 tylko dolna wersja; pod melodią tekst obszerniejszy, między zwr. 2 i 3 jeszcze tekst jak zwr. 3 i 4 numeru 190b, zob. następny przypis, a po nich jeszcze: „Ej, ty, dziewczyno, ej, ty, maluchna, trzewiczki się połyskują, samaś bieluchna. Czemu, Jasieńku, czemu nie orzesz, czy ci wołki nie chcą chodzić, czy sam nie możesz? �359 Moja Kasieńku, orałyby…, ty byś wołki wyganiała…” s. 251 nr 190b – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „ Mąkolin”, tam zwr. 3 i 4 zanotowane między zwr. 2 i 3 numeru 190a, zob. poprzedni przypis. nr 191 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 171, z lokalizacją: „Jelonki pod Ostrołęką” – tam melodia z incipitem: „A ciężkoć to” i teka 16, sygn. 1209, k. 5, nr 205, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, t. 1 w obu wykonaniach:          , w t. 2 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę górna wersja, t. 5:           . Pod pieśnią odesłanie do zbioru J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, winno być: s. 4, nr 5. nr 192 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 10, nr 79, z lokalizacją jak w druku, tam tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, zob. DWOK T. 67/II, nr 649. s. 252 nr 193 – Melodia por. nr 63 w suplemencie. nr 194 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe T. 3, tam na s. 238–239 (nr 5) wariant tekstu. nr 195 – Odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12) nr 17 i 19 niejasny; do cz. II Mazowsza (T. 25) – dotyczy s. 8, nr 21; dalej niejasny odsyłacz Kolberga do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce…, s. 101 (dział III), nr 7. s. 253 nr 196 – Melodia por. nr 236 w suplemencie. s. 256 nr 200 a i b – Pod pieśnią nr 200a niejasny odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 29, tam inny tekst. nr 204 – Tekst por. nr 1458 w T. 42. Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam tekst podpisany pod pieśnią opublikowaną pod numerem 205. W zwr. 1 zamiast w. 1 i 2: „Orze Jasio, orze”, w zwr. 2 i 3 tylko w. 1–3, po nich: „Nie mogła wytrzymać, musiała się spytać, wiele, Jasiu, kosul mas? �360 Tylko jedną lnianą, trzy lata niepraną, tak-że o mnie, Kasiu, dbasz”. Dalej fragmenty kolejnych zwrotek: „Tylko jedno źrebię, po polu je żywie… . … jednego barana, dałem go do pana… …jednego gąsiora, dałem go do dwora… …jednego kaczora, dałem go do … … jedną kurę [poniżej dopisane „koguta”] … wziął do kata”. s. 257 nr 205 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1, 5, 6 tylko górna wersja, w t. 3, 7 i 8 tylko dolna wersja, w t. 5 pierwsza ósemka a1, t. 5–8 opatrzone znakiem powtórki; w zapisie tekstu w zwr. 1: „konie” zamiast „i konika” i „przyszła”, zamiast „wysła”, w zwr. 2 brak w. 1, a zamiast w. 3: „tyś do mnie podobna”, w zwr. 3 brak w. 1; dalej tekst jak nr 204, zob. poprzedni przypis. nr 206 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. melodia zapisana o sekundę wielką niżej, w t. 4 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta g1, t. 5–8 opatrzone licznymi poprawkami, powyżej literowe oznaczenia nut zgodne z drukiem,   w t. 7 tylko dolna wersja, t. 8:   r & œ œR œJ œ J œ J œ œ ‰ r œ œ œJ R œ J  [ ] , po nim jeszcze: j œ œ ; w druku w t. 6 na drugą miarę błędnie szesnastka, winna być ósemka; pod melodią tekst jak w druku. s. 258 nr 207 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam tekst zwr. 1, 2 i 4 zanotowany jako dalszy ciąg innej pieśni, zob. DWOK T. 42, nr 1419. W druku w zwr. 4 brak oznaczenia numeru 4 i pierwszej sylaby, winno być: Pościel. nr 208 – Por. nr 64 w suplemencie. s. 259 nr 210 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn” i teka 42, sygn. 1351/I, k. 2, z lokalizacją: „Gromadzyn” – tylko incipit: „Zielona ruta, modry kwiat” bez melodii. �361 W rkp. z teki 43 w pierwszym wykonaniu w t. 3 ≥ przy d2, w drugim wykonaniu w t. 1 pierwsza nuta a2; po zwr. 1 tekst jak nr 89 zwr. 3 i 4, zob. też przypis do tego numeru. Por. DWOK T. 67/I, nr 405. s. 260 nr 213 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 5 i 8 tylko górna wersja, w t. 11 na pierwszą miarę druga szesnastka d2; pod melodią zwr. 1–2, przy czym zwr. 2 bez wariantu zanotowanego w nawiasie, a następnie: „Bogatego nie chcę, bo wymawiać będzie, podarunki jego we szkatule wszędzie. Ubogiego nie daj, Panie, bo go na suknie nie stanie, przyjdzie przymrzeć głodu z rana do zachodu”, dalej zwr. 3 jak w druku. s. 261 nr 214 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. zwr. 8, 7, 2, 13, a zamiast zwr. 6 wariant: „Oj, i od każdej wdowy zachowaj mnie, panie, oj, bo by wymawiała to za to nie stanie. Boć to wdowa mózg wysusza, nieboszczyka z grobu wzrusza, oj, a te pasierbięta, gorsze niż szczenięta”. W rkp. tekst stanowi dalszy ciąg pieśni nr 215, zob. następny przypis. s. 262 nr 215 –Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 2 na trzecią miarę ósemka a1; pod melodią tekst zwr. 1, a dalej fragmenty tekstu jak nr 214, zob. poprzedni przypis. nr 216 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. W rkp. zwr. 1 w. 1 i 2, po nich: �362 „Dworskiej panny nie chcę, boć by mnie zgubiła. Poszedłby do miescanki, ona nic nie robi, w lustrze stoi, pięknie się stroi, pić i jeść ładnie, chodzić paradnie”, dalej zwr. 2–5, przy czym w zwr. 4: „scyci się” zamiast „fumów”. s. 264–265 nr 217 i nr 218 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją: „Wola” i dopiskiem: „od Wysokiego”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę szesnastki d2 h1, brak dogrywki instrumentalnej: t. 13–14. Pod melodią tekst nr 217 zwr. 1–3, dalej zwr. 6 (nr 218), a następnie zwr. 6–8 (nr 217). s. 266 nr 220 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 22, nr 120, z lokalizacją: „Zakliczewo pod Makowem”; tam tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, por. DWOK T. 67/II, nr 677. Por. nr 128 w suplemencie. nr 221 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 16a, bez lokalizacji.  W rkp. t. 1 w metrum :       , w t. 2 tylko górna,  w t. 3 tylko dolna wersja, na drugą miarę alternatywnie ósemki e2 a2, na trzecią miarę alternatywnie ósemki c2 h1, w t. 8 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 1: „pisze” zamiast „robi”, dalej skrótowo zanotowane kolejne zwrotki: A ten drugi bije sługi. [A ten] trzeci [bije] dzieci. […] czwarty grywa w karty […] piąty patrzy w kąty. […] szósty bardzo tłusty” i na końcu zwr. 7 i 8 także zanotowane skrótowo. s. 267 nr 222 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 110, czystopis przygotowany przez Kolberga do druku z tytułem nad pieśnią i z odsyłaczami do II i III cz. Mazowsza; w rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ćwierćnuta d2, na drugą ósemki d2 h1. s. 268 nr 225 – Pod pieśnią odesłanie do Zarysów domowych Wójcickiego T. 3, tam na s. 249–250 taki tekst, ale na początku jeszcze dwuwiersz pominięty przez Kolberga. s. 269 nr 227 – Melodia w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 18, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie me- �363 trorytmicznym, t. 2 i 4 zanotowane w metrum , w t. 2 na drugą miarę tylko górna wersja, dwie ostatnie ósemki zanotowane jako # œ. ćwierćnuty, t. 4: & œ œ œ œ œœ œ . œ œ œ œ œ œ ; pod melodią ślady 1. 2. tekstu, dziś zupełnie nieczytelne. nr 228 – Rkp. Kolberga: teka 36, sygn. 1320, k. 64r., z lokalizacją: „Przanów i Czepielew pod Makowem” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W obu rkp. tylko górna wersja, a pod melodią tekst jak w druku; 3 w rkp. z teki 43 w t. 7 inny rytm: œ œ œ œ œ . s. 270 nr 229 – Pod pieśnią niejasny odsyłacz do cz. II Radomskiego (DWOK T. 21), tam pod numerem 132 i na s. 132 inne pieśni; a odsyłacz do cz. II Mazowsza (T. 25) winien być: nr 106 i 107 (nie 108). nr 230 – Tekst zwr. 2 w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” stanowi fragment tekstu nr 231, zob. następny przypis. s. 271 nr 231 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, nr 25, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Szumi deszczyk”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 na trzecią miarę ósemka e2 i szesnastki d2 c2, w t. 4 tylko dolna wersja, zamiast ostatniej ósemki szesnastki c2 b1, w t. 6–8 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. Tekst na tej samej karcie, zanotowany pod inną melodią (nr 19), zob. przypis do następnego numeru; tam zwr. 1, po niej tekst jak zwr. 2 nr 230 i widoczne fragmenty: „domyśliła…, złotem”, a dalej zwr. 2–6, przy czym w. 3 i 4 w zwr. 4 prawie nieczytelne. s. 272 nr 232 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, nr 19, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Szumi deszczyk”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne U trudności Kolberga œ œ . zapis następujący œ œ .w zapisie metrorytmicznym, b œ œ œ œ œ œ œ œ & bb b œœJ œJ œJ œJ Uœ . Jœ Jœ œJœ œJœ Jœ Jœ JJœ œ . Jœ Jœ œJœ & J J J J J J J J J J J J J Szu - mi de - scyk po le - scy - nie, twój wia - ne - cek ma - rnie gi - nie. Szu - mi de - scyk po le - scy - nie, twój wia - ne - cek Nie łzyj ze Ja - siu, nie łzyj, bo mój wia - nek ma - rnie gi - nie. j b œ œœœ œ œ j j & bb b œJœ Jœ œ œ œœ œ œœ œ œ œ œJ œœ œ œœJ Jœ œj œj œJœ œj œœ œ œ J œ & J J œœ œ J wia œ - nek J œ J mój œ Nie łzyj ze ty, Ja - siu, nie łzyj, bo do - brze le - zy. ty, do - brze le - zy. poniżej tekst jak nr 231, zob. przypis do tego numeru. �364 Pod pieśnią niejasny odsyłacz do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), nr 256, być może miał być tylko pod pieśnią nr 233. nr 233 – W pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 243 taki sam tekst. nr 234 – Rkp. terenowe: Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją: „Dzierżanów”; prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce” – tekst bez me­lodii.­ W rkp. na k. 44 t. 1–4 zanotowane w metrum : j j œ œ j jj j j 4œ & 4 œ œ # œ œ Jœ œ œ œ œ J J œJ œ œ # œ œ œJ œ œ œ œ , Z po - nie- dział-ku na świę-to, na świę - to, fur-ma-no-ju ko -nie za - ję - to, za - ję - to. t. 5–7 w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych i tekst jak w druku. W zapisie tekstu z k. 36 w zwr. 2 dwukrotnie: „boczku” zamiast „strużki”, w zwr. 3: „stojała” zamiast „pasła”, po zwr. 3 jeszcze dalszy ciąg tekstu jak nr 236 zwr. 2 i 3. Pierwsze odesłanie pod pieśnią dotyczy cz. II Radomskiego (DWOK T. 21, nie T. 20), nr 47. s. 273 nr 236 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce”, tam tekst zwr. 2 i 3 bez melodii zanotowany jako dalszy ciąg numeru 234, zob. poprzedni przypis. W pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. (nie nr) 237 tekst obszerniejszy. nr 237 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka e2, w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja. s. 274 nr 241 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam melodia z incipitem: „Choćbym zawiązał koniowi oczy”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 w drugim wykonaniu na czwartą i piątą miarę alternatywnie      ósemki c2 b1, t. 3 w drugim wykonaniu:          . 1 2 Por. nr 102 w suplemencie.   , t. 4: �365 s. 275 nr 242 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 pierwsza ósemka alternatywnie c2 lub a1, w t. 2 na czwartą i piątą miarę ósemki b1 a1, w drugim wykonaniu w t. 2 ostatnia ósemka c2; bezpośrednio pod pieśnią drugi wątek tekstu, zob. nr 101 w suplemencie. nr 244 – Por. tekst w pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 248. nr 245 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie ósemka c2; pod melodią zwr. 1–2, zwr. 7 (wariant zamieszczony w nawiasie) i zwr. 8–9, przy czym w zwr. 2 w. 1–2 następujący: „I w Krakowie, i we Lwowie, i w Toruniu, i w Warszawie”. Ponadto w rkp. nieznanego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 1, bez lokalizacji, tekst zwr. 4 i 5 bez melodii. s. 276 nr 246 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Rozogi, Muszyna”, tam tekst zwr. 4 i 5 podpisany jako kolejne zwrotki pieśni „W polu ogródeczek”, zob. DWOK T. 42, nr 1350. s. 277 nr 248 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 5, nr 199, tam tekst z odesłaniem do melodii z teki 33; tekst zwr. 1 z melodią, do której Kolberg odesłał w rkp. został opublikowany w DWOK T. 42, nr 1448. s. 277–278 nr 249 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 8; sygn. 2184, k. 171, tam melodia i fragment tekstu oraz rkp. nieznanego autora, teka 42, sygn. 1349, k. 54, bez lokalizacji, nad melodią nota: „Polonez”. Rkp. z teki 38 to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni jak w tomie. W rkp. o sygn. 2184, k. 171 w t. 1 na trzecią miarę dodana wersja alternatywna: ósemki d2 c2, w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu ósemki: b1 d2 c2, pod melodią zwrotka nienumerowana: „Na Bugu, na Wiśle”, dalej zwr. 5 (tylko w. 5–8), a po niej zwr. 2 i 3 (w obu zwr. tylko w. 5–8) i zwr. 4. W rkp. z teki 42 melodia zanotowana o tercję małą niżej w metrum : �366                    A Nie gdzie   je ku  puj mi                 dziesz Ja  siu?   tyl  ko pa  rę wian  ka,        trze  wi  ki wstą  żek       na nóż  ki, jar  ma  rek                        Na bo ja nie ze         chło  pian  ka,       i Ka  siu.   dwie chus  tecz  ki,             kól  czy  ki na , usz  ki. tam w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 5–7: „oto ta topola, jakże się rozwinie, wtedy będziesz moja”, w zwr. 4 w. 3–4: „a coś nie przyjeżdża mój miły chłopczyna”, a dalej: „Może on zapomniał, co wyrzekał przede mną, możem polewała topolę daremno. Czy widzisz, dziewczyno, ten kamień nad wodą, jakże on popłynie, ożenię się z tobą. A kiedy żeś widział, żeby kamień pływał, kiedyś mnie nie kochał, na coś u mnie bywał”. W rkp. o sygn. 2184 pod pieśnią, podobnie jak w druku, odesłanie do „Przyjaciela Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 46 (s. 368 nie 31), tam melodia w opracowaniu fortepianowym i tekst „Na Bugu, na Wiśle”, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 170. s. 278–279 nr 251 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 236, tam tekst jak zwr. 1–5 u Kolberga z tytułem: „Z nad Dniestru”. s. 279 nr 253 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), tam melodia zanotowana �367 o sekundę wielką wyżej; teka 33, sygn. 1308/I, k. 18, nr 1, z lokalizacją: „Karniewo pod Makowem”, tam melodia w opracowaniu fortepianowym i obszerniejszy tekst, zob. DWOK T. 67/II, nr 656. W rkp. z teki 43 zapis melodii i tekstu jak w T. 67/II nr 656, bez akompaniamentu. s. 280 nr 254 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją: „Słopsk” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 18, nr 3, z lokalizacją: „Andrzejewo”. W rkp. z teki 2 w t. 1 i 2 tylko wersja zanotowana małymi nutami, w t. 3–5 tylko górna wersja; tekst zanotowany skrótowo, po zwr. 1: „A ja za nim oknem wyglądała, czy ujechał daleko, mój Boże, czy ujechał. I wyjechał o staje, o dwoje, ona za nim wołała, a wróć. Kiedy ja był u twojego okienka, tyś miała inszego. Nie uważaj, ach, mój Jasienieczku, choć ja miała inszego. Z inszym ja się pięknie rozmówiła, będę kochać pierwszego. Oczy płaczą... Jutro biorę karabin...”. W rkp. z teki 33 pod melodią w opracowaniu fortepianowym obszerniejszy tekst, zob. DWOK T. 67/II, nr 658. nr 256 i 257 – Odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 262 zamieszczony pod pieśnią nr 256 winien być pod nr. 257. s. 281 nr 258 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; w rkp. pod melodią incipit: „Na dzwonnicy”, a poniżej tekst zwr. 1 i oddzielnie zanotowane zwr. 4–6. nr 260a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 15, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Rosa pada na koń”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemki g1 h1, w t. 3 w obu wykonaniach obie wersje, t. 4 w pierwszym wykonaniu: & w drugim: & # ˙ œ . # œ œœ œ œ œœ , �368 W druku pod nutami błędnie podpisany tekst, pod taktami 1–2 winne być wiersze 1 i 2 zwr. 1, a pod taktami 3–4 wiersze 3 i 4 tejże zwrotki. s. 282 nr 260b – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 34, nr 261, z lokalizacją jak w druku, tam w t. 3 tylko górna wersja. W rkp. odesłanie do wariantu melodii w cz. I Kieleckiego (DWOK T. 18), nr 361a. nr 261 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 34, tam pieśń zanotowana dwukrotnie: jako nr 262, z lokalizacją jak w druku i ponownie jako nr 262, z lokalizacją: „Płock” i przekreśloną: „od Prasnysza”. W tym drugim zapisie inny, przekreślony początek tekstu: „Descyk pada, rosa siada po drobnej lescynie”, a poniżej: „Słońce świeci, wiater wieje po białej brzezinie”, tam zanotowane liczne wersje alternatywne, w t. 1 w drugim wykonaniu obie wersje, w t. 2: œœr œœr œœj œœ w pierwszym wykonaniu: & R R J J œœ œœ œ niu: & R œR Jœ œœ œ J œ , w drugim wykona-  , t. 3 w drugim wykonaniu:     . Pod pierwszym zapisem tak jak w druku odesłanie do wariantu w cz. I Kieleckiego (DWOK T. 18), nr 361a. s. 283 nr 262 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 7, tam tekst zwr. 1, 3 i 4 zanotowany na rkp. nieznanego autora. s. 284 nr 265 – Odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 206 i 207 błędny. nr 266 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 150, z lokalizacją jak w druku, część karty tego czystopisu odcięta, widoczna melodia i wiersz 1 i 3; teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 266, z lokalizacją jak druku – melodia z incipitem: „Przewieźże mnie” i teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 21, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst zwr. 1. nr 267 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 12, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Za borem, za lasem”. W rkp. w t. 4 tylko górna wersja, w t. 5 w górnej wersji zamiast ósemki e2 dwie szesnastki e2 d2, w t. 7 tylko dolna wersja. s. 286 nr 269 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem”; teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” – tylko tekst. �369 W rkp. z k. 34 melodia zanotowana w metrum :          Ja  sio        Czte  ry ko  nie      wszy  stkie zło  tem    miał,         czte  ry ko  nie      ko  wać dał, wszy  stkie zło  tem    Ja  sio miał,    ko  wać ; dał. pod melodią zwr, 1, 3–4, 9 i 16–28, przy czym w rkp. zwr. 22 i 23 w odwrotnej kolejności (w zwr. 22: „czwartą dała”, w zwr. 23: „trzecią dała”). Na k. 78 tekst zwr. 1–3, 8–13 i 15 zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 271, zob. przypis do tego numeru. W „Wiśle” z 1888, T. 1 (z. 1) na s. 145–147 wariant tekstu; jest to fragment artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza (całość artykułu s. 122–153). s. 287 nr 270 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 12, nr 144, z lokalizacją: „Mokrylas pod Ostrowem (Ostrołęckie)”, tam melodia w opracowaniu fortepianowym i wariant tekstu, zob. DWOK T. 67/II, nr 618. nr 271 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Jedzie Jasio z Tor…”, a poniżej tekst. W rkp. w t. 1–4 i 8 tylko dolna wersja, w t. 4 na trzecią miarę alternatywnie f2, w t. 5–7 tylko górna wersja; w zapisie tekstu najpierw tekst zwr. 1 jak w numerze 271, a dalej jak nr 269, zob. przypis do tego numeru. s. 287–288 nr 272 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2 ćwierćnuta d2, t. 3–4 i 10–11 zanotowane każdorazowo jako jeden takt – trzy ósemki, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 7 na drugą miarę ósemka e2, w t. 9 tylko dolna wersja; pod melodią zwr. 1 i 2, po nich: „Dysiu, dysiu, dysiu, gdzie pojedziesz, Jasiu”, dalej bardzo słabo czytelne fragmenty jak zwr. 10–14 i nr 269 zwr. 26–28. Odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 326 dotyczy zwr. 11–16 tego numeru. �370 s. 288 nr 273 – Rkp. nieznanego autora, teka 5, sygn. 1137/I, k. 71, z notatką Kolberga: „Kurpie”; w rkp. kolejność zwrotek następująca: 3, 2, 4, 5 i 1. nr 274 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1–3 tylko        górna wersja, t. 5–6 nieczytelne, t. 7:  , w t. 9 tylko dolna, w t. 10 górna wersja; tekst jak w druku, ale dziś bardzo słabo czytelny. nr 275 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 37, z lokalizacją ogólną: „Mokrylas”, tam tekst bez melodii. s. 290 nr 277 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 20, nr 61, z lokalizacją: „Czepielew pod Makowem” (właśc. Ciepielewo). W rkp. z teki 43 w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 d2, t. 7: & # œ œœ œ œ ; pod melodią tekst do słów: „matula pierzynę”, a poniżej fragment: „jak będę biegała, to będę brzękała, dopiero mi, Jasiu, uwierzysz”. W rkp. z teki 33 melodia przygotowana do opracowania fortepianowego, stąd zapisana dwukrotnie, a tekst podpisany tylko raz (pierwsza zwrotka); w obu zapisach w tym rkp. w t. 2 i 7 tylko górna wersja; w zapisie tekstu „i skrzynię czerwoną, dziewczynę kochaną” zamiast „czerwoną skrzynię i białą Marynię”. nr 278 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1–2 tylko dolna wersja, w t. 1 trzecia ósemka d2, w t. 2 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki d2 e2, w t. 4 tylko górna wersja, t. 6: & # œœ œœ œ œœ œ œ ; w zapisie tekstu jeszcze kolejne œ fragmenty, dziś prawie nieczytelne: „... są we wsi ludzie, ganią cię... Jasieńku, przenocuj nockę,... kupże mi...”. nr 279 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 na drugą i trzecią miarę półnuty c2, lub alternatywnie a1, w t. 3 tylko dolna wersja, dodana �371 wersja alternatywna, dzisiaj nieczytelna, w t. 4 przy szesnastkach alternatywnie ósemka a1, w t. 7 tylko dolna wersja; pod melodią tekst jak w druku, dziś słabo czytelny. s. 291 nr 280 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. tylko t. 1–13 i powtórka t. 11–12, t. 14–16 brak, w t. 2 najpierw ćwierćnuta, następnie ósemka, w t. 3 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu zwr. 1 i 2 w odwrotnej kolejności. s. 292 nr 283 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 17, z lokalizacją: „Mokrylas pod Ostrowem”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ósemki d2 c2, t. 4 w pierwszym wykonaniu: & # œ œ œ œ œ ; w zapisie tekstu w zwr. 3 3 w. 2 bez „a” na początku. s. 293 nr 284 (nie 281, błąd druku) – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją: „Drożdżyn pod Płońskiem”. W rkp. tekst zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 402, zob. przypis do tego nr. nr 287 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. tylko górna wersja, w t. 3 na drugą miarę ćwierćnuta a1, w t. 4 na pierwszą miarę inna wersja alternatywna: ósemki a1 g1; w zapisie tekstu w ostatniej zwrotce brak drugiego wiersza. s. 294 nr 288 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam tekst podpisany pod melodią opublikowaną pod numerem 289. W rkp. tekst zwr. 1–3, 6, 10 i zwr. 12 (wariant zamieszczony w nawiasie) połączony z tekstem jak nr 289, zob. następny przypis, przy czym tekst w zwr. 1 w. 3 i 4 następujący: „poszła dziewczyna zbierać jagody”, a w zwr. 2 i 3 brak wierszy 3 i 4, następnie zwr. 1–3 numeru 288, dalej zwr. 2 i 3, a po nich zwr. 6 nr 288, po nich zwr. 4 i 5, a na zakończenie zwr. 10 i zanotowany w nawiasie wariant zwr. 12 numeru 288, zob. poprzedni przypis, ponadto w rkp. we wszystkich zwrotkach: „grzeczna dziewczyno” zamiast „moja panienko” . s. 295 nr 289 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”.  W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 w drugim wykonaniu na �372 drugą i trzecią miarę tylko górne nuty, t. 7–8 w obu wykonaniach:  s. 296 s. 297 s. 298 s. 300 s. 302        , brak zanotowanej obok wersji alternatywnej dla t. 5; pod melodią wariant tekstu nr 288, zob. poprzedni przypis. nr 290 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu melodii nr 43 zamieszczonego w artykule Kolberga Właściwości, pieśni i tańce…, s. 116 (dział III), por. też tamże nr 42, zob. przedruk: DWOK T. 41, nr 110 i 111. nr 292 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn p. Płońskiem” i teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. z k. 43 w t. 2 ostatnia ósemka g1, alternatywnie h1, w t. 3–4 tylko wersja zanotowana w druku z notatką: „vel”, w t. 5 przy trzeciej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa h1 cis2 h1, w t. 6 przy trzeciej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa e1 fis1 e1; pod melodią tekst jak nr 293 zwr. 1–2, zob. następny przypis. Na k. 73 tekst jak w druku (tylko w zwr. 2: „Marianna” zamiast „Julijanna”) podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 42, nr 1437, tam z pierwszą zwrotką. Pod pieśnią niejasne odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 177; drugi odsyłacz dotyczy wariantu tekstu zamieszczonego w artykule Kolberga Właściwości, pieśni i tańce..., s. 122 (dział III), nr 58, zob. przedruk: DWOK T. 41, nr 109. nr 293 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn p. Płońskiem”, tam zwr. 1 i 2 zanotowane pod melodią jak nr 292, zob. poprzedni przypis. nr 295 – Por. tekst w pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 240–242. nr 299 – Taki tekst w artykule W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. nr 302 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Słopsk” i teka 42, sygn. 1349, k. 2, z lokalizacją: „Wyszków”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W obu rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 5 dolna wersja, t. 6: 2 jj # # # jœjœjœjœ œ œ œ & J J , w t. 7 górna wersja, ostatnia ósemka g1, w t. 8 JJJJ 1 na pierwszą miarę ósemki h1 cis2; w obu rkp. po zwr. 3 jeszcze fragment tekstu: �373 „Żeby nie ta mała dziecineczka, byłaby ja jeszcze panieneczka, kwitłaby ja jak róża”. s. 305 nr 307 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją: „Dzierżanów”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 zamiast piątej ósemki szesnastki b1 a1; pod melodią zwr. 1, 3–4, po nich: „Kasieńka nieboga już z domu odchodzi” (ten wiersz skreślony), dalej: „Nie chcę myśleć o tobie, myśl sama o sobie, idź precz ode mnie”, dalej zwr. 6 i 7, przy czym w zwr. 6: „Jasienku” zamiast „Franusiu”. nr 308 – Takty 1–4 z incipitem: „Nieszczęśliwe te pokoje, ach, jej, jej, je” w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam w t. 2 tylko dolna wersja, przy drugiej ósemce alternatywnie a1, w t. 3 tylko górna wersja. nr 311 – Zgodnie z odsyłaczem tekst pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 242. s. 307 nr 312 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. z teki 38 nota lokalizacyjna, naniesiony numer pieśni i odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26) jak w druku; jest to przygotowany do druku czystopis, zawierający także zapisy pieśni 313–318. W rkp terenowym w t. 1 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 3 zamiast drugiej szesnastki trzydziestodwójki e2 d2. nr 313 – Rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6; jest to przygotowany do druku czystopis, zob. poprzedni przypis. nr 314 – Rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6; jest to czystopis przygotowany do druku, z oznaczeniem numerów zwrotek jak w druku, zob. przypis do numeru 312. nr 315 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, bez lokalizacji. W tece 38 czystopis przygotowany do druku, zob. przypis do nu- �374 meru 312; w rkp. z teki 43 w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, a pod melodią tylko incipit: „Kąpała się Kasia w morzu”. nr 316 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W tece 38 przygotowany do druku czystopis, zob. przypis do numeru 312; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 i 7 tylko górna wersja, w t. 8 tylko dolna wersja, t. 9: œ œ j &b œ J œ . s. 308 nr 317 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 – czystopis przygotowany do druku; teka 5, sygn. 1137, k. 58, bez lokalizacji. W rkp. z teki 5 w t. 2 tylko górna wersja, t. 4–6 w pierwszym wykonaniu: w t. 4 na trzecią miarę szesnastki c2 f2, w t. 5 na pierwszą miarę ósemka e2, zamiast powtórki t. 4–6 ponownie dolna wersja taktów 1–3, tam w t. 2 na trzecią miarę ósemka g1. nr 318 – Rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6, z lokalizacją jak w druku – czystopis przygotowany do druku; w rkp. w t. 3–6 odwrotna kolejność wersji, najpierw dolna, następnie górna, w dolnej wersji w t. 6 ćwierćnuta h1. s. 309 nr 320 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu zamieszczonego w artykule S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 142. nr 321 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”.   W rkp. t. 6:    , w t. 7 tylko dolna wersja, szesnastki a1 a1; w rkp. tekst obszerniejszy, zanotowane jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „Cicho, dziewczyno moja, ja ci za dzban zapłacę, za zielony dzban… pończoszkę, trzewicki, sukienki. Dzięki Bogu, cześć i chwała, żeć ja pana dostała”. s. 310 nr 323 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. brak zwr. 3. s. 311 nr 327 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem” i teka 33, sygn. �375 1308/I, k. 12, z lokalizacją: „Gromadzyn i Drożdżyn pod Płońskiem”. W rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego, w t. 6 na drugą miarę ósemki cis2 h1 i alternatywnie c2 b1, tam tekst jak pod nutami. Wymieniony pod pieśnią tekst: „Cztery konie Jasio miał” zanotowany także w tece 33 na k. 12 tam jako nr 142 z inną melodią, zob. nr 98 w suplemencie. s. 312 nr 328 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 26, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony jeziora” zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 6 pierwsza ósemka f2, w t. 11 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki b1 g1. nr 329 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją: „Dzierżanów” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 17, nr 140, z lokalizacją: „Dzierżanów pod Pułtuskiem”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, druga ósemka gis1, t. 5 i 12:     , w t. 11 tylko górna wersja; w rkp. z teki 43 w t. 2 tylko dolna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 2 tylko górna wersja, w t. 10 na pierwszą miarę ósemki h1 a1. Por. DWOK T. 41, nr 1079. nr 330 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 17, nr 136, z lokalizacją: „Wąsew i Wysoce pod Ostrowem (Ostrołęckie)”, tam pod melodią w opracowaniu fortepianowym obszerniejszy tekst, zob. DWOK 67/II, nr 674. Tekst bez melodii w rkp. terenowym prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce”, tam w zwr. 3 w. 1: „Po leszczynie chodziła”. s. 312–313 nr 331 – Tekst pochodzi z Zarysów domowych Wójcickiego, T. 3, s. (nie nr) 234–235. s. 314 nr 333 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lo- # j j j œ kalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. t. 1, 2 i 4: & œ J œ œ ; po zwr. 1 jeszcze jedna, dziś czytelny tylko w. 1: „Maćkowa się rozgniewała”. nr 334 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 ósemka g2, w t. 4 ćwierćnuta f1, drugie wykonanie t. 1–4 w rkp. rozbudowane: �376 j b œ & b œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ . œ œœ œœ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œœ b &b œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œ œ j œ œœ . W rkp. zwr. 1: „Chodziła gąsecka po lipowej desce, moja zonecka pije jesce w mieście, dylu, dylu, bom, bom, bom, rade, rade, dom, dom”, dalej zwr. 2–5, dla zwr. 6 zanotowane tylko wiersze 2 i 4, następnie zwr. 7, 8 i dla zwr. 9 tylko w. 3 i 4. s. 315 nr 335 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 1 i 2 cis2 zamiast c2, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu w t. 3 na pierwszą i drugą miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 4 tylko dolna wersja, w pierwszym wykonaniu przy ostatniej ósemce alternatywnie szesnastki a1 cis2, przy powtórce przy trzeciej ósemce alternatywnie szesnastki d2 b1; pod melodią najpierw zwr. 3–7, dalej wiersze 3 i 4 zwr. 1, po nich: „Będziesz ci u mnie gospodynią”, a na końcu zwr. 2. s. 316 nr 337 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 26 (s. 208), zob. DWOK T. 67/I, nr 200. nr 338 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji i teka 36, sygn. 1324, k. 11, z lokalizacją: „Kromnów”.  W obu rkp. w t. 2 tylko górna wersja, w t. 4 inny rytm:   , w t. 5 dolna, w t. 6 górna wersja, w t. 8 ósemka g1 i ćwierćnuta d1, t. 5–8 oznaczone znakiem powtórki. W rkp. z teki 43 brak t. 9–12, po t. 8:  W rkp. z teki 36 t. 9–12 inne: # & œ. œ œ œ œ œ œ œ œ  œ      j œ œ W druku błędnie zanotowane metrum, winno być . . . �377 s. 317 nr 339 – Odsyłacz do cz. II Mazowsza (T. 25) winien być: nr 236 (nie 36). s. 318 nr 341 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 3 dodana wersja alternatywna: & œ œ œ œ œ œ , w t. 4 na trzecią miarę dodana wersja alternatywna: dwie ósemki g2 f2; w zapisie tekstu brak zwr. 8. nr 342 – Rkp. Kolberga, teka 50/3, k. 11, z lokalizacją jak w druku. nr 343 i przyp. – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1138, k. 6v., z lokalizacją: „od Wyszkowa (Ochudne)”; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesioną notą lokalizacyjną, numerem pieśni, odsyłaczem i przypisem. s. 320 nr 344 – Tekst, zgodnie z odsyłaczem, pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 235. nr 345 – Tekst, zgodnie z odsyłaczem, pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 242; ostatni odsyłacz dotyczy artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 133, tam pieśń nr 3. s. 322 nr 347 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. b œ W rkp. t. 1: & œ œ œ œ , t. 3: & b œœ œ œœ œœ œœ œœ , w t. 6 na trzecią miarę ćwierćnuta e2, w t. 8 zamiast szesnastek ósemka e1; w rkp. tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze: „Skoro się pani o tem dowiedziała, zaraz czem prędzy po goście posłała, po krawczyka młodego, po sąsiada bliskiego. Skoro się pachole o tem dowiedziało, zaraz czem prędzy konika siodłało i za panem pojechało. Dognał ci pana w Krakowie na moście, wracajże, panie, w twoim domu goście. O, moje pachole, nie mów mi tego, to moja Kasinka rodu bogatego. A jeśli mi, panie, tego nie wierzycie, wyjmam ja z kieszeni krawicka nożyce. �378 Bardzo się pan o tem zasmucił, zaraz czem prędzy konicka nawrócił i do domu przyjechał”. nr 348 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, k. 13, z lokalizacją i odsyłaczami do wariantów – czystopis przygotowany do druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Na Podolu biały”. W rkp. z teki 43 t. 1–2 zanotowane w metrum : j œ œ & œ œJ U œ. œ œ j J J œ , w t. 3 przy szesnastkach alternatyw- nie ósemka c2. s. 323 nr 349 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, k. 13, z lokalizacją i odsyłaczem do wariantu – czystopis przygotowany do druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., bez lokalizacji. U œ œ œœ W rkp. z teki 43 w t. 2 przy powtórce: & œ œ , w t. 5 i 7 ostatnia ósemka alternatywnie cis . Pod pieśnią odesłanie do artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 139, tam pieśń nr 8. nr 350 – Tekst z zapisem nutowym, zob. nr 226 w suplemencie. Odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 393 dotyczy tekstu. s. 324 nr 352 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 5 tylko górna, w t. 8 tylko dolna wersja; pod melodią incipit: „Szła, chodziła po rowie… Jasieńko…”, a poniżej tekst, przy czym widoczne tylko fragmenty zwr. 1: „Szła dz[iewczyna]… po wianeczku płakała”, a dalej zwr. 1–5 jak w druku. s. 325 nr 356 – Odesłanie do artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 138 dotyczy tekstu nr 7. s. 326 nr 357 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1, 3, 5 i 6 tylko dolna, w t. 2 2 b rœ œ œ tylko górna wersja, w t. 7 dolna wersja: & œ R J J . Pod melodią zwr. 1, zwr. 2 zanotowana skrótowo (bez „ją namówili” i „ją wsadzili”), dalej zwr. 3 w. 3 i 4, przy czym w w. 4: „córki Kasi” zamiast „siostry bracie”, następnie zwr. 4–6 (zwr. 5 bez w. 2), w zwr. 6: „Kłaniam” zamiast „witaj” i zwr. 7 w. 1 i 2, po nich jeszcze: �379 „Siedzi on tam za stolikiem, pije piwko z pułkownikiem, kłaniam, kłaniam, szwagrze… na tyle ja … wojnie bywał…”. Odesłanie do artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 138 dotyczy tekstu nr 15 na s. 148–150, przy czym wątek, do którego odsyła Kolberg na s. 149. s. 326 nr 358 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 8, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem”. W obu rkp. w t. 4 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 42 wariant zwr. 6 oznaczony jako „vel” zanotowany jako ostatnia zwrotka pieśni nr 359, zob. następny przypis, natomiast w rkp. terenowym tego wariantu brak. s. 327 nr 359 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 8, z lokalizacją: „Mąkolin”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, dodane inne wersje alternatyw- j j j jœ j œ ne: w pierwszym wykonaniu: & œ œ œ œ œ , w drugim wykoj j j j j œ œ œ œ naniu: & œ œ œ œ J œ , t. 3–4: & J J œ œ œ ˙ J œJ . W rkp. jeszcze jedna zwrotka, zob. nr 358 zwr. 6 (vel) i poprzedni przypis. nr 360 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji i teka 50/3, k. 21v., z lokalizacją: „od Wyszogroda (znana w Rawie i Opocznie)”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 obie wersje, w t. 3 na drugą miarę dodana alternatywnie ósemka f2, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki c2 b1. W rkp. z teki 50 drugie wykonanie oznaczone znakiem powtórki, po nim dogrywka instrumentalna, która w rkp. z teki 43 zanotowana jest w drugim wykonaniu jako wersja alternatywna: Skrzypce & b œ œ œ. œ œ œ œ. œ œ œ œ. œ œ œ œ œ . W obu rkp. tekst jak w druku. s. 329 nr 363 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 234–235, tam taki sam tekst. �380 s. 330 nr 365 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 17, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „My tu przyjechali” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1954, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, tam melodia bez tekstu. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 43 w t. 1, 3, 5 i 6 tylko dolna wersja, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1, w t. 5 na trzecią miarę szesnastki d2 a1, w t. 6: na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki c2 c2, na trzecią ósemka b1, t. 7–8 bez znaku powtórki, t. 9 w obu wykona- œ b niach: & œ œ J œ œ . W rkp. z teki 33 w t. 1, 3 i 7 tylko górna wersja, inny rytm: œ œ œ , w t. 5 tylko górna wersja, na trzecią miarę szesnastki a1 f1, w t. 6 tylko dolna wersja, brak t. 9–10. nr 366 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 11; w rkp. lokalizacja i tekst jak w druku; melodia w opracowaniu fortepianowym zob. DWOK T. 67/II, nr 699. s. 332–333 nr 368 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy pierwodruku pieśni w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 41, przedruk: DWOK T. 67/I, nr 214. s. 333 nr 369 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 74, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, zwr. 3: „hultaju” zamiast „mój synu”. Por. nr 253 i 254 w suplemencie. s. 334 nr 370 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam tekst zwr. 5–9 zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 372, zob. następny przypis. s. 335 nr 372 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta c2, w t. 6 i 7 tylko górna wersja, w obu taktach druga ósemka d2; po ostatniej zwrotce jeszcze tekst jak nr 370 zwr. 5–9, zob. poprzedni przypis. nr 373 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zwr. 1–3 i 5–6 zanotowane jako część pieśni nr 379, przy czym na końcu jeszcze: „Jak na boru drzewo rąbią, tamój wióry lecą, na wojnie siecą, rąbią, rodzice nie wiedzą”. �381 s. 335 nr 374 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 238 i k. 96 (początkowo stanowiły całość), z notatką: „Obertas”; teka 36, sygn. 1317, k. 33v., oba rkp. z lokalizacją: „od Maciejowic (Podłęż)”, bez datowania; tekst bez melodii w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 3, nr 11 (zwr. 1–3), nr 12 (zwr. 4–5), nr 13 (zwr. 6–7), z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. W obu zapisach melodii t. 1 przy powtórce: & œ. œ œ œR R , t. 3 w obu wykonaniach inaczej urytmizowany: œ œ œ œ , t. 4 r r œ. w pierwszym wykonaniu: & œ # œ J œ R , w drugim dolna wersja. W zapisie tekstu w rkp. z teki 36 wcześniej zanotowana inna wersja w. 4 zwr. 6: „da, co ja sypiał na nij”. s. 336 nr 377 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 30 nr 47, z lokalizacją: „Mokrylas pod Ostrowem (Płock)” i tekst bez melodii w rkp. terenowym, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 37, z lokalizacją: „Mokrylas”. W rkp. z teki 33 t. 3–4 dwukrotnie powtórzone – ostatnia powtórka jak pierwsze wykonanie; w zapisie tekstu brak zwr. 14; w rkp. z teki 43 tekst bez ostatniej zwrotki. s. 338 nr 379 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 3 dodane wersje alternatywne: w pierwszym wykonaniu: & œ œ œ œ œ , przy powtórce: & œ œ œ œ , w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie ćwierćnuta e2; pod melodią tekst zwr. 4, wariant zwr. 6: „Jasienko konia osiodłał, pojechał po perły, a Kasieńka z tego żalu w ten moment umarła”, następnie zwr. 7, 8, 9, 10, dalej tekst jak nr 373 (zob. przypis do niego), a po nim zwr. 1–3, przy czym między zwr. 2 i 3 jeszcze: „Mój Boże, mocny Boże, zmiłuj się nade mną, przykryjże mi moje ocy jak najprędzej ziemią”. �382 nr 380 - Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 237v., z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 przy powtórce na pierwszą miarę szesnastki b1 c2. W rkp. z teki 43 liczne wersje alternatywne, wersja drukowana zanotowana oznaczeniami literowymi nut, tam zapis następujący:                  Wy  rzą  dza  ła        bo  daj  ze ma  tka sy  na w cu  dze        ci                  mój sy  ne  czku u  kra  i  ny,             ; szczę  śli  we go  dzi  ny. w tym rkp. w zapisie tekstu w obu rkp.: „Polaczeńki”, „Polaczeniek” zamiast „rekruciki”, „rekrucik” i „Polski” zamiast „Płońska”. s. 339 nr 381– Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 dwukrotnie f2, w t. 3 tylko dolna wersja, na pierwszą b miarę alternatywnie dwie szesnastki f1 f1, t. 4: & b œ j œœ J , w t. 6 w obu wykonaniach i w t. 8 w pierwszym wykonaniu rytm: j œ œ , w t. 7 w pierwszym wykonaniu dodana wersja alternatywna: b & b œ œ œ œ œ , przy powtórce na trzecią miarę szesnastki g1 a1, po t. 8 jeszcze: b œ œ .. œ [ ‰] & b œ œ œ œ œœR œ œJ œ œ œ œ œ . œ œ œ œ œ œ . 1. W rkp. dalszy ciąg tekstu: „A te żołnierze niejednej matki, jak się ubierają to niby kwiatki. Jak maszerują, ludzie się dziwują, ale … radzi, że nie … . 2. �383 Gdzie spoczywają tam wiary grają, a ludzie z niemi wielką biedę mają. Żołnierz za panną … grze… tylko narobi ludzkiego śmiechu”. nr 382 – Por. DWOK T. 79 (Kaliskie. Suplement), nr 78. s. 341 nr 385 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1138, k. 4v., z lokalizacją: „od Prasnysza” i teka 50/3, k. 18r., nr 2, z lokalizacją: „od Czerwińska”, tam melodia z pierwszą zwrotką. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 50 w t. 3 na drugą miarę inna wersja alternatywna: ósemka e2 i dwie szesnastki c2 a1, w t. 6 przy powtórce zamiast czwartej ósemki dwie szesnastki fis1 d1, w t. 7 w obu wykonaniach górna wersja. Por. nr 262 w suplemencie. s. 346–347 nr 392 – Rkp. Kolberga: teka 10, sygn. 1173/4, k. 3, z lokalizacją: „Mąkolin”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. z teki 10 melodia zanotowana o tercję małą wyżej, melodia rozbudowana, zapis następujący: b 2 œ œ œ œ nœ & b b 4 œ nœ œ œ œ nœ œ œ œ œ œ nœ œ b œ œ œ œ nœ œ œ œ œ œ nœ œ œ œ œ œ nœ œ & b b œ nœ œ # 4Marsz j j j & 4 œj œ œ œJ œ œ œœ œ œ œ ˙ Mia - łem ja trze - wi - ki sa - ko - we, # n n n 44 j j jœ œ œ œ œ ˙ œ œ œ J pod nie- mi gwo- ździ - ki ło - jo - we. # jj jj j j j j j & œj œ œ Jœ œ œ [œj œ œ œJ œ œ œj œ œ Jœ œ œ ] œ œ œj œ ˙ Kto mi je zra-bo-wał, bo-daj psi-cho-ro-wał, jak sie Siu-re do-wie, co o - na mi po - # j & œ œj œ ˙ wie, aj, waj, waj. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœœ œ œ œ ; pod melodią zwr. 1–4 i tekst „Dzieci troje”. W rkp. z teki 43 tylko t. 9–16 z powyższego przykładu, brak ≥ przy �384 g1, a pod melodią zwr. 1 (tam „buciki“ zamiast „trzewiki“ i brak w. 3 i 4), zwr. 3, 4 i na końcu zwr. 2. Ponadto w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 168, powyższy przykład zanotowany jako trzy odrębne pieśni: melodia pierwsza, bez lokalizacji, tam t. 1–8 z powyższego przykła- b b du poprzedzone dwoma taktami wstępu: & b œ œ œ œ ; pod nią zwr. 1–4 i tekst pod pieśnią od słowa „Śpiewaną“ do „Raj tu tu“ wraz z odesłaniem do cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9), s. 261; melodia druga, z lokalizacją: „od Bodzanowa (Mąkolin)“, z notatką: „Marsz żydowski“, tam t. 9–21 z pierwszego przykładu i tekst: „Dzieci troje”; melodia trzecia, z lokalizacją jak melodia druga, z notatką: „Na żydów“, tam zapis melodii i zwr. 1 tekstu jak w druku, w t. 3 na drugą miarę brak górnej wersji, melodia poprzedzona dwoma taktami wstępu jak melodia pierwsza z tej karty. s. 347 nr 393 – Rkp. Kolberga, teka 23, sygn. 1279, k. 1v.; rkp. uszkodzony, zachowały się tylko t. 3–4, w t. 4 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim wykonaniu: & # 1 r 2 œœ œœr œœj œj R R J Jœ . Melodia i tekst także w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 168. W rkp. z teki 23 i w odpisie odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 377. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 1, nr 20, tekst bez melodii, ten rkp. jest odpisem z wymienionego zbioru Wójcickiego. nr 394 – Takty 7–12 por. nr 443 w suplemencie. s. 348 nr 395 – Takty 1–6 por. nr 443 w suplemencie. Takty 7–14 (część instrumentalna) w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 49r., nr 1, bez lokalizacji, tam wśród melodii zatytułowanych: „Owczarskie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, rozbudowana, zapis następujący: �385                             3 3                                3  3                                                                                           3 3                                     . 3 3 3 3 nr 396 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 93v., z lokalizacją ogólną: „Kosino” i notką: „Owczarz”, tam w obu wykonaniach w t. 1, 2 i 4 tylko górna wersja, t. 5 w pierw- . œ . œ œ œ œ œ .. szym wykonaniu opatrzony znakiem powtórki: & . , œœ œ# œ œ œ œ œ œ w drugim: & . 3 3 3 nr 397 – Takty 1–3 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., bez lokalizacji, tam z przekreślonym incipitem: „Oj, ryczały”; teka 5, sygn. 1137/I, k. 102, z lokalizacją i tekstem jak w druku oraz notą: „Pastusza”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu w t. 1 na trzecią miarę ósemka c2. s. 349 nr 398 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 94r., nr 3, z lokalizacją: „Kosino” i notką: „Owczarz” oraz uwagą: „gra się o 4 tony wyżej, tj. rozpoczyna ton as”. W t. 1–3 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w obu wykonaniach w t. 1, 4 i 5 tylko górna wersja, w t. 6 �386 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki d2 a1, po czym t. 4–6 jeszcze dwukrotnie powtórzone, przy czym w t. 4–5 tylko górna wersja, t. 6: & # j œ œœœ œ . s. 349 nr 399 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją: „Andrzejów”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 4 na drugą miarę triola ósemkowa, w t. 5 ostatnia ósemka e2, w drugim wykonaniu: w t. 4 na drugą miarę ósemki h1 g1; w zwr. 1 ostatnie wiersze: „wczoraj z jedną kochaneczką, dziś z drugą”, a po zwr. 3 jeszcze: „Hej, z podola, moje byśki, z podola, wygnała mnie od matuli swawola. A trzeba tę swywolenkę porzucić, a do matki się nazad powrócić”. nr 400 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 33, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „A na polu jabłonecka”. W rkp. w t. 1 i 3 tylko dolna wersja, w t. 1 przy pierwszej szesnastce alternatywnie e2, w t. 7 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 d2, w t. 8 alternatywnie e2. s. 350 nr 402 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją: „Drożdżyn pod Płońskiem”. W zapisie tekstu po słowie „obarek” jeszcze w nawiasie: „drzewo smolne”; pod ostatnią zwrotką dalszy ciąg tekstu jak nr 284, zob. przypis do tego numeru. nr 403 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 71, nr 1063 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1067 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Łążyń”. W rkp. z teki 33 notatka: „słowa – weselne”, melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 i 2 w drugim wykonaniu poniżej r r r j œ œr œ œj œj & zapisana wersja alternatywna: . Tekst œ œ œ œ z wariantem melodii por. DWOK T. 41, nr 129. s. 351 nr 405 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją: „Ostrołęka”. W rkp. w obu wykonaniach: t. 4–6 zanotowane o sekundę wielką niżej, w t. 5 na pierwszą i drugą miarę ósemki c2 h1, w drugim �387 wykonaniu t. 1–3: & # j j œ œ œ œ œ œ œ J J J œ œ J ; pod melodią zwr. 1, a po niej: „Drzwiczki z baliczki miała, słomą się podpierała. Naści półkorca maku…. . Naści kopę siana, zmów nas samego pana. [Naści i] krowę z ci[elęciem]… . [Naści i] świnię z prosięciem. Porwane … świnie, bo to to twoja przyczyna. [Naści i] owcę z jagnięciem…”. s. 351 nr 406 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji, tam pod melodią fragmenty tekstu: „W olszynie ja wołki pasła…, bom się z Jasiem zabawiła” (zob. nr 407 i następny przypis). W zapisie melodii brak znaku przykluczowego, w całym przebiegu melodii cis2 zamiast c2, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę h1, w t. 4 na drugą miarę szesnastki g1 fis1; przy powtórce: w t. 1 na trzecią miarę szesnastki a1 g1 lub alternatywnie fis1 h1. Tekst por. nr 180 w suplemencie. nr 407 – Tekst w rkp. terenowych: prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce” i Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. W rkp. z teki 33 fragmenty tekstu: „ W olszynie ja wołki pasła…, bom się z Jasiem zabawiła” pod melodią jak nr 406, zob. poprzedni przypis. s. 352 nr 408 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1105, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Ona pasła” i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1096, z lokalizacją: „Mąkolin” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3–5 tylko dolna wersja, w t. 5 na drugą miarę ósemka a1, w t. 6 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarą szesnastki b1 d2. Por. nr 438 w T. 25. nr 409 – Takty 1–4: Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 93r., z lokalizacją ogólną: „Kosino” i notką: „Owcarz”. �388 W rkp. w obu wykonaniach w t. 1 tylko dolna wersja, w pierwszym wykonaniu, przy pierwszej szesnastce alternatywnie d2, w t. 2 przy powtórce na drugą miarę alternatywnie szesnastki c2 h1, t. 4: 1 2 r r œjœ . œ & œ œ J œR .. . nr 411 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38, bez lokalizacji, z notatką: „z owczarni”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę w obu wykonaniach górna wersja, po t. 4 powtórka t. 3 i 4, po t. 5 brak znaku powtórki, w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 7: w pierwszym wykonaniu czwarta szesnastka c2, w drugim wykonaniu przy h1 brak ¯, w t. 9 w obu wykonaniach górna wersja, przed t. 11 jeszcze jedna powtórka dolnej wersji t. 9–10. s. 353 nr 413 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38r., nr 19, bez lokalizacji, z notką: „Owczarek, z pola”. W t. 1 i 2 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, znak powtórki dotyczy tylko t. 4, w dalszym przebiegu melodii widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, od t. 5 zapis następujący: œ & œ œœJ œ mœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œœ m œ œ œ œ œ œœ . œ . & œ j œ œ œœ œ œ œ œœ œœ œ œ œœ j œ œ J .. . s. 354 nr 415 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. brak znaku przykluczowego, w pierwszym wykonaniu: w t. 4 ≥ przy c2, w t. 5 pierwsza ósemka fis1, w t. 8 na pierwszą miarę ósemka a1; w drugim wykonaniu: w t. 4 ćwierćnuta c2, t. 5–6: # œ œ œ & J J J œ mœ J ; w zapisie tekstu w zwr. 2: „dupy” za- miast „jupy”. nr 416 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80v., z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 5 tylko dolna, w t. 13 tylko górna wersja; w zapisie tekstu jeszcze skrótowo zanotowane warianty: „kacuska”, „gąsecka”, „owiecka – me, me, me”, „konicek – he, he, he”, „koziołek – be, be, be”. �389 s. 355 nr 417 i przyp. 2 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. t. 1–3: & # r rœ œ œ œ J J œœœ r r j œ œ œ œ J , w t. 9 na dru- gą i trzecią miarę ósemki a1 a1, w t. 11 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d1, w t. 12 tylko dolna wersja; pod melodią zwr. 1–3. Pod pieśnią odesłanie do artykułu A. Petrowa Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego charakter, mowa, zwyczaje i obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1878, T. 2, s. 94 (całość na s. 3–182). W przypisie do zwr. 4 Kolberg zamieścił cytat pochodzący z hasła Mazowsze opracowanego przez E. Świeżawskiego, a zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, 1886, T. 6 na s. 188–204; cytat w rozdziale „Przemysł na Mazowszu” na s. 203. s. 355 nr 418 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu dodana wersja alternatywna:     ; między zwr. 1 i 2 jeszcze jedna: „Na piecu studnią miał, mierzał ją przetakiem, ryby łowił grabiami, strzelał wróble makiem”. s. 356 nr 419 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 trzecia ósemka d2, w t. 2 przy szesnastkach alternatywnie ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta h1, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta d1; pod melodią zwr. 1–5, po nich: „Wróble żyto młóciły, trznadle pomagały, co umłócili to zjedli, a nigdy nie …”, dalej fragmenty: „Świnia marchew… a wilk mięso”, a następnie tekst jak nr 423, zob. przypis do tego numeru. �390 nr 421– Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1–2 dolna wersja, w t. 2 druga ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 1–2 górna wersja, w obu wykonaniach w t. 3 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 po w. 1–2 od razu zwr. 4 w. 1 i 2 (brak w. 3 i 4), a następnie w. 3 i 4 zwr. 3. nr 422 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. t. 1–2 skrócone do jednego taktu: dwie ćwierćnuty g1 a1; pod melodią zwr. 1–5, dalej zwr. 7–9, a na końcu zwr. 6. s. 357–358 nr 423– Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo); w rkp. tekst zanotowany jako kontynuacja pieśni nr 419, zgodnie z notą Kolberga. Odsyłacz pod pieśnią do cz. II Mazowsza (T. 25) winien być: 343 (nie 543); odesłanie do cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9), nr 2 winno być prawdopodobnie pod numerem 421. s. 358 nr 424 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 zamiast trzeciej ósemki szesnastki c2 h1, w t. 4 zamiast pauzy ósemka e1, w drugim wykonaniu: t. 1–4 oznaczone znakiem powtórki, w t. 2 na drugą miarę ćwierćnuta d2, t. 3–4 zanotowane jako pierwsza volta, po nich 2. 2. œ œ œj œ œ # œj & J J J J œ volta: ; pod melodią zwr. 1–8, w zwr. 3: „co tam” zamiast „na ziemię”, zwr. 4 i 5 bez powtórzeń „o, dębowe”. Pod pieśnią odsyłacz do wariantu tekstu w artykule Kolberga Właściwości, pieśni i tańce…, s. 144 (dział III), nr 108; zob. DWOK T. 41, nr 188. s. 359 nr 426 – Rkp. Kolberga, teka 2185/4, k. 162, tam lokalizacja, tekst i odesłanie do cz. II Mazowsza (T. 25) jak w druku; w zapisie melodii w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ćwierćnuta d2. s. 360 nr 428 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 tylko górna wersja, w t. 6–8 tylko wersja zanotowana dużymi nutami, brak znaku powtórki; w rkp. jeszcze skrótowo zanotowany tekst: �391 „[A coś tam] jadał – kłosek z mącecki, …pijał – miód, wino, co było, …gdzie sypiał – z młynarką pod miarką, Czy cie tam bili – oj, bili, oj, bili, a czym cie bili – łańcuszkiem francuskim, możeś mi chory, oj, chory, oj, chory, możeś mi umrzesz, oj, umrę, oj, umrę” i dalej zwr. 10–12 także zanotowane skrótowo. s. 362 nr 431 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). œ W rkp. w t. 6 na trzecią miarę a1, t. 7–8: & J œ J œ J œ pod melodią tekst 8-zwrotkowy, między zwr. 4 i 5 jeszcze: œ J ; „Poszedł do komory popłakujący, swojej Celusi [poszukujący], gdzieś mi się podziała…”. W druku błędnie zanotowane metrum, winno być . s. 364 nr 432 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 19, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 na drugą miarę ósemki b1 g1, w t. 3 tylko dolna wersja, przy f1 brak ≥, w t. 4 tylko górna wersja, na drugą miarę ósemki f1 d1, w t. 5–6 tylko górna, w t. 7 i 10 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 brak wyjaśnienia: „nęcili”, w zwr. 5: „nie” zamiast „se”, w zwr. 6 brak w. 2. nr 433 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 6, z lokalizacją: „od Warszawy” i notą: „Usypiająca”. Takty 3–4 trzykrotnie powtórzone, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim również górna, na drugą miarę ósemki d2 d2, w trzecim wykonaniu dolna wersja. s. 364–365 nr 434 i przyp. 1 – W przypisie na s. 364 odsyłacz do informacji w artykule ks. J. Gackiego Wiadomość historyczna o biskupich niegdyś dobrach, zamku i mieście Iłży, a mianowicie o kościele parafialnym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1854 ,T. 27 (nie 17), całość artykułu na s. 366–408 i 449–497. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 101–102, tam taki sam tekst i s. 291, tam wariant tekstu. �392 s. 365 nr 435 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie triola ósemkowa h1 c2 d2, a pod melodią tekst jak nr 436, zob. następny przypis. s. 366 nr 436 – Tekst w rkp. terenowych Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 73 bez lokalizacji i teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). Na k. 73 tekst zwr. 1–7, przy czym tam w zwr. 1: „panna” zamiast „dziewka”, w zwr. 2: „Roztoczyła” zamiast „I nalazła” i w zwr. 3: „Przyjechał” zamiast „Zajechał”, dalej zwr. 10–14, po nich: „Jedno leży pod ławą porośnięte murawą. [Drugie leży pod] progiem przyrzucone barłogiem”, następnie zwr. 16, 17, 20, 21, 23, 24, 27–32, 35. Na k. 40 tekst zwr. 1, 3–9, 12–17, 20, 27, 30 i 35 podpisany pod melodią jak nr 435, zob. poprzedni przypis. s. 367 nr 438 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 24, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Chodzi sierotka po wsi”; teka 11, sygn. 1175, k. 12, z lokalizacją jak w druku; teka 30, sygn. 1302, k. 63, bez lokalizacji, ten rkp. uszkodzony, zachowało się tylko pierwsze wykonanie i wiersz pierwszy dla zwr. 1 i 2. We wszystkich rkp. w pierwszym wykonaniu górna wersja: w t. 1 ósemka g1, w t. 3 na drugą miarę ósemki cis2 a1, w drugim wykonaniu: w t. 1 przy szesnastkach alternatywnie również ósemka g1. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 11 zamiast odesłania do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26) po zwr. 2 tekst następujący: „Sam Pan Jezus z nieba i podał sierotce chleba. Idź do swojej macierze, niech ona koszulkę upierze. Jak ona mi pierze, to kawały lecą. Jak ona mnie myje, to nakręca szyję. Jak ona mnie czesze, strumieniem krew ciecze. �393 Jak ona mnie obłuczy, to po kątach włóczy. Ona swoim dziatkom kaszkę w mliku warzy. A mnie sieroteczce barszczyk w skorupeczce”. Przypisy (s. 369–397) s. 371–372 (przyp. 1) – W pierwszym akapicie odesłanie do informacji zamieszczonej przez J. Długosza w Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, zob. tegoż Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1 w: Dzieła wszystkie T. 2, Kraków 1867, s. 250. Dalej cytaty z pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt… s. 28 i s. 29 (w przypisie), tam cytat z Historii prawa polskiego J.W. Bandtkie-Stężyńskiego wydanej w Warszawie w 1850 roku, s. 69. W drugim akapicie Kolberg powołał się na A. Naruszewicza Historię narodu polskiego od początku chrześcijaństwa, w wydaniu z 1780 roku, Warszawa, T. 2, na s. 328 wzmianka o „napełnianiu Mazowsza mnogim ludem”; wymienił też dzieło K. Wyrwicza Geografia powszechna czasów teraźniejszych albo opisanie krótkie krajów całego świata, Warszawa 1770 (toż: m.in. 1773); dalej odesłanie do K. Niesieckiego Herbarza polskiego, T. 1–10 Lipsk 1839–1845, zob. T. 1, s. 195. Na s. 372 w. 12g. odsyłacz dotyczy J. Haczewskiego O bursztynie, „Sylwan” 1838, T. 14, s. 191–251 i 358–428. W w. 18g. wymieniony Marcin Gallus, winno być: Marcin Kromer, Kronika polska Marcina Kromera, biskupa warmińskiego… przełożona przez Marcina z Błażowa Błażowskiego i wydana w Krakowie r. 1611, zob. wydanie: Sanok 1857, tam s. 100. Wiersz 19g. zob. Kronika Bogufała i Godysława Paska, opracował W.A. Maciejowski, w: Pomniki dziejowe Polski, wyd. A. Bielowskiego, T. II, Lwów 1872, s. 482. Wiersz 20d. J. Długosz Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, zob. tegoż Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1, w: Dzieła wszystkie, T. 2, Kraków 1867, s. 101; w wymienionym powyżej wyd. Historii narodu polskiego Naruszewicza na s. 324 brak takiej informacji, wzmianka o Angelotusie, zob. toż, wyd. K.J. Turowskiego, T. 1, Kraków 1859, s. 59. �394 s. 373 s. 376 s. 376 s. 377 W. 18d. zob. J. Bartoszewicz Biskupstwo płockie, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, Warszawa 1860, T. 3, s. 661–666. W przyp. 1 wymieniony artykuł A. Wagi O turach i żubrach z okoliczności znalezienia niedawno czaszki wołu kopalnianego w Pruszkowie w Płockiem, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 3, s. 133–144, wzmianka o opisie Puscha za A. Wagą, s. 139. W przyp. 2 wymienione artykuły: L. Zejsznera Kopalnie bursztynu w Królestwie Polskim, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 419–421; A. Wagi O bursztynie i z czego on powstał, „Biblioteka Warszawska” 1845, T. 2, s. 66–89 i dodatek s. 205–207 oraz fragment Pamiętnika historycznego płockiego Gawareckiego, tam w T. 2, s. 77–82 rozdział „O kuźnicach żelaza w województwie płockim”. w. 1–27 g. (przyp. 2) – Kolberg zamieścił cytat anonimowej notatki Z Wierzbicka opublikowanej w „Gazecie Polskiej” 1887, nr 245. w. 13d. – s. 375 w. 1d. (przyp. 3) – Tekst do s. 375 w. 4g. pochodzi z wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły... ze s. 20–23, natomiast pozostała część tekstu zaczerpnięta została ze s. 93–98. Przypisy dolne na s. 374 pochodzą od Kolberga, tam w przyp. 2 wymieniona anonimowa notka Koresp[ondencja]. Koźmin, „Tygodnik Katolicki” T. 2: 1861, s. 237. ` w. 1–20g. (przyp. 4) – Kolberg wymienia kronikę Galla, odesłanie do s. 122 dotyczy wydania J.W. Bandtkiego z 1824 roku, Martini Galli Chronicon oraz Kronikę Bielskiego, zob. J. Bielski Kronika polska Marcina Bielskiego, nowo przez…, syna jego wydana, w: Zbiór pisarzów polskich (wyd. A. Gałęzowskiego), cz. IV, tom 11, Warszawa 1829, w tym wydaniu s. 209. Cały przyp. 3 oraz odesłania do kronik za: W.H. Gawarecki Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827, s. 4. w. 21g. – s. 377 w. 22g. (przyp. 5) – Cytaty pochodzą z tekstu A. Przeździeckiego O dwóch stacjach krzemiennych w ziemiach polskich, zamieszczonego w „Roczniku Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1872, T. 43 (ogólnego zbioru), s. 158–160, tekst w „Dodatku I” (brak w spisie treści), wg przypisu autora jest to poprawiona wersja wcześniejszego tekstu Osady przedhistoryczne na gruntach dawnego starostwa gulczewskiego pod Płockiem, w dobrach generała Bontemps z „Biblioteki Warszawskiej” 1871, T. 3, s. 102–103, tam w dziale „Do redakcji Biblioteki Warszawskiej”. w. 21d. – s. 379 w. 10g. (przyp. 6) – Pierwszy akapit pochodzi z Żywotów świętych pańskich narodu polskiego P. Skargi, zob. Sanok 1855, s. 52–53; dalej fragment z pracy W.H. Gawareckiego �395 Opis ziemi wyszogrodzkiej…, s. 19–21, u Gawareckiego cytat z: Bzowski Abraham, Thaumaturgus Polonus, sen de vita et miraculis S. Hiacynthi, Venetia 1606. Na zakończenie Pieśń o św. Jacku – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 105; teka 41, sygn. 1347, k. 104, nr 392, tam tylko melodia z incipitem: „Jacyńcie święty”, oba rkp. bez lokalizacji, w obu rkp. w t. 2 inny rytm:    . Pieśń zanotowana na k. 105 jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek II i III do Śpiewnika kościelnego…, s. 993– 995; w tym rkp. tak jak w druku także odesłanie do dzieła Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 718–723, tam cztery pieśni o św. Jacku (nr 704–707). s. 379 w. 11g. – s. 380 w. 21g. (przyp. 7) – W pierwszej części Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873, T. 1, s. 88 (całość artykułu s. 39–96); na s. 380 cytaty z artykułu ks. J. Osieckiego Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, nr 2, s. 131 i 147 (całość artykułu s. 121–188). Odesłanie do Kromera pochodzi od Kolberga, zob. Kronika polska Marcina Kromera…, wyd. Sanok 1857, tam s. 470. s. 380 w. 22–1d. (przyp. 8) – Rozdział poświęcony Sawie Calińskiemu J. Kitowicz zamieścił w Pamiętnikach do panowania Augusta III i Stanisława Augusta, zob. wyd. A. Woykowskiego, Poznań 1840, tam s. 232–235. s. 381–382 w. 4g. (przyp. 9) – Kolberg wykorzystał fragmenty pracy W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele parafialnym we wsi Koziebrodach w obwodzie mławskim guberni płockiej istniejącym, dołączonej do tegoż Pamiątek historycznych Łowicza…, s. 211–239. s. 382 w. 5g. – 9d. (przyp. 10) – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 121, jest to czystopis przygotowany do druku; teka 41, sygn. 1347, k. 117, nr 418, tam melodia z incipitem: „Nowa jutrzenko”. W czystopisie z k. 121 tak jak w druku odesłania do zbiorów M.M. Mioduszewskiego Dodatek II i III do Śpiewnika kościelnego…, s. 996 i Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, tam na s. 753–755 trzy pieśni (nr 738–740). s. 382 w. 8d. – s. 384 w. 4g. (przyp. 11) – Pierwsze trzy akapity (do s. 383 w. 14g.) zostały zaczerpnięte z notatki bez tytułu zamieszczonej w „Dzienniku Warszawskim” R. 5: 1855, nr 184, w dziale „Wiado- �396 mości krajowe”, tam notatka anonimowa, wzmianka o autorstwie J. Bartoszewicza pochodzi od Kolberga; od Kolberga dodany też przypis do tej części tekstu, w którym wymieniona została praca W. Smoleńskiego Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, wydana w Warszawie w 1885 (nie 1888). W kolejnym akapicie odwołanie do pracy F.S. Dmochowskiego Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa 1860. Wzmianka o Alojzym Żółkowskim dotyczy raczej aktora, pisarza i humorysty (1777–1822), choć możliwe, że jego syna, także Alojzego (1814– 1889), aktora i śpiewaka. s. 384 w. 5g. – s. 390 w. 25g. (przyp. 12) – Kolberg wykorzystał fragmenty wcześniej już cytowanego obszernego artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna… zamieszczonego w kilku numerach „Tygodnika Ilustrowanego”; cytaty pochodzą z numeru 295 (do s. 386 w. 14d.) i 296. Ponadto odesłanie na s. 384 dotyczy pracy W. Czajewskiego Kurpie zamieszczonej w piśmie ,,Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny” 1881, T. I, nr 12, s. 561–567 oraz T. II, nr 13, s. 33–44. W przypisie dolnym na s. 385 wymieniona została praca Z. Glogera Dawna Ziemia Łomżyńska, Warszawa 1876. W przyp. 1 dolnym na s. 387 wymieniony Lud polski... Ł. Gołębiowskiego, tam s. 39 oraz hasło autorstwa K.W. Wójcickiego Kurpie zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 16, Warszawa 1864, s. 502; w przyp. 2 dolnym (s. 387–388) cytat z publikacji A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej..., s. 86. Na s. 388 w. 21d. wzmianka o J. Albertrandim, dotyczy pracy tego autora Dzieje Królestwa Polskiego krótko lat porządkiem opisane, Lwów 1846, T. 1, s. 270. W przyp. 1 na s. 389 cytat z Wędrówek po guberni augustowskiej... Połujańskiego ze s. 85 (nie 58). s. 390 w. 18d. – w. 391 w. 10d. (przyp. 13) – Kolberg zacytował artykuł L. Krzywickiego Ballada kurpiowska, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria 3), nr 249; wspomiane w artykule studium to wymieniany wielokrotnie przez Kolberga artykuł W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna… . s. 391 w. 9d. – s. 27g. (przyp. 14) – Cytaty pochodzą z drugiej części artykułu A. de la Borderie Usages de la féodalité en Haute et Basse – Bretagne, „Mèlusine”, T. III: 1886–1887, s. 317–319 (całość artykułu na s. 274–275, 317–319, 347–348, 368–369); na końcu odesłanie Kolberga do cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5). �397 s. 392 w. 12d. – s. 394 w. 11g. (przyp. 15) – Kolberg przytoczył fragmenty wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły..., łącząc partie tekstu głównego i przypisów ze s. 56–58. s. 394 w. 11g. – s. 395 w. 18g. (przyp. 16) – Cytaty pochodzą z anonimowej notatki Wianki zamieszczonej w „Gazecie Polskiej” 1888, nr 141, s. 2, tam w dziale „Z miasta”. s. 395 w. 19g. – s. 396 w. 6g. (przyp. 17) – Kolberg wykorzystał anonimowy tekst Z Paryża zamieszczony w „Gazecie Polskiej” 1888, nr 156, s. 1–2. s. 396 (przyp. 18) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 82, nr 300, tam melodia i dwie pierwsze zwrotki; nad melodią notatka Kolberga: „Pieśń o N[ajświętszej] P[annie] Maryi”; rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 186, do którego odsyła Kolberg w druku, przy czym w zbiorze Mioduszewskiego brak zwr. 7 i 8. W Zbiorze pieśni nabożnych… Kellera na s. 419 tekst jak u Kolberga w druku. s. 397 (przyp. 19), przykład muzyczny – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemki d2 c2, w t. 8 na pierwszą miarę ćwierćnuta d1; pod melodią tekst jak w druku. �398 �PRZYPISY ŹRÓDŁOWE TOMU 28 (Mazowsze cz. V) Wstęp (s. VII–X) s. VII w. 1–18d. (przyp. 1) – W przypisie Kolberg zamieścił cytat z anonimowej notki Z literatury zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” R. 70 1890, nr 121, s. 3; w cytacie wzmianka o pracy W. Smoleńskiego Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, Warszawa 1885. Nie jest jasne, o jakiej publikacji Z. Glogera mowa w „Kurierze”, Gloger wydał już wcześniej prace na temat szlachty, zob. m.in. Dawna ziemia bielska i jej cząstkowa szlachta, Warszawa 1873; część prac Glogera o tej tematyce wydana została na początku XX wieku, ale mogła być znana Kolbergowi z rękopisów. s. IX–XI – Kolberg kilkakrotnie wymienia pracę Z. Glogera Obchody weselne wydaną pod pseudonimem „Pruski” w Krakowie w 1869 roku, zob. też wstęp do tomu DWOK 80/I „Mazowsze Oskara Kolberga”. Zob. też wykaz prac Glogera w bibliografii. Kraj (s. 3–18) s. 3–4 przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 7. Redagując tekst w rkp. Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu T. Dziekońskiego Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku zamieszczonego w „Kalendarzu Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, s. 61–67. s. 4 w. 1–7g. – Odesłania Kolberga dotyczą następujących publikacji: M. Balińskiego, T. Lipińskiego Starożytna Polska, T. 1: Warszawa 1843 (nie 1844), tam rozdział „Ziemia Łomżyńska” z opisem Łomży na s. 525–529; L. Rzeczniowskiego Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861; tegoż autora Opis kościoła farnego pod wezwaniem świętego Michała w Łomży w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1861, T. 8, s. 255–271; ks. M. Kościół pierwotnie �400 jezuicki, następnie pijarski, a obecnie ewangelicki w Łomży w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 363; hasła Łomża w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 17: Warszawa 1864, s. 613–622, także autorstwa Rzeczniowskiego; ostatni odsyłacz dotyczy hasła Łomża podpisanego Cab. (brak wyjaśnienia w wykazie skrótów) i Br. Ch. (Chlebowski), zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, T. V, Warszawa 1884, s. 699–714. w. 14g. – s. 5 w. 6g. (Wierzbowo) – W opisie cytat z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, Warszawa 1859, s. 96–97. Kolberga odsyła także do cz. I Kujaw (DWOK T. 3), s. 32. s. 6 w. 19–21g. (Lipniki) – Odesłanie dotyczy artykułu Z. Glogera Dworzec Łukasza Górnickiego w Lipnikach pod Tykocinem, „Biblioteka Warszawska”, 1889, T. 1, s. 435–439. w. 24–27g. (Złotoryja) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość topograficzno-historyczna o osadach zwanych Złotoryją, tudzież o kościołach i kaplicach w tychże istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 10, tam o Złotoryi na s. 512–525. w. 12d. – s. 7 w. 7g. i przyp. 1 (Wizna) – Cytat w przypisie pochodzi z wymienionej pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858 ze s. 35, tam w przypisie 1. Na końcu opisu odesłanie do hasła F.M. Sobieszczańskiego Wizna zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej… 1867, T. 27, s. 326–328. s. 7 w. 13–16g. (Radziłów) – Odsyłacze Kolberga dotyczą prac: A. Święcickiego Topographia sive Masoviae… s. 26, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 109; M. Balińskiego, T. Lipińskiego Starożytna Polska…, T. 1, s. 489–490. w. 17–20g. (Wąsocz) – Kolberg odsyła do opisu w Starożytnej Polsce… T. 1, s. 487–489. s. 7–8 przyp. 1 i s. 8 przyp. 1 i 2 – Odesłania dotyczą pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…; miejscowość Grajewo opisana na s. 102–103, Rajgród na s. 105, informacje zawarte w przyp. 2 u Połujańskiego na s. 194–195. s. 13 w. 14–21g. (Studziennice) – Zamieszczone informacje Kolberg zaczerpnął z Wędrówek po guberni augustowskiej… A. Połujańskiego, ze s. 110. s. 13–14 w. 13d. – s. 14 w. 3 g. i przyp. 1 na s. 14 (Krasnybór) – W przy- �401 s. 14 s. 15 s. 16 s. 17 pisie fragment pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 191. w. 8–11g. (Lipsko) – Kolberg wymienia Korespondencję Gazety Warszawskiej. Suwałki, 10 czerwca 1856 roku, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 168, tam brak autora, w bibliografii w DWOK T. 80/III pod: [Połujański] (za Kolbergiem). w. 21g. – s. 15 w. 4g. (Święte Jeziory) – Odesłanie Kolberga dotyczy Wędrówek po guberni augustowskiej… A. Połujańskiego, s. 115. przyp. 1 – Zamieszczone informacje dotyczące leśnictwa przełomskiego Kolberg zaczerpnął z Wędrówek po guberni augustowskiej… A. Połujańskiego, ze s. 112–113. w. 13– 37g. (Suwałki) – Opis Suwałk oraz informacje zamieszczone przez Kolberga u A. Połujańskiego Wędrówki… na s. 218 – 220. w. 2d. – s. 17 w. 3 g. (Biała Woda) – Kolberg wymienił artykuł A. Budzińskiego Poszukiwania archeologiczne w b. guberni augustowskiej zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” 1871, T. 1, s. 230–243, wzmianka o Białej Wodzie na s. 243. w. 4–8g. (Hańcza) – Kolberg zacytował fragment pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 216. w. 9d. – s. 18 w. 3d. i przyp. 2 (Dowspuda) – Opis miejscowoś­ ci u A. Połujańskiego Wędrówki… na s. 195. W przyp. 2 Kolberg wspomina o poglądzie A. Osipowicza wyrażonym w artykule Ruiny zamku w Dowspudzie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. X, nr 276. Lud (s. 21 –62) s. 21 s. 22 w. 8g. – s. 22 w. 2g. – Cytat pochodzi z artykułu Z. Glogera Rzeka Narew zamieszczonego w „Wędrowcu” 1881, nr 259; dokończenie artykułu w numerze 260. w. 3 – s. 23 w. 7g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z artykułu B. Chlebowskiego Zadania historii i literatury polskiej wobec warunków i czynników jej dziejowego rozwoju w wymienionym roczniku „Ateneum”, zeszyt 2, pierwszy akapit ze s. 304, drugi ze s. 310; w przyp. 1 na s. 22 Kolberg zacytował fragment artykułu Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno z „Pamiętnika Sandomierskiego” 1829, T. 1, (nie 2) s. 365–366, natomiast wzmianka na s. 23 o Pamiętnikach Paska także u Chlebowskiego, zob. Pamiętniki… z czasów �402 s. 23 s. 26 s. 27 s. 28 s. 30 s. 32 s. 33 panowania Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, wydane z rękopisu przez E. Raczyńskiego, Poznań 1836. Odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26) pochodzi od Kolberga. w. 8g. – s. 25 w. 1d. – Początek tekstu to cytat, a dalej informacje zaczerpnięte z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 182–183 i s. 17, Połujański wymienia Pamiętniki… Paska, natomiast odesłania do cz. III i IV Mazowsza pochodzą od Kolberga. W przypisie 2 (s. 24–25) odesłanie do czasopism – te informacje m.in. w artykule podpisanym kryptonimem „Nil” Na widnokręgu, „Prawda. Tygodnik Polityczny, Społeczny i Literacki” R. IV: 1884, nr 21 oraz w Korespondencji Głosu Łomżyńskiego podpisanej „Lekarz”, „Głos. Tygodnik Literacko-Społeczno-Polityczny” R. II: 1887, nr 27 i 29. w. 1–24 g. – Kolberg przytoczył fragment Korespondencji Gazety Warszawskiej. Suwałki, w grudniu 1856 roku, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 50 (nie 52); w numerze 52 dokończenie artykułu i podpis autora: „J. W”. w. 3–15d. – Kolberg zaczerpnął informacje z Korespondencji Gazety Warszawskiej. Sejny 1857, nr 206 (początek artykułu w numerze 205), tekst nie jest cytatem, nie jest też podpisany, zatem jedynie tematyka lub wiedza Kolberga pozwalała mu na identyfikację autorstwa. w. 2d. – s. 27 w. 23g. – Rkp. Kolberga, teka 4, sygn. 1128, k. 1; jest to odpis fragmentów wymienionego artykułu J. Tyrawskiego Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, nr 68–69. w. 15d. – 28 w. 3g. – Kolberg zacytował fragment pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 204. w. 3g. – s. 30 w. 12g. – Tekst zredagowany przez Kolberga na podstawie rkp. A. Osipowicza Nałogi i namiętności, teka 4, sygn. 1131, k. 1–2, zob. DWOK T. 80/I, s. XLVII. w. 13g. – s. 32 w. 13d. – Tekst zredagowany przez Kolberga na podstawie rkp. Wyrażenia obelżywe i przekleństwa, teka 4, sygn. 1129, k. 1–4, którego autorem był najprawdopodobniej A. Osipowicz, zob. DWOK T. 80/I, s. XLVII. w. 12d. – s. 33 w. 4g. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250 (całość artykułu w nr 250–255). Pierwszy akapit tego tekstu (s. 32 w. 2–12d.) także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 12, jest to odpis z wymienionego artykułu. w. 5g. – 34 w. 5g. i przyp. 2 – Rkp. Kolberga, teka 4, sygn. 1128, �403 k. 1; jest to odpis fragmentów wymienionego artykułu J. Tyrawskiego Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, nr 68–69; treść przypisu tylko w rkp. Kolberga. s. 34 w. 6g. – s. 37 w. 11g. i przyp. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250–255, informacje dotyczące mowy w numerze 253; w przyp. 1 na s. 34 wspomniana już publikacja A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 210. W ostatnim wierszu wymieniona została powieść E. Orzeszkowej Nad Niemnem, pierwodruk: „Tygodnik Ilustrowany” 1887; wydanie osobne: Warszawa 1888. ryc. przed s. 37– Rycina „od Zambrowa i Łomży” wg akwareli i rysunków W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXIV i tamże ryc. 7. s. 37 w. 16–17g. – Odesłanie Kolberga dotyczy ryciny „od Radzymina i Serocka” zamieszczonej w cz. III Mazowsza (T. 26) przed rozdziałem „Kraj”. w. 2d. – Wzmianka Kolberga dotyczy ryciny „od Zambrowa i Łomży” zamieszczonej przed s. 37. s. 39 w. 6–13g. – Rkp. nieznanego autora (być może A. Osipowicza), Augustowskie. Ubiory włościan, teka 30, sygn. 1298, k. 42–43, z notką Kopernickiego dotyczącą tej karty: „przeniesiona z teki 4”. Tekst zamieszczony na s. 39 pochodzi z obszerniejszego rkp., którego pozostałe fragmenty (Spod Augustowa i Około Wilkowyszek i Wierzbołowa) zostały opublikowane w ramach edycji DWOK w monografii Litwa (T. 53), s. 84 i 85. w. 13d. – s. 40 w. 15g. – Kolberg wykorzystał fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 199 i 205, przytoczony tekst został przeredagowany przez Kolberga. s. 40 w. 16g. – s. 41 w. 1d. – Kolberg wykorzystał fragmenty publikacji P. Bobrowskiego Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, Sankt–Petersburg 1863, T. II, s. 818–819. s. 42–45 w. 5 d. – Kolberg wykorzystał informacje z zachowanego w jego archiwum rkp. A. Osipowicza Potrawy i napoje szczególne, teka 4, sygn. 1130, 1–2, na rkp. notka I. Kopernickiego: „Wyciśnięte w Mazowszu V, s. 42” (zob. DWOK T. 80/I, s. XLVII). Fragment tekstu zamieszczony w przyp. 1 na s. 44 w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 22. s. 46 przyp. 1 – W przypisie Kolberg odsyła do obszernego hasła K. Martina Budownictwo wiejskie zamieszczonego w Encyklopedii �404 s. 48 s. 49 s. 50 s. 51 s. 54 s. 58 s. 59 s. 60 s. 61 rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, Warszawa 1873 (nie 1872), T. I, s. 189–256; tam opis prac ciesielskich na s. 202–210, natomiast informacje o oborach litewskich na s. 232. w. 15 i 20g. – Odesłania Kolberga niejasne (w obu brak stron). W cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5) w opisie sprzętów brak wymienionych przedmiotów; w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) również brak opisu stojaka, tam na s. 248 rycina dziecka w stojaku – dotyczy ona jednak wierzeń. w. 22g. – Wg erraty Kolberga winno być: „karmnikiem” nie „karmniem”. w. 18–1d. – Cytaty pochodzą z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 204; fragment: „Jazda w hołoblach” u Połujańskiego na s. 19; ostatnie zdanie oraz odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26) wprowadzone przez Kolberga. przyp. 1 – Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Wołkunach… i Opis gospodarstwa większego we wsi Zawrocie… w Encyklopedii rolnictwa…, T. II, 1874, s. 1046 i 963. Notatka bibliograficzna dotycząca gospodarstwa w Zawrociu i Wysokim Mazowieckim w rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1194/2, k. 1. przyp. 5 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 22. w. 11g. – w. 11d. i przyp. 1–2 (s. 59) – Kolberg wykorzystał fragmenty wymienianego już artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk… z „Tygodnika Ilustrowanego” 1864, informacje o tkactwie w numerze 254 (początek artykułu: nr 250); cytat zamieszczony na s. 58 i w przypisach w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 12 i teka 1, sygn. 1118, k. 23 (karty te tworzyły kiedyś całość), jest to odpis z wymienionego artykułu Osipowicza. w. 13g. – 60 w. 12g. – Ten fragment w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 7; jest to odpis z anonimowego artykułu Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku zamieszczonego w „Kalendarzu Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, ze s. 65, całość artykułu na s. 61–67. w. 9–13d. – Kolberg odsyła do publikacji Z. Glogera Podróż Niemnem, „Wisła” 1888, T. 2, z. 1, s. 30–84 i z. 2, s. 247–305, odesłanie do s. 147 błędne, o rybołówstwie pisze Gloger w drugim zeszycie. Zob. też E. Orzeszkowa Nad Niemnem, pierwodruk: „Tygodnik Ilustrowany” 1887; wydanie osobne: Warszawa 1888. w. 5g. – s. 62 w. 1d. i przyp. 1 – Cytaty pochodzą z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 18–19 i 64. W przypisie Kolberg zamieścił cytat z anonimowego artykułu Złodziej leśny zamieszczonego w czasopiśmie „Biesiada Literacka” �405 1886, T. XXII, nr 43 (43–564), tam z ryciną o tym samym tytule z podpisem „Obraz Monginot’a”; na końcu przypisu (s. 62) ponownie informacje z pracy Połujańskiego z wymienionych powyżej stron. Zwyczaje (s. 63–116) s. 63 w. 6 d. – Odsyłacz Kolberga do zbioru ks. M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny, Kraków 1838 dotyczy pieśni zamieszczonych na następnej stronie, zob. następne przypisy. s. 64 nr 1 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 7, nr 6, bez lokalizacji, tam wśród „Pieśni adwentowych”; w rkp. w t. 5 tylko górna, w t. 9 i 11 tylko dolna wersja. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 17–20, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 2 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 10r., nr 10, bez lokalizacji, jest to odpis z Dodatku do Śpiewnika kościelnego M.M. Mioduszewskiego; teka 38, sygn. 1334, k. 11, z lokalizacją: „od Zgierza”, tam melodia zanotowana w wartościach o połowę mniejszych. W obu rkp. odesłanie do wymienionego zbioru Mioduszewskiego, zob. s. 387; w rkp. z teki 38 także odesłanie do dzieła Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871, tam na s. 112 obszerniejszy tekst. s. 65 nr 3 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17, nr 46, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”; w rkp. w t. 2 tylko górna, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 7 brak nut na pierwszą i drugą miarę. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 412–415, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. Pod pieśnią także odesłanie do zbioru Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, tam na s. 136 wariant tekstu (różnice w zwr. 3). s. 65–66 nr 4 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 16, nr 43, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”, tam w t. 1 tylko górna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 407–408, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy s. 66 nr 5 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 14, nr 33, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”; jest to odpis ze zbioru �406 M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny… s. 47–50, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. s. 71 w. 3–4 d. – Odsyłacz do Poznańskiego winien być: cz. III, zob. DWOK T. 11 (nie cz. I, DWOK T. 9). s. 72 nr 22 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 14, nr 34, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”; w rkp. w t. 3 na drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja, w t. 9 górna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny… s. 50–51; u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 23 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 11v. i teka 41, sygn. 1347, k. 24, nr 80, oba rkp. bez lokalizacji; teka 50/3, k. 24, tam melodia z incipitem: „Pójdziemy bracia wszyscy z wieczora“. W rkp. z teki 41, k. 11v. melodia i tekst jak w druku. Na k. 24 z teki 41 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, nad nią notatka Kolberga: „Msza na Boże Nar[odzenie]. Pasterska. Na Introit“, pod melodią obszerniejszy niż w druku wariant tekstu, ten rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek II i III do Śpiewnika…, s. 914, wymienionego pod pieśnią. W rkp. z teki 50 zapis wśród melodii zatytułowanych: „Kantyczki“, również o kwartę czystą wyżej, w metrum , z zachowaniem tych samych wartości rytmicznych, w t. 3 na drugą miarę ósemki h1 d2, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki h1 h1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, tam na s. 47 także z notą: „Na Boże Narodzenie. Pasterska. Na Introit“ s. 73 nr 25 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 14, nr 29, bez lokalizacji, tam w t. 5 tylko dolna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny… s. 41–43, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 26 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 15, nr 37, z notą: „Płockie”; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 56–57, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. W rkp. odesłanie Kolberga do cz. IV Mazowsza (T. 27) nr 213 – dotyczy wariantu melodii. s. 73–74 nr 27 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 15, nr 38, bez lokalizacji; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 399–400, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. W druku błędnie podane metrum, winno być: . Nr 27 powtórzono błędnie przy następnej pieśni na s. 81. s. 74 w. 27d. – s. 75 w. 12g. (Święte wieczory) – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina �407 s. 74 s. 78 s. 80 s. 81 s. 82 s. 83 i Bielska zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 1, s. 144–145 (całość artykułu na s. 142–146), tam w dziale „Rozmaitości”. w. 7d. – s. 77 w. 13g. (Nowy Rok) – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, 143–144. w. 3g. – s. 79 (Zapusty) – W przypisach do pierwszego akapitu Kolberg odsyła do artykułu podpisanego kryptonimem „F.” Licytacja dziewcząt zamieszczonego w „Wiśle” 1888, T. II, s. 443 (jest to przedruk z „Wędrowca” 1888, nr 9, s. 100–101) oraz do artykułu K.W. Wójcickiego Ostatni kulig staropolski, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 84. W drugiej części opisu Kolberg przytoczył fragmenty Korespondencji. Z guberni augustowskiej podpisanej A. O. [Osipowicz] z „Gazety Polskiej” 1865, nr 65. w. 11g. – s. 81 w. 19g. i przyp. 1 (Środa wstępna) – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 145–146. nr 27 (błędnie powtórzony) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 40, nr 96, bez lokalizacji, tam w t. 4 tylko dolna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 75–77, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. W druku błędny numer pieśni 27 – nadany dwukrotnie, był już na s. 73. nr 28 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 43, nr 113, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 i 7 tylko górna, w t. 3 i 8 tylko dolna wersja, w t. 9 na pierwszą miarę dolna wersja, na drugą miarę w pierwszym wykonaniu c2, przy powtórce a1. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 121–125, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 29 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 45, nr 118, bez lokalizacji, tam podane metrum , ale melodia zanotowana w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 15–16 tylko dolna wersja. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 445–446; u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 30 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 48, nr 134, z lokalizacją jak w druku, nad melodią notatka: „z łacińskiego: Salvum fac.”, tam w t. 5 tylko górna wersja. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 134–135, w zbiorze Mioduszewskiego tekst obszerniejszy, nota lokalizacyjna: „od Brańska, Mielnika” pochodzi od Kolberga. �408 s. 83–84 nr 31 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 50, nr 140 i teka 38, sygn. 1334, k. 5, oba rkp. bez lokalizacji. W rkp. z teki 41 melodia zanotowana wśród „Pieśni Wielkanocnych”; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 458–459, tam pieśń z obszerniejszym tekstem. W rkp. z teki 38 melodia zanotowana w metrum , ale w wartościach o połowę mniejszych, tam także tekst jak w druku i odesłanie do zbioru Mioduszewskiego. s. 84 w. 26d. – s. 85 w. 7g. (Śmigus) – Cytat zamieszczony na s. 84 oraz w przypisie 1 na tej stronie pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych, Warszawa 1831. Na s. 85 odesłanie do anonimowego artykułu o ogólnym tytule Rozmaitości w „Kurierze Warszawskim” 1827, nr 104. s. 85 (św. Jerzy) – Cytat pochodzi z artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 143. s. 85–86 (Śpiewy pod krzyżami) – Zob. Z. Gloger Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 146 i 147. s. 87–89 w. 19g. (Zielone Świątki) – Zob. Z. Gloger Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 141 i 142. s. 89 nr 32 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 57, nr 176, z lokalizacją jak w druku i notą: „P. o Trójcy…”. W rkp. w t. 2, 6 i 10 tylko dolna wersja, w t. 5, 8 i 9 tylko górna wersja, t. 4: & s. 90 œ œœ ˙ . Jest to odpis ze zbioru Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 255–256, tam pieśń z obszerniejszym tekstem, nota lokalizacyjna pochodzi od Kolberga. nr 33 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 53, nr 154, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”, w t. 4 tylko górna wersja. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 156–157, tam obszerniejszy tekst. nr 34 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 53, nr 155, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; w rkp. w t. 1 pierwsza nuta c2, w t. 4 tylko dolna wersja. Jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 159–160 pieśń z obszerniejszym tekstem. nr 35 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 54, nr 162, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 171–174 pieśń z obszerniejszym tekstem. �409 s. 91 nr 36 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 54, nr 165, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; jest to odpis z Dodatku II i III do Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 928 pieśń z obszerniejszym tekstem. nr 37 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 54, nr 164, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 175–176 pieśń z obszerniejszym tekstem. Odsyłacze Kolberga do cz. I Radomskiego (DWOK T. 20) błędne. s. 91–96 w. 13d. (św. Jan Chrzciciel) – Początek tekstu (s. 91 do s. 94 w. 6g.) Kolberg zaczerpnął z artykułu Z. Glogera Kópalnocka (Sobótka) z „Tygodnika Ilustrowanego” 1868, T. I (seria II), nr 5. Na s. 92 w. 6g. wzmianka o poglądach K. Rogawskiego, zob. m.in. artykuł tegoż Wiadomość o rozkopaniu mogiły w Siedliszczowicach, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 3, s. 1–43; wymieniona w następnym akapicie wieś Kruszewo to XIX-wieczne Kobylino-Kruszewo (obecnie Kobylin-Kruszewo). W przyp. 2 wymieniony artykuł A.B. Radoszkowskiego Kupalnocka czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią zamieszczony w „Muzeum Domowym” 1836, nr 25, s. 194–196; przy tej nocie bibliograficznej odesłanie do cz. IV Mazowsza (T. 27), winno być: s. 134, tam zaczyna się cytat z artykułu Radoszkowskiego. Na s. 93 w. 7g. niejasny odsyłacz do cz. I Mazowsza (T. 24), tam na s. 203 pieśni dożynkowe. Dalej Kolberg cytuje fragmenty tekstu oraz pieśni nr 38–42 z publikacji Glogera Obchody weselne, Kraków 1869, s. 42–45 oraz ze s. 14–15. Informacje zamieszczone przez Kolberga w przyp. 1 na s. 96 pochodzą także z Obchodów weselnych… s. 42; wzmianka o pieśni rzemieślniczej dotyczy zbioru J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, s. 144–145, tam pieśń „rzemieślnicka” nr 3; odesłanie do cz. IV Mazowsza (T. 27), nr 227 dotyczy drugiego wątku. s. 95–96 nr 43 – Pieśń wraz z melodią zaczerpnięta z pracy Glogera Obchody weselne… s. 44, melodia po s. 336. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 93, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, melodia z incipitem: „W polu lipeczka”; w rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: t. 6: & œ Uœ s. 97 ˙œ œ œ œ œ #œ  , brak  . t. 8, t. 10: & , t. 15–16:   nr 45 – Rkp. nieznanego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 2, nr 3, z notą: „ Z Powiatu Bielskiego, spod Brańska, Glinnik”, tam melodia z tek- �410 stem, nad melodią ołówkowa notatka Kolberga: „Weselna”. W tym rkp. przy e2 i a1 każdorazowo ¯, w t. 2, 4 i 6 w obu wykonaniach j s. 98 s. 99 œ . Tekst bez melodii w rkp. innego nieznaodwrotny rytm: œ nego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 1, bez lokalizacji. nr 47 – Odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26) dotyczy numeru 33. nr 49 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 81, bez lokalizacji, tam pod nr. 292 melodia z incipitem: „W pierwszym momencie” i pod nr. 297 tekst: „Wzięta do nieba”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja, w t. 5 górna wersja, na trzecią miarę ćwierćnuta e2, w t. 6 tylko dolna wersja. Oba zapisy Kolberga są odpisami ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 179–181 melodia („Melodia druga”) z tekstem: „W pierwszym momencie”, a na s. 185 tekst: „Wzięta do nieba” z notą: „Melodyja jak wyżej”. Tekst zob. też T. 28, str. 349. Dożynki (s. 100–116) s. 101 w. 9d. – s. 112 w. 1d. (nr II) – Przytoczony opis wraz z pieśniami, rycinami i przypisami pochodzi, zgodnie z odsyłaczem, z artykułu Z. Glogera Obrzędy rolnicze (z drzeworytami) zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1867, T. 2, s. 274–287; jedynie odesłania do poszczególnych tomów Ludu wprowadzone zostały przez Kolberga. Na s. 111 w. 6d. błędny odsyłacz do Ludu, seria III to cz. I Kujaw (DWOK T. 3); odsyłacz na s. 112 pod pieśnią „Zielona ruta” dotyczy dwóch ostatnich wersów pieśni nr 50 w T. 28, zob. też Mazowsze cz. II (T. 25), nr 55–57. s. 113 w. 1–2 g. i nr 58 – Kolberg odsyła do podobnej pieśni żniwiarzy zamieszczonej w pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, tam s. 210–212. s. 114 nr 59 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 24, sygn. 1283, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Łomża”, nad melodią notatka Kolberga: „przy jarzynie, jęczmieniu”. W rkp. zapis następujący: r & œ Jœ . œ œ Bu - jaj, bu - jaj œ œ œœ je - le - niu, œ œ œJ œ œJ J J po tym buj - nym œ œ œœ œ œ jęcz - mie - niu. obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 3–4: , �411 &œ œœ œ œ œ œœ œ ; pod melodią tekst bez powtórzeń. nr 60 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 44, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem zwr. 2: „Dożęlim żytka do odłogu” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tylko tekst. W rkp. z k. 92v. zamiast t. 5–8:                       , pod melodią widoczne jeszcze fragmenty refrenu: „Plon niesiem, plon”; w zapisie tekstu z k. 88 najpierw zwr. 1–3, przy czym w zwr. 2 w. 2 powtórzone: „dożęlim” zamiast „podziękujmy”, następnie zwrotki: 8, 9, 14, 12, 13, 4, 5, 7, 6, 17, 16, 15, 10 i 11, ponadto po zwr. 15 w rkp. jeszcze: „A nasa pani w czerwonej subie, kluseczki na kolacyi robi i w tyłku dłubie. Ejze, ejze, malowany drogi, w Suwałkach idą po selągu” i wariant zwr. 18: „A u nasej pani jak dwie kopani, a u nasego pana wisi po kolana”. Obrzędy (s. 117–234) s. 120–123 (Pogrzeb) – Większość informacji (s. 121–123 w. 6g.) pochodzi z rkp. zatytułowanego Różne przesądy i gusła (zabobony), teka 1, sygn. 1116, k. 8, którego autorką była najprawdopodobniej Melania Czarkowska, zob. DWOK T. 80/I, s. LVII. W rkp. brak informacji zamieszczonych w akapicie czwartym, jest natomiast następująca wzmianka: „Przypominam sobie, że wioząc ciało zmarłego z domu do kościoła, wiozą razem z niem bochen chleba i ten oddają ubogim kościelnym”. Ponadto Kolberg w druku uporządkował chronologicznie informacje o przebiegu pogrzebu oraz dodał przypisy. W przyp. 2 na s. 121 wg słów Kolberga cytat z artykułu A. Osipowicza; w wielokrotnie cytowanym artykule Wycieczki w okolice Suwałk…, a także w obszernym tekście tego autora �412 Z Suwałk do Augustowa zamieszczonym także w „Tygodniku Ilustrowanym” 1863, T. 7, nr 177–180 cytowanego fragmentu brak. Na końcu opisu pogrzebu na s. 123 Kolberg przytacza fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 203 i 210. s. 123 nr 62 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 58, nr 182, bez lokalizacji, nad melodią notatka: „P[ieśni] w utrapieniu”; jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 267–268 z obszerniejszym tekstem. s. 124 nr 63 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 59, nr 185, bez lokalizacji, nad melodią notatka: „O opatrzności Boskiej”; jest to odpis z Dodatku do Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 554–555 pieśń z obszerniejszym tekstem. nr 64 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 60r., nr 191; teka 41, sygn. 1347, k. 60v., bez numeru – wariant melodii bez tekstu, oba rkp. bez lokalizacji. W rkp. z k. 60r. obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 1: & œ œœ œ. œœ œ. , w t. 3 i 8 tylko wersja zanotowana dużymi nutami, w t. 4 tylko górna wersja; tam odesłanie do zbioru Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika…, s. 564–566. W rkp. z k. 60v. zapis następujący: & j œj œ œ œ œ œJ œ œj œj j j j j œj j œ œœ œœ œ œ Œ œ œ œ œ œ J JJ J J j œ œ œJ œ œ œœ œ œ œ œJ œ œ œœ œ œ œj j œ j j & œ Jœ œ J J J J J J J œ J œ œ j & j œj œj œ œj Jœ œ j j j j œ œj œJ œ œ œ œœ œJœ œ œ J Œ . Pod pieśnią w przypisie odesłanie do poezji J. Baki Uwagi o śmierci niechybnej wszystkim pospolitej wierszem wyrażone, Wilno 1766, zob. przedruk z przedmową R. Korsaka b. m. 1807. s. 125–184 (wesele I) – Cały opis wesela Kolberg zaczerpnął z pracy Z. Glogera Obchody weselne, napisanej pod pseudonimem Pruski, Kraków 1869. Tytuły podrozdziałów (oznaczone cyframi rzymskimi) oraz teksty pieśni (niekiedy podane przez Kolberga w wersji skróconej) pochodzą także od Glogera. Zgodnie z wzmianką w przyp. �413 1 (s. 126) w Obchodach weselnych znajduje się pięć drzeworytów (przy czym dwa z nich na s. 199), na końcu pracy Glogera wkładka z 9 melodiami, które autor otrzymał od Kolberga. Odsyłacze do poszczególnych tomów Ludu zostały wprowadzone przez Kolberga. s. 125–126 w. 17g. – Ten fragment opisu wesela wraz z pieśnią nr 65 w pracy Glogera na s. 17–18. s. 126 w. 20–21g. i nr 66 – Zob. Obchody weselne…, s. 20. w. 9–10d. i nr 67 – Zob. Obchody weselne…, s. 23. w. 5d. – s. 127 w. 2g i nr 68 – Zob. Obchody weselne…, s. 26. s. 127 w. 13–23g. i nr 69 – Zob. Obchody weselne…, s. 32. w. 10d. – s. 129 w. 1 d. (Wróżby) – Opis wróżb zaczerpnięty z Obchodów weselnych ze s. 34–35, 45–46, 49–50, 53, 55–57. Pod pieśnią „Koło dworu topola stojała” odesłanie do zbiorów: Wacława z Oleska [Zaleskiego] Pieśni polskie i ruskie…, s. 331 i K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 123 – oba odesłania także u Glogera na s. 35; pieśni nr 70 i 71 odpowiednio na s. 36 i 45. Na s. 129 odesłanie (także za Glogerem, s. 49) do pracy R. Zienkiewicza O uroczyskach i zwyczajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni, Warszawa 1853. s. 130 w. 1–20 g. (Pora wesel) – Zob. Obchody weselne…, s. 61–62. Odesłanie do pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, pochodzi od Kolberga, tam na s. 211 początek opisu wesel, ale wzmianka o wysypywaniu piaskiem na s. 214. w. 21g. – s. 133 w. 7g. (Swaty, zaloty) i przyp. 1 – Pierwszy akapit zredagowany przez Kolberga na podstawie Obchodów weselnych…, s. 65–66, kolejne akapity zaczerpnięte ze s. 69, 78–79, 81, 70, 73–76, pieśń nr 72 na s. 75; treść przyp. 1 (s. 133) u Glogera na s. 80 w głównym tekście. s. 133 w. 8g. – 136 w. 17 g. (Zaręczyny, zrękowiny) – Poszczególne akapity pochodzą z Obchodów weselnych ze s. 84, 86, 90, 93, 95, 96, 98, 99, 103 i 104; pieśni nr 73 na s. 93, nr 74 na s. 103, nr 75 na s. 104. s. 136 w. 18g. – s. 139 w. 2g. (Sprosiny i błogosławienie) – Zob. Obchody weselne…, s. 104, dalej s. 115–118. s. 139 w. 3g. – s. 141 w. 22g. (Drużyna weselna) – Zob. Obchody weselne s. 119, 120, 123, 127, 130, 133. Na końcu akap. 1 na s. 140 odesłania za Glogerem dotyczą: pracy A. Tereschenko Byt russkogo naroda, Sankt Petersburg, T. 2, 1848, s. 481 (stronę podano za Glogerem); artykułu Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie Borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, „Tygodnik Wileński” 1819, T. VII, nr 150, s. 1–18 i nr 152, s. 81–104. �414 Na s. 140 w 7d. odesłanie do pracy L.A. Jucewicza Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów, skreślona przez Ludwika z Pokiewia (pseudonim autora), wydanej w Wilnie w 1846 roku, tam wzmianka o darowaniu ręczników na s. 265. Na s. 139 w. 10g. – Błąd druku, winno być: „zamężne” zamiast „zamożne”. s. 141 w. 23g. – 145 w. 2g. – (Pieczenie kołacza…) – Poszczególne fragmenty tego podrozdziału pochodzą z Obchodów weselnych… ze s. 136–137, 140–142, 152–155. Przyp. 1 ( s. 141–142) pochodzi od Kolberga, natomiast przyp. 1 na s. 142 u Glogera w tekście głównym na s. 142. Melodia zamieszczona przez Kolberga na s. 143 nr 76 także w Obchodach weselnych…, po s. 336 pod numerem 1. Wymieniony przez Kolberga na końcu s. 143 drzeworyt przedstawiający kołacz, zgodnie z odesłaniem, w pracy Glogera na s. 152. s. 145 w. 3g. – 150 w. 17g. (Dziewiczy wieczór) – Zamieszczone opisy oraz teksty pieśni nr 77–84 pochodzą ze s. 178–184 Obchodów weselnych… Na s. 146 w. 11g. odsyłacz winien być: nr 74 (nie 72). Przyp. 1 na s. 148 pochodzi od Kolberga. Pieśni nr 85 i nr 86 pochodzą także ze zbiorów Kolberga, zob. następne przypisy. s. 148–149 nr 85 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 9, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”; dziś rkp. słabo czytelny, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. Melodia i tekst także w pracy Z. Glogera Obchody weselne…, po s. 336 melodia nr 7, tekst s. 182–183, przy czym Kolberg opublikował tę melodię z drobnymi zmianami metrorytmicznymi. s. 149 tekst między nutami i s. 149–150 nr 86 – Tekst opisowy oraz tekst pieśni w Obchodach weselnych… na s. 183, melodia nr 6 po s. 336. Ponadto w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 37, z lokalizacją ogólną: „Łomża” – melodia z incipitem tekstu: „Ej, dobra temu nocka”, tam w pierwszym wykonaniu: w t. 1 trzy ósemki d2, przy powtórce ósemki h1 d2 d2, w obu wykonaniach: w t. 6 dolna, w t. 7 i 8 górna wersja. s. 150 w. 16d. – s. 158 w. 5g. (Przybycie pana młodego) – Informacje zawarte w pierwszym akapicie pochodzą z Obchodów weselnych… ze s. 185; kolejne akapity oraz pieśni nr 87–91 u Glogera na s. 198–210. Na s. 151 odesłania do drzeworytów zamieszczonych w Obchodach weselnych… na s. 199. Na s. 152 nad pieśnią nr 89 nota, która u Glogera (s. 201) brzmi: „Na Podlasiu śpiewają”, natomiast nota: „Śpiewają także na Mazowszu” u Glogera przy innej pieśni. �415 Pod pieśnią nr 91 błędny odsyłacz do cz. II Pokucia (DWOK T. 30), tam na s. 24 pieśń 25. s. 158 w. 6g. – s. 163 w. 12g. (Rozpleciny) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 92–100 w Obchodach weselnych…, s. 211–229; u Glogera także zapisy nutowe: nr 94 – W Obchodach weselnych… melodia (po s. 336, nr 5) z wariantem tekstu (na s. 215). W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, melodia z incipitem tekstu: „Zakukała kukawecka”, w rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, t. 2: & & œ. #œ œ œ œ œ œ #œ œ œ œ , t. 5: . nr 95 – W Obchodach weselnych… tekst pieśni na s. 215, natomiast melodia jak nr 95 u Glogera jest bez tekstu, tam po s. 336 nr 2. Na końcu opisu Rozplecin (s. 163 w. 12g.) wzmianka o pracy Jana Łasickiego drukowanej po raz pierwszy po łacinie Michalonis Lituani de moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum wydanej w Bazylei w 1615 roku, zob. przekład polski A. Rogalskiego Mitologia Jana Łasickiego Polaka O bogach Żmudzinów i innych Sarmatów, „Dziennik Wileński” 1823, T. 1, s. 248–255, 398–406 i T. 3, s. 308–314. s. 163 w. 13g. – s. 167 w. 9g. (Wyjazd do ślubu) – Tekst opisowy oraz pieśni nr 101–107 pochodzą z Obchodów weselnych Z. Glogera ze s. 229 – pierwszy akapit, s. 241–248 – pozostały tekst. Pieśń nr 101 u Glogera po s. 336, nr 3, bez lokalizacji. Na s. 164 wzmianka o drzeworycie – w Obchodach weselnych…, s. 245. s. 163 w. 10g. – s. 173 w. 14g. (Ślub) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 108–115 i przypisy zaczerpnięte z Obchodów weselnych…, s. 251–273; pieśń nr 108 u Glogera także z melodią po s. 336 nr 4. W przyp. 1 na s. 168 wzmianka o Śpiewie Jonka (sprawa IV odsłona I) z Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego, zob. tegoż Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, Wrocław 1956, BN I 162. Na s. 169 w. 13d. wzmianka o drzeworycie zamieszczonym przez Glogera na s. 269. s. 173 w. 15g. – 176 w. 16d. (Powrót z kościoła) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 116–121 i przypisy zaczerpnięte z Obchodów weselnych…, s. 278–286. Na s. 175 w. 18d. odesłanie za Glogerem do pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, s. 212. �416 s. 176 w. 15d. – s. 177 w. 11g. (Przyjazd pana młodego) – Tekst zaczerpnięty z Obchodów weselnych…, s. 287–301. s. 177 w. 12g. – s. 182 w. 18d. (Obiad weselny) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 122–130 i przypisy zaczerpnięte z Obchodów weselnych…, s. 301–326. s. 182 w. 17d. – s. 184 w. 14g. (Obdzielenie korowajem) – Tekst zaczerpnięty z Obchodów weselnych…, s. 326–335. Na końcu odesłanie do artykułu Z. Glogera Korowaj. Wspomnienie lat dziecinnych zamieszczonego w „Kronice Rodzinnej” 1875, nr 16. s. 184–190 (wesele II) – Melodie zamieszczone w opisie pochodzą w większości z rękopisów Kolberga, zob. poszczególne przypisy do pieśni. s. 184 nr 131 – Pieśń zaczerpnięta z Obchodów weselnych… Z. Glogera, tam melodia po s. 336, nr 8. nr 131 (dolna wersja) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 10, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem, dziś nieczytelnym; w rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, t. 1–2 ze znakiem powtórki. s. 189 nr 132 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Wstał Jasieńku”, tam w t. 1 i 3 tylko dolna, w t. 6 i 7 tylko górna wersja. s. 189–190 nr 134 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 7, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Na polu sośnia”; w rkp. w t. 3 i 5 tylko dolna wersja, w t. 5 ostatnia nuta e2, w t. 6 brak ≥ przy g1, w t. 7 na pierwszą miarę szesnastki d2 c2. s. 190 nr 135 – Wariant tekstu w cz. IV Mazowsza (T. 27), nr 55 (nie 118 jak w odsyłaczu Kolberga), zob. też Mazowsze cz. II (T. 25), nr 117. nr 136 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 24, sygn. 1283, k. 13v; z boku nota: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Hej, zakukała”, przy melodii notatka: „lepiej”. Rkp. zniszczony, melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, tylko górna wersja. Wcześniej próba zapisu tej  melodii:  Hej,            za  ku  ka  ła            si  wa ku  ka  weń  ka...                 . s. 191–195 (wesele III) – Melodie zamieszczone w opisie pochodzą z rękopisów Kolberga, zob. poszczególne przypisy do pieśni. s. 191 nr 139a – Odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 297 błędny. �417 s. 192 nr 140 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 12, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Potoczę ja, potoczę”, w całym przebiegu melodii tylko górna wersja. Odsyłacze do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6) i cz. II Radomskiego (DWOK T. 21) błędne, natomiast odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12) dotyczy wariantu drugiej zwrotki. s. 193 nr 142 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 50, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia bez tekstu; w rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis melodii następujący: &œ & œ œ œ #œ œ #œ J œ. œ œ J U œ. # œœ œœ # œœ œœ œ œœ œ #œ œœ œœ # œœj. œ . Opublikowana wersja taktów 7–9 zanotowana obok, w tym samym rkp., z notatką: „lepiej”. s. 193–194 nr 144 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 22, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia oraz fragmenty nieczytelnego dziś tekstu; w zapisie melodii w t. 1 przy pierwszej nucie alternatywnie c2, w t. 2 tylko górna wersja, brak znaku powtórki. s. 194 nr 145 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 24, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam pod melodią ślady nieczytelnego dziś tekstu; w t. 3–5 i 13 tylko górna wersja, t. 10–11 niewypełnione, w t. 13–18 brak ≥ przy g1. s. 195–208 (wesele IV) – Opis wesela nadesłała Kolbergowi Melania Czarkowska, jej rękopis nie zachował się, zob. DWOK T. 80/I, s. LVI– –LVII. s. 208 w. 3d. – s. 212 w. 212 w. 4d. (wesele V) – Opis wesela wraz z pieśniami nr 146–152 pochodzi z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 199–203. W przyp. 1 wzmianka o terminologii stosowanej przez Glogera, zob. Obchody weselne…, m.in. s. 69 i 215. s. 212 w. 5g. – s. 222 w. 1d. (wesele VI) – Pieśni zamieszczone w tym opisie pochodzą z własnych badań Kolberga, który zanotował melodie oraz kilka tekstów. Pozostałe teksty sporządzone zostały obcą ręką, część z nich mógł zapisać Władysław Wierzbowski, zob. DWOK T. 80/I, s. LI, zob. następne przypisy. �418 s. 212 w. 8–16g. – Tekst do słowa „głupia” zanotowany skrótowo w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji. s. 212 nr 153 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 18, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „W ogródeńku przy ziołeńku” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst, z notą: „Przy oświadczynach, przy zaręczynach”. W rkp. z k. 92v. w t. 1 na trzecią miarę brak ≥, w t. 7 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 gis1. s. 213 nr 154 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 14, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Carna drużynka była, oj, carna” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji – tekst, z notą: „W lecie po polu”. W rkp. z k. 91 melodia inaczej urytmizowana:    Car  na    dru  żyn      ka                          3 by  ła, oj,          3      3  car  na...  poniżej wersje alternatywne dla t. 9:   wyższego przykładu:               , i t. 13–16 z po-  . nr 155 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji. nr 156 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji. s. 213–214 nr 157 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 31, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „A w wiśniowym sadeńku” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 92v. w t. 3 dolna wersja, na pierwszą miarę szesnastki h1 d2, w t. 5 górna wersja. s. 214 nr 158 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 22, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Ona wyszła i wyjrzała” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst. �419 W rkp. z k. 92v. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 na drugą miarę dolna, na trzecią górna wersja, w t. 3 i 6 górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 1 powtórzone: „modre ocki zapłakała” zamiast „modre ocka we łzach stały”, a zwr. 4 zanotowana następująco: „Ostawaj się, ostawaj się z Bogiem”. s. 214–215 nr 159a – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 41, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Idzie rzecka” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji – tekst. W rkp. z k. 92v. tylko t. 1–8, w t. 1 na drugą miarę szesnastki h1 a1, w t. 2 na trzecią miarę trzydziestodwójki: c2 h1 a1 g1, w t. 5 i 7 tylko górna wersja. Odsyłacz nad nutami do numeru 139b dotyczy wariantu tekstu. s. 215 nr 159b – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 4 w. 1: „Pise listy” zamiast „Napisę listy”, a w. 3 brzmi: „a ja ich będę cytała”. w. 1–2d. – Te informacje w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji. s. 216 nr 161 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 15, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Cy ja tobie” (zob. nr 162), a obok jeszcze incipit: „Zakowała zieziula” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst, z notką: „Jak do ślubu wyjeżdżają”. W zapisie z k. 92v. w t. 2 i 4 górna, w t. 3 dolna wersja, po t. 4   kilka wersji t. 5–6:               , takty te zostały skreślone przez Kolberga, po nich inna wersja taktów 5–6: & œ œ œ œœ œ œ œ œœ œ œœ˙ , a następnie z notatką: „lub” kolejna wersja alternatywna: górna wersja t. 5–6, tam w t. 6 brak ≥ przy g1. nr 162 – Rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notką: „Jak wyjezdzają z za stoła, do ślubu, panna młoda śpiewa”. Melodia z incipitem: „Cy ja tobie” zob. poprzedni przypis. s. 216–217 nr 163 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 17, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Poszła Kasinka” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notką: „Przed ślubem – śniadanie, a potem śpiewają” (por. s. 215 w. 1–2d). �420  j  , t. 4: œ œ , W rkp. z k. 92v. w t. 2 i 4 inny rytm, tam t. 2:  w t. 8 tylko dolna, w t. 9, 10 i 12 tylko górna wersja, w t. 14 na drugą miarę w górnej wersji szesnastki c2 h1. s. 217 nr 164 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Gdzie pojedzies do ślubu” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86r. i 86v., (dalszy ciąg tekstu), bez lokalizacji, tam tekst ze wzmianką jak nad nutami: „Marszałkowie...”. W zapisie nutowym   w t. 5 w pierwszym wykonaniu:   . s. 217–218 nr 166a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 23, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Kapusteńka”; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 4–6; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 1–3. Zapis nutowy słabo czytelny, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki d2 cis2, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę ósemki h1 c2, w t. 7 tylko górna wersja, powyżej zanotowana kolejna wersja alternatywna dla tego taktu: & # œ œ œ œj œ . s. 218 nr 166b – Rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tylko tekst zwr. 1–4. s. 218–219 nr 167 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 20, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W ogródeńku kapusteńka”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę ćwierćnuta a1, na trzecią ósemki dis2 fis 2, w t. 2 tylko górna wersja, w t. 3 przy f2 brak ≥, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki e2 dis2, w t. 6 tylko górna wersja, t. 7–8:           . Tekst por. nr 166a w T. 28. s. 219 nr 168 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 14, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Mój wianeczku” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji – tekst. W zapisie melodii w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2 ≥ przy g1, przy tej nucie alternatywnie h , t. 3: 1           3 , w t. 4 na trzecią miarę �421 ósemka e1, brak przednutki, t. 6–8: # & œ œ J œ œ œ œ œ j œ ; w zapisie tekstu brak ostatniego wiersza: „zginies jak drugie”. s. 219–220 nr 169 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 24, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Niescęśliwa godzinecka”; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst jak w druku. W zapisie melodii w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 3 widoczne trud- œ ności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: & U œœœœ œ 3 , w t. 4 tylko górna wersja, w t. 5 tylko dolna wersja, na trzecią miarę e2, w t. 6 na pierwszą i trzecią miarę dolna, na drugą górna wersja. s. 220 nr 170 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 2, tam melodia z incipitem: „Bodaj ty, chmielu” i notą: „Oczepiny”; teka 43, sygn. 1352, k. 89 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Augustów”. W zapisie z k. 92r. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 na pierwszą miarę dwie szesnastki a1 a1, w t. 4 ćwierćnuta b1, w t. 6 druga szesnastka c2, w t. 7 tylko górna, w t. 8 tylko dolna wersja, druga szesnastka c2, w t. 9 tylko dolna wersja, w t. 10 tylko ćwierćnuta a1. nr 171 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam z notą: „Po ślubie, po oczepinach”. s. 220–221 nr 172 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 13, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ach, rozkosz moja”. W rkp. w t. 1 i 3 tylko górna wersja, w t. 2 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki a1 fis1, powyżej dopisana wersja alternatywna jak górna wersja w takcie opatrzonym notatką: „albo”, w t. 4 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki h1 c2, na drugą miarę ćwierćnuta d2, t. 5–6: & # j œ jœ Ó œ œœœ J œ œ Jœ . s. 221 nr 173 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 3, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „To z nią do pszeniczki”, z notatką: „Po oczepinach”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę ósemka c2, przy powtórce: w t. 1 druga szesnastka h1, w t. 3 dolna wersja. s. 221–222 nr 174 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 19, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Wczorej była panienecka” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. �422 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notą jak nad numerem 173. W zapisie nutowym brak znaku przykluczowego, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 liczne wersje alternatywne, wersja opublikowana   oznaczona literami powyżej zapisu nutowego:      , w t. 2 górna wersja, na trzecią miarę g1, alternatywnie a1, w drugim wykonaniu: t. 2: & œ œ œœ œ œ . W rkp. tekst jak w druku, wariant „v. panny” w zwr. 6 dodany przez Kolberga. W druku błędnie podane metrum, winno być . s. 222 nr 175 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Ej, wybieraj się” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notą jak nad nutami. W zapisie nutowym widoczne trudności Kolberga w zapisie linii melodycznej, liczne poprawki i wersje alternatywne; w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie g1, w t. 2 na pierwszą miarę h1, alternatywnie c2, na drugą miarę przy pierwszej ósemce alternatywnie a1, na czwartą miarę alternatywnie d2, w t. 4 na drugą miarę pierwsza ósemka e2, alternatywnie d2, w t. 5 przy czwartej ósemce alternatywnie szesnastki c2 h1, na trzecią miarę alternatywnie h1, w t. 6 dolna wersja, na trzecią i czwartą miarę ćwierćnuty e2 a1. nr 176 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Siadaj” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji – tekst, z notą jak nad nutami. W rkp. w t. 1 dolna, w t. 3 i 4 górna wersja, w t. 4 na drugą miarę ósemki h1 g1. s. 223–230 (wesele VII) – Materiały zawarte w opisie tego wesela mogły zostać pozyskane podczas podróży odbytej z W. Wierzbowskim w 1858 roku, zob. DWOK T. 80/I, s. XXVIII; rękopisy dotyczące tego wesela nie zachowały się. s. 225 nr 182 – Odesłanie do cz. II Kujaw (DWOK T. 4), nr 149 niejasne. s. 227 nr 189 – Odesłanie do numeru 174 w T. 28 niejasne. s. 230–234 (wesele VIII) – Opis wesela wraz z pieśniami nr 198–202 pochodzi z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 205–213. �423 Pieśni i dumy (s. 235–321) s. 235 nr 203 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 5r., z lokalizacją: „od Zambrowa, Tykocina”, nad nutami notatka: „Szlachecka (z C-dur)”. W zapisie melodii w t. 3–4 brak znaku powtórki, t. 4 zapisany dwukrotnie, a po nim:                                              . s. 236–237 nr 205 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5v., z lokalizacją: „od Grajewa, Rajgroda”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 23, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „A gdzieże jedziesz moje”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2, 7 i 8 tylko górna wersja; w rkp. z teki 43 w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 c2. s. 237 nr 206 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5v., z lokalizacją: „od Augustowa, Żarnowo”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 29, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu. W zapisie melodii w rkp. z teki 5 w t. 6 tylko górna wersja, w t. 7 przy ostatniej ósemce alternatywnie a1, w t. 8 w górnej wersji na pierwszą miarę ćwierćnuta a1; w rkp. terenowym w t. 2 i 8 tylko dolna, w t. 6 tylko górna wersja. nr 207 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5v., z lokalizacją: „Augustów”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 20, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 5–8 zanotowana tylko górna wersja, oznaczona w druku: „śpiew”, brak akompaniamentu granego na harmonijce. W rkp. z teki 5 w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę alternatywnie szes-      , w t. 3 tylko nastki h1 a1; w rkp. terenowym t. 2:  dolna wersja. s. 238 nr 209 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ani tydzień, ani dwa, ani pół roku” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst; teka 5, sygn. 1136, k. 5r., z lokalizacją: „Augustów”, tam melodia i tekst. �424 W rkp. terenowym z k. 92r. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 tylko dolna wersja, na pierwszą miarę dwie szesnastki e2 e2, t. 3: # # œ & œ œ œJ œ œ , przy powtórce: t. 3: & œR R # œ r j drukowana oznaczona literami, t. 5: & R œ œ œ j J œ , wersja j œ , w t. 6 na trzecią miarę alternatywnie a1. W rkp. z teki 5 w pierwszym wykonaniu t. 3: & # œœ œœ œ. J œ œ , w drugim wykonaniu w t. 5 na drugą miarę alternatywnie a1. Odesłanie do cz. II Mazowsza (T. 25), nr 157 niejasne. s. 238–239 nr 210 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5r., z lokalizacją jak w druku, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 10, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „O, pamiętaj dziewcyno”. W czystopisie z teki 5 w t. 3 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu triola szesnastkowa cis2 a1 h1, przy powtórce triola szesnastkowa a1 cis2 a1, w t. 5 w drugim wykonaniu górna wersja, alternatywnie na trzecią miarę trzydziestodwójki a1 h1 a1 fis1, w t. 6 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę ósemka a1 lub alternatywnie triola szesnastkowa cis2 a1 h1. W rkp. terenowym w t. 3 liczne poprawki i wersje alternatywne: # r œ œ #œ w pierwszym wykonaniu: & œ R J Jœœ œ , lub obok z notatką # r œ mœ œœ # œ œ „lepiej”: & œ R J J œ ;           , w t. 6 w obu w drugim wykonaniu:     3 wykonaniach górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 h1. s. 239 nr 212 i 213 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 84, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam tekst bez melodii; w rkp. między tekstem 212 i 213 jeszcze jeden wątek, zob. nr 165 w suplemencie. s. 239–240 nr 214 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 41, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia; teka 5, sygn. 1137, k. 1 (czystopis uszkodzony), widoczne tylko fragmenty zwrotek 2, 4, 6 i 7. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 przy ostatniej �425 szesnastce alternatywnie trzydziestodwójki c2 a1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę szesnastki g1 h1, w t. 3 na pierwszą miarę szesnastki d2 h1. Tekst por. DWOK T. 42, nr 1800. s. 240 nr 215 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1137, k. 1r., z lokalizacją: „od Raczek, Wronowo”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 8, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam tylko pierwsze wykonanie z incipitem: „I wygnała wołki”, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1. W czystopisie w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ósemka d2. nr 216 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 10, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ej, wyjdę ja na poleńko” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 91 zapis melodii następujący:    Ej, wyj        dę    ja      3 na po                    leń  ko...          , obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 5–6 z powyższego       przykładu:  . nr 217 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji. s. 241–242 nr 221 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 3, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Zielona rutka, żółty kw[iat]”; teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam fragmenty tekstu; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 83, z lokalizacją naniesioną przez Kolberga: „Suwałki, Korkliny”, tam tekst jak w druku. W rkp. z k. 92v. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; na k. 87 zwr. 4, dalej incipit: „Zielona… żółty kwiat”, a na początku jeszcze dwie zwrotki: „Zielona rutka, jałówka, lepsza panienka niż wdówka. [Zielona rutka, jałowiec], lepsy kawaler jak wdowiec”. �426 s. 242 nr 222 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 1, bez lokalizacji i teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 1, bez lokalizacji, w obu rkp. melodia z incipitem: „Z tamtej strony zielonego stawu”; czystopis, teka 5, sygn. 1136, k. 85v., z lokalizacją: „od Grajewa, Rajgroda”. # j W rkp. z k. 94v. t. 5: & œ œœ , w t. 6 i 7 tylko dolna wersja. W rkp. z k. 94r. od t. 5 zapis wariantowy: # & œ œ œ œ œ J œ œ J œ œ j œj œ j œ œ . W rkp. z teki 5 Kolberg połączył oba rkp. terenowe: najpierw zapis z k. 94r., następnie zapis jak w rkp. z k. 94v., przy czym t. 1: # j # 3 œ œœ œ & œ œ œ J J , t. 5: & œœ œ œ . s. 243 nr 223 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 8, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Powstał stary rano” i teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 1. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą niżej, w pierwszym wy- r bb œ œ konaniu t. 1–2: & œ R J œ J œ J œ , w drugim wykonaniu w t. 1 pierwsza nuta b1; zapis tekstu z k. 20 dziś bardzo słabo czytelny. Pod pieśnią odsyłacz do wariantu: „Jedzie stary przez wieś” opublikowanego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 30, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 204. Odesłanie do cz. V Poznańskiego (DWOK T. 12) dotyczy zwrotek 5 i 6 numeru 399. s. 243–244 nr 224 – Rkp. Kolberga: teka 50/2, sygn. 1357, k. 1, tam lokalizacja i naniesiony nr pieśni jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 14, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W sadu, saduleńku”. W rkp. z teki 50 t. 3 opatrzony znakiem powtórki, brak t. 4, w zapisie tekstu w zwr. 1 „sadzinku” zamiast „sadeńku”; w rkp. z teki 43 w t. 2 i 4 tylko dolna wersja. s. 244 nr 225 – Rkp. Kolberga: teka 50/2, sygn. 1357, k. 1v., tam lokalizacja, naniesiony nr pieśni i odsyłacze do wariantów jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 17, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „A jestem ja niewielicka”. �427 W rkp. z teki 50 w t. 6 w pierwszym wykonaniu ostatnia ćwierćnuta d2. W rkp. terenowym w t. 1 w drugim wykonaniu i w t. 4 w obu wykonaniach druga ósemka a1, w t. 3 w drugim wykonaniu Ω przy f1, w t. 4 w obu wykonaniach ¯ przy h1, t. 5 w # drugim wykonaniu: & œ œ œ œ œ , w t. 6 w pierwszym wykonaniu druga ćwierćnuta d2. nr 226 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 327; jest to czystopis przygotowany do druku z numerem pieśni „228” (nie 226) oraz z naniesionymi odsyłaczami; odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26) dotyczy zwr. 2 numeru 291. s. 245 nr 227 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 194; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym odsyłaczem, ale innym niż w tomie numerem pieśni: „218”. nr 228 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 194; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym odsyłaczem, ale innym niż w tomie numerem pieśni: „219”; rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 43, bez lokalizacji, tam melodia z fragmentami tekstu i teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. terenowym z k. 91v. w t. 2 i 4 tylko dolna wersja, w t. 5 przy drugiej szesnastce alternatywnie g2, na trzecią miarę szesnastki e2 fis2, w t. 7 i 8 tylko górna wersja, pod melodią widoczny tekst: „Z poniedziałku na święto furmanowi… nie wiadomo, którą dróżką po nie”; na k. 89 dalszy ciąg tekstu: „I stojała na moście, kłaniała się staroście, kłaniam ci się, starosto. Jasienku, cóż tam słychać w Toruniu na rynku. Powiem tobie nowinę, będziesz miała dziewczynę, A bodaj cię, mój Jasieńku, kat męczył, jak ty mnie moje serce zasmucił”. nr 229 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 17, z lokalizacją: „Szcze[panków]”, tam melodia bez tekstu. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę ósemka e2, w t. 3 przy powtórce na drugą i trzecią miarę ósemki e2 d2, w t. 4 w obu wykonaniach dolna wersja. �428 nr 230 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 49, z lokalizacją: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, w obu wykonaniach: w t. 1 ostatnia szesnastka g1, w t. 2 tylko dolna wersja, ostatnia ósemka a1, w t. 3 tylko górna, w t. 5 tylko dolna wersja. nr 231 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 19, bez lokalizacji, tam melodia z tekstem do słowa: „oczy”. W rkp. w obu wykonaniach w t. 1 górna wersja, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę h1 i alternatywnie d2, przy powtórce tylko górna wersja. s. 246 nr 232 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 34, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Choćbym ja jeździł we dnie”. W rkp. w t. 1 pierwsza ósemka g1, ostatnia e1, w t. 2 na czwartą i piątą miarę ćwierćnuta a1, w t. 3, 4 i 7 tylko dolna, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 6 przy pierwszej ćwierćnucie alternatywnie ósemki c2 e2. nr 233 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwartę czystą wyżej; teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 1 bez melodii, przy czym w tym rkp. zapis następujący: „Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj, zapłaćże mi, moje dziewczę, com cię kołysał”. s. 246–247 nr 234 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst jak w druku, bez melodii. Por. nr 303 w suplemencie. s. 247 nr 235 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 35, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”. œ œ œ. W rkp. w pierwszym wykonaniu t. 1: & j œ œ J , w drugim wykonaniu: w t. 1 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuty d2 h1, œ œ œj œ w t. 3: & œ œ , wersja drukowana zanotowana obok jako rozwiązanie alternatywne. Odsyłacze zamieszczone w druku błędne. nr 236 – Rkp. nieznanego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 2, nr 2, z �429 notą: „Z powiatu bielskiego, spod Brańska, Glinnik”; w rkp. nad nutami oznaczenie tempa: „Moderato”, w t. 3 w drugim wykonaniu druga ósemka ais1. s. 247–248 nr 237 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 26, bez lokalizacji, tam zapis następujący: j # œœj & J œœ œ œœ # j & œœ œœ œœ œœ œœ J # œ œ & œ œ œ œœœ j œ J œœ œ œ œ œ œ œ œ œœ œœ œ œ œ œ œœ œ œ J œœj œ œœ j œ œ . Odsyłacz zamieszczony w druku nad nutami błędny. s. 248 nr 238 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 28, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Ej, cóż tam słychać” i teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst jak w druku. W rkp. z k. 92v. tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę dwie ósemki h1 h1 lub alternatywnie d2 d2. s. 249 nr 239 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 2 w. 2: „co po drzewie skace”, a „sieci” nadpisane jako wariant. s. 250 nr 241 – Melodia w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 15, bez lokalizacji. W rkp. tylko dolna wersja, w t. 3 na drugą miarę dwie ósemki c2 d2, w t. 5 na pierwszą miarę ósemki fis1 a1, alternatywnie h1 d2, t. 6–7 brak, w t. 8 dodane dwie wersje alternatywne: & i & # œœœ œœ œ . # œœœ œœœ nr 242 – Melodia w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 33, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”. nr 243 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 18, z lokalizacją: „Sejny”, tam melodia z incipitem: „Nie stawiaj konika” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Jastrzenno”, tam tekst. �430 W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: & œ Nie &œ œ mœ œ œ œ œ sta - wiaj Œ œ ko 3 - œ ni - ka... œœœœ ˙ œ. 3 œ œ. J œ j œ œ œœ œ œœJ U œ œ ˙ j œ ; w zapisie tekstu ostatnie wiersze: „Nie będę ja twoją, nie spodziewaj się” zamiast „zaleca się jej”. s. 250–251 nr 244 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „I przyjechał w podwóreczko”, zanotowana o sekundę wielką wyżej i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Jastrzenno, ku Grodnu”, tam tekst. W zapisie tekstu w zwr. 3 w. 3 i 4: „Czy horoszu doczku [i nadpiane: „córku”] miejasz, niech ja podziwiu się”. s. 251 nr 245 – Rkp. Kolberga: sygn. 2185/4, k. 56–57, jest to przygotowany do druku czystopis z naniesionym numerem pieśni „245”, odsyłaczem i tekstem w nawiasie zamieszczonym pod pieśnią; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Kasia po sadzie chodziła”, w tym rkp. t. 4 w drugim wykonaniu niedokończony. s. 251–252 nr 246 – Rkp. Kolberga: sygn. 2185/4, k. 56–57, jest to przygotowany do druku czystopis, z naniesionym numerem pieśni i odsyłaczem; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 40, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Pognał Jasio woły”. W rkp. z teki 43 tylko dolna wersja, w t. 1 druga ósemka g1, w t. 2 i 6 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d2 i ósemki h1 c2, w t. 3 alternatywnie półnuta g1 i ćwierćnuta h1, w t. 7 inny rytm: U # & œ œ œ œ . s. 252 nr 247 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 6, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Nie tylko te sady”; w rkp. t. 3–4 w drugim wykonaniu: & # œ œ j J œ ‰ [ ‰] . Odesłania pod pieśnią błędne. s. 253 nr 248 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 17, bez lokalizacji, zanotowana w metrum �431  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w drugim wykonaniu: w t. 2 ćwierćnuta z kropką e2, t. 3–4 skrócone do jednego taktu: & # œ J j œ œ J , podobnie t. 7–8:      . s. 253–254 nr 250 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W wiśniowym sadeńku” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 91 brak znaku przykluczowego, w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki h1 d1 lub alternatywnie ósemka h1, w t. 3 tylko dolna, w t. 5 tylko górna wersja, t. 6–7: & # œ œ j œ œ œ œj œœ œœ œJ œJ ; J œ J w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 3 i 4 brzmi: „choć jedna panna zasmuci, to druga pociesy”, dalej zwr. 2–3 i 5–6, a zwr. 4 zanotowana na końcu. s. 254 nr 251 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Biedny ja chłopak” i teka 11, sygn. 1176/1, k. 79, ze skreśloną lokalizacją: „od Augustowa”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 6 ostatnia szesnastka a1, w drugim wykonaniu: w t. 4 na trzecią miarę cis2. W rkp. z teki 43 w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka c2, w t. 5 alternatywnie ćwierćnuta c2 i ósemka e2, na trzecią miarę alternatywnie ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 5 ćwierćnuta e2. W rkp. z teki 11 melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na drugą miarę cis2, w drugim wykonaniu: w t. 5 ćwierćnuta d2; w tym rkp. zwrotki 2 i 3 w odwrotnej kolejności, ponadto w zapisie tekstu odpowiednio: „Hanusia” i „Hanusi” zamiast „Anusia” i „Anusi”, a w zwr. 3 w. 4: „bo spogląda” zamiast „czekać na mnie”. s. 255–256 nr 254 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 14, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Cztery kośniczki” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst. W rkp. następujący zapis melodii: �432             Czte  ry   ko      śni  czki...                                         . Odsyłacz nad pieśnią do cz. II Mazowsza (T. 25), nr 11 dotyczy podobieństwa w urytmizowaniu melodii. s. 256 nr 255 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji. Melodia por. nr 286 w suplemencie. nr 256 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „U jeziora bystrej wody” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam tekst. W zapisie melodii t. 1 zanotowany również w metrum : cztery ósemki, w t. 2 tylko dolna, w t. 4 tylko górna wersja, w t. 4 i 5 ≥ przy g1, w t. 6 tylko górna wersja, t. 7: n jœjœ & œœœ J œ œœ œ . Odsyłacz nad melodią do cz. IV Mazowsza (T. 27) nr 349, dotyczy zmiennego metrum, między  i . s. 257 nr 257 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 1 wiersze 3 i 4 takie jak w zwr. 2, a w zwr. 2 w. 3 i 4 jak w zwr. 1. nr 258 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 2, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Poszed Jaś do roli”. W rkp. w t. 1–7 tylko dolna, w t. 8 górna wersja, w t. 1 ≥ przy g1, na drugą miarę e1. s. 257–258 nr 259 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 5 w. 2 taki jak w. 4: „ni ojca, ni matki”. s. 258 nr 261 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją ogólną: „Łomża”; w rkp. w zapisie melodii brak znaku przykluczowego, t. 6 jak t. 3. W druku błędnie zanotowane metrum, winno być . Pod pieśnią błędny odsyłacz do numeru 261 w T. 27. s. 259 nr 262 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 22, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Smużkiem dziew… sm…” i teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją ogólną: „Rosogi” [właśc. Rozogi] i dopiskiem: „Łomża”, tam tekst bez melodii. �433 Na k. 93r. zapis melodii następujący:      Smuż            kiem    dziew…    []              []    []   . nr 263 – Rkp. Kolberga, sygn. 3208, k. 87, z lokalizacją jak w druku i notatką: „Zalotna”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 1, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Za stodołą modry”. W obu rkp. w t. 3 trzecia ósemka d1, w t. 2 i 4 tylko górna wer-  sja; w rkp. o sygn. 3208 t. 1:       ; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej. s. 259–260 nr 264 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „A moja matulu coś waspani”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę ósemka e2, w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja. s. 260 nr 265 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 21, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Bywaj, Jasiu, bywaj”, zanotowana w metrum  z zachowaniem tych samych wartości rytmicznych, melodia ma następujący przebieg:                                            . 1. 2.     s. 261 nr 266 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Bywaj, Jasiu, bywaj” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst. W rkp. (k. 92r.) melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 3 na trzecią miarę szesnastki f2 g2, w drugim wykonaniu: w t. 2 ćwierćnuta f1; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 4: „studzienecka w stodole”, a „w gumnie” dodane w nawiasie, w zwr. 4 w. 2: „jadąc” zamiast „zjechał”, w zwr. 6 w. 3 taki sam jak w. 2. nr 267 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 26, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Zielona dąbrowa” i teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam �434 tekst. W rkp. z k. 92 melodia zapisana w metrum : # 2 j & 4 œj œ œ œ Zie - lo - na # j j & œ œ œ œ œ J œ dą - bro œ œ J - j œ wa... j œ œ J œ j j œ œJ œ œ j œ œ j œ œ j œ j œ . W druku błędne metrum, winno być . s. 261–262 nr 268 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji; w rkp. brak zwr. 2. s. 262 nr 269 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 13, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Przyjechali do Lublina”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 3 w drugiej połowie taktu ćwierćnuta d2 ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na ostatnią miarę szesnastki f1 e1, w t. 3 pierwsza ćwierćnuta d1, w obu wykonaniach w t. 4 pauza zamiast ostatniej ósemki. s. 262–263 nr 270 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 30, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Wyleciała na góreckę” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. j jœ œ œ , t. 2–3 tylko W rkp. (k. 92v.) przy powtórce t. 1: & œ # œ górna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach: na pierwszą miarę ósemki h1 a1, ≥ przy g1. s. 263 nr 271 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji. s. 263–264 nr 272 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 13, sygn. 1193, k. 5, nr 159 i 160, tam wśród odpisów ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 198; teka 13, sygn. 1193, k. 17, nr 1293, tam wśród odpisów ze zbioru Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, s. 176, nr 671. s. 264–265 nr 273 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Pognała dziewczyna do”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 w dolnej wersji druga ósemka g1, w t. 2 nad h1 widoczne trudności Kolberga w zapisie muzycznym lub problemy intonacyjne wykonawcy: równocześnie ¯ i Ω, t. 5 zanotowany alternatywnie o sekundę wielką wyżej, w t. 6 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki f1 a1, w t. 7 tylko górna wersja. �435 s. 265 nr 274 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 18, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pognała dziewczyna”. W rkp. w t. 2 trzecia ósemka d2, t. 3 i 7: & # œ j œ J œ œ œ , w t. 5 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemki d2 h2, w t. 6 w drugim wykonaniu zamiast ostatniej ósemki szesnastki h1 c2. s. 266 nr 275 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 25, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „A wcoraj z wiecora Kasia wołki gnała” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. (k. 92v.) melodia zapisana w tonacji G-dur, fis zanotowane jako znak przykluczowy, w t. 6 dolna wersja zanotowana jako triola ósemkowa, w t. 7 tylko górna, w t. 8 i 9 tylko dolna wersja, w t. 9 na trzecią miarę ósemki g1 h1, t. 10–11 brak; w zapisie tekstu w zwr. 4 najpierw w. 5–8, a po nich w. 1–3. s. 266–267 nr 276 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 23, bez lokalizacji, tam w t. 3 ostatnia ósemka d1, w t. 5 górna, w t. 6 tylko dolna wersja. s. 267–268 nr 277 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 17, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Stoi Jasieniek za drzwi[ceńkami]” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. (k. 91r.) w t. 1, 2 i 5 tylko dolna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki d2 d2, w t. 6 tylko górna wersja; w zapisie tekstu z k. 89 w zwr. 1: „carnemi” zamiast „carniusieńkiemi”, zwr. 2 zanotowana skrótowo – tekst od słowa: „rucha”, zwr. 3–5 jak w druku. s. 268 nr 278 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 14, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Na polu wiśnia”, zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 7 tylko górna wersja, trzecia ósemka alternatywnie c2, w t. 8 tylko górna wersja. s. 269 nr 279 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 2, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Usiądziem Józiu”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: �436                    U  sią  dziem Józiu...                                                 . Nad nutami notatka Kolberga: „lub . nr 280 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 18, tam tylko górna wersja, w t. 3 dwie pierwsze ósemki f2 e2. s. 269–270 nr 281 – Wariant tekstu por. nr 185 w suplemencie. s. 270 nr 282 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 2, bez lokalizacji. W rkp. t. 3 i 4 w pierwszym wykonaniu: & # j j j œJ œJ œJ œJ œ œ , w drugim œ œ J wykonaniu w t. 3 pierwsza ósemka g1. s. 271 nr 283 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Nieszczęśliwy ten ganeczek”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 3 przy drugiej ósemce alternatywnie c2, w pierwszym wykonaniu brak t. 7. nr 284 – Rkp. Kolberga, sygn. 3208, k. 182, z lokalizacją jak w druku, tam melodia z incipitem: „Jak ja będę dzieci miała, oj, joj, joj”. r œ œ W rkp. t. 1–2: & œ R J œ J j œ œ R R Jœ œ , w t. 3–4 tylko dolna wersja, w t. 8 w pierwszym wykonaniu górna, przy powtórce dolna wersja. s. 272 nr 286 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 23, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Rąbała Kasia kalinę”; w rkp. t. 3–4:        ga: „lub ”, t. 7–8:      , nad t. 3 notatka Kolber. s. 272–273 nr 288 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”. W rkp. w drugim wykonaniu: w t. 6 na trzecią miarę ósemka e2, w t. 7 na trzecią miarę ósemka h1 i w t. 8 na pierwszą miarę ósemka d2; pod melodią ślady zapisu tekstu, dziś nieczytelne. �437 s. 273 nr 289 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 142v.; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesioną lokalizacją, numerem pieśni jak w tomie i odsyłaczami. Por. nr 189 w suplemencie. nr 290 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 142v., z lokalizacją jak w druku, tam tekst podpisany pod melodią jak nr 291. s. 274 nr 291 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 142v., z lokalizacją, tam tekst podpisany pod melodią jak nr 290. nr 292 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 52, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Czyja to córa, czyja”; teka 43, sygn. 1352, k. 90 i 87, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp (k. 92r.) melodia niedokończona, w drugim wykonaniu:    . brak t. 5–6, w t. 1 alternatywnie trzy ósemki d2, t. 3:   Na k. 90 tylko: zwr. 1, zwr 2 w. 1–2, zwr. 3 w. 3–4, zwr. 4 w. 1–2 i zwr. 5; na k. 87 fragmenty tekstu: „Jeden drugiego pyta, gdzie ta dziewcyna sypia. Sypia se w komorze pod okienkiem, zapiera się dre[wienkiem]. Drzwicki z bylickim, słomą… . Głupi dwo[racy byli], co tych zamków nie pobili”. nr 293 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 6, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pasła dziewcyna owce”; teka 43, sygn. 1352, k. 87 i teka 43, sygn. 1352, k. 90, na k. 87 i 90 tylko tekst bez lokalizacji. W rkp. z k. 91 w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę ósemka fis1, w t. 4 górna wersja, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie ósemka a1, w drugim wykonaniu: t. 1–3:              , w t. 4 dolna wersja. W zapisie tekstu z k. 90 w zwr. 1 w. 1–2: „Pod laskiem na murawce pasła dziewcyna owce”, w zwr. 2 brak w. 3–4. s. 275 nr 294 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam w zwr. 3 w. 1: „W Warszawie” zamiast „A w Łomży”, w zwr. 4 w. 3 i 4 następujące: „I weszłem do pokoju, tupnąłem nóżką na nią”. �438 nr 295 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 21, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Młoda dziewcyna, młoda”; w rkp. zapis następujący: j œ œ &œ J J Mło - da œ œ œ. œ œ J J dzie - wcy - na, j j & œj # œ œ œJ œ mło - da... œ œJ œ œ J J œ œ œ œ œ J J J J œ œ œ œ #œ œ œœ œ j œ . s. 275–276 nr 296 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji. W rkp. po zwr. 1–2: „Jak… kiedy dzieci płacą. Daj dzieciom po jabłuski, niechaj płacą pomalusku, bywaj, waspan, u mnie”, dalej zwr. 4, a następnie: „Jak u pani… kiedy stara przędzie. Daj starej na czepiec…”, po tym fragmencie zwr. 5 i 6. Tekst por. DWOK T. 42, nr 1811. s. 276 nr 297 – Por. nr 159 w suplemencie. s. 277 nr 298 – Rkp. Kolberga: teka 11, sygn. 1175, k. 22, z lokalizacją „od Suwałk (Zielone, Niemcowizna)”, tam melodia i tekst; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 43, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Hulaj, bujaj, jeleniu” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W obu zapisach melodii tylko œ. j œ œ œ Uœ R R R . część wokalna: t. 1–6, t. 3: & J nr 299 – Rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1160, k. 367, z lokalizacją: „od Białegostoku i Nowogrodka”. Pieśń z akompaniamentem fortepianowym zob. DWOK T. 67/II, nr 664. nr 300 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 16, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pojechał pan po wino” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst. W rkp. (k. 92r.) w t. 1–2 tylko górna wersja, w t. 4 zamiast pierw   szej ósemki szesnastki c h , t. 7:      , w t. 8 tylko 2 1   �439 dolna wersja. W rkp. (k. 90) po tekście jak w druku jeszcze niedokończone fragmenty: „Pyta…, mundur…, z Modlina, napił miodu i wina… połamał mu koń nogi. Ubogiego żałować, dukata mu darować”, a dalej: „Naści żołnierz złoty krzyż, a idź sobie, gdzie ty chcesz, przez dziedziniec kulając, przez dziedziniec skakając, wsiad na konia, wywinął. W nocy z panią spał, jeszcze za to krzyż dostał. Pani w ok[ienku mrugała. Ja sie pana nie boje, co mnie pan dał, to moje”. s. 278 nr 301 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 7, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony jeziora” i teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst; teka 43, sygn. 1352, k. 90, z zapisami z Augustowa, tam fragmenty tekstu. W zapisie melodii t. 2–3 i 5–6 skrócone każdorazowo do jednego taktu: œ œ œ , w t. 4–5 ≥ przy c2, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 8 tylko górna wersja, na pierwszą miarę ósemki d2 cis2, w t. 9 dolna wersja: ćwierćnuty h1 g1, t. 12: & # œœ # œœ œœ œœ . W zapisie tekstu z k. 86 zwr. 1–3 i zwr. 4 w. 1–2, a po nich: „W tej komorze jest zielone łoze, slicne, malowane, hej, łoze, moje łoze, któż na tobie będzie spał” oraz wariant ostatniego wiersza: „kogoz ja tam połoze”, a dalej zwr. 6. �440 W zapisie z k. 90 zwr. 1 bez w. 3, wiersz 2 zwrotki 4 i na koniec: „Pod tą lipką zieloną stoi łoże malowane” (por. zwr. 5). nr 302 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 15, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony jeziora, stoi lipa”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, t. 4–6: # œ œ œ œ œ #œ œ˙ & # œJ J J , w t. 9 tylko górna wersja, na drugą miarę triola ósemkowa, t. 11–13: & 3 # jj œ œ œ œ œ œ œj 3 ˙ . s. 279 nr 303 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 1, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Na suchym dębie”; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 129, tam widoczne tylko zwr. 2, 4, 6, 7 i 9 oraz przekreślone zwr. 5, 3 i 8, początek karty odcięty. W zapisie melodii z teki 43 w pierwszym wykonaniu: t. 1: & # œœ t. 3: & œ # œ jœ œ œ œ J œ J J , t. 3: & œ œ , w drugim wykonaniu: # œ œ œ œ . s. 279–280 nr 304 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem zwr. 3: „Pogonię ja woły” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 3–5 i zwr. 6 w. 1–3. W zapisie melodii w t. 2 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 2: „Jasiowe” zamiast „Stasiowe”. s. 280–281 nr 305 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 30, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Na tutejszej grobli”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 2:      , w t. 6 tylko górna, w t. 7 i 8 tylko dolna wersja         ,  i dodana inna wersja alternatywna:  brak znaku powtórki. s. 282 nr 307 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 25, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ożenił się sajdak”; w rkp. zapis melodii następujący: �441 # œ œ œ œ & J J J J O - że - nił œ œ œ œ œ œ J J J J œ œ œ się saj - dak... # & œ œ œ œ œ # & œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ œ œ [ œ] œ œ œ œ œ .. œ . nr 308 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 11, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Rozgniewała się, wzięła”; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 83, z lokalizacją naniesioną przez Kolberga: „Kropiwno”, tam tekst bez melodii. W rkp. (k. 92) melodia zanotowana o sekundę wielką wy- œœ œ œ œ J , w t. 5 b œ œœ J żej, w t. 1–3 tylko dolna wersja, t. 4: & J J œ w drugiej połowie taktu trzy ósemki d2 c2 a1, w t. 8 przy trzeciej ósemce alternatywnie b1, poniżej dodana wersja alternatywna:        . s. 283 nr 309 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 2, tam melodia bez tekstu; teka 39, sygn. 1343, k. 17, tam tekst bez melodii, oba rkp. bez lokalizacji. W rkp. z teki 43 melodia zapisana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1–4 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 h1, w t. 6 na pierwszą miarę ósemka h1, w t. 9 tylko górna wersja, t. 10–12:              . s. 283–284 nr 311 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 26, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „Kum z kościoła idzie” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją jak w druku, tam tekst; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 113, tam widoczne fragmenty melodii i tekst, jest to czystopis, dziś uszkodzony. �442 W obu zapisach tekstu w zwr. 4 między w. 2 i 3 jeszcze: „Chodź, kumeńku, do chaty, napijem sie herbaty”, przy czym w rkp. o sygn. 465 ten fragment przekreślony. s. 284 nr 312 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna 150), k. 113, z lokalizacją jak w druku, tam melodia i tekst; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Na progu stojała, na kuma” i teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk, tam tekst bez melodii. W rkp. o sygn. 465 w t. 3 i 5 tylko górna wersja. W zapisie nutowym z teki 43 w t. 1 i 2 zamiast trzydziestodwójek szesnastka d2, w t. 1 ostatnia szesnastka d2, przy niej alternatywnie trzydziestodwójki d2 c2, w t. 3 tylko górna wersja, t. 5: & # œ œœ Rœœ J œJ R . s. 284–285 nr 313 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 281, tam pieśń zapisana dwukrotnie; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 83, z lokalizacją naniesioną przez Kolberga: „Suwałki” i jego dopiskiem: „Trzciany, Korkliny”, tam tekst bez melodii. W rkp. o sygn. 465 pierwszy zapis uszkodzony – karta odcięta, dziś widoczny tylko dolny fragment pięciolinii oraz tekst, tam odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26) nr 409; poniżej drugi zapis, tam melodia z pierwszą zwrotką, lokalizacją jak w druku i numerem pieśni jak w tomie. W zapisie tekstu z teki 43 brak trzech ostatnich wierszy zwr. 4 i brak zwr. 6. s. 285–286 nr 314 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1117, k. 1b v., tam melodia i tekst, skreślona nota: „od Łodzi (Milewski)”, przekreślony odsyłacz do wariantu tekstu w Sandomierskiem (DWOK T. 2) nr 198 i notka: „przeniesiono do Maz[owsza] V”; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 281, jest to czystopis z lokalizacją, numerem pieśni i odsyłaczami jak w druku, a także ze wzmianką zamieszczoną na s. 286 w. 1–3g. W rkp. z teki 1 przed t. 1 przygrywka:  ## 2 1   & œœ œRœ œJœ œ œJœ œ , t. 5–8: R     , t. 3: r j j r r j ## œ œ œ œ œ j r & J J J R R œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œj , a obok  zanotowana jeszcze jedna wersja alternatywna dla t. 8 – zgodna z wersją małych nut w druku. �443 W rkp. o sygn. 465 przed t. 1 przygrywka (później skreślona przez Kolberga): & ## ## œ œœ t. 7: & œœJ j œ œ œ . & œ œ œ , t. 3: ## œœ œœ 2 1 œœ œJ œ œœ œ R R J J , s. 286–287 nr 315 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 46, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Hej, stojała w sadzie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 na drugą miarę alternatywnie d2, w t. 2 tylko górna wersja, pierwsza szesnastka f2 lub alternatywnie na pierwszą miarę szesnastki e2 c2, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 g1. Melodia i tekst zob. DWOK T. 42, nr 1846. s. 287–288 nr 316 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 3, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Stała się nam nowina”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 2 i 9 na pierwszą miarę dolna wersja, na drugą ósemki h1 a1, w t. 5, 6 i 8 tylko górna wersja, t. 7 słabo czytelny. s. 288–290 nr 317 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 29, z lokalizacją ogólną: „Suwałki” i teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 10, bez lokalizacji, w obu rkp. melodia z incipitem: „Jasio konie poił”; teka 43, sygn. 1352, k. 85 i k. 86, bez lokalizacji, tam tekst.  W rkp. z k. 92v. w t. 1 dodana wersja alternatywna:    , t. 3:       , w t. 5 dolna wersja zgodna z drukiem, poza tym dodane wersje alternatywne jak powyższy przykład w t. 3, w t. 7 tylko dolna wersja. W rkp. z k. 95r., melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 1: & œ œ œ œ œ , w t. 5 na pierwszą miarę dodane alternatywnie ósemki f2 e2, w t. 6 tylko górna, w t. 7 tylko dolna wersja. W zapisie tekstu z k. 85 zwrotki 1–4, po nich zwr. 7–9 i pierwszy wiersz zwr. 10, dalej zwr. 15–17, 20, 22–25, a następnie: �444 „Zacepił się Kasi fartuszek za pale, ej, ratujze, mój Jasienku, moje zakochanie. Nie na tom cię kidał, żeby cię ratować, musis, ty, Kasinku, ten dunaj zgruntować”, po tym fragmencie zanotowany jeszcze incipit: „Młode rybackowie”, dalej w. 1–2 zwrotki 36 i w. 2 i 5 zwrotki 35. Na k. 86 zwr. 21, dalej: zwr. 13, 14, 26, 28, 34, 35 i 36, przy czym w zwr. 21 w. 4: „bym na sobie miała”, w zwr. 34 w. 2: „złote” zamiast „głośne”. Wariant melodii z incipitem: „Przyjechał Jasiu z cudzej ukrainy”, zob. nr 218 w suplemencie. s. 290 nr 318 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 35, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „W jednem to miasteczku”. W rkp. w t. 1 na trzecią i czwartą miarę alternatywnie ćwierćnuta c2 i ósemki d2 e2, w t. 2 zamiast ostatniej ósemki szesnastki f1 d1, w t. 3 tylko dolna, w t. 4 górna wersja, na trzecią i czwartą miarę alternatywnie ósemki c2 g1 i ćwierćnuta g1, w t. 5 przy ostatniej ósemce alternatywnie d2. s. 290–291 nr 319 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 19, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem drugiej zwrotki: „A mój jegomość” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 2. W rkp. z k. 91 w t. 1 na drugą miarę ósemki f2 d2, w t. 3 w górnej wersji zamiast szesnastek ósemka f2, w t. 4 dodane wersje alternatywne: na pierwszą i drugą miarę ósemki a1 h1 c2 a1, na trzecią miarę ósemki a1 g1, w t. 5 i 6 tylko górna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę ósemki c2 g1. s. 291 nr 320 – Tekst w rkp. terenowych Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją: „Augustów”. Na k. 88 kolejno: zwr. 1–3, przy czym w zwr. 1: „królewna” zamiast „podolanka”, a w zwr. 2 brak w. 2, dalej zwr. 4, zwr. 6–10, 12–16, 18–23 i 26–33, pozostałych zwrotek brak. Na k. 89 zwr. 1, dalej: „Przyszedł do nij”, a następnie zwr. 11, 17, 26 (bez słów: „Pan brat”), zwr. 25, a po niej: „Szewce siedzą przy warstacie…” i na końcu zwr. 27. W rkp. Kolberga zachowały się także inne niż publikowany pod nr. 320 zapisy nutowe do tej pieśni, por. DWOK T. 42, nr 1827– 1828. �445 Odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 9 dotyczy podobnych fragmentów tekstu. s. 292 nr 321 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 6, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Jak w lecie, tak w zimie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 i 6 tylko górna wersja, w t. 3 na trzecią miarę szesnastki e2 d2, t. 7: & b œR Rœ œJ . r œ , w t. 8 na pierwszą miarę ósemka g1. s. 292–293 nr 322 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 42, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: & # œ œ œ œJ œ œ œ J œ œ œ œœœœ œ J J # j j j j j j œ œœœ & œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œJ œ J J œ œ œ ˙ œ . s. 293–294 nr 323 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352: k. 92v., nr 38, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Cemu te wiatry nie wieją” i teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk, tam tekst. W zapisie melodii (k. 92) w t. 3, 4 i 6 tylko dolna wersja, w t. 4 pierwsza ćwierćnuta alternatynie d2, druga ćwierćnuta g1, w t. 6 druga ćwierćnuta c2. s. 294 nr 324 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 6, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Służył Jasio u pana” i teka 43, sygn. 1352, k. 85, tam tekst. W zapisie melodii (k. 92) zanotowana tylko dolna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę ósemki d2 e2, w t. 4 zamiast szesnastek ósemka gis1, w t. 5 widoczne trudności intonacyjne wykonawcy, nad d2 zanotował Kolberg równocześnie ≥ i Ω. s. 295 nr 325 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 21, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Tam za borem bylica” – zob. przypis Kolberga do numeru 325 w T. 28. j œ œ œœ W rkp. t. 1: & œ œJ J , w t. 2–5 tylko dolna wersja, w t. 4 druga ósemka h1, w t. 6 na pierwszą miarę dolna, na trzecią obie wersje. �446 nr 326 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 22, bez lokalizacji; tam widoczne trudności w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana czę częściowo , przy zachowaniu tych saściowo w metrum , mych wartości rytmicznych, w rkp. tylko górna wersja, t. 1–2:         , t. 5–6 przy powtórce zanotowane o sekundę niżej. s. 296 nr 327 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 37, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Pojechał pan na dunaj”; teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk i teka 43, sygn. 1352, k. 90, na k. 84 i tamże na k. 90 tylko tekst, oba rkp. bez lokalizacji. W zapisie melodii w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 i 4 tylko górna, w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki e2 f2, w t. 4 na pierwszą miarę szesnastki f2 d2. W rkp. z k. 84 najpierw incipit: „Pojechał pan”, dalej zwr. 6, zwr. 4 w. 1 i 2, zwr. 7 w. 1, następnie wariant zwr. 9: „Służka do dworu przychodzi i pani nowinę powiada”, po nim zwr. 10, dalej tekst: „Juże pan utonął, tylko wrony konik…”, zwr. 13 (vel) i 12 (vel). Na k. 90 zwr. 1–3, zwr. 4 (vel), w zwr. 5 w. 2: „do pani znać daje”, dalej zwr. 8, przy czym w rkp. „dworu” zamiast „domu”, po niej zwr. 11–16 bez wariantów zamieszczonych w nawiasach. Tekst por. nr 225 w suplemencie. s. 296–297 nr 328 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 25, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Czego kalino w cieni stoisz”; teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 11–13 i 17–21; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji – tekst zwr. 1, 3–6 i 11–12. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1–4 górna wersja, przy powtórce zapis następujący: # œ & œ œ J œ œ œ œ J œ m œ œ œ . W zapisie tekstu z k. 88 zwr. 1 zanotowana skrótowo (tylko incipit, a dalej: „etc.”), w zwr. 11 i 12: „Kasienku” zamiast „siostro”, po zwr. 12 wariant zwr. 13: „Mnie sąsiadeńka poprosiła, żeby dzieciątko porzuciła”. W rkp. Kolberga zachował jeszcze inny zapis melodii do tej pieśni, zob. DWOK T. 42, nr 1829. s. 298 nr 330 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 5, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: �447 „U szenkarza na dole (bis)”; w rkp. w t. 1 i 3 tylko dolna wersja, w t. 1 na pierwszą miarę ósemki d2 d2, w t. 3 dodana inna wersja # œ œœœœœ alternatywna: & , t. 5:         . s. 298–299 nr 331 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 39, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Wędrowali krawcycy” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W zapisie melodii (k. 92v.) różnice w zapisie metrorytmicznym: # & œj œj œœ œœ J J Wę - dro - wa - li # œ & œœ œœ œ j œ Jœ œ kraw - cy - cy... j œ œJ œJ œJ œ # œ ˙ j œ œ J œ j j j j œ œ œ œ œ œ ˙ œ . W zapisie tekstu w zwr. 9 najpierw: „z tą dziewcyną”, a dalej zanotowane: „pójść z senkarką”, w zwr. 10: „weź dziewcynę” zamiast „weź senkarkę”, w zwr. 12: „senkarko” jak w druku. s. 299 nr 333 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 18, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Skocyła Ka-          sia”; w rkp. tylko dolna wersja, t. 7–8:  . nr 334 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 27, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Szła Kasinka”, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący:                                                  , w powyższym przykładzie dodane wersje alternatywne: w t. 1 jak œ œ œ œ œjœ œ dolna wersja w druku, w t. 5: & œ . s. 300 nr 335 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 16, bez lokalizacji. W rkp. w zapisie melodii przy kluczu tylko �448 b œ jeden bemol, t. 1: & œ œ œ œ J J J J , t. 5–6 zanotowane w metrum  zamiast ćwierćnuty z kropką każdorazowo ósemka i nad nią fermata. s. 301–302 nr 337 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją: „od Stawisk, Szczuczyna”. Zapisowi tekstu z k. 89 odpowiada melodia z k. 92, inna niż publikowana przez Kolberga, zob. DWOK T. 42, nr 1833, tam z pierwszą zwrotką. Odsyłacz do melodii nr 418 w T. 26 błędny. s. 302 nr 338 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk, tam tekst; dwie ostatnie zwrotki zanotowane skrótowo, bez pierwszego wiersza. W rkp. Kolberga zachował się zapis melodii do tej pieśni, zob. DWOK T. 42, nr 1831. s. 303 nr 339 – Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku opublikowanego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 42, tam melodia z pierwszą zwrotką, zob. przedruk w DWOK T. 67/I, nr 215. nr 340 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 83r., z lokalizacją ogólną: „z Łomżyńskiego”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w tonacji durowej, tzn. przy c2 i g1 występuje każdorazowo ≥; w t. 2 na ostatnią miarę ćwierćnuta cis2 lub alternatywnie ósemki cis2 a1, w t. 3 tylko górna wersja, na ostatnią miarę alter-    natywnie gis1, t. 4–5:                     , w t. 6 tylko górna wersja. s. 304 nr 341 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 15, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Ach, zbujali się siwe łabędzie” zanotowana o sekundę wielką wyżej; teka 42, sygn. 1349, k. 20, z lokalizacją jak w druku, bez daty. W obu rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 na drugą miarę druga ósemka f2; w rkp. z teki 43 w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki es2 d2. W zapisie tekstu (teka 42) w zwr. 2: „mego tatula” zamiast „mego ojca”, w zwr. 3: „koniki” zamiast „konie”. W rkp. jeszcze jedna zwrotka: „Ach, trzeba, trzeba te drogie sygnety sprzedawać, swego najmilejszego z tej niewoleńki dostawać. Już jego kochana te drogie sygnety sprzedała, swego najmilejszego z tej niewoleńki dostała”. �449 Poniżej jeszcze notatka Kolberga odnosząca się do kolejnych zwrotek: „podobnie: mamula – te siwe krowy, siostryczka – te drogie suknie, kochanka – ten drogi sygnet”. nr 342 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 11, bez lokalizacji, tam melodia z fragmentami tekstu: „Gdzie to jedziesz, Jasiu, na wojenkę, Kasiu. […] na cisowej górze, [na] jedwabnym…”. W rkp. w t. 5, 8 i 10 tylko dolna wersja, w t. 10 widoczne trudności intonacyjne wykonawcy, nad f2 równocześnie ≥ i Ω. s. 304–305 nr 343 – Rkp. Kolberga, sygn. 3208, k. 85, z lokalizacją jak w druku, tam melodia i tekst. W zapisie melodii w t. 2 na drugą miarę a1, w t. 3–5 tylko dolna, w t. 6–8 tylko górna wersja, w t. 8 na drugą miarę g1. s. 305 nr 344 – Por. nr 249 w suplemencie. s. 306 nr 346 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Żołnierz ci ja, żołnierz”; w t. 1 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka d2. s. 306–307 nr 347 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 201, z lokalizacją jak w druku i notą: „Żołnierska”, tam melodia, tekst zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 2; rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 3, tam melodia z incipitem: „Jak ja miałam lat piętnaście”; teka 39, sygn. 1343, k. 17, bez lokalizacji, tam widoczne tylko wiersze 1–3 pierwszej zwrotki, reszta karty odcięta. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 4: w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 g1, przy powtórce ósemki d1 d1. s. 307–308 nr 348 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 48, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Idzie kobieta tak” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. (k. 92) melodia zanotowana o tercję małą niżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 druga ósemka b1, na trzecią miarę ósemki b b c , w t. 2 na pierwszą miarę ósemki c c , t. 3: & j b œœœœœ œ , w drugim wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę ósemki b b , na 1 2 b drugą druga ósemka b1, t. 3: & 2 2 1 1 b œ œ œ œœ œ œ JJ , tam na trzecią �450 i czwartą miarę dodana jeszcze jedna wersja alternatywna, jak wersja małych nut w druku. W zapisie tekstu we wszystkich zwrotkach: „kanapa” zamiast „łoże”, w rkp. brak też zamieszczonego w nawiasie wariantu zwr. 4. s. 308–309 nr 349 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 169v., jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni oraz z odsyłaczem jak w tomie; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 6, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Cały dzień myśliwy”. W rkp. o sygn. 465 w t. 2 na trzecią i czwartą miarę tylko górna wersja, w t. 4 w górnej wersji półnuta fis1. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 na ostatnią miarę alternatywnie ósemki a1 g1, w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ćwierćnuta c2, w t. 3 tylko dolna wersja, na drugą miarę alternatywnie ósemki h1 c2, w t. 4 tylko górna wersja. s. 309–310 nr 350 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 169v., jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni oraz z odsyłaczem jak w tomie; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 51, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pojechał myśliwy” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam tekst. W zapisie z teki 43 melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1 w pierwszym wykonaniu druga ósemka fis1. s. 310 nr 351 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 146, jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni jak w tomie oraz z odsyłaczami i przypisem; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 45, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Siedzi zając pod miedzą”. W rkp. o sygn. 465 w t. 6 tylko dolna wersja; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 pierwsza ósemka e2, w t. 4 i 6 tylko dolna wersja, w t. 7 zamiast pierwszej ósemki szesnastki d2 c2. s. 310–311 nr 352 – Por. nr 267 w suplemencie. s. 311 nr 353 – Rkp. Kolberga, teka 24, sygn. 1283, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Łomża”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w drugim wykonaniu: w t. 2 również dolna wersja, t. 3–4:             . �451 s. 312–313 nr 355 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 11, bez lokalizacji, tam melodia i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam tekst. W rkp. z k. 95 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w drugim wykonaniu t. 5–8: &b œœœ œ œ #œ J œœœ œ œœœ œ œ ‰ ; w zapisie tekstu po zwr. 1 zanotowane skrótowo kolejne zwrotki: „Przyjechał do ni w sobotę w sabas, aj, waj, … w sobotę… . I jechał do ni trzema furami. Na jedną furę śrebło i złoto. Na drugą furę skrynki, pierynki. Na trzecią furę wsiąde ja sama”. s. 313 nr 356 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 46, bez lokalizacji, z notatką: „Żydówka Ryfka”, tam melodia z incipitem: „Ej, była, żyła”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w pierwszym wykonaniu:   t. 2:    , w t. 4 na pierwszą miarę ósemka a1, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 c2, w drugim wykonaniu:  t. 1–2:        , w t. 8 na trzecią miarę tylko cis2, po t. 8 dodany jeszcze jeden takt: ćwierćnuta z kropką d2. s. 313–314 nr 357 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 41, jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją, naniesionym numerem pieśni i odsyłaczem jak w druku; rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 39, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia. W rkp. o sygn. 465 zwr. 3 pierwotnie zanotowana na końcu, a po zwr. 4 jeszcze: „Żydówkę głuchą biczem przez brzucho, a Żyda Arona pałkiem za ucho, aj waj mir”; r r j ‰ w rkp. z teki 43 t. 5–6 skrócone do jednego taktu: & œœ œœ œ R R powyżej jeszcze oznaczenia literowe nut: trzy razy e. , �452 s. 314 nr 358 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 41, jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją i naniesionym numerem pieśni jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Na moście Chroście”. W rkp. o sygn. 465 zwr. 3 zanotowana jako ostatnia; w rkp. z teki 43 w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 przy drugiej ósemce alternatywnie c2, t. 5–8 w drugim wykonaniu: & œ œ œ j œœ J œ œ œ œ œ œ J . s. 315 nr 359 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 38, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Przyjechali Żydkowie”, zapis następujący: j j & œ œ œJ Jœ Przy - je - cha - li j j œ œ &œ œ J J œ J j œ œ Żyd - ko - wie... j 3j j j œœ œœ œœ œœ œ œ œ œ J J 3 œ œ œ œ œ œj œ œ œ œ œ J J J J œ Œ . s. 316 nr 361 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam z wariantem melodii, por. DWOK T. 42, nr 1848. nr 362 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. nr 363 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. W rkp. najpierw zwr. 3–9, a po nich zwr. 1–2 zanotowane jako osobny wątek. s. 317 nr 364 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. nr 366 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 5, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Tuna, tuna przy dolinie”; teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 11, bez lokalizacji, tam melodia i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 91 w t. 4: w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu: & # œ œ œj . œr . R R W rkp. z k. 95 w pierwszym wykonaniu w t. 4 na pierwszą miarę górna wersja, na drugą miarę ósemka g1, w drugim wykonaniu t. 1–4: �453 # r r j & œœ œœ œ œj r r œ œ œ œ œ J # œœ j œ Jœ œ & # m œ œœjœ œ œ J œ. J r j j œ œ œR œR œR œ œ ; R w zapisie tekstu z k. 88 zwr. 3 zanotowana skrótowo, brak w. 2. s. 318 nr 367 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 27v., jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją i naniesionym numerem pieśni jak w druku; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „Za jezioreńkiem konie” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Sejny”, tam tekst. W rkp. o sygn. 465 w t. 4 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 43 w t. 1 tylko górna wersja, od t. 3 zmiany rytmiczne: U j œ j œœœ j r œ. œ . œ J œ R 3 3 nr 368 – Incipit tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, por. nr 286 w suplemencie. nr 369 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 31, bez lokalizacji, zapis słabo czytelny. W rkp. w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim dolna; w t. 1 w obu wykonaniach druga szesnastka a1; w pierwszym wykonaniu: w t. 3 pierwsza szesnastka nieczytelna, druga e2, na trzecią miarę alternatywnie ósemka g2, między t. 3 i 4 dodane jeszcze dwa takty: takt pierwszy nieczytelny, t. 2 jak górna wersja w t. 3; w drugim wykonaniu: brak powtórki w t. 2, w t. 3 ostatnia szesnastka h1, t. 4: ósemka i ćwierćnuta g1. s. 318–319 nr 370 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 41, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Hola, wołki, hola” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam tekst. W rkp. z k. 91 zapis następujący: U # r j j œ œ j & œ œR œ œJ œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . Jałochna (za bydłem) Ho - la, woł - ki, byś - ki ho - la # j œ œ œ œ œœœ œ œœ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ J & # . œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ .J JJ J œ œ œ .. J œ . ho - la ryk krów œ. œ. # 2 j & 4 .. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ 1. 2. 2 4 �# j œ œ œ œ œœœ œ œœ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ J 454 # œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ œ .. & .. J J J œJ J œ . ho - la ryk krów œ. œ. 2 4 # 2 j & 4 .. œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ . 1. 2. rom ta ta s. 319–320 nr 372 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 43, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Poszła mucha po wodę”; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 109, tam tekst, karta odcięta, był to czystopis z notą lokalizacyjną i z melodią. W zapisie z teki 43 w pierwszym wykonaniu t. 4:     , w drugim wykonaniu: w t. 1 ostatnia ósemka c , w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta a1. W rkp. o sygn. 465 zwr. 3 zanotowana początkowo jako ostatnia, a następnie opatrzona numerem 3, w zwr. 6 w. 4: „wyleciał” zamiast „wycieczał”. s. 320 nr 373 – Tekst w rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 109 podpisany jako dalszy ciąg poprzedniej pieśni. nr 374 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 109, jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją i naniesionym numerem pieśni. s. 320–321 nr 375 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 44, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Dwa kapłony żyta”. W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, na drugą miarę alternatywnie ósemki c2 c2, w t. 2 na pierwszą miarę dolna, na drugą miarę obie wersje, na trzecią i czwartą miarę górna wersja. 2 Przypisy (s. 323–354) s. 323–325 w. 30g. ( przyp. 1) – Cytaty pochodzą z wymienionej przez Kolberga pracy L. Rzeczniowskiego Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861, s. 61, 82–87; przyp. 1 na s. 325 wprowadzony przez Kolberga. s. 325 w. 31g. (przyp. 1) – s. 334 w. 1d. (przyp. 10) – Wszystkie fragmenty pochodzą z pracy Z. Glogera Kilka słów o podaniach z okolic �455 Tykocina, „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 3, s. 141–150; w archiwum zachowała się też odbitka artykułu (teka 50/29, k. 11–16) z naniesionymi notatkami Kolberga dotyczącymi rozmieszczenia w druku i przypisami. Poszczególne partie tekstu pochodzą z następujących stron „Biblioteki Warszawskiej”: przyp. 2 – s. 149– –150; przyp. 3 – s. 144; przyp. 4 – s. 146–148; przyp. 5 – s. 142–143, tam także w przypisie odesłanie do fragmentu hasła K. Wł. W[ójcickiego] Cygani zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w 1861, T. 6, s. 38 (całość hasła s. 35–47); przyp. 6 (i przypisy dolne) – s. 143–144: w przyp. 1 na s. 332 odesłanie za Glogerem do hasła w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda, tam w T. IV z 1860 roku na s. 20–29 hasło J. Bartoszewicza Bona Sforcyja, na s. 24 Bartoszewicz wymienia pracę Orzelskiego w tłumaczeniu Spasowicza, zob. Bezkrólewia ksiąg ośmioro, czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 do r. 1576 Świętosława z Borzejowic Orzelskiego, przełożył przypisami i życiorysem uzupełnił W. Spasowicz, Petersburg i Mohilew 1856, T. 3, s. 206 i 215–216, tam na wymienionych stronach o dobrach Bony; przyp. 7 – pochodzi ze s. 148 pracy Glogera Kilka słów…; przyp. 8 – s. 146; przyp. 9 – s. 116, przy czym przyp. 2 dolny na s. 333 włączony przez Kolberga, jego treść naniesiona na odbitce; przyp. 10 – s. 145. s. 335–337 w. 25g. (przyp. 11) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberg wykorzystał fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 115. s. 337–339 w. 6g. (przyp. 12) – Kolberg wykorzystał fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 270– 273. s. 339 w. 7g. – s. 340 w. 1d. (przyp. 13) – Por. fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 152. W przypisach dolnych na s. 339 wprowadzonych przez Kolberga wymieniony został tekst S. Nowalskiego Wigry zamieszczony w „Kalendarzu Ludowym Redakcji Zorzy” na rok 1871 [Warszawa 1870], s. 55–61 zawierający fragment zaginionego rękopisu dotyczącego historii klasztoru w Wigrach. s. 341–342 (przyp. 14) – Przytoczone przez Kolberga fragmenty pochodzą z artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk… zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym”, nr 255. W pierwszym akapicie wzmianka o autorze historii Wilna, dotyczy pracy A.H. Kirkora wydanej pod pseudonimem Jan ze Śliwna Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, Wilno 1856, tam na s. 134–135 rozważania o pochodzeniu nazwy. �456 s. 343 (przyp. 15) – Wymieniony na początku akapitu „sprawozdawca” to B. Chlebowski (nazwisko autora w spisie treści), który w ramach Przeglądu piśmienniczego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1881, T. XII, (seria III), nr 299 analizuje poglądy W. Kętrzyńskiego wyrażone w artykule O pierwotnym ustroju społecznym w Polsce. Z powodu dzieła pana prof. dr Stanisława Smolki: Mieszko Stary i jego wiek zamieszczonym w „Ateneum” 1881, T. 2, s. 463–477. Zamieszczony przez Kolberga cytat pochodzi z „Tygodnika”, tam natomiast omówione (a nie cytowane) zostały poglądy Kętrzyńskiego. Dalej wymieniony został artykuł Antoniego J. [A.J. Rolle] Dzieje szlachty okolicznej w owruckim powiecie, „Biblioteka Warszawska” 1881, T. 2, s. 19–39, 183–200 i 352–367, przytoczone informacje pochodzą ze s. 33 i 35 i nie jest to cytat. W przypisie wykorzystany fragment artykułu W. Łebińskiego O wojnach i rycerzach polskich. Studium starożytnicze, „Ateneum” 1885, T. 2, s. 243–271. s. 344–346 w. 20g. (przyp. 16) – Kolberg wykorzystał fragmenty publikacji P. Bobrowskiego Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, Sankt–Petersburg 1863, T. II (nota za: Estreicherem). Na początku cytatu wzmianka o pracach Szafarzyka i Jaroszewicza, zob. m.in.: P.J. Szafarzyk Starożytności słowiańskie, w tłumaczeniu H.N. Bońkowskiego, T. 1–2, Poznań 1844 (oryginał czeski publikowany w zeszytach w latach 1836–1837) i J. Jaroszewicz Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Atheneum” Wilno 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186. W przypisie na s. 345 odesłanie do mapy – Karty etnograficznej województw zamieszczonej na końcu Obchodów weselnych… Glogera. s. 346 w. 21g. – s. 347 w. 1d. (przyp. 17) – Cytat pochodzi z rozdziału „O sobótkach świętojańskich” zamieszczonego w pracy K. Milewskiego Pamiątki historyczne krajowe, Warszawa 1848, s. 279– –283. Na s. 347 w. 7–8g. wymieniona praca A. Kajsarowa Versuch einer Slavischen Mythologie in alphabetischer Ordnung – wyd. niemieckie: Getynga 1804 (tam s. 65–66); wyd. rosyjskie 1807. s. 348–349 w. 12g. (przyp. 18) – Kolberg zacytował fragment artykułu Z. Glogera Kópalnocka (Sobótka) z „Tygodnika Ilustrowanego” 1868, T. I (seria 2), nr 5. Na s. 348 w pierwszym akapicie wymieniony starodruk Innocentego Gizela Synopsis ili kratkoje opisanie o naczale slawienskago naroda z 1679 roku. W drugim akapicie wzmianka o poglądach J.S. Bandtkiego, zob. tegoż Dzieje narodu polskiego, T. 1: Wrocław 1833, s. 109 w rozdziale „O religii pogańskiej w Polszcze”; dalej wzmianka o wymienionej w poprzednim przypisie pracy Kajsarowa Versuch einer Slavischen �457 Mythologie…, s. 65; na końcu drugiego akapitu wymieniony za Glogerem Cerkovnyj Slovar P. Aleksiejewa, Sanktpetersburg 1794 (wydanie wykorzystane przez S. Lindego), natomiast nie wiadomo o jaką pracę Wójcickiego chodzi: krótki opis kupalnocki m.in. w Pieśniach ludu Białochrobatów… T. 1, s. 252–256, w Zarysach domowych T. 3, s. 278–281. W trzecim akapicie wymieniona praca Z. Glogera Obchody weselne…, tam wróżby świętojańskie opisane na s. 39–46. Na s. 349 wymieniona została M. Stryjkowskiego Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi, wydanie nowe Warszawa 1846; pierwodruk: Królewiec 1582. s. 349 w. 13g. – s. 350 w. 17g. (przyp. 19) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 81, nr 292–296, jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego ze s. 179–182; w rkp. Kolberga pod numerem 292 zapis nutowy z incipitem: „W pierwszym momencie” oraz jako nr 297 tekst: „Wzięta do nieba”, zob. nr 49 w T. 28 i przypis do tego numeru. s. 350 w. 18g. – s. 352 w. 6d. (przyp. 20) – Kolberg zacytował fragmenty Ludu polskiego… Ł. Gołębiowskiego, s. 319–324. Pod nr. 2 za Gołębiowskim wymieniony „Kalendarz Polski i Ruski” S. Duńczewskiego – nie odnaleziono rocznika z wierszem; pod nr. 4 wymieniony K. Lach-Szyrma i jego praca Anglia i Szkocja. Przypomnienie z podróży roku 1820–1824, T. 1, Warszawa 1828; pod nr. 15 fragment ballady W. Żukowskiego Świetlana w tłumaczeniu A.E. Odyńca, zob. m.in. Nowy parnas polski zawierający poezje Adama Mickiewicza, Edwarda Odyńca…, Poznań 1832, s. 9–11. s. 352 w. 5d. – s. 353 w. 1d. (przyp. 21) – Cały tekst pochodzi z Obchodów weselnych. Pierwsza pieśń u Glogera na s. 236–238, tam za broszurą [Jana z Wychylówki] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, odnaleziono wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XVII, tam Pieśń VI, s. 12– –14, zob. też Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, Wrocław 1985, s. 343–367. Odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… także za Glogerem, dotyczy T. 2, s. 27. Druga pieśń oraz dotyczące jej informacje wraz z odesłaniem do starodruku u Glogera na s. 236, odnaleziono: Dama dla uciechy młodzieńcom i pannom, w której się zamykają tańce i padwany rozmaite teraz na nowo wydane, w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku, wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XIX, s. 67–91, tam Taniec 10, s. 75–78. s. 354 (przyp. 22) – Pieśń w zbiorze A. Kocipińskiego Pisni, dumki i szumki ruśkoho naroda na Podoli, Ukraini i w Małorossyj. �458 Spisani i perełożeny pid muzyku… . Persza sotnia [8 desiatok], W Kijiwi i Kamińci Pod. 1862, tam s. 26–27, nr 9 z informacją o pochodzeniu z rkp. I. Szpeka. s. 355–377 (Podlasie Ruskie) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberg zamieścił artykuł Podlasie ruskie podpisany „Podlasiak (A. P… łowicz) publikowany w „Gazecie Warszawskiej” w 1854, nr 242–246, 248– –251, 253 i 255. W przypisie na s. 355 Kolberg wymienia J. Jaroszewicza, zob. tegoż Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Atheneum” Wilno 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186 i Z. Glogera, zob. bibliografia. �ANEKS Recenzja cz. I, II i III Mazowsza W. Smoleńskiego1 O. Kolberg Mazowsze, obraz etnograficzny. T. I–II Kraków 1885-86 i Tom III Kraków 1887 Niewielu pozostało z dzielnej drużyny, która po wypadkach r. 1831 z zapałem się rzuciła do badań etnograficznych. Parł ja do chat wieśniaczych zarówno z ludu czerpiący siłę, a rozwielmożniony w poezji romantyzm, jak rozbrzmiewające śród emigracji hasła rewolucyjne i przyszłość Polski fundujące na niewyzyskanym w pracy narodowej pokładzie. Przewodniczył też młodzieńcom, składającym drużynę ową, raczej motyw literacko-społeczny, niż świadomość badania naukowego istoty ludu, zaklętej w pieśni, klechdach, przysłowiach, zagadkach, zwyczajach, ubiorze i t. p. Wacław z Oleska, Wójcicki, Żegota, Pauli, Konopka, Lipiński, Zmorski, żarliwiej czcili poezję, niż wiedzę. W historii byli antykwariuszami, antropologii nie tknęli, przygotowania do studiów porównawczych nie posiadali żadnego, potrzeba metody umiejętnej w badaniu przechodziła granice ich pojęć. Żaden z nich chyba nie studiował A. Humboldta, Malte-Bruna, Klaprotha, Edwardsa, a każdy mógłby o sobie powiedzieć: „ Czucie i wiara silniej mówi do mnie, niż mędrca szkiełko i oko”. Pomiędzy dyletantami etnografii, przedsiębiorcymi wycieczki po kraju około r. 1840, odznaczył się p. Oskar Kolberg nie zdolnościami szczególnemi lub wiedzą, lecz mrówczą w gromadzeniu rzeczy ludowych skrzętnością, przez co żniwo zebrał obfitsze, niż inni. Jego kilkunastotomowy Lud nieocenione zawiera skarby i zagranicy nawet imponuje ogromem. Dawniejsze serie ogarnęły sandomierskie, krakowskie, Kujawy i W. Ks. Poznańskie; obecnie siedemdziesięcioletni starzec rozpoczął publikację Mazowsza według porządku takiego: 1) Mazowsze polne tj. obszar po lewej stronie Wisły, 2) leśne – po prawej Wisły, a lewej Bugu; 3) stare – po prawej Wisły i Bugu; 4) pruskie. Same przezwiska, nadane przez p. Kolberga różnym częściom Mazowsza, okazują nieokreśloność zasady, która przewodniczyć powinna planowi. Nazwy polne i leśne są fizjograficzne; stare i pruskie – historyczne; nie wiemy przeto, na czem właściwie autor opiera swój układ. – Obok tego nazwy fizjograficzne nie wytrzymują krytyki, nie od dzisiaj bowiem całe Mazowsze jest polnem; nie wytrzymuje jej i pierwsza historyczna, skoro całe Mazowsze jest starem. Z objaśnień, dodanych do nazw, 1 Recenzja W. Smoleńskiego została opublikowana w dwóch częściach: O. Kolberg „Mazowsze, obraz etnograficzny”. Tom I–II, Kraków 1885-86 oraz „Mazowsze. Obraz etnograficzny”. Tom III, Mazowsze leśne, Kraków 1887, z rycinami podług rysunków W. Gersona, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280-282 i tamże, s. 435–436. �460 wychodzi zasada podziału hydrograficzna, która również zadowolnić nie może. Podlasie np. ze względów historycznych i etnograficznych powinno by stanowić jednostkę odrębną, tymczasem autor część jedną zaliczył do Mazowsza leśnego, drugą do starego, dlatego, że całość rozciąga się po stronie Bugu lewej i prawej. Bezzasadnie również rozbił autor takie jednostki, jak dawne ziemie: warszawska i czerska. Wypadało oprzeć plan dzieła na dostrzeżonych odrębnościach etnograficznych, co z niewielką by autorowi przyszło trudnością, skoro posiada materiał do Mazowsza całego. Pierwsze dwa tomy poświęcił p. K. Mazowszu polnemu, t.j. częściom ziem dawnych: warszawskiej i czerskiej, województwu rawskiemu i odłamowi łęczyckiego, stanowiącemu powiat brzeziński. Ujął materiał w działy idące w następującym porządku: kraj, lud, zwyczaje, okrężne, obrzędy (chrzest, pogrzeb, wesele), a w końcu pieśni różne, zajmujące cały tom drugi. Opis kraju (str. 3–34) nadzwyczajnem świeci ubóstwem. Po wzmiance długiej o odrębności politycznej Mazowsza, idzie podział jego, na województwa, następnie opis Warszawy z wyliczeniem wszystkich kościołów, w końcu krótka historia miast i osad z lewego brzegu Wisły, jak Piaseczno, Czersk, Warka, Grodzisk itp. Nie jest to więc ani geografia, ani historia i nie rozumiemy, z jakiej racji w dziele etnograficznym tego rodzaju wiadomości znalazły miejsce. Żadnego zgoła z etnografia nie mają związku, najmniejszego bowiem nie dają pojęcia nawet o właściwościach topograficznych obszaru, gatunku gleby, sieci wód itp., nie potrącają również o właściwą historię. Zamiast notatek o miastach, wolelibyśmy dzieje chłopa mazowieckiego, choćby na podstawie dotychczasowych „opracowań”; zamiast specyfikacji miast wolelibyśmy próbkę geografii historycznej, do której niemało dostarczają szczegółów Księga ziemi czerskiej, Jędrzej Święcicki (Topographia 1634), Ulryk Werdum (1670-72) i inni. Dział, zatytułowany L u d, zawierający oprócz opisu fizycznej postawy i charakteru Mazura, jego ubiór, żywność, mieszkanie, gatunki zajęć, wypełniony jest lepiej, chociaż bez krytyki i kunsztu. Rzecz dziwna, że autor, który dla obserwowania ludu odbywał po kraju wędrówki, zamiast własnych spostrzeżeń powołuje się na rozmaite powagi; nie kompiluje nawet, lecz podaje nie zawsze wiążące się z sobą wypisy z Gołębiowskiego i Wójcickiego, oraz liczne z gazet wycinki. Dla charakterystyki ubioru, nie licząc na siebie i na piękne, dodane do dzieła ryciny, przepisuje z Kozłowskiego i czasopism całe ustępy; toż samo w materii żywności, mieszkania i zajęć. Tego rodzaju metoda sprowadza powtarzania (np. o budnikach str. 41 i 67 pod ludem i pracą; święcone str. 57 i 137 pod żywnością i zwyczajami), sprzeczności nawet i luki; nie daje obrazu, lecz strzępy tylko i to wartości niepewnej, skoro autor, zawierzywszy korespondentom i kolaboratorom gazet, całemi garściami bez wyboru z nich czerpie. W ten sam sposób traktuje p. Kolberg zwyczaje: o wiankach świętojańskich przepisuje z Kurierów notatki kronikarskie i błahe koncepta (I. str. 171–175). W ogóle tom pierwszy jest słaby; tylko ustępom, ilustrującym zwyczaje za pomocą �461 muzyki i tekstu pieśni, choć po większej części znanym skądinąd, wartości odmówić nie można. Inaczej się przedstawia tom drugi, zawierający różnego rodzaju dość dobrze usystematyzowane pieśni z nutami i tańce. P. Kolberg nie jest pisarzem, lecz wybornym zbieraczem. Uchybił w tomie pierwszym pod względem ogarnięcia przedmiotu, konstrukcji i krytyki; dobrze się wywiązał w drugim, surowy podając materiał. Nieudolność pisarska nie może uwłaczać sławie, na którą jako zbieracz wytrwały i umiejętny niezaprzeczenie zasłużył. * Tom trzeci dzieł p. Kolberga, poświęcony Mazowszu „leśnemu” nie przewyższa wartością pierwszego. Rozdział pt. „Kraj” zamiast fizjografii z obszaru prawego brzegu Wisły, podaje suchy, a niedokładny spis rzek i jezior, szereguje według podziału administracyjnego z roku 1815 (obwody: stanisławowski, siedlecki i łukowski) nomenklatury miasteczek i osad, jak Kobyłka, Radzymin, Kamieńczyk, Stanisławów itp. Trzebaż było przynajmniej uzasadnić nazwę obszaru opisem lasów, które tam kiedyś szumiały; godziło się wskazać kierunek biegu rzek i właściwości jezior, podać jakieś cechy znamienne, odróżniające tę część kraju od „polnego”. Dostarczyć by mogła autorowi materiału mapa hydrograficzna, wydana w roku 1883 przez W. Kopernickiego, geologiczna Encyklopedii rolniczej, rozprawy Pamiętnika Fizjograficznego z dziedziny fauny i flory krajowej, relacje podróżników (np. Niemcewicza), artykuły po czasopismach itp. Stosowania podziału administracyjnego z r. 1885 [błąd druku, miało być: 1815] zrozumieć trudno; większą by chyba miał rację pochodzący z czasów Rzeczypospolitej, jako oparty na pewnych podstawach etnograficzno-historycznych. W ogóle opis „kraju” niczego zgoła nie uczy; zarówno mieszkaniec łanów, jak stepów lub gór po przeczytaniu artykułu p. Kolberga łatwo mógłby przypuścić, że Mazowsze „leśne” różni się od jego ojczyzny jedynie nomenklaturami, czasem powstania osad, odmiennością osób historycznych i zdarzeń, lecz niczem więcej. Na podstawie materiałów przedstawionych w rozdziale poświęconym opisowi „Ludu”, cudzoziemiec mógłby wyrobić sobie pewne o chłopie polskim pojęcie, lecz nie nauczyłby się istotnej charakterystyki kmiecia z Mazowsza „leśnego”. Zaznaczył p. Kolberg na wstępie dzieła, że Mazurowie z prawego brzegu Wisły przybierają w okolicy Stężycy i Adamowej cechy małopolskiemi, pod Siedlcami zaś mieszają się z ludem podlaskim, lecz charakterystyki owego melanżu etnograficznego, z wyjątkiem zaznaczenia pewnych osobliwości fizycznych, nie daje. Dużo uczą kolorowane ryciny: jedna, przedstawiająca ubiór chłopstwa od Radzymina i Serocka, druga od Żelechowa i Łukowa; lecz z tekstu zarówno o Mazurze z cechami małopolskiemi, jak z podlaskiemi wyobrażenia dokładnego nabrać nie �462 można. P. Kolberg nie podaje własnych obserwacji, lecz przepisuje spostrzeżenia bliźnich. Cenne być mogą opisy Ulanowskiej, Krupińskiego itp., nie zawadziłoby jednak przy korzystaniu z prac dyletantów nieco krytyki; nabrałoby też dzieło p. Kolberga większego interesu, gdyby był zamiast wypisów etnograficznych ułomki różnorodnego materiału organicznie połączył, gdyby z nich istotny ułożył obraz. Po charakterystyce ludu idą jego zwyczaje (wigilia, kolęda, zapusty etc.), obrzędy domowe (1. chrzciny, 2. pogrzeb, 3. wesele, zam. 1, 3, 2), pieśni i tańce, przeważnie w wariantach rzeczy znanych z tomów poprzednich. Jest to materiał nader szacowny, zwłaszcza, że go wydawca zbogacił spisanemi przez siebie nutami. Zaznacza p. Kolberg w pieśniach i tańcach nowość zwrotów melodyjnych i obfitość rytmów z niezwykłą mocą akcentowanych, co nie znając się na muzyce, zaznaczamy tylko. Wł. Smoleński. ��ISBN 978-83-959125-2-8 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Dzieła wszystkie Subject The topic of the resource etnografia ; kultura tradycyjna ; folklor ; Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1916-1890) Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAZOWSZE. SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 80/II INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �O S K A R K O L B E R MAZOWSZE SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń 2024 G �WYDANO ZE ŚRODKÓW MINISTRA EDUKACJI I NAUKI Recenzenci prof. dr hab. Bożena Muszkalska prof. dr hab. Teresa Smolińska Z rękopisów i ze źródeł drukowanych wybrały i opracowały EWA ANTYBORZEC HANNA PAWLAK Copyright by: Instytut im. Oskara Kolberga Poznań 2024 ISBN 978-83-959125-2-8 R A D A N A U K O W A Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący, członkowie: Ewa Antyborzec, Jan Adamowski, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska �PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 24 (Mazowsze cz. I) przed s. V (tytułową) – Rycina „od Nadarzyna, Piaseczna”, wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I s. LXII; w pierwodruku cz. I Mazowsza rycina zamieszczona była przed rozdziałem „Kraj”. s. V tytułowa – U dołu karty widnieje data: „1885”, jednak tom wyszedł faktycznie w 1884 roku, zob. DWOK T. 80/I s. X-XI. Wstęp (s. IX–XII) s. IX s. IX s. XI Hasła dotyczące Warszawy i Mazowsza publikowane były m.in. w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, zob. bibliografia; Kolberg najczęściej korzystał z wydania z lat 1859–1868. w. 1d. – s. X w. 12g. – Kolberg odwołuje się m.in. do pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830 oraz do zbioru K. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, T. I–II, Warszawa 1836, do którego wielokrotnie odsyła we wszystkich częściach Mazowsza. Gołębiowski i Wójcicki byli też autorami innych publikacji dotyczących tego regionu, zob. bibliografia. Kolejne odesłania Kolberga dotyczą następujących prac: R. Zmorskiego Podania i baśni ludu w Mazowszu (z dodatkiem kilku śląskich i wielkopolskich) wydanej we Wrocławiu w 1852 roku; K. Balińskiego Powieści ludu spisane z podań wydanej w Warszawie w 1842 roku i K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867–1868 (z. 1–4) i 1869 (całość); monografia Kozłowskiego, wbrew zapowiedzi w tytule, ukazała się ostatecznie bez melodii. w. 11–14g. – W archiwum Kolberga zachował się rękopis Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, pochodzący ze wspomnianej wyprawy, którego autorem jest Józef Konopka, choć niewykluczone, że niektóre teksty zapisane zostały inną ręką, zob. DWOK T. 80/I s. XLIV. �6 Kraj (s. 3–34) s. 3 s. 7 w. 16–19g. – Odesłania Kolberga dotyczą prac: F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858 oraz T. Lubomirskiego Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, obejmujący bulle papierów, przywileje królów polskich i książąt mazowieckich, tudzież nadania tak korporacyj jako i osób prywatnych, Warszawa 1863. w. 7d. – s. 5 w. 6g. – Podział terytorialny Mazowsza Kolberga podał za wymienioną pracą M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, Warszawa 1843, T. 1. w. 4g. – s. 8 w. 5g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opis historyczno–statystyczny miasta stołecznego Warszawy zamieszczonego w „Nowym Kalendarzyku Politycznym na rok zwyczajny 1826” [Warszawa 1825], wyd. nakładem J. Netto, s. 481–482, informacje w dalszej części opisu także podane za Gołębiowskim, s. 482–483; praca Ł. Gołębiowskiego ukazała się jako oddzielna publikacja w 1827 roku w Warszawie z dodatkową kartą tytułową: Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy, wydanie drugie poprawione, znacznie pomnożone i rozszerzone. Na s. 7 w. 8–9d. odwołanie do Sarnickiego podane także za pracą Ł. Gołębiowskiego Opis historyczno–statystyczny…, dotyczy wzmianki w pierwszym rozdziale w dziele Sarnickiego Descriptio veteris et nova Poloniae cum divisione eiusdem veteri et nova, Warszawa 1585, k. 28. Na s. 7 w. 7d. – s. 8 w. 1–5g. odesłanie do artykułu O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1 (luty), s. 249–255 i polemiki J.S. Bandtkiego (pod pseudonimem Bezimienny z Wrocławia) zawartej w artykule O dawności Warszawy, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 3 (nr 10), s. 4. Przypis 1 wprowadzony przez Kolberga, w nim wymienione zostały następujące prace: A. Jarzębskiego (Jarzembskiego) Gościniec abo opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., zob. wyd. I. Chrzanowskiego, Warszawa 1909; toż w: J.U. Niem­cewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Warszawa 1822, T. 3, s. 407–448; T. Schultza Polska w roku 1793, w: Biblioteka pamiętników i podróży po dawnej Polsce, wyd. J.I. Kraszewski, Drezno 1870, s. 35–74 i 127–333; Ł. Gołębiowskiego, zob. m.in. poprzedni przypis dotyczący pracy Opis historyczno-statystyczny…. F.M. Sobieszczański był autorem kilku pu- �7 blikacji, zob. bibliografia; A. Wejnert wydawał Starożytności Warszwskie (od tomu 3: Starożytności Warszawy). Dzieło zbiorowo-zeszytowe, Warszawa 1848–1858, T. 1–6. Odesłania do Encyklopedii dotyczą m. in. publikacji F.M. Sobieszczańskiego: Warszawa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. XXVI: Warszawa 1867, s. 416–507 i anonimowego hasła Warszawa w Encyklopedii ogólnej wiedzy ludzkiej wydawanej nakładem J. Ungra, T. 12: Warszawa 1877, s. 109. Na końcu przypisu Kolberg wymienia dzieło M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym…, T. 1, tam opis Warszawy na s. 409–450. „Przyjaciel Ludu” opublikował wiele artykułów zawierających opisy Warszawy, są to m.in.: Pomnik Zygmunta III w Warszawie, R. 1: 1835 (nie 1834), T. 2, nr 39, s. 308–310; Łazienki, tamże, nr 43, Kościół św. Aleksandra w Warszawie, tamże, nr 44; artykuł Ł. Gołębiowskiego Warszawa, ,,Przyjaciel Ludu” R. 8: 1841, T. 1: nr 6–8 i 10–11; artykuł N. Rasińskiego Wspomnienia historyczne z czasów Jana Sobieskiego i Augusta II, ,,Przyjaciel Ludu” R. 9: 1843, T. 2: nr 32, 34, 37, 41–44. s. 8 w. 5–6g. – Odesłanie dotyczy publikacji Podanie o Warze (nie Warszu), podpisanej A.O., a zamieszczonej w dziale „Rozmaitości” czasopisma „Atheneum” R. 11: 1851, T. 2 na s. 251–268. w. 7–11g. – Opinia Sobieszczańskiego przywołana m.in. za jego publikacją Opowiadanie o Warszawie, jej przeszłości i pamiątkach miasta zamieszczoną w ,,Bibliotece Warszawskiej” w 1872 roku, T. 3, s. 239–253 i T. 4, s. 11–23, o czeskich korzeniach w T. 4 na s. 7–10. w. 15–20g. – Odesłanie Kolberga dotyczy pracy B. Paprockiego Herby rycerstwa polskiego wydanej przez K.J. Turowskiego w Krakowie w 1858 roku, tam przywołane przez Kolberga informacje na s. 405 i 356. w. 20–24g. – Wzmianka o dyplomacie biskupa Bogufała w wymienionym już artykule O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1, s. 250. w. 15d. – Odesłanie dotyczy wymienianej już pracy M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska..., T. 1, s. 396. w. 12–10d. – Odesłanie dotyczy publikacji Wilhelma Kolberga (brata Oskara) Ślady dawnych murów otaczających miasto Starą Warszawę odszukane w roku 1868 (z planem), ,,Biblioteka Warszawska” 1870, T. 1, s. 420–427, ten artykuł opublikowany też został jako pierwszy rozdział pracy W. Kolberga Kilka badań �8 s. 9 s. 10 s. 11 starożytności warszawskich wydanej w Warszawie w 1870 roku, tam na s. 1–12. w. 8d. – Odesłanie Kolberga dotyczy utworów J. Kochanowskiego: Na most warszawski i Na tenże, zob. pierwodruk: J. Kochanowski Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; tenże, Fraszki, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163; zob. też: www.literat.ug.edu.pl (dostęp: 9.11. 2015). w. 8–11g. – Kolberg odsyła do artykułu K.W. Wójcickiego Stare miasto w Warszawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 4: 1837, nr 6, s. 42–46 oraz do wymienionej na poprzedniej stronie publikacji W. Kolberga Ślady dawnych murów… zamieszczonej w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1870, T. 1, s. 420–427. w. 14–12d. – Odesłanie dotyczy artykułu T. Lipińskiego Wiadomość o Nowej Jerozolimie, miasteczku niegdyś pod Warszawą, ,,Biblioteka Warszawska” 1845, T. 4, s. 403–407. w. 12–13g. – Odesłanie Kolberga dotyczy prac: F.M. S[obieszczańskiego] Kościół św. Jana w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 285, s. 88–90, z ryciną Kozarskiego o tym samym tytule i tamże, nr 286, s. 103–104 (dokończenie); J. Bartoszewicza Kościoły warszawskie rzymsko–katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 5–27. w. 25–1d. (przyp. 1) – Tekst zamieszczony w przypisie w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 1; jest to odpis z wymienionego przez Kolberga utworu Deotymy [J. Łuszczewskiej] Krzyż i wojak zamieszczonego w Improwizacjach i poezjach, T. 2: Warszawa 1858, s. 321. w. 7–9g. – Odesłanie dotyczy niepodpisanego artykułu Kościół panien Sakramentek w Warszawie (Wyciągi z oryginalnej księgi klasztoru pt. Privilegia Sancti monialium Varsaviensium a continua adoratione SSmi Sacrament in fol.), ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1853, T. 24, s. 1–29. w. 11–16g. – Cytat (z nieznacznymi zmianami redakcyjnymi poczynionymi przez Kolberga) pochodzi z pracy A. Jarzemskiego (Jarzębskiego) Opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., w: J.U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 3: Warszawa 1822, s. 417. w. 13–12d. – Odesłanie dotyczy niepodpisanego artykułu Kościół i klasztor PP. Wizytek w Warszawie. (Wyjątek z 2 tomu historyi Warszawy w rękopisie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1856, T. 31, s. 268–291 i 361–381. �9 s. 12 s. 13 s. 14 s. 15 w. 11–12g. – Opisy wymienionych przez Kolberga kościołów zamieszczone zostały we wspomnianej już pracy J. Bartoszewicza Kościoły warszawskie... z 1855 roku. w. 3–1d. – Tekst zamieszczony w przypisie w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 11. Kolberg odsyła do poematu Deotymy [J. Łuszczewskiej] Potęga jałmużny. Legenda warszawska z XVII wieku opublikowanego w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 328, s. 9–11. w. 18g. – s. 13 w. 3g. – Te informacje pochodzą z artykułu F.M. Sobieszczańskiego Ogród Botaniczny w Warszawie z rysunkami Gersona zamieszczonego w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1869, T. IV (seria II), nr 96, s. 211–214; dokończenie artykułu: tamże, nr 97, s. 223–227. w. 4–1d. (przyp. 1) – Odesłania Kolberga dotyczą publikacji: M. Karasowskiego Rys historyczny opery polskiej, Warszawa 1859; K. Estreichera Teatra w Polsce, T. I–III: Kraków 1873–1879; F.M. Sobieszczańskiego Wiadomość historyczna o zgromadzeniach rzemieślniczych, czyli cechach, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy” na rok 1861 J. Ungra, Warszawa [1860], s. 55–62, tam informacje o A. Zamojskim; o spółce Zamojskiego, zob. też Żegluga parowa na rzekach spławnych Królestwa Polskiego w „Kalendarzu czyli Roczniku na rok zwyczajny 1854” St. Strąbskiego, Warszawa 1853, s. 83–86. w. 11–10d. – Kolberg odsyła do artykułu J. Bartoszewicza Łazienki zamieszczonego w ,,Księdze Świata” 1856, cz. II, s. 147–151. w. 6–4d. – Odesłanie Kolberga dotyczy publikacji podpisanej kryptonimem J. J. Obraz historyczno–statystyczny byłego Uniwersytetu Królewsko–Warszawskiego do roku 1830 zamieszczonej w ,,Przyjacielu Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 41–52 i R. 12: 1845, T. 1, nr 1–4 i tegoż Zakłady naukowe przy b. Uniwersytecie Warszawskim, „Przyjaciel Ludu” R. 12: 1845, T. 1, nr 5–9 i 11–14. w. 4–6g. – Kolberg wymienia następujące prace: [F.M. Sobieszczańskiego] Instytut oftalmiczny w Warszawie opublikowaną w „Tygodniku Ilustrowanym” 1865, T. XI, nr 282; artykuł niepodpisany Wiadomość historyczna o warszawskim instytucie głuchoniemych zamieszczony w ,,Pamiętniku Religijno–Moralnym” 1841, T. 1, s. 243–255, s. 335–349 i s. 489–503; publikację T. Dziekońskiego Wyjątek z wstępu do historii Instytutu Głuchoniemych w Warszawie zamieszczoną w „Kalendarzu Warszawskim Popularno–Naukowym” J. Ungra na rok 1861, Warszawa [1860], s. 47. �10 w. 7–15g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincyach wydanej w Warszawie w 1831 roku, tam s. 119. w. 11–10d. – Kolberg powołuje się na artykuł F.M. Sobieszczańskiego Kaplica Loretańska na Pradze zamieszczony w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1863, T. VIII, nr 197, s. 263–264. s. 16 w. 1–2g. – Odesłanie dotyczy rysunku herbu zamieszczonego w wymienianej wcześniej pracy Starożytności warszawskie (wyd. A. Wejnert) T. 2: Warszawa 1848, s. 4. w. 3g. – s. 17 w. 2g. – Przytoczone informacje i przysłowia pochodzą z artykułu Przysłowia i przypowieści tyczące się Warszawy zamieszczonego w „Gazecie Warszawskiej” nr 137, tam informacja, że przysłowia pochodzą z materiałów rękopiśmiennych T. Lipińskiego. Materiały Lipińskiego „Słownik zawierający przysłowia, przypowieści, zdania i sposoby mówienia” nie zostały opublikowane. Odwołanie do księdza Daniela Bratkowskiego i „Kalendarza Polskiego i Ruskiego” S. Duńczewskiego (do egzemplarza nie dotarto) także za artykułem z „Gazety Codziennej”. po s. 16 – Rycina „od Warszawy (Powsin)” wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I s. LXII. W pierwodruku Mazowsza wydanym przez Kolberga ta ilustracja znajdowała się w części II po s. 164. s. 17 w. 5–9g. – Nie wiadomo, z jakiego źródła Kolberg zaczerpnął to przysłowie, podaje je np. W.A. Maciejowski w pracy Polska i Ruś aż do pierwszej połowy XVII wieku, Petersburg, Warszawa 1842, T. 2, s. 23, zob. też wydanie późniejsze: Co nowego. Zbiór anegdot polskich z r. 1650, wydał A. Brückner, Kraków 1903 (Wydawnictwa Akademii Umiejętności, seria „Biblioteka Pisarzów Polskich” nr 48), tam s. 61. w. 12–25g. (Kępa Saska) – Kolberg wymienia pracę A.Ch. Załus­ kiego Epistolarum historico–familiarum, T. 3: Gesta in Polonia Totius Decenni, Brunsbergae 1701; odesłanie do Załuskiego Kolberg zaczerpnął najprawdopodobniej ze Starożytności Warszawy wydawanych przez A. Wejnerta, T. 3 (1854), tam na s. 77–78 wzmianka o Karolu XII na Saskiej Kępie i odwołanie do s. 278 w T. 3 Epistolarum. s. 18 w. 2–13g. (Czerniaków) – Odesłanie dotyczy publikacji J. Bartoszewicza Czerniaków zamieszczonej w „Księdze Świata” 1852 (nie 1651 jak błędnie podano w druku), cz. II, s. 7–15. w. 16–21g. (Królikarnia) – Kolberg wymienia artykuł A. Wagi Królikarnia z podania ustnego zamieszczony w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1852, T. 1, s. 510–523. �11 s. 19 s. 20 s. 21 w. 8–1d. (Wilanów) – Kolberg odsyła najprawdopodobniej do publikacji Willanów. Album widoków i pamiątek oraz kopie z obrazów Galerii Willanowskiej z dodaniem opisów skreślonych przez H. Skimborowicza i W. Gersona, która wydana została w 1877 roku w Warszawie nakładem S. Orgelbranda i Synów. w. 1–2g. (Raszyn) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu [R.] Wspomnienia z wędrówek po kraju w 1842 roku. Urywek pierwszy. Raszyn, ,,Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 8, s. 58–59. w. 3–7g. (Falenty) – Odesłanie dotyczy publikacji J. Bartoszewicza Falenty zamieszczonej w „Księdze Świata” 1852, cz. I, s. 144–145. w. 20–13d. (Powązki) – Kolberg odsyła do publikacji K.W. Wójcickiego Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, Warszawa 1855–1858, T. 1–3. w. 6d. – s. 20 w. 28g. (Bielany) – Cytat na s. 20 pochodzi z niepodpisanego artykułu Bielany zamieszczonego w wymienionych przez Kolberga numerach „Gazety Codziennej”. Na końcu opisu Bielan odsyłacz Kolberga do artykułu podpisanego „Sz.” Bielany zamieszczonego w „Dzienniku Warszawskim” R. 1: 1851, nr 68–70; ta notka bibliograficzna także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 7. w. 7d. – s. 21 w. 17g. (Ćwikowa Góra) – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 51; w rkp. oprócz wymienionych w nawiasie wsi: „Łomna i Kazuń” jeszcze: „Zakroczym”. Rkp. jest odpisem fragmentu wymienionego artykułu K.W. Wójcickiego Przejażdżka chwilowa w Mazowszu zamieszczonego w Album literackie, Warszawa 1848, T. 1, s. 201–213. w. 6d. – s. 22 w. 9d. (Góra Kalwaria) – I. Krasicki, którego Kolberg wymienia, pisał o Górze Kalwarii w Opisaniu podróży z Warszawy do Biłgoraja w liście do Jaśnie Oświeconego Książęcia Stanisława Poniatowskiego wydanym w Warszawie w 1782 roku, zob. toż w: Pisma wybrane, T. 2 (Satyry), Warszawa 1954, s. 172. Na s. 22 zamieszczony został cytat z artykułu Wiadomość historyczno–statystyczna o miastach Góra Kalwaria i Czersk z „Gazety Codziennej” 1853, nr 211, ten fragment także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 61, tam bez daty: „1670”, rkp. jest odpisem z wymienionego artykułu. Na końcu akapitu dotyczącego Góry Kalwarii Kolberg odsyła do następujących prac: artykułu T. Lipińskiego Miasto Góra Kalwaria. Opis historyczny zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1842, T. 4, s. 548–559; M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska… T. 1, s. 396–401 i cytowanego artykułu Wiadomość historyczno–statystyczna… zamieszczonego �12 s. 22 s. 23 w „Gazecie Codziennej” 1853, nr 194–198, nr 200–202, nr 207–211 i nr 213–215. w. 8d. – s. 23 w. 13g. i przyp. 1–2 (Czersk) – Kolberg wymienia Kronikę Mikołaja z Czerska, o której pisze M. Wiszniewski w Historii literatury polskiej T. I: Warszawa 1840 na s. 43, tam w przypisie informacja o „ułamkach” znajdujących się w dziele S. Szczygielskiego Tinecia sev Historia Monasterii Tinecensis. Ordinis S. Benedicti Primariae Inter Polonica Caenobia venerationis, Kraków 1668. Dalej wymieniona została praca K. Kozłowskiego Czersk. Historycznie i statystycznie opisany, Warszawa 1858, toż w: F. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858, s. 519–579. Kolejne odesłania dotyczą prac: M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska…, T. 1, s. 389–392; artykułu Zamek czerski w r. 1820 zamieszczonego w dziale „Rozmaitości” w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. V, nr 231; artykułu F.M. S[obieszczańskiego] Zwaliska zamku czerskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 2, tam z ryciną Kozarskiego; cyklu artykułów E. Chłopickiego Wiosenna wycieczka w Czerskie, ,,Kłosy” 1871, nr 329, s. 248–249, nr 330, s. 362–363, nr 333, s. 311–313, nr 335, s. 341–342, nr 338, s. 402–404. Ostatni odsyłacz Kolberga dotyczy publikacji Księga Ziemi Czerskiej 1404–1425, wydał J. T. Lubomirski, Warszawa 1879, tam na s. V opis Czerska. Przyp. 1 – W rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 1 nota: „W księgach parafialnych Czerska jest pod r. 1603 przy wizytacji wzmianka, aby proboszcz pozbierać kazał włosy kobiece przywiązane do postronków od dzwonów i nie dopuszczał, aby na przyszłość kobiety swe warkocze wiązały do postronków tych dzwonów”; tamże notka nieznanego autora: po łacinie treść wzmianki i po polsku: „Wizytacja kościoła paraf. w Czersku r. 1603 z rozkazu Goślickiego, biskupa pozn. w Decreta Visitat”, przy Czersku dopisek Kolberga: „nad Wisłą”. W dalszej części przypisu Kolberg powołuje się na pracę J. I. Kraszewskiego Ikonotheka, zbiór notat o sztuce i artystach; zachowane wydanie z 1858 roku (wyd. Wilno), obejmuje jedynie literę „A” i część litery „B”, tam cytowanego fragmentu brak. Na końcu przyp. 1 Kolberg ponownie odsyła do Księgi Ziemi Czerskiej 1404–1425, Warszawa 1879, tam na s. V opis Czerska. w. 18g. – s. 24 w. 2g. i przyp. 2 (Pieczyska) – Cytowany przez Kolberga w przypisie fragment pochodzi z Księgi Ziemi Czerskiej…, �13 s. 24 s. 25 s. 26 s. 27 tam tekst w przypisie na s. LXX. Zamieszczony na końcu opis miejscowości dotyczy pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje…, s. 386. w. 3–9g. (Konary) – Tekst zamieszczony w w. 5–9g. zachował się w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 61; w rkp. po: ,,wsi Magierowa Wola” jeszcze: „blisko Warki, Konar”. w. 10–15g. (Ostrołęka) – Wzmianka o kościele w Ostrołęce w Księdze Ziemi Czerskiej…, tam na s. XXII, także w przypisie. w. 16–23g. (Pilica) – W rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 5 opis miejscowości Pilica w brzmieniu: „Pilica, wieś o milę od Warki, dziś z kościołem ewangelickim, niedaleko ujścia Pilicy, pięknym parkiem i ogrodem założonym przez ks. Maryję z Czartoryskich Würtembergską, dziś własność hr. Prozor. W parku jeden cypel nad parowem dzielącym park od kościoła zowie się Łysagóra i dają się tu widzieć ślady zgliszcz pogańskich; dziś wzniesiono tu krzyż wysoki, nad okolicą panujący”. W rkp. także odesłanie do „Kłosów”, dotyczy ono artykułu Park w Pilicy, ,,Kłosy” 1871, T. XII, nr 306, s. 295–297; w tym numerze ,,Kłosów” znajdują się również ilustracje: Widok na dolinę Pilicy i Wisłę, Park i pastwisko od strony rzeki, Brzeg rzeki Pilicy na s. 293 i Wjazd do parku, Część parku, Dwór od strony tarasu na s. 296. w. 6d. – s. 25 w. 10g. (Wrociszew) – Wzmianka o kościele i obrazie w Księdze Ziemi Czerskiej…, s. XXV (w przypisie), tam Hiacynt zamiast Hipolit. przyp. 1 – Cytat pochodzi z niepodpisanego hasła Goszcz w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 4: Warszawa 1874, s. 460. w. 13–19g. (Grójec) – Na końcu opisu Grójca Kolberg odsyła do artykułu F.M. S[obieszczańskiego] Miasto Grójec opublikowanego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1867, T. XV, nr 381; tam także ryciny wzmiankowanego kościoła i chrzcielnicy. Z tej publikacji pochodzi też wzmianka zamieszczona w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 5: „Grójec, na wzgórzu kościół parafialny, ma starożytną chrzcielnicę”, w rkp. także odsyłacz do „Tygodnika”. w. 18–1d. (przyp. 1) – Tekst zamieszczony w przypisie to cytat z Księgi Ziemi Czerskiej…, tam przypis na s. XXII i XXIV. w. 7–11g. (Tarczyn) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawa­ reckiego Opis kościoła parafialnego w mieście Tarczynie w powiecie warszawskim, guberni warszawskiej położonego, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1852, T. 22, s. 358–378. w. 14–18g. (Grodzisk) – Odesłanie Kolberga niejasne: w ,,Pamiętniku Religijno–Moralnym” z 1854 roku (T. 26), na stronach �14 s. 28 s. 29 225–237 znajduje się niepodpisany artykuł Kościoły na Pradze. W tymże tomie zamieszczono też tekst W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele dużo wiecznym we wsi parafialnej Ruda zwanej, s. 1–44, nie dotyczy on jednak Grodziska. w. 19–25g. (Błonie) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość historyczna o kościele parafialnym w mieście Błoniu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 14, s. 457–471. w. 14–12d. (Rokitno) – Odesłanie dotyczy pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827, s. 111. w. 11–7d. (Radziejowice) – Pierwsze odesłanie dotyczy artykułu J. Bartoszewicza Radziejowice, ,,Księga Świata” 1859, cz. I, s. 83–94. Nie jest natomiast jasne, o jakich Pamiętnikach wspomina Kolberg, być może chodzi o „Bibliotekę Pamiętników i Podróży po Dawnej Polsce” wydaną przez J.I. Kraszewskiego. w. 6d. – s. 28 w. 2g. (Mszczonów) – Kolberg odwołuje się prawdopodobnie do wzmianki w pracy T. Święckiego (nie J. Święcickiego) Opis starożytnej Polski, w wyd. 2 z 1828 roku: T. 1, s. 306; pierwodruk: 1816. w. 5–8g. (Żyrardów) – W rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 8 notatka dotycząca Żyrardowa: „Fabryka płócien w Żyrardowie produkuje obecnie (1882) towaru rocznie za 6 000 000 rsr.”. w. 12d. – s. 29 w. 7g. (Miedniewice) – Zamieszczony w opisie cytat pochodzi z artykułu A. Grabowskiego Pre memoria dla badaczów i zbieraczów dawnych zabytków i pamiątek z czasów przedchrzescijańskich w Polsce opublikowanego w ,,Bibliotece Warszawskiej” w 1849 roku, T. 3, s. 172; za Grabowskim wymieniona praca ks. Koralewicza Additament do Kronik Braci mniejszych św. Franciszka, Warszawa 1722, tam s. 120. Cytowany fragment z publikacji A. Grabowskiego także w odpisie Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 10; tam poprzedza go nota: „Miedniewice. Wieś z klasztorem ks. Reformatów. Ambroży Grabowski podaje do „Biblioteki Warszawskiej” 1849, T. 3, s. 171 wiadomość następującą”. w. 11–20g. i przyp. 1 (Sochaczew) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość historyczna o kościele z klasztorem księży dominikanów, w mieście Sochaczewie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 15, s. 111–142. W wymienionej w przypisie Kronice polskiej wzmianki zamieszczone w tym przypisie oraz w przyp. 2 na s. 30 opisane jako jedno wydarzenie z roku 1555, zob. Kronika polska Marcina Bielskiego nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego, wydana Kraków 1597, tam s. 600; zob. też M. Bielski Kronika polska, ks. V, wyd. J. Turowskiego, �15 s. 30 s. 31 Sanok 1856, tam s. 1120. Treść przypisu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 31. w. 13d. – s. 30 w. 12g. i przyp. 1–2 (Łowicz) – Odesłania na końcu opisu Łowicza dotyczą pracy W.H. Gawareckiego Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844 i recenzji tej pracy autorstwa J.I. Kraszewskiego Pamiątki historyczne Łowicza wg W.H. Gawareckiego zamieszczonej w ,,Atheneum” 1845, T. 2, s. 38– – 47; ostatni odsyłacz dotyczy publikacji R. Oczykowskiego Przechadzka po Łowiczu, wydanej nakładem autora w Łowiczu w 1883 roku. Przyp. 1 na s. 30 – W pracy A. Kosińskiego Miasta, wsi i zamki polskie. Powieści i obrazki, Wilno 1851, T. 2, tam na s. 60–74 opis zabytków Łowicza i związanych z nimi opowieści, jednak przytoczonej przez Kolberga wzmianki brak. Przyp. 2 – Informacja podana została za pracą R.W. Berwińskiego Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, Poznań 1854, T. II, s. 162. Ta sama informacja w innym brzmieniu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 31: „Lipoman Nuncjusz wpośród sporów religijnych dokazał swym wpływem, iż dziewczynę jakoby o wydanie hostii świętej dla żydów przekonaną, na rynku miasta Sochaczewa spalono. O postępek ten, jak świadczy Lubieniecki, król Zygmunt August gniewał się i z powodu tego i innych, za naleganiem Tarnowskiego hetmana i wielkiej liczby posłów, zaledwo biskupi z Senatu wyrzuceni nie zostali”; jest to odpis z pracy T. Święckiego Opis starożytnej Polski… T. 1, tam s. 306 (przy opisie Sochaczewa). W rkp. także uwagi Kolberga: „Jest to niewątpliwie ten sam wypadek, o którym donieśliśmy w tomie I Mazowsza, s. 29” oraz „Klementyna Tańska wspominając o tym wypadku odnosi go, mylnie, do roku 1559”. Zob. też komentarz do przyp. 1 na s. 29 dotyczący Kroniki polskiej Bielskiego. w. 13–29g. (Arkadia) – Odesłanie dotyczy publikacji K. Hoffmanowej z Tańskich Opis piątej w kraju naszym przejażdżki Anielce Ł. przypisany. „Rozrywki dla dzieci”, Warszawa 1828, T. X, nr 57, s. 149–166. W wymienionym numerze „Przyjaciela Ludu” na s. 35–37 anonimowy artykuł Arkadia opatrzony przypisem: „Opis wyjęty z dzieł p. Tańskiej”. w. 10–16g. (Skierniewice) – Odesłanie na końcu akapitu dotyczy artykułu J. Bartoszewicza Skierniewice zamieszczonego w „Księdze Świata” 1859, cz. II, s. 45– 52 i s. 111–123. w. 17–28g. (Rawa) – Odesłania Kolberga dotyczą: artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość historyczna o mieście Rawie �16 zamieszczonego w ,,Magazynie Powszechnym” R. 7: 1840, nr 4, s. 81–89; pracy M. Balińskiego, T. Lipińskiego, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana…, tam w T. 1 na s. 560–564: ,,Rawa”; artykułu W.H. Gawareckiego Zamek w mieście Rawie opublikowanego w ,,Przyjacielu Ludu” 1845, nr 39, s. 307–312. w. 11–9d. (Biała) – Odesłanie Kolberga dotyczy prawdopodobnie wzmianki w pracy T. Święckiego Opis starożytnej Polski, w pierwodruku z 1816 roku: T. 1, s. 307. Święcki odwołuje się tam do dzieła J. Święcickiego Topographia sive Masoviae descriptio wydanego w Warszawie w 1634. w. 3d. – s. 32 w. 10g. (Inowłódz) – W opisie miejscowości odesłanie do artykułu ks. K. Jasieńskiego Wiadomość o starożytnym kościółku ś. Idziego w mieście Inowłodzu zamieszczonego w ,,Pamiętniku Religijno–Moralnym” 1849, T. 16, s. 522–532. s. 32 w. 11–29g. (Lubochnia) – Opis wsi Lubochnia w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I. k. 4; tam tytuł: „List z Rawskiego. Legenda o źródle wśród łąk wsi Lubochnia (z kościołem, w którym obraz cudowny M. Boskiej”, a dalej tekst od słów: „Gdy nad wsią i okolicą” będący odpisem z niepodpisanego artykułu Korespondencja z powiatu rawskiego z „Kroniki Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 230. s. 33 w. 3–14g. (Brzeziny) – Na końcu opisu Brzezin Kolberg odsyła do artykułu ks. A. Szelewskiego (nie Szeleckiego) Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 20, s. 1–31 (nr 1), s. 93–125 (nr 2) i s. 191–216 (nr 3). ryc. przed s. 35 – Rycina „od Warszawy”, wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I s. LXII. Lud (s. 35–69) s. 37 przyp. 1 – W przypisie Kolberg odsyła do niepodpisanego hasła Mazury w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, wydanie 12–tomowe z lat 1872–1884: T. 7: 1874, tam s. 394; za Encyklopedią przywołani Tacyt i Ptolemeusz, a dalej kolejni polscy badacze: Adam Naruszewicz, Joachim Lelewel, Wacław Aleksander Maciejowski, August Mosbach, Wojciech Kętrzyński i Zorian Dołęga �17 s. 37 s. 38 Chodakowski (wł. Adam Czarnocki); zob. m. in.: A. Naruszewicz Historia narodu polskiego, T. 1 (cz. 1): Warszawa 1824, tam s. 127, w wyd. K.J. Turowskiego, Kraków 1859, T. 1 na s. 283; J. Lelewel Rzut oka na dawność litewskich narodów i związki ich z Herulami, Wilno 1808, tam s. 56–57 i tegoż Narody na ziemiach sławiańskich przed powstaniem Polski, Poznań 1853; nie wiadomo, której pracy W.A. Maciejowskiego dotyczy ta wzmianka, w publikacji tegoż Polska aż do pierwszej połowy XVII wieku, Warszawa 1842, T. 1, s. 25 autor pisze: „ponad Wisłą (w tych samych miejscach, gdzie i dziś siedziby swe mają) żyli, Mazowszanami, dla jakiej przyczyny nie wiadomo, nazywali się”; W. Kętrzyński O Mazurach, Poznań 1872, tam s. 7; A. Mosbach Bolesław Chrobry, Poznań 1871, tam w przypisie na s. 11; Z. Dołęga Chodakowski List do Jana Łobojki z 29 stycznia 1822, druk: „Dziennik Wileński” T. 1, s. 540–542 (zob. tenże O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 339–341). w. 13g. – s. 39 w. 2g. – Tekst zaczerpnięty z pracy Ł. Gołębiow­ skiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 58, 59. Cytat w niewielkim stopniu przeredagowany i skrócony przez Kolberga, ale bez zmian merytorycznych. Zamieszczone w tekście odesłania do literatury Kolberg powtórzył za Gołębiowskim i uzupełnił własnymi odsyłaczami, zob. przypisy do poszczególnych stron. w. 1–4g. – Tekst i przysłowie jak w Ludzie Gołebiowskiego, natomiast informacja w nawiasie: „znane już Rysińskiemu” pochodzi od Kolberga i dotyczy dzieła tego autora Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum. Centuriae decem et octo, wydanego po raz pierwszy w Lubczy w 1618 roku, tam w części piątej (centuria quinta). w. 5g. i przyp. 1 – Cytat i odesłanie do publikacji powtórzone za Gołębiowskim, dotyczy dzieła A. Sikrańskiego Colloqvium charitativvm abo rozmowa braterska Polaka reformata z Mazurem starym katholikiem o pewnych rzeczach w wierze, Kraków 1652. w. 8g. i przyp. 2 – Cały przypis jest cytatem z pracy K.W. Wójcickiego Przysłowia narodowe, T. 2: Warszawa 1830; w Przysłowiach Wójcicki wielokrotnie powołuje się na objaśnienia zaczerpnięte od J.S. Jabłonowskiego, który był autorem publikacji Polityka włoska i polska albo przysłowia włoskie po włosku zebrane i na polski język przetłumaczone, Königstein 1715. Fragment zamieszczony w Przysłowiach Wójcicki zawarł także w pracy Z dawnych dziejów i wspomnień naszego stulecia wydanej w Krakowie w 1875, tam s. 41–42. �18 w. 10g. i przyp. 3 – Odesłanie dotyczy publikacji J. Grajnerta Studia nad podaniami ludu naszego, ,,Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 99. w. 12g. – s. 39 w. 3g. – Odesłanie i cytat powtórzone za Ludem Ł. Gołębiowskiego, dotyczy dzieła J. Święcickiego Topographia sive Masoviae descriptio wydanego w Warszawie w 1634, por. też Topograficzny opis Mazowsza. Z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877 (T. 2), s. 120–121 (całość pracy na s. 82–123). s. 39 w. 17g. – Odesłanie dotyczy cytowanych wcześniej fragmentów z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 58 i 59. w. 4–1d. (przyp. 1) – W przypisie odesłanie do artykułu W.A. Maciejowskiego Mazurowie opublikowanego w ,,Tygodniku Literackim” 1840, nr 9, s. 67–69; J. Bartoszewicza Mazowsze – Mazury, czym się od innych krajów i mieszkańców polskich odznaczały, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok 1865” J. Ungra, Warszawa [1864], s. 97. s. 40 w. 5–17g. – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie…, w wydaniu z 1867, s. 372. s. 41 w. 12–21g. – Kolberg przytoczył anonimowa notatkę zatytułowaną Włościanie wilanowscy zamieszczoną w „Gazecie Warszawskiej” 1871, nr 164. w. 18–6d. – Cytat i streszczenie pochodzą z artykułu K.W. Wójcickiego Przejażdżka chwilowa w Mazowszu, Album literackie 1848, s. 356 i 359 (całość artykułu na s. 351–364). w. 5d. – s. 42 w. 6d. – Cytat pochodzi z Korespondencji. Z okolic Łowicza zamieszczonej w „Gazecie Codziennej” 1853, nr 258; na s. 42 w. 7g. odsyłacz do publikacji J.I. Kraszewskiego Budnik. Obrazek przez… wydanej w Warszawie w 1847 roku, zob. toż. Wydanie nowe, przejrzane i poprawione przez autora, Lwów-Warszawa 1874. s. 42–43 przyp. 1 – Chodzi o wymienianą już Księgę Ziemi Czerskiej 1404–1425, Warszawa 1879. s. 43 w. 4g. – s. 44 w. 3g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie…, s. 15–16. W przyp. 1 odesłanie do Księgi Ziemi Czerskiej…, s. XXXIX, tam początek wywodu dotyczącego pochodzenia stanu szlacheckiego. s. 44 w. 11–13g. – Wspomniany przez Kolberga Wacław Szymanowski (1821–1886) był pisarzem i publicystą, współpracownikiem, współredaktorem i redaktorem kilku warszawskich pism, w których zamieszczał też własne teksty. Franciszek Kostrzew- �19 s. 45 s. 46 s. 47 s. 50 ski (1826–1911) był autorem licznych ilustracji zamieszczonych w wymienionych przez Kolberga oraz w innych czasopismach. w. 5–1d. (przyp. 2) – Kolberg wymienił 4-tomową pracę K.R. Rusieckiego Małe tajemnice Warszawy wydaną w Warszawie w 1844 roku (nie 1843); K. Estreicher był autorem publikacji Gwara złoczyńców, Warszawa 1867. w. 2–1d. i s. 46 w. 4–1d. (przyp. 2) – W przypisie przedruk notatki bez tytułu i autora zamieszczonej w ,,Kurierze Warszawskim” 1848, nr 18. w. 1–21g. – Ten fragment tekstu pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827 ze s. 110–111. w. 9d. i s. 47 w. 3–4g. – Cytat pochodzi z publikacji [D. Magnuszewskiego] podpisanej Dominik M. Posiedzenie Bacciarellego malarza. Dokończenie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 50, s. 399 (nie: 339), tam w przypisie. w. 5–6g. i przyp. 1 – Wzmianka o K.W. Wójcickim dotyczy wspomnianej w przypisie pracy Stare gawędy i obrazy T. 3: Warszawa 1840, tam s. 224–225; zob. też K.W. Wójcicki Społeczność Warszawy w początkach naszego stulecia, Warszawa 1877, tam s. 129–132. W przyp. wymieniony też został anonimowy tekst Niebieski płaszcz. Ostatni lirnik warszawski. Z rękopismu: „Domowe wspomnienia i powiastki” Romana Zmorskiego, ,,Dziennik Warszawski” 1853, nr 210, tam odwołanie do Starych gawęd… i polemika z informacjami Wójcickiego dotyczącymi daty śmierci. w. 13g. – Kolberg odwołał się do kilku anonimowych notatek w „Gazecie Codziennej” z 1853 roku, nr 112–114; początek w numerze 112 zaczyna się od słów: „Utrzymywał niedawno jeden z mieszkańców Warszawy”. w. 2–1d. (przyp. 2) – Odesłanie Kolberga dotyczy powieści J.I. Kraszewskiego Barani kożuszek. Opowiadanie historyczne z końca XVIII wieku, która publikowana była w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” w 1881 roku; całość: T. 1 i 2 z przedmową T. Jeske-Choińskiego, Warszawa 1898. w. 12g. i 5d. – Kolbergowskie „tablice” to ryciny zamieszczone w cz. I Mazowsza: w. 12g. – mowa o rycinie 3 (nie 2), zamieszczonej w edycji DWOK T. 24 przed s. 35; w. 5d. – chodzi o rycinę 2 (nie 3), w edycji DWOK T. 24 po s. 16; zob. przypisy źródłowe do tych rycin oraz DWOK T. 80/I s. LXII. �20 s. 51 s. 53 s. 54 s. 56 s. 57 s. 58 s. 60 w. 1–20g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu Wiadomość historyczno-statystyczna o miastach Góra Kalwarya i Czersk zamieszczonego w „Gazecie Codziennej” w 1853, nr 213. w. 17d.– s. 53 w. 18g. – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie..., s. 371–373. w. 13–3d. i przyp. 1 – Kolberg przytoczył fragment artykułu Mazury zamieszczonego w ,,Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, nr 18, s. 139. Odesłanie w przypisie dotyczy albumu L. Zienkowicza Le costumes du peuple polonais, suivis d’une description exacte de ses moeurs, de ses usages et de ses habitudes, Paris, Strasburg et Leipzig 1838–1841. Wyd. polskie: Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów i ubiorów jego, Strasburg 1842 (40 litogr.). w. 1g. – Tablica (rycina) 4, którą wymienił Kolberg została zamieszczona na początku cz. II Mazowsza, zob. DWOK T. 25. w. 13–1d. – Kolberg zaczerpnął cytat z artykułu A. Szelewskiego Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem miasta z wymienionej strony; całość artykułu na s. 1–31, 93–125, 189–216. w. 6–16g. – Ten fragment tekstu pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 191. w. 14d. (przyp. 1) – W przypisie przedruk krótkiej, anonimowej notatki bez tytułu, zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” 1849, nr 311. w. 5g.–3d. – Cytaty pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 187–188. Wzmianka o Kacprze Janickim (w. 9g.) zaczerpnięta przez Gołębiowskiego z artykułu Nowości warszawskie zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim” 1822, nr 272 („Kurier” wymieniony w w. 19g.). w. 1–8g. – Te informacje pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 190–191. w. 3–1d. (przyp. 1) – Odesłanie dotyczy hasła podpisanego W. G. Konstrukcja budowli wiejskich zamieszczonego w Encyklopedii rolnictwa i wiadomości związek z niém mających, T. II: Warszawa 1874, s. 1107–1108. w. 3g.– s. 62 w. 1d. – Cytaty pochodzą z wymienionej przez Kolberga pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie..., �21 s. 369–371. W przyp. 1 na s. 60 Kolberg zamieścił cytat z artykułu M. O. i K. F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie z „Kalendarza Astronimiczno-Gospodarskiego na rok zwyczajny 1854” J. Jaworskiego, Warszawa [1853], s. 104. s. 62 przyp. 1 i s. 63 przyp. 1 – Na s. 62 cytaty z Księgi ziemi czerskiej…, s. LXVI–LXVIII; w przyp. na s. 63 informacja zaczerpnięta z tejże Księgi… ze s. XL. s. 63–64 przyp. 2 – Odesłanie Kolberga dotyczy trzech artykułów zamieszczonych w Encyklopedii rolnictwa... T. II: Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Willanowie (gub. Warszawska, pow. Warszawski, gmina Willanów), własność Stanisława Orzyńskiego na s. 1105–1107; Opis gospodarstwa cząstkowego w Małéj wsi (gub. Warszawska, pow. Grójecki, gmina Belsk), własność Stanisława Sitarek na s. 1103–1105 i Gospodarstwa małe (włościańskie) na s. 1108–1110. s. 64 w. 5–17g. – Cytat pochodzi z wymienionego artykułu M. O. i K. F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego…, s. 104. w. 5d. – s. 65 w. 5g. – Informacja Kolberga dotyczy artykułu Dyzmy Chromego O uprawie i obrabianiu lnu, „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok zwyczajny 1855” J. Jaworskiego, Warszawa [1854], s. 134. s. 65 w. 9g.–12d. – Kolberg przytoczył fragment artykułu Zbiór siana w okolicach Warszawy zamieszczonego w ,,Kłosach” 1871, T. XII, nr 307, s. 307. Wspomniana przez niego rycina to reprodukcja (na s. 308 „Kłosów”) przedstawiająca obraz J. Chełmońskiego o takim samym tytule Zbiór siana w okolicach Warszawy. s. 66 w. 3g. – s. 67 w. 6g. – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu A. Wiślickiego Wędrowna ludność za zarobkiem w Królestwie Polskim zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1865, T. XI, nr 293; tam także rycina Kossaka Bandochy wjeżdżający do wsi. s. 67 w. 10d.– 68 w. 18g. – W wymienionym przez Kolberga numerze ,,Kuriera Warszawskiego” tego cytatu brak. s. 68 w. 17–10d. – Informacja pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy z T. 3: Warszawa 1840, s. 110–111, tam w rozdziale Morowa zaraza w Warszawie 1712 r. Obraz z podań miejscowych. w. 2–1d. (przyp. 1) – Odesłania Kolberga dotyczą poematów: F.S. Klonowica Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszy- �22 s. 69 mi rzekami do niej przypadającymi; pierwodruk: 1595, zob. toż: opracował S. Hrabiec, Wrocław 1951, BN I 137 oraz [Pruszakowej Seweryny z Żochowskich] Powiśle. Powieść z drugiej połowy XVIII wieku, ,,Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 323–346, dokończenie: s. 409–440. w. 11–16g. – Cytat pochodzi z anonimowej notatki, bez tytułu, zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” 1865, nr 93, tam ten fragment na s. 427; początek akapitu brzmi: „Pora tarcia się ryb wiosną”. Zwyczaje (s. 71–199) s. 71 s. 72 s. 73 s. 74 s. 75 s. 75 w. 4–27g. – Cytat za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830” Warszawa (druk: A. Gałęzowski), tam na s. 23–24 opis zwyczajów grudniowych (całość artykułu s. 16–24); odwołanie do Gołębiowskiego za tym źródłem, zob. Ł. Gołębiowski Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 187. w. 15–23g. – Cytat zaczerpnięty z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 318–319. w. 15d. – s. 73 w. 2g. – Cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 282. Gołębiowski podał tę informację za rękopisem J. Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, cz. I, Poznań 1840, s. 6–7, zob. tegoż Opis obyczajów za panowania Augusta III, opracował R. Pollak, Wrocław 1951, s. 63. Przyp. 1 na s. 72 – tekst także za Gołębiowskim Lud polski…, s. 318. w. 10–17g. – Za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 12–8d. i s. 74 w. 9–17g. – Za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 15d. – s. 75 w. 9g. i przysłowie 1 – Za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 8–1d. – Kolberg zamieścił informacje za pracą Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne ... (1827), s. 220–221. w. 14g. – s. 77 w. 22g. i przyp. – Opis sporządzony na podsatwie tekstu Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, �23 s. 77 s. 77 s. 78 s. 82 nr 384 (nie 381), s. 51; prawdopodobny autor tekstu F.M. Sobieszczański. W przypisie Kolberg odwołuje się do następujących publikacji: Ł. Gołębiowskiego Lud polski (nie: Gry i zabawy), tam opis jasełek na s. 280, opis ten przytacza Kolberg na s. 77, zob. następny przypis; anonimowego artykułu Święto zjawienia Pańskiego albo Trzech Króli, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1843, T. 4, z. 1, s. 13; anonimowego artykułu Uroczystość Bożego Narodzenia, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 7, z. 6, s. 530; publikacji S. Pruszakowej Szopka zamieszczonej w „Kalendarzu Astronomiczno-Gospodarskim na rok przestępny 1856” [Warszawa 1855], s. 35; artykułu W. Szymanowskiego Szopka opublikowanego w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1860, T. I, nr 15, s. 115–116; publikacji J. Sikorskiego Jasełka zamieszczonej w ,,Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” R. 1: 1862, nr 2–15. w. 5g. i w. 1d. (przyp. 1) – Odesłanie do „Tygodnika Ilustrowanego” z 1867 roku, T. XV, nr 381 jest błędne. w. 15d. – s. 78 w. 7g. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 280. Gołębiowski z kolei powołał się na rękopis Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, cz. I, w wyd. z 1840, s. 2–6; zob. też tegoż Opis obyczajów za panowania…, wyd. z 1951, s. 59. w. 12–21g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim” 1848, nr 18. w. 12–4d. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu W.L. Anczyca Szopka czyli jasełka i gwiazdka w Krakowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1862, T. V, nr 135, jest to fragment obszerniejszego opracowania pt. Obrazy krakowskie zamieszczonego w kilku numerach „Tygodnika” z tego roku. nr 10 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 56, nr 389, bez lokalizacji. W rkp. t. 1–4 zanotowane o kwintę czystą wyżej, w t. 2 i 4 na drugą i trzecią miarę ósemki f1 d1, t. 5–8 zgodnie z notatką Kolberga w D-dur, w t. 6 na drugą i trzecią miarę rytm: ŒÊ ‰, w t. 8 tylko górna wersja. W rkp. pod melodią notatka: „v. Miłą cieszmy się nadzieją”, która dotyczy wariantu z Pieśni ludu polskiego wydawanych cyklicznie w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, nr 8, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II (DWOK T. 67/II), nr 134. nr 11 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 25, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o sekundę wielką niżej, w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 4 pierwsza szesnastka d2, w t. 8 ćwierćnuta z kropką g1, t. 9–10 brak. �24 s. 83 nr 12 – Zapis nutowy jest połączeniem dwóch melodii bez tekstu. Takty 1–8 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 3, nr 17a i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 14, karta ta zatytułowana: „Kozaki”, oba rękopisy bez lokalizacji. W t. 1: w rkp. z teki 43 szesnastki d2 e2 d2 c2, a w rkp. z teki 33 szesnastki h1 c2 h1 a1; w obu rkp.: w t. 2 tylko górna wersja, w t. 3 przy pierwszej szesnastce dodana oktawa g2, w t. 4 na pierwszą miarę tylko górna wersja, na drugą dwie ósemki a1 a1, w t. 5, 6 i 7 na pierwszą miarę tylko dolna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę ósemka h1 i dwie szesnastki h1 d2; po t. 8 jeszcze: w rkp. z teki 43: & a w rkp. z teki 33: & # # œ œ œ œœ œ œœœ œ œ œ œœ œ œ œ œ . , Takty 9–16 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 37r., nr 315, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam nad melodią notatka Kolberga: „Kozak”, w t. 15 tylko górna wersja, po t. 16 jeszcze: & # .œ œœœ œ œ œ œ œ .. œ . œœœœ œ œ œ œ . Tekst jak w druku w rkp. Kolberga: teka 12, sygn. 1183, k. 19v. i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją: „Kromnów”; w obu rkp. tekst podpisany pod inną melodią, zob. nr 4 w suplemencie. Ponadto tekst zwr. 1 i 2 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 1, nr 9; jest to odpis ze zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838, s. 150. Odsyłacz Kolberga pod pieśnią dotyczy cz. I Krakowskiego (zob. DWOK T. 5), s. 218, nr 23 (nie: s. 217, nr 24), tam tekst jak w zbiorze Paulego. s. 83–84 nr 14 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 21v., z lokalizacją ogólną: „Mazew”, tam melodia z incipitem: „Miała matulinka” i tamże, k. 28, z lokalizacjami: „Mazew” i „Kłodawa”, tam tekst jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, zamiast t. 5–8 pięciokrotne powtórzenie taktu zanotowanego w metrum : & b œ œ œ œ , t. 9–10 brak. s. 86–87 nr 18 – Rkp Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 43 i teka 10, sygn. 1173/4, k. 3v., oba rkp. z lokalizacją: „Rzeczyca”. �25 W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych; w rkp. z teki 43 œ b œœœœœ w t. 1 i 3 ostatnia nuta tylko f1, t. 2 i 4: & R R R R J J , zamiast œœ œ œ œœœ b . t. 9: & . œ œ œ .. , tekst pod melodią słabo czytel- ny; w rkp. z teki 10 brak t. 9. nr 19 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153v., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, z notatką: „Husyt żydowski” i teka 10, sygn. 1173/4, k. 3v., z lokalizacją: „Rzeczyca”, tam nad melodią: „Hussyt”. W obu rkp.: w t. 1 pierwsza nuta tylko a1, w t. 10 tylko dolna wersja. W rkp. terenowym w t. 5 brak # przy g1, w t. 6 ostatnia nuta a1, w t. 7 pierwsza nuta e1, w t. 8 ostatnia nuta e1, t. 12 jak dolna wersja w t. 10. W rkp. z teki 10: t. 5–8 w następującym układzie: t. 5 i 8 ze znakiem powtórki, następnie t. 5, 6, 5 i 8, po t. 8 brak znaku powtórki, t. 9–10 opatrzone notatką: „bis”, t. 11–12 brak. s. 91 w. 1–6g. i w. 14–27g. – Cytat za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 6–3d. – Por. K.W. Wójcicki Nowy Rok, „Kłosy” 1866, T. II, nr 27 i tegoż Kalendarz zwyczajowy Antoniego Zaleskiego, „Kłosy” 1868, T. VI, nr 135. w. 2d. – s. 92 w. 12g. – Zgodnie z odesłaniem Kolberga jest to cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 315, tam tekst zaczyna się od słów: „Zacznijmy od tej uwagi” i dalej jak zacytował Kolberg. s. 92 w. 14g. – 2d. – Cytat za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek… s. 16; odesłanie do Gołębiowskiego pochodzi od Kolberga. w. 2d. – s. 93 w. 9d. – Zgodnie z odesłaniem Kolberga jest to cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 291–292, przypis uzupełniony przez Kolberga. s. 94 w. 7–14g. – Pierwsze przysłowie w publikacji K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 2: Warszawa 1840, s. 249; przysłowia 1, 2 i 5, zob. Starodawne przysłowia dla ochronek, Poznań 1863, s. 33. s. 94–95 nr 24 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 184–185, tam taki sam tekst; kolejny odsyłacz dotyczy tekstu zamieszczonego w artykule W.A. Maciejowskiego Legendy i pieśni ludu polskiego w „Bibliotece Warszawskiej” w 1860 roku, T. 2, s. 447, w artykule Maciejowskiego zamieszczone s. 87 �26 zostały teksty zebrane przez Mateusza Gralewskiego w Mazewie, w Łęczyckiem. s. 95 w. 9–1d. – Zgodnie z odesłaniem jest to cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 316, niektóre zdania zostały przez Kolberga pominięte. s. 96 w. 1–29g. – Tekst pochodzi z publikacji Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek… s. 24; powołanie na Knapskiego za Kalendarzem, zob. G. Knapski Thesauri polono-latino-graeci, T. 3, Kraków 1632, s. 887. w. 10d. – 97 w. 2g.– Cytat z K.W. Wójcickiego dotyczy jego pracy Przysłowia narodowe, T. 1: Warszawa 1830, s. 92–93; w publikacji na s. 89–96 omówienie przysłowia „Biega z nim...” z informacją o pochodzeniu ze zbioru Rysińskiego (dotyczy Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum…, , centuria prima). s. 97 w. 3–13g. i przyp. 1– Tekst przytoczył Kolberg za Ludem polskim Ł. Gołębiowskiego, s. 282; tam także błędne odesłanie do Kitowicza. W przypisie odesłanie do niepodpisanego artykułu Kolędy zamieszczonego w „Ruchu Muzycznym” 1860, nr 51; odesłanie Kolberga do „Gazety Polskiej” z 1868, nr 181 jest błędne. s. 97–98 nr 25 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 12, nr 19, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W żłobie leży, któż pobieży”. W rkp. w t. 1–2 i 10 tylko górna, w t. 5 i 7 tylko dolna wersja. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane a dla wygody kościołów parafialnych zebrane, Kraków 1838, s. 30 (melodia druga), natomiast tekst zamieszczony przez Kolberga w druku także w Śpiewniku..., s. 31–33, tam pod wariantem melodii (melodia trzecia); w rkp. także odesłanie do wariantu opublikowanego w cz. III Wielkiego Księstwa Poznańskiego (zob. DWOK T. 11) s. 39, nr 1. Ponadto w druku Kolberg odsyła także do zbiorów Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871, s. 123 (tam tekst identyczny) oraz do wariantu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 175–176; u Kozłowskiego i Kellera bez melodii. Por. też nr 2 w suplemencie. s. 98–99 nr 26 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 179–180 taki sam tekst. s. 99 nr 27 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 32, nr 72, bez lokalizacji, tam melodia z pierwszą zwrotką. W rkp. melodia zanoto- �27 wana o sekundę wielką wyżej, w metrum  w pomniejszonych œ b wartościach rytmicznych, t. 1: & œ œ œ , w t. 2 i 5 na drugą miarę dodana druga wersja: ćwierćnuta c2. Rkp. jest odpisem Kolberga ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843, s. 134, tam tekst jak w druku u Kolberga. Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, tam zgodnie z informacją Kolberga wariant tekstu na s. 132. Ostatni odsyłacz dotyczy zbioru Symfonie anielskie, abo kolenda, mieszkańcom ziemskim od muzyki niebieskiej wdzięcznym okrzykiem na dzień Narodzenia Pańskiego zaśpiewane. Zbiór ten został kilkakrotnie wydany: Kraków 1630 i 1642 z przedmową Jana Żabczyca oraz Kraków 1631 z przedmową Jana Karola Dachnowskiego; autorstwo zbioru nie zostało ustalone. Symfonie anielskie… Jana Dachnowskiego zostały wydane m.in. przez A. Brodnickiego w Krakowie w 1913 (wyd. Akademii Umiejętności w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”), gdzie we wstępie Brodnicki przytacza argumenty za autorstwem Dachnowskiego, powołując się na M. Wiszniewskiego Historia literatury polskiej, T. 4: Kraków 1844, s. 498. Symfonije anielskie albo kolęda mieszkańcom ziemskim… usłyszane Roku Pańskiego 1630 Jana Żabczyca wydał A. Karpiński, Warszawa 1998 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich”). s. 100 nr 28 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17, nr 44, bez lokalizacji, nad melodią notatka Kolberga: „P[ieśni] o Bożem Narodzeniu”. W rkp. w t. 2 i 3 tylko górna wersja, pod taktami 1–4 tylko pierwszy wiersz, w dalszym przebiegu brak fragmentu: „by człowieka w chwale swojej”. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego z melodyjami, Kraków 1842, s. 408. Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, s. 145–146. U Mioduszewskiego i u Kellera tekst obszerniejszy niż w druku u Kolberga. nr 29 – Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, tam na s. 160–161 tekst obszerniejszy. s. 100–101 nr 30 i przyp. 1 na s. 101–102 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17, nr 45, bez lokalizacji, z notatką: „P[ieśni] o Bożem Narodzeniu”. W rkp. w t. 9 i 10 tylko górna wersja, a pod melodią tylko zwr. 1, ale bez fragmentu: „w jasełkach na mrozie nago położone”. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego..., s. 410, u Mioduszewskiego tekst �28 obszerniejszy niż w druku u Kolberga. W przyp. na s. 102 błędne odesłanie do cz. II Poznańskiego (DWOK T. 10), winno być: Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 119, dotyczy pieśni nr 2. s. 101 nr 31 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 20, nr 58, bez lokalizacji, z notatką: „P[ieśni] o Bożem Narodzeniu”, tam melodia z pierwszą zwrotką. W rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, mimo oznaczenia metrum przy kluczu: , w t. 10: w pierwszym wykonaniu powtórzenie melodii jak w t. 2, w drugim wykonaniu dolna wersja. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego..., s. 435. Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, s. 152–153. U Mioduszewskiego i u Kellera tekst obszerniejszy niż w druku u Kolberga. s. 102–103 nr 32 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 28, nr 30, bez lokalizacji, tam melodia i zwr. 1–2. W druku w t. 6 trzecia i czwarta nuta zanotowane błędnie jako ćwierćnuty, w rkp. zapis poprawny – dwie ósemki. Rkp. jest odpisem Kolberga ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy..., s. 68; u Mioduszewskiego zwr. 30 w. 1 brzmi: „Z Tub Maryną Bartek prostak”, mowa o instrumencie „tubmaryna”, por. przypis Kolberga do tego wiersza. s. 103–104 nr 33 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 76, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, melodia z incipitem: „Florek w budzie”, nad melodią notatka Kolberga: „Kolęda”. W rkp. zapis ołówkowy, słabo czytelny, brak znaku przykluczowego, w t. 6–8 tylko górna, w t. 10 tylko dolna wersja, w t. 6 i 10 dwie pierwsze nuty zanotowane błędnie jako ósemki. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 183 taki sam tekst. s. 104–105 nr 34 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin” i notatką: „Kolęda”, tam melodia z incipitem: „Wziun Kuba Staśka, Stasiek Banaska”. W rkp. w t. 2 ostatnia nuta e2, podkreślona jeszcze przez oznaczenie literowe, w t. 3 dwie pierwsze szesnastki c2 h1, na ostatnią miarę tylko górna wersja, w dalszym przebiegu melodii widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: t. 5 i 7 zapisane w metrum  – oznaczenie metrum zapisane powyżej linii melodycznej – wszystkie nuty zanotowane jako ósemki. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 183–184 taki sam tekst. s. 105–106 nr 35 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… w wyd. z 1869, s. 181–182, tam taki sam tekst. s. 106 nr 36 – Odesłanie do zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy… s. 124–125 dotyczy wariantu tekstu; w pracy K. Kozłow- �29 skiego Lud. Pieśni, podania… s. 190–191, tam taki sam tekst z odesłaniem m.in. do Mioduszewskiego. s. 106–107 nr 37 – W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 180–181 taki sam tekst. s. 107 nr 39 – W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 188–190 zamiast tekstu zamieszczonego w nawiasie rozpisane zwrotki. s. 108 nr 40 – W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 187–188 zamiast tekstu zamieszczonego w nawiasie rozpisane zwrotki. nr 41 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w przebiegu melodii w t. 2, 3, 5 i 6 tylko górna wersja; pod taktami 1–2 incipit: „Tam pod paleńkiem, pod syroceńkiem” (część tekstu dziś słabo czytelna), a pod kolejnymi taktami incipit: „Hej, przez pole” i notatka: „kolęda”. Tekst jak w druku także w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 186. w. 2d. – s. 109 w. 5d. – Tekst akapitu 1 i 2 do słów: „Kacper, Melchior i Baltazar” pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 16 i 17. Pierwszy akapit także w pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski… na s. 311, na którego powołał się Kolberg. Tekst w w. 7g. – 5d. na s. 109 pochodzi z Ludu polskiego…, s. 312; za Gołębiowskim powtórzył też Kolberg odesłanie do „Kuriera Warszawskiego”, winno być: 1821 (nie 1820), nr 5, tam anonimowa notatka zaczynająca się od słów: „Jutro przypada święto uroczyste Trzech Królów” w dziale „Nowości Warszawskie”. s. 109 w. 4d. – s. 110 w. 4g. – Odesłania do K.W. Wójcickiego nie umiejscowiono. Cytat pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 17. s. 110 w. 5g. – 5d. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 313–314. s. 111 w. 5–10g. – Odesłanie Kolberga do „Kuriera Warszawskiego” 1869, nr 17 dotyczy niepodpisanej notatki zaczynającej się od słów: „Z pośród konsensowych impressarjów szopek”, tekst przytoczony przez Kolberga nie jest cytatem. w. 17–27g. (św. Piotra i ś. Pryski) – Opis dotyczący dni 18 i 20 stycznia pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 17, natomiast przysłowie zaczerpnął Kolberg z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 2: Warszawa 1840, s. 248. s. 112 w. 5g. – Przysłowie 2 zaczerpnął Kolberg z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 2: Warszawa 1840, s. 248. w. 10–5d. – Opis dotyczący dnia 25 stycznia zob. Kalendarz narodowy…, s. 17, tam bez przysłowia. �30 s. 113 w. 12–6d. – Taki opis (z przysłowiem 1) w Kalendarzu narodowym…, s. 17. s. 114 w. 2–13g. i przyp. 1 – Opis dotyczący dnia 2 lutego, zob. Kalendarz narodowy…, s. 17. Treść przyp. 1 w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 39, nr 9a i 9b, w rkp. tekst do słów: „ma wróżbę”, tam bez odesłania do źródła; jest to odpis z anonimowego artykułu Zwyczaje ludu z „Pamiętnika Naukowego” 1837, T. 2, z. 4, s. 57 (całość artykułu na s. 44–77). w. 14 w. 14g. – Odesłania do K.W. Wójcickiego nie umiejscowiono. s. 115 w. 13–16g. (św. Błażej) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 17. w. 17–23g. (św. Agata) – Por. K.W. Wójcicki, Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 249. w. 9d. – s. 116 w. 2g. (św. Dorota) – Kolberg zacytował fragmenty z Kalendarza narodowego…, s. 17, dodając odesłanie do cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5); przysłowie nr 2 także w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 250. s. 116 w. 13–21g. (św. Walenty) – Kolberg zacytował fragmenty z Kalendarza narodowego…, s. 17, tam brak przysłów. Przysłowie nr 1 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 250. s. 116 w. 5d. – s. 117 w. 13g. i przyp. 1 (św. Maciej) – Wiersze 3–4d. na s. 116 i w. 3–4g. na s. 117 to cytat z Kalendarza narodowego…, s. 18; powołanie na Haura za Kalendarzem, zob. J.K. Haur Skład abo skarbiec znakomitych sekretów ekonomiki ziemiańskiej, Kraków 1693, tam: „Święty Maciej z rzek i stawów zwykł ruszać lody”. Przysłowia nr 1, 2 i 5 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 250. Treść przypisu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 39, nr 10a i 10b, w rkp. tekst do słów: „umrzeć mają”, tam bez odesłania do źródła; jest to odpis z artykułu Zwyczaje ludu…, s. 58. s. 120 w. 1–27g. – Tekst zamieszczony w trzech pierwszych akapitach pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 18; odsyłacz do Ludu, tj. cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5) pochodzi od Kolberga. w. 11d. – s. 121 w. 11g. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincyach, Warszawa 1831, s. 331–332. Tekst na s. 120 w. 1–6d. od słów: „Przybierano” do „skoku” Gołębiowski zamieścił w przypisie, u niego też odesłanie do A.M. Fredry, zob. Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, Kraków 1658, s. 23, toż: Paryż 1867, T. 1, s. 48. s. 121 w. 12–20g. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy…, s. 332; Gołębiowski z kolei odwołał się do �31 rękopisu J. Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów…, cz. IV: Poznań 1841, s. 69, w wydaniu z 1951 roku na s. 550–551. s. 122 w. 3–18g. i przyp. 1 – Kolberg zacytował fragmenty z Kalendarza narodowego…, s. 18. w. 19–28g. – Cytat pochodzi z pracy Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy…, s. 226. w. 8d. – s. 123 w. 2g. – Cytat pochodzi z pracy Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy…, s. 226. s. 123 w. 3–21g. – Cytat pochodzi z niepodpisanej notatki bez tytułu zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” 1865, nr 48, tam także wymieniona broszura Pieśni i tańce zabawom uczciwym gwoli z 1614 roku. W 1903 roku T. Wierzbowski pisał o jedynym zachowanym egzemplarzu tej broszury w Bibliotece Kórnickiej, zob. przedruk w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku wydał T. Wierzbowski, Warszawa 1903 („Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku”). w. 16d. – s. 124 w. 8g. – Tekst zaczerpnięty został z „Kuriera Codziennego” 1869, nr 32, tam bez nazwiska autora i tytułu, zaczyna się od słów: „Wczoraj jako w środę popielcową”. s. 124 w. 11–15g. – Por. Kalendarz narodowy…, s. 18. s. 125 w. 1–2g. – Zob. J. Długosz Kroniki, czyli roczniki sławnego Króles­ twa Polskiego, T. 1 (księga 2): Warszawa 1961, s. 244. w. 3–28g. – Kolberg zacytował fragment Ludu polskiego Ł. Gołębiowskiego, s. 303–304, który z kolei oparł się na rękopisie J. Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, cz. IV, s. 74–75, w wydaniu z 1951 roku s. 553. Za Gołębiowskim odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” 1823, nr 55, skąd zaczerpnięty został ostatni akapit, tam notatka anonimowa w dziale Nowości Warszawskie. w. 4–1d. – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 18. s. 126 przysłowia 2, 3, 4 i 5 – Przysłowia zaczerpnięte z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 251. w. 4–1d. (7 marca) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 18. s. 127 w. 1–14g. (9 i 10 marca) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 18. w. 15g.–1d. (św. Grzegorz) – Przysłowie 1 pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 251. Wiersze 16–1d. zaczerpnięte z Kalendarza narodowego…, s. 18. Odesłanie do Komonieckiego za Kalendarzem, dotyczy pracy [A. Komonieckiego] Dziejopis żywiecki do druku podany przez J. Radwańskiego, wyd. z rękopisu z roku 1704, Kraków 1866, s. 55. �32 s. 128 w. 8–14g. (św. Benedykt) – Zob. K.W. Wójcicki Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 252. w. 8–15d. (25 marca) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 19. w. 5d. – s. 129 w. 12g. – Opis dotyczący miesiąca kwietnia (bez przysłowia nr 1) oraz dnia 1 kwietnia (do słów: „naznaczyć mu trudno”) pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. Wszystkie 3 przysłowia w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 252. s. 129 w. 15–20g. – Odesłanie dotyczy pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy, tam s. 271. s. 130 w. 1–15g. – Cytat pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. w. 16g. – 131 w. 4g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 284–285. U Gołębiowskiego odesłanie do wcześniejszych źródeł: rękopisu J. Kitowicza, zob. Opis obyczajów…, w wydaniu z 1951 na s. 53; anonimowej notatki zamieszczonej w dziale Nowości Warszawskie w „Kurierze Warszaw­ skim” 1822, nr 77, tam inny tekst dotyczący przebierania się przez młodzież. Za Gołębiowskim także odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” 1828, nr 78, w tym numerze informacji, o których mowa, brak. W przypisie także cytat z Ludu polskiego ze s. 284. s. 131 w. 6–13g. i przyp. 2 (Wielki Tydzień) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 315; zob. też J. Kitowicz Opis obyczajów…, w wydaniu z 1951, s. 554. W przypisie odesłanie Kolberga do anonimowego artykułu Wielki Tydzień zamieszczonego w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1847, T. 12, s. 330 i do drugiego anonimowego artykułu także zatytułowanego Wielki Tydzień opublikowanego w „Gazecie Polskiej” 1865, nr 83. w. 16g. – s. 132 w. 16g. i przyp. 1 na s. 132 (Środa Wielka) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 304; w przypisie cytat ze s. 314. s. 132 w. 19g. – s. 133 w. 4g. i przyp. 2 (Wielki Czwartek) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 276; w przypisie odesłanie Kolberga do artykułu K.W. Wójcickiego Wielki Czwartek zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1860, T. 1, nr 28. s. 133 w. 6–24g. (Grzechotki) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 279 (nie 129), zob. też J. Kitowicz Opis obyczajów…, wydanie z 1951, s. 555. s. 133–134 w. 3d. (Wielki Piątek) – Cały tekst Kolberg zaczerpnął z Ludu polskiego Gołębiowskiego, ze s. 292–294. Wzmianka o pani Guébriant i Pamiętnikach Niemcewicza na s. 133 za Gołębiowskim, �33 s. 134 s. 135 s. 136 s. 137 zob. Wypis z podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski za Władysława IV, w: J.U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4: Warszawa 1822, s. 227. Na s. 134 przywołany Kitowicz, także za Gołębiowskim, zob. Opis obyczajów…, tam w wydaniu z 1951 s. 51. w. 2d. – s. 135 w. 3g. – Jest to cytat z Kalendarza narodowego…, s. 19. w. 4–15g. – Ł. Gołębiowski Lud polski…, s. 294. w. 16–27g. i przyp. 1 – Wymieniony w tym akapicie Andrzej ze Słupi (nie Słupia) zredagował około 1470 roku zbiór utworów religijnych znanych jako tzw. Pieśni łysogórskie. Ł. Gołębiowski dokonał odpisu zaginionego dziś rękopisu. Przytoczony tekst to fragment anonimowego wiersza z tego zbioru, zob. Żale Matki Boskiej pod Krzyżem w: S. Vrtel-Wierczyński Wybór tekstów staropolskich, Warszawa 1863, s. 180, zob. też http://staropolska.pl (dostęp 29. 11. 2016). W przypisie cytat z pracy W.A. Maciejowskiego Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1: Warszawa 1851, s. 348. w. 8d. – s. 136 w. 9g. (Śledź i żur) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego, s. 299, zob. też J. Kitowicz Opis obyczajów…, wydanie z 1951, s. 556. Odesłanie do Ludu, Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), pochodzi od Kolberga. w. 10g. – s. 137 w. 11g. (Wielka Sobota) – Pierwszy akapit (do słowa: „podarek”) pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski… s. 301; drugi akapit został zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 19; ostatnie trzy akapity to także cytaty z Ludu polskiego, za Gołębiowskim wzmianka o pani Guébriant, dotyczy: Wypis z podróży pani de Guébriant… w Zbiorze pamiętników historycznych… Niemcewicza (zob. przypis do s. 133–134). w. 14–21g. – Opis Wielkanocy bez ostatniego akapitu pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. w. 7d. – s. 138 w. 1d. (Święcone) – Tekst zaczerpnął Kolberg z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., trzy pierwsze akapity (do słów: „zostawiano służącym”) pochodzą ze s. 305, ostatni akapit (s. 138 w. 15–28g.) ze s. 310–311. Tekst ostatniego akapitu zachował się także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 12; jest to odpis z wymienionych wyżej stron Ludu polskiego. Za Gołębiowskim powtórzone zostało odesłanie do Reja, zob. M. Rej Postylla w: tegoż Dzieła wszystkie, T. 4: Wrocław-Warszawa-Kraków 1965, cz. I, s. 301, pierwodruk: 1557. W przypisie cytat z artykułu S. Ulanowskiej Pisanki czyli kraszanki wielkanocne zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1884, T. 3 (seria IV), nr 68. �34 s. 139 w. 4–15g. i przyp. 1 (Dyngus) – Opis bez ostatniego akapitu pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. W przypisie cytat z pracy zbiorowej Starożytności Warszawy…, T. 3, s. 196. s. 140 nr 42 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 47, nr 130, bez lokalizacji. Pieśń zapisana w grupie „Pieśni wielkanocne”, nad melodią notatka: „Starodawna”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 9 brak oznaczenia fermaty, druga nuta ćwierćnuta z kropką, trzecia nuta ósemka; tekst jak w druku. Rkp. Kolberga jest odpisem ze zbioru M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny..., s. 129. s. 140–141 nr 43 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 192–194 taki sam tekst. s. 141 nr 44 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 194–195 taki sam tekst. s. 142 nr 45 i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 43, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. tylko t. 1–3 opatrzone znakiem powtórki, a pod nimi tylko pierwsza zwrotka, brak dolnej wersji melodii. Tekst pieśni i przypisu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 197–198. s. 142–143 nr 46 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 44, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam pod melodią fragment tekstu: „Nad jeziorem lipka stała, pod tą lipką”. W rkp. zapis ołówkowy, słabo czytelny, w t. 1: nad drugą i trzecią nutą oznaczenia literowe nut: „a h”, na czwartą miarę ćwierćnuta d2, w t. 2 na czwartą miarę ćwierćnuta f1, w t. 3 brak pierwszej nuty. W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 199–200 tekst pieśni wraz z „Wariantem” (zwr. 7 i 8) jak u Kolberga. s. 143 w. 10d. – s. 144 w. 2g. i przypisy – Zgodnie z odsyłaczem Kolberga jest to cytat z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam s. 199–200. Tekst zamieszczony w przyp. 1 na s. 143 u Kozłowskiego na s. 200; przyp. na s. 144 – u Kozłowskiego na s. 192, tam powołanie na J. Jurkowskiego Tragedia o polskim Scylurusie, Kraków 1604, zob. tegoż Dzieła wszystkie, T. 1: Wrocław 1958, s. 90 , w opracowaniu J. Krzyżanowskiego i S. Rosponda. s. 144–145 nr 47 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, s. 195 i 266. s. 146 nr 50 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 198–199 taki sam tekst, a na końcu jeszcze jedna zwrotka. s. 146–147 nr 51 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 195–196 taki sam tekst, a także frag- �35 ment zamieszczony pod notą: „W Czaplinie pod Czerskiem dodają”. s. 147 w. 3d. – s. 148 w. 11g. i przyp. 1 – W publikacji Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 192 Wójcicki pisze o „Gaiku” obchodzonym w Krakowskiem i na Mazowszu we wtorek wielkanocny, tam na s. 191–193 także wspomniana pieśń obrzędowa, a na kolejnej stronie wzmianka o gaiku w Sandomierskiem z kolejną pieśnią. s. 148 w. 12–20g. – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 197; za Kozłowskim przywołany K.W. Wójcicki, Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 191, 194, 264 oraz Ż. Pauli, Pieśni ludu polskiego w Galicji…, s. 17. s. 148–149 nr 52 – Rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 24; rkp. uszkodzony, część karty odcięta, widoczne tylko zwr. 6–8 i 10–11, ponadto w rkp. w zwr. 8 ostatni wiersz brzmi: „ani ich napoi”. s. 149–150 nr 53 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Nasz  gaiczek”. W rkp. t. 2:           , t. 4:        . W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 196–197 taki sam tekst. s. 154 nr 57 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 63v., z lokalizacją: „spod Łyszkowic”; tam w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, a pod melodią zwr. 1–3, przy czym w zwr. 1 i 3 tylko: „dziwują się” bez „mu”. w. 13d. – s. 155 w. 3g. (św. Wojciech) – Tekst zamieszczony na s. 154 pochodzi z rkp. Kolberga, teka 11, sygn. 1176/3, k. 4, z notką: „Warszawa”, jest to odpis z Kalendarza narodowego…, s. 19. W innym rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 12 tylko w. 1–5d., jest to odpis z Ludu polskiego Gołębiowskiego, s. 324. Przysłowia 1 i 2 także w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 253. s. 155 w. 12d. – s. 156 w. 7g. (św. Marek) – Por. Kalendarz narodowy…, s. 19. Pierwszy akapit wraz z przysłowiem w rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1117, k. 12 oraz w rkp. z teki 11, sygn. 1175, k. 5; w rkp. z teki 11 z boku notatka: „Warka”, tam tekst inaczej zredagowany. Wszystkie przysłowia w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 253. s. 156 w. 13–15g. (Maj) – Tekst pierwszego akapitu zaczerpnięty został z Kalendarza narodowego…, s. 20, odesłanie do Wójcickiego pochodzi od Kolberga. �36 s. 157 s. 158 s. 159 s. 161 w. 7d. i przyp. 1 – W przypisie zostały wymienione dwa zbiorki pieśni: Wianeczek majowy na cześć Najświętszej i Najczystszej Pannie Niepokalanie Poczętej Maryi, Warszawa 1855 (zob. www. polona.pl, wydanie: Warszawa 1886); Wianek krzyżowy na cześć Najsłodszego Serca Jezusowego i Niepokalanego Serca Maryi, Warszawa 1855. w. 5d. – 157 w. 2g. – Informacje zaczerpnięte przez Kolberga z Kalendarza narodowego…, s. 20. w. 3–5g. – Cytat pochodzi z Gier i zabaw Ł. Gołębiowskiego, s. 187. w. 7g. – Kolberg odsyła do rozdziału „Gry”, którego ostatecznie nie zamieścił w Mazowszu wydanym w XIX wieku; opis gry „w zielone” zob. DWOK T. 42, s. 619, ten opis Kolberg zaczerpnął z Kalendarza narodowego…, s. 20. w. 8–13g. – Rkp. Kolberga, teka 11, sygn. 1175, k. 5, na górze karty nota: „od Warszawy”; jest to odpis z wymienionego numeru „Kuriera Codziennego”, tam ta informacja bez tytułu i autora. w. 15–24g. – Por. Kalendarz narodowy…, s. 20. w. 1–11g. i 18–23g. – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 20. w. 5–1d. – Por. Kalendarz narodowy…, s. 20; odesłanie do Chodakowskiego pochodzi od Kolberga, zob. Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, Kraków 1835, tam o sobótkach na s. 11 i toż, wydanie z 1867 roku ze wstępem J. Maślanki, tam s. 26. Pierwodruk pracy: „Ćwiczenia Naukowe” 1818, zob. Bibliografia. w. 3–9g. i przyp. 1 – Tekst pierwszego akapitu zaczerpnął Kolberg z Kalendarza narodowego…, s. 20. W w. 9g. odesłanie do rozdziału „Gry”, który ostatecznie nie został zamieszczony w Mazowszu. W przypisie cytat z anonimowego artykułu Zielone Świątki zamieszczonego w wymienionym numerze „Kłosów”, przy czym odesłanie do Chodakowskiego tak jak na s. 158 pochodzi od Kolberga i dotyczy tego samego fragmentu rozprawy O Sławiańszczyźnie…, zob. wydanie z 1835, s. 11 i wydanie z 1967, s. 26. w. 16–17g. (przysłowie 2) – Przysłowie w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 256. w. 15d. – s. 161 w. 2g. – Cytaty i informacje pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie Warszawy…, tam s. 227–230. Odsyłacz na s. 160 w. 3d. dotyczy Kalendarza polskiego i ruskiego S. Duńczewskiego, numeru nie ustalono. w. 3–16g. – Cytat zaczerpnięty został z artykułu F.M. Sobieszczańskiego Skąd powstał w Warszawie zwyczaj udawania się �37 do Bielan na drugi dzień Zielonych Świątek? zamieszczonego w „Kalendarzu Rodzinnym na rok zwyczajny 1871”, Warszawa 1870 (drukarnia J. Jaworskiego), s. 51 i 52. s. 161–162 przyp. 2 – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu Zwyczaje ludu zamieszczonego w „Pamiętniku Naukowym” 1837, T. 2, z. 4, s. 75 (całość artykułu na s. 44–77). s. 162 w. 8–11g. – Informacje podał Kolberg za Kalendarzem narodowym…, s. 20. w. 12–19g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne Warszawy…, s. 110. W przypisie Kolberg odwołał się do pracy Starożytności Warszawy… (wyd. A. Wejnert), T. 3, s. 293 oraz do artykułu A. Wejnerta Obchód uroczystości Bożego Ciała w Warszawie w XVII i XVIII wieku zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1853, T. 1, s. 567; odwołanie do T. Lipińskiego dotyczy artykułu Ułamki historyczne, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 266. w. 20g. – 163 w. 3d. – Kolberg przytoczył fragmenty pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, s. 296–297; za Gołębiowskim powtórzone odesłanie do Kitowicza, tam w wymienionym już wydaniu z 1951, s. 57 oraz do „Kuriera Warszawskiego” (brak rocznika i numeru). Fragment opisu (do s. 163 w. 1g.) zachował się w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 12; jest to odpis z wymienionych stron Ludu polskiego. s. 163 w. 3d. – s. 164 w. 3g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Ubiory w Polsce od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych, Warszawa 1830, s. 258–259, na kolejnych stronach Gołębiowski wymienia zioła, z których wykonuje się wianki. s. 164 w. 4g. – s. 166 w. 4d. i nr 58–59 – Opis uroczystości Kolberg zaczerpnął z artykułu K.W. Wójcickiego Procesya Bożego Ciała zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260 (nie: 200), tam także rycina Procesja Bożego Ciała na Krakowskim Przedmieściu przed kościołem Św. Krzyża, do której odsyłacz znajduje się na s. 166. Kolberg zacytował większą część artykułu, w którym przytoczone są także teksty pieśni (u Wójcickiego tekst pieśni nr 59 obszerniejszy), natomiast zapisy nutowe pochodzą z rękopisów Kolberga, które są odpisami ze zbioru M.M. Mioduszewskiego, zob. następne przypisy oraz przypis Kolberga na s. 165. nr 58 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 52, nr 152, bez lokalizacji, tam wśród „P[ieśni] na Boże Ciało”. Pod melodią inaczej podpisany tekst: �38 j j j j j j j j & b œj œj œ œ œj œj œ œ œj œj œ œ œj œj œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & b Uœ drzwi œ Two - ich sto - ję Pa - nie, u drzwi Two - ich sto - ję Pa - nie, U drzwi Two - ich sto - ję Pa - nie, u drzwi Two - ich sto - ję Pa - nie, j j j j j j & b œj œj œ œ œ œj œjj œ œ œ œj œj œ œ œ œj œjj œ œ œ œ & b cze œ - kam œ naœ œTweœ zmi œ œ œ œ œ œ - łoœ - wa œ - nie, cze - kam na Twe zmi œ - łoœ - waœ - nie. œ cze - kam na Twe zmi - ło - wa - nie, cze - kam na Twe zmi - ło - wa - nie. Rkp. Kolberga jest odpisem ze zbioru M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny..., s.154, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 59 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 56, nr 173, bez lokalizacji, tam wśród „Pieśni Przygodnych”, nad melodią notatka Kolberga: „Pieśń przy akcie skruchy”. W rkp. w t. 6 na pierwszą i drugą miarę dwie ćwierćnuty, w t. 7 tylko dolna wersja, poniżej t. 3–4 i 9–10 dopisane wersje alternatywne: t. 3–4:    s. 165 s. 166 s. 167 s. 168 b ˙ œ œ œ œ      , t. 9–10: & œ œ . Rkp. jest odpisem ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam s. 250, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. Ponadto w rkp. odesłanie do wariantu w cz. I Radomskiego (DWOK T. 20), nr 27. w. 1–3g. i nr 60 – Przywołanie Fr. Karpińskiego za Wójcickim, zob. F. Karpiński Pieśń na Processyą Bożego Ciała, tegoż: Dzieła, T. 1: Lipsk 1835, s. 226–227; tekst autorstwa Karpińskiego ukazał się po raz pierwszy w jego zbiorku Pieśni nabożne, wydanym anonimowo w Supraślu w 1792 roku, tam s. 73–75. Pieśń w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 55, nr 166, bez lokalizacji, melodia zanotowana wśród „P[ieśni] na Boże Ciało”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, także w metrum , ale w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 1 trzy pierwsze nuty a1, w zapisie tekstu jeszcze początek kolejnej zwrotki: „Otocz go wkoło rzeszo wybrana, przed twoim Bogiem zginaj kolana”. Rkp. jest odpisem Kolberga ze zbioru M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego z melodyjami, Kraków 1842 roku, s. 466, tam tekst obszerniejszy. w. 2d. – s. 167 w. 16d. – Tekst dotyczący miesiąca czerwca, św. Medarda (bez przysłowia) i św. Antoniego został zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 20; odsyłacze do Ludu pochodzą od Kolberga. w. 14–10d., 6–5d. i s. 168 w. 1–2g. – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 20 i 21. Przysłowie 1 także w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 257. przyp. 1 – Cytat pochodzi z publikacji J. Grajnerta Studia nad podaniami…, ,,Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 72. �39 s. 170 w. 5–15g. – Kolberg zaczerpnął informacje z Opisania Warszawy… Ł. Gołębiowskiego, s. 227. w. 16g. – 171 w. 6d. – Cytat pochodzi z niepodpisanego artykułu bez tytułu, „Kurier Warszawski” 1827, nr 167. s. 171 w. 1–5d. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy…, s. 295. s. 172 w. 1–23g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim”, 1834, nr 166. w. 13d. – s. 173 w. 19g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim” 1837, nr 164. s. 173 w. 20g. – 174 w. 17g. – Kolberg przytoczył fragmenty anonimowego tekstu bez tytułu z „Kuriera Warszawskiego” 1840, nr 164. s. 174 w. 18g. – s. 175 w. 3g. – Kolberg streścił anonimowy artykuł bez tytułu zamieszczony w „Kurierze Warszawskim” 1843, nr 163. s. 175 w. 4–11g. – Odsyłacz Kolberga miał prawdopodobnie dotyczyć „Kuriera Warszawskiego” z 1849 roku („Kurier Codzienny” ukazywał się od 1865 roku), cytatu nie umiejscowiono ze względu na brak numeru; cytat odnaleziono m.in. w Kalendarzu narodowym…, s. 21 oraz w materiałach Klementyny z Tańskich, zob. Kalendarz zdarzeń czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku, bądź religijnych i historycznych, bądź gminnych, w: Dzieła Klementyny z Tańskich Hofmanowej. Wydanie nowe pod redakcją Narcyzy Żmichowskiej, Warszawa 1876, T. 3, s. 243. w. 12–23g. – Kolberg przywołał dwa fragmenty anonimowego artykułu Wianki zamieszczonego w „Dzienniku Warszawskim” 1852, nr 164. w. 11–7d. – Nie umiejscowiono cytatu z „Kuriera Codziennego” 1857, brak numeru. w. 6d. – 176 w. 5d. – Kolberg przytoczył tekst z „Kuriera Codziennego” 1869, nr 135, tam bez autora i tytułu. W „Kurierze” na początku wiersz: „I jam wianek uwiła”, poszczególne akapity w innej kolejności; przyp. na s. 176 dodany przez Kolberga. s. 177 w. 1–26g. – Cytat pochodzi z „Kuriera Codziennego” 1871, nr 138, tam bez nazwiska autora i tytułu, zaczyna się od słów: „Rzucić kwiatek”. w. 8d. – s. 178 w. 3g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy… ze s. 295–296; odwołanie do Kitowicza za Gołębiowskim, zob. Opis obyczajów…, s. 559. s. 178 w. 10–14g. – Cytat pochodzi ze Starożytności Warszawy, wyda- �40 nych przez A. Wejnerta, T. 3, s. 48, przy czym tekst został zredagowany przez Kolberga na podstawie Wejnerta. w. 17d. – s. 179 w. 5g. i nr 62 – Cytat i pieśń nr 62 pochodzą z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, w wyd. 1869 s. 200 (pieśń) i 201 (tekst w przypisie); odsyłacze pod pieśnią – od Kolberga, przy czym ostatnie odesłanie winno być: Krakowskie cz. II (zob. DWOK T. 6, nie: 7), nr 219. s. 179 nr 63 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 45, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Zimnego wiatru, zimnego”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3 na drugą miarę ósemki e2 c2, w t. 4 tylko górna, w t. 5 i 6 tylko dolna wersja. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 201 taki sam tekst. nr 64 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 46, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Poszły panienki do kalineczki, wionki rwać”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  z zachowaniem tych samych wartości rytmicznych, t. 1–4: & # œœ œ œ œ œ . œ œ œ . œ œ œ , w t. 5 górna wersja, na ostatnią miarę dwie ósemki c c , w t. 8 pierwsza nuta h1. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 201 taki sam tekst. s. 180 w. 1g. – 183 w. 1d. i nr 65–69 – Przytoczony przez Kolberga opis pochodzi z artykułu A. Zaleskiego Sobótka (z natury) zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260; na zachowanym w archiwum Kolberga egzemplarzu czasopisma jego notatka: „Warka, wieś Pilica, parafia Ostrołęka w powiecie czerskim”. Na s. 181 w. 3g. Kolberg odsyła do ryciny Sobótka zamieszczonej w tym samym numerze „Kłosów”. Na s. 182 Kolberg dodał nazwiska autorów pieśni: J. Kochanowski, Kto się w opiekę, jest to psalm 91 w cz. IV Psałerza Dawidowego, pierwodruk: Kraków 1579, zob. Dzieła polskie T. 2, red. J. Krzyżanowski, Warszawa 1953, s. 205; F. Karpiński, Pieśń wieczorna w: Pieśni nabożne, Supraśl 1792, s. 83–84, zob. tegoż Dzieła, T. 1, Lipsk 1835, s. 231–232. s. 184 w. 1–19g. (św. Jan Chrzciciel) – Większość tekstu została zaczerpnięta z Kalendarza narodowego…, s. 21: w akap. 1: „tj. na Mazowszu i w Wielkopolsce” dodane przez Kolberga, w Kalendarzu… brak przysłowia 1 i noty nad nim oraz przysłów 3 i 4. Przysłowie 4 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 258. 2 2 �41 w. 9–1d. – Tekst zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 21. s. 185 w. 1–4g. (Nawiedzenie N. Panny) – Wzmianka o tym dniu pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21, tam bez przysłów. w. 13–15g. (św. Małgorzata) – Wzmianka do słowa: „ukazują” pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21. w. 5–1d. (św. Anna) – Zob. Kalendarza narodowy... s. 21, zob. też K.W. Wójcicki Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 260. s. 186 w. 1–6g. (św. Marta) – Tekst do słowa: „swego” pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21. w. 10–18g. (Sierpień) – Opis zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 21. w. 19–23g. (św. Piotr w Okowach) – Tekst do słowa: „zboża” pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21. s. 187 w. 1–6g. (św. Wawrzyniec) – Tekst wraz z przysłowiem (bez ostatniego akapitu) pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 22; przysłowie także u K.W. Wójcickiego, Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 261. w. 9–13g. (Wniebowzięcie) – Wiersze 9–12g. (do słowa: „ziół”) pochodzą z Kalendarza narodowego… ze s. 22. Więcej informacji dotyczących dnia Wniebowzięcia N. Panny, wraz z wykazem roślin, zachowało się w rkp. Kolberga, który nie został opublikowany za życia autora, a dopiero w XX wieku, zob. DWOK T. 41, s. 156 i T. 42, s. 321. w. 16–30g. (św. Roch) – Tekst do słowa: „błogosławi” pochodzi z Kalendarza narodowego… s. 22. W drugim akapicie błędny odsyłacz do „Kalendarza czyli Rocznika zwyczajnego na rok zwyczajny 1854” S. Strąbskiego, tam tylko wśród świąt pod dniem 16 sierpnia wymieniony św. Roch, natomiast cytatu brak. w. 5–1d. (św. Bernard) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 22. s. 188 w. 1–4g. i 7–8g. (św. Bartłomiej) – Por. Kalendarz narodowy…, s. 22, przy czym wiersz 4 tylko do słowa: „z rana”, to zdanie przeredagowane przez Kolberga. w. 17–25g. (Ścięcie św. Jana) – Odsyłacz Kolberga błędny; winno być: Kalendarz narodowy (1830, nie: 1803), s. 22. w. 26–31g. (św. Feliks) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 22. w. 3d. – s. 189 w. 6g. (Wrzesień) – Opis zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 22. s. 189 w. 9–15g. (św. Idzi) – Przysłowia w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 262. �42 w. 19–23g. (Narodzenie N. Panny) – Tekst do słowa: „ukończył” pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 22. nr 70 – Tekst zwr. 1 w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 9; tam wariant melodii i jeszcze druga zwrotka: „Księżyc pod Twe święte nogi składa swe ogniste rogi. Gwiazdy wszystkie asystują, bo Królową w niebie czują, nad sobą. Jak bogata słońca szata, z gwiazd korona upleciona, na głowie”. s. 190 s. 191 s. 192 s. 193 s. 194 Odesłanie pod pieśnią do zbioru M. Mioduszewskiego Śpiewnik Kościelny..., s. 199, dotyczy wariantu tekstu. Por. też Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), nr 5. w. 6–9 i 14–19g. (św. Mateusz) – Wskazane fragmenty tekstu pochodzą z Kalendarza narodowego…, s. 22. Przysłowie 3 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 263. w. 4d. – s. 191 w. 22g. (św. Michał) – Początek opisu wraz z przysłowiem 1 pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 22; przysłowia 2, 3 i 6 zaczerpnięte z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 263. w. 8–1d. (Październik) – Opis zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 22. w. 15–11d. (św. Gaweł) – Ten fragment opisu zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 23. Przysłowie 1 także u K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 264. w. 8–3d. (św. Łukasz) – Ten fragment opisu zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 23; przysłowie także u K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 264. w. 3–7g. (św. Urszula) – Por. K.W. Wójcicki, Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 264. w. 13–20g. (śś. Szymon i Juda) – Ten fragment opisu (bez przysłów) zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 23, przy czym data winna być: 28 października; przysłowia pochodzą z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 265. w. 9–1d. (Listopad) – Opis pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 12–19g. (Dzień Zaduszny) – Opis pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 23. �43 s. 195 s. 196 s. 197 s. 198 s. 199 w. 20g. – s. 195 w. 19g. i przyp. 1 (św. Marcin) – Informacje zamieszczone w pierwszym akapicie zaczerpnięte zostały z Kalendarza narodowego…, s. 23; w przyp. 1 na s. 194 cytat z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Dzienniku Warszawskim” 1851, nr 215. Na s. 195 odesłanie do pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 3: Warszawa 1840, s. 69. Przysłowia 2–6 pochodzą także z tej pracy Wójcickiego, T. 2, s. 265 i 266. w. 16–10d. (św. Katarzyna) – Opis zaczerpnięty został z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 9d. – s. 196 w. 9g. (św. Andrzej) – Ten fragment opisu pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 5–1d. – Nie umiejscowiono cytatu. w. 7–12g. (grudzień) – Opis zaczerpnięty został z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 10–3d. – Cytat pochodzi z wielokrotnie wymienianego przez Kolberga Ludu polskiego Ł. Gołębiowskiego, s. 275. w. 15g. – s. 199 w. 3g. (św. Mikołaj) – W wierszu 16g. winno być: „6 grudnia” (nie 5 grudnia); odsyłacz do M. Reja winien być: Krótka rozprawa między trzema osobami: panem, wójtem i plebanem przez Ambrożego Korczbok Rożka (pseudonim Reja), Kraków 1543, zob. toż, opracował K. Górski i w. Taszycki, Dzieła wszystkie, T. 1, s. 48, zob. też wydanie R. Zawilińskiego w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”, Kraków 1892, tam s. 9. Ostatni akapit opisu Kolberg zaczerpnął z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 4–24g. (św. Łucja) – Przysłowia 2 i 3 por. Kalendarz narodowy…, s. 23. Odesłanie do K.W. Wójcickiego dotyczy pracy Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 276, tam zamieszczone przez Kolberga informacje o kalendarzu gregoriańskim, a także wariant przysłowia 2. Okrężne (s. 201–213) s. 201 w. 1g. – s. 202 w. 1d. – Cały opis okrężnego Kolberg przytoczył za pracą Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy; początek opisu do słów: „wyobrazić sobie łatwo” (s. 202 w. 8g.) pochodzi ze s. 269, przy czym odsyłacze w nawiasie na s. 202 włączone przez Kolberga, dotyczą: Philo vom Walde [właśc. J. Reinelt] Schlesien in Sage und Brauch, Berlin 1883, s. 112; anonimowego artykułu bez �44 tytułu z „Kuriera Warszawskiego” 1828, nr 238, z tego artykułu zaczerpnął też cytat Gołębiowski. Kolejne cytaty pochodzą ze s. 183–185 Gier i zabaw. s. 203 w. 1g. – w. 1d. i nr 71 – Opis i pieśń zaczerpnięte z pracy K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 269–271. s. 204–205 nr 72 i 73 – Pieśni pochodzą ze zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 202–205. s. 208 nr VII – W rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1120, k. 7, notatka: „W Rawskiem (pod Brzezinami) i w Łęczyckim, gdy wieniec oddają, wylatuje zeń na podłogę mnóstwo utkwionych w nim orzechów i jabłek”, por. początek opisu okrężnego w druku. s. 210 nr 80 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 22, z notką: „Plon z Sójek”, tam tekst bez melodii. s. 211 w. 1g. – s. 213 w. 1d. – Tekst pochodzi z artykułu W. Gersona Wyzwoliny na parobka zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 343, tam z ryciną autora o takim samym tytule. W „Kłosach” 1866, T. II, nr 28 zamieszczono artykuł Frycowe przy kosie, podpisany Giel…, oraz 2 ryciny F. Kostrzewskiego opatrzone tym samym tytułem. Obrzędy (s. 215–298) s. 215 w. 9–8d. – Odesłanie Kolberga dotyczy fragmentu powieści S. Pru­szakowej Dwa dwory, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 72. s. 216 w. 1g. – s. 217 w. 1d. (Pogrzeb) – W w. 4g. odsyłacz do cz. I Kujaw (DWOK T. 3) winno być: s. 248 (nie 148). Piosenka dziadów spod Czerska została zaczerpnięta ze zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 147, a cały zamieszczony po niej tekst pochodzi ze s. 373–375 tego zbioru. s. 218 w. 1g. – 220 w. 3g. (wesele I) – Opis pochodzi z anonimowego artykułu Mazurzy zamieszczonego w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846 (nie: 1848), nr 18. s. 220 nr 81 – Tekst bez melodii w rkp. Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, zob. DWOK T. 80/I s. XLIV. s. 220–221 nr 82 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41r., nr 1, z lokalizacją: „Wilanów, Powsin” i z notatką: „weselna”. W rkp. przy powtórce t. 1–4 pod nutami podpisany drugi wers pierwszej zwrotki, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę górna, dalej, do �45 t. 8 tylko dolna wersja, w t. 11 brak a1 na trzecią miarę, t. 12–15, z notatką: „zakończenie”, rozszerzone: najpierw powtórka t. 5–8 w wersji opisanej powyżej, a następnie dolna wersja z t. 12–15. Ponadto w rkp. jeszcze 3 zwrotki, które Kolberg opublikował jako nr 83, zob. następny przypis. Pod pieśnią odesłania do wariantów w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) nr 47 i nr 63, w cz. II Poznańskiego (DWOK T. 10) nr 129 oraz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 38. s. 221 nr 83 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41, z lokalizacją: „Wilanów, Powsin”; w rkp. tekst jest dalszym ciągiem pieśni nr 82, zob. poprzedni przypis. Odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… dotyczy wariantu „Stoi panna pod brzozą” na s. 38–39. s. 222 nr 85 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41r., nr 2, z lokalizacją: „Czerniaków” i z notatką: „Rozpleciny”. W rkp. w t. 5 tylko dolna, w t. 6 tylko górna wersja, a pod melodią tylko tekst zamieszczony w druku pod nutami, natomiast na odwrocie karty zwr. 2 i 3, przy czym tam inna kolejność poszczególnych fragmentów tekstu: zwr. 2 w. 3 i 4, po nim zwr. 3, a następnie zwr. 2 w. 1 i 2. s. 222–223 nr 86 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 24, bez lokalizacji z notatką: „Weselna (obertas do tańca)” i teka 42, sygn. 1349, k. 25r., nr 3, z lokalizacją: „Błonie, Grodzisk”, z notatką: „Obertas weselny”. W obu rkp.: t. 1: œ & œ œ œ œ œ , w drugim wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę szes1 1 &œ œ œ nastki fis gis , t. 4: na: & œ. œ œ œ ; w t. 5 dodana wersja alternatyw- , w t. 7, 11 i 12 tylko górna wersja; w rkp. z teki œ œœ 43 brak znaków chromatycznych, t. 10: & œ œ , wersja ta zanotowana w rkp. z teki 42 jako wersja alternatywna, tam też t. 9–12 opatrzone znakiem powtórki. s. 223 nr 87 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 94, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja, na 3 pierwszą i drugą miarę inny rytm: œ œ œ œ , w t. 3 na trzecia miarę w górnej wersji dwie ósemki h1 e2, w t. 5 tylko dolna, w t. 8 tylko # 3 górna wersja, t. 6: & œœ .. œ œ œ ˙ , znak powtórki w t. 8 dotyczy całej melodii. �46 s. 223 nr 88 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 1 i tamże, k. 40, nr 1, tam z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 606. W zapisie z k. 27 w t. 1 ostatnia nuta e2, w t. 7 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastka d2 i trzydziestodwójki e2 d2, w t. 8 w obu wykonaniach górna wersja; w zapisie tekstu z k. 27 w zwr. 5 w ostatnim wierszu: „prawém” zamiast „białém” . s. 224 nr 89 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 42, nr 1, z lokalizacją: „Wilanów p[od] Warszawą” i rkp. terenowy, tamże, k. 51, nr 13, bez lokalizacji. Na k. 42 pod melodią pierwsza zwrotka jak w druku, a obok wariant zwr. 2: „A wiela was zaprosili, już siedzą, ażeby im co dobrego dał, zjedzą”. W rkp. z k. 51 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 3 w drugim wykonaniu ósemka d1, pod melodią tekst: „Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie, żebyście im dali co dobrego, to dajcie”, por. T. 24, nr 112. Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 28, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 202. nr 90 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 42, nr 2 z lokalizacją: „Babice p[od] W[arsza]wą”, tam pod melodią widoczne tylko pierwsze wiersze zwr. 1 i 3, dalej karta odcięta. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, czterokrotnie powtórzona: w pierwszym wykonaniu t. 1 i 3 górna wersja, w drugim wykonaniu t. 1 górna, t. 3 dolna wersja, w trzecim wykonaniu t. 1 dolna, t. 3 górna wersja, w czwartym wykonaniu t. 1 górna, t. 3 dolna wersja; melodia przeznaczona do opracowania fortepianowego, którego słabo czytelny, ołówkowy zapis widoczny jest w pierwszym wykonaniu w t. 1–4, w t. 3 i 4 w drugim i trzecim wykonaniu. s. 225 nr 91 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 171, tam taki sam tekst z notą: „z okolic Warszawy”. s. 226 nr 94 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 52, nr 5, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków” i teka 42, sygn. 1349, k. 41, �47 nr 4, z lokalizacją: „Czerniaków”. W rkp z k. 52 melodia z incipitem: „O, chmielu”, tam brak t. 7–8; natomiast na k. 41 pod melodią tekst jak w druku, a po nim jeszcze kolejne zwrotki: „Żebyś ty, chmielu, po tyczkach nie lazł, nie robiłbyś ty z panienek niewiast. Oj, chmielu, oj, nieboże, to na dół, to ku górze, chmielu, nieboże. Oj, chmielu, chmielu, ty rozbójniku, goniłeś panienkę po pastewniku, oj, chmielu, oj, nieboże, to w sieni, to w komorze, chmielu, nieboże”; por. tekst nr 93 w T. 24. s. 227 nr 95 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Grójec”. W rkp. w t. 13–16 brak znaku powtórki, w t. 14 brak ˜ przy c2, w t. 16 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu na zakończenie dwa dodatkowe wiersze: „A zastawię, pani matko, siéci, może mi się przepióreczka schwyci”. s. 227–228 nr 96 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41, nr 5, z lokalizacją: „Służew”. W rkp. melodia zapisana o kwartę czystą niżej, w t. 3 ostatnia nuta f2, w t. 4 i 8 tylko dolna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę ósemki h1 g1, na zakończenie brak znaku powtórki, ponadto w rkp. zwrotki w następującej kolejności: 4, 1, 3, a zwr. 2 brak. s. 228 nr 99 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 6, z lokalizacją: „od Piaseczna”, z notatką: „weselna”, a poniżej: „na końcu wesela”. W rkp. melodia zapisana o kwartę czystą niżej, w t. 2 nad ósemką znak fermaty, w t. 9 ostatnia nuta h1, w t. 11 brak znaku fermaty. s. 228–229 nr 100 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 7, z lokalizacją: „Czerniaków”. W zapisie melodii w t. 4 dwie ćwierćnuty c2 e2, w t. 8 tylko górna wersja. s. 229 w. 11–5d. – Zamieszczone informacje pochodzą z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 235–236 (nie 136). s. 230 nr 101 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, nr 1, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”, tam melodia zanotowana o sekundę �48 wielką niżej, nad melodią notatka Kolberga: „Druhny za drzwiami z wieńcem dla panny młodej”, poniżej tekst jak w druku, bez zamieszczonego w zwr. 7 w nawiasie wariantu: „stała”. Odsyłacz nad pieśnią do numeru 62 w T. 24 dotyczy wariantu tekstu. nr 103 i nota nad pieśnią – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”; w rkp. nad pieśnią tylko: „wchodzą do izby z wieńcem”. s. 231 nr 104 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”, z notą: „przy rozplecinach”. nr 105 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”. s. 231–232 nr 106a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24r., nr 2, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”. W zapisie melodii w t. 8 pierwotnie: & # j œ œ œ œj , w t. 10 tylko górna wersja. s. 232 nr 107 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja; natomiast między zwr. 1 i 2 oraz 4 i 5 zanotowany tekst, który Kolberg opublikował pod pieśnią nr 107 i jako nr 109, zob. przypisy do tych tekstów. nr 106b (w przyp.) – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 24r., nr 3, z lokalizacją: „od Brwinowa”, tam melodia bez tekstu z notatką: „inni tak [śpiewają] do rozplecin” i rkp. terenowy, tamże, k. 32, nr 5, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam melodia z incipitem: „Pod borem sosna stojała”. W rkp. z k. 24 w t. 5 i 8 tylko górna wersja, w rkp. terenowym z k. 32 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 1–4 w metrum , t. 5–11 w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 5, 6 i 8 tylko górna wersja, w t. 9 pierwotnie druga i trzecia ósemka g1 a1, w t. 10 błędnie dwie ósemki, pierwotnie a1 d1. s. 232–233 nr 108 – Melodia por. nr 18 w suplemencie. s. 234 nr 109 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”. W rkp. tekst stanowi fragment pieśni nr 107, zanotowany między zwr. 4 i 5. nr 110 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 5, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”, z notatką: „Do kościoła”. W rkp. w t. 1 przy ostatniej nucie dodana wersja alternatywna: dwie szesnastki a1 h1, a zwrotki zanotowane w następującej kolejności: 3, 4, 1 i 2. s. 234–235 nr 112 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 11, bez lokalizacji, z notatką: „Prosząc na wesele”, tam melodia bez �49 tekstu, zanotowana o kwartę czystą wyżej, zamiast t. 3–4 pierwot- # œ nie: & œ œR J R 3 œœ œ J œ œ œ ˙ , w t. 6 dodana małymi # œœ j rr & nutami wersja alternatywna: R R œ œ œ . Tekst w brzmieniu: „Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie, żebyście im dali co dobrego, to dajcie”, zanotowany na tej samej karcie pod melodią opublikowaną przez Kolberga jako nr 89 (zob. przypis do tego numeru). s. 235 nr 113 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 5, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”; w rkp. wiersze 7 i 8 stanowią zakończenie, ostatniego wiersza brak. nr 114 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 12, z lokalizacją: „Służew, Raków”, nad melodią notatka: „Wiwat przy œœœœœœœœ obiedzie”; w rkp. przed t. 1 dodane: & , po t. 8 jeszcze: & œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ mœ œ ; w zapisie tekstu brak drugiej zwrotki. s. 236 nr 115 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 16, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wy- j œ œ , w t. 6 szesnastki d2 fis1, po t. 6 jeszcze: r j j œ œr œ ; ponadto w rkp. tekst zaœ œJ œ œ . żej, t. 5: & # & œj # notowany skrótowo: „Oj, chmielu, chmielu nieboże, stoją wołki w oborze, nie będę siał, nie będę jadł”, a pod nim jeszcze: „Stary ja..., stary ja”. nr 116 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, bez lokalizacji, tam melodia zapisana dwukrotnie, jako nr 15 z tekstem i jako nr 24 bez tekstu, z notatką: „po weselu”. Melodia nr 15 obejmuje tylko t. 1–8 zanotowane o kwartę czystą wyżej, w t. 3 na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 a1 c2, na drugą ósemka a1, �50 w t. 7 dodana wersja alternatywna: & # rœ œ R œ , pod tą melo- dią tekst jak w druku, a pod nim jeszcze: „Oj, w kalinowym lasku, widziałeś mię, Jaśku, da, wydałeś mi się jak pies, teraz mnie nie chcesz”; melodia nr 24 obejmuje t. 1–4 i 9–12, t. 3: & # r j j œ Rœ œ œ , w t. 11 brak górnej wersji, na trzecią miarę dodana alternatywnie ósemka g1, w t. 9–12 brak znaku powtórki. nr 117 – Takty 13–24 w rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 25 nr 2 i rkp. terenowy, tamże, k. 32, nr 1, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, w obu rkp. pod melodią podpisany tekst. W rkp. z k. 25 melodia z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 602; w rkp. z k. 32 melodia zapisana w metrum , w t. 21–22 tylko górna wersja, tam w zapisie tekstu w zwr. 6: ,,Męża ze mnie samego” zamiast ,,Będzies miała mnie samego”. s. 237 nr 118 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27r., nr 2, z lokalizacją: „od Piaseczna (Kawęczyn)”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 pierwsza nuta pierwotnie d1, poprawiona ołówkiem na d2, w t. 1 i 2 tylko górna, w t. 8 tylko dolna wersja, t. 3 i 7: & # œ bœ œ œœ , pod melodią tekst jak w druku. nr 119 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 17, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, # # œj œ œj j œ œ J œœ & t. 6: R R J , w t. 7 tylko górna wersja, w t. 8 dodana wer# œ œ j sja alternatywna: & J J œ , t. 11–12 brak, tekst zanotowany skrótowo: ,,Trzeba jej dać, nie żałować, [...] trzeba na sitko, garnuszek”. nr 120 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 14, bez lokalizacji, nad melodią nota w wersji skróconej: „Jak drużbowie zasiadają, grajek kładzie skrzypce – dopiero jak swat do niego pije bierze je i gra i śpiewa”, ponadto w rkp. �51 zamiast t. 9–12 zanotowane małymi nutami: &œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ mœ . s. 238 nr 121 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 22, bez lokalizacji. W rkp. takty 1–6, w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki d2 f2, w t. 2 tylko górna wersja, znak powtórki tylko w t. 1–3; w zapisie tekstu brak wiersza: ,,a ja za nią nieboracek boso”. nr 122 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 33, nr 1 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 8, tam melodia z incipitem: „Czemu żeś mię, matulinku, za mąż wydała”, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej; w rkp. z teki 42: w zapisie melodii w t. 1 tylko górna, w t. 2, 5, 7 i 8 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu zwr. 1 tylko do słów „kiedy ja się w gosp[odarstwie]”, dalej tekst zwr. 4 i 5 (ta ostatnia bez ostatnich trzech wierszy), a po niej zwr. 2 i 3 (ta ostatnia błędnie oznaczona w druku jako 2); w rkp. z teki 43: w t. 1, 5, 7 i 8 tylko dolna, w t. 2 tylko górna wersja. s. 239–241 (wesele IV) – Opis wesela oraz pieśni nr 123–127 zostały zaczerpnięte z artykułu [L.J. Zienkowicza] Lacha z Lachów Szlachcic hołota. Obrazek obyczajowy z pierwszej ćwiartki wieku dziewiętnastego, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 82, dodatek (całość artykułu w numerach 79–82). Odsyłacz pod pieśnią do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), nr 126 pochodzi od Kolberga. s. 241–265 wesele V – Zgodnie z informacją zamieszczoną przez Kolberga w przypisie cały opis wesela oraz teksty pieśni nr 128–130, 132– 134 i 136–160 zostały zaczerpnięte z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, ze s. 207–236; zapisy melodii pochodzą z badań Kolberga. Zob. następne przypisy oraz wstęp s. XXXII i XXXIII. s. 245 nr 128 – Tekst pieśni pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 213. nr 129 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 40, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Ni mas dziewczyny na rozpleciny” (zob. tekst w przypisie 1). W zapisie nutowym brak znaku przykluczowego, w t. 1–4 zapis następujący: & j # œ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ J œœœœ œ j œ . W pracy K. Kozłowskiego tekst na s. 214, tam brak wariantu zamieszczonego w przypisie, a zamiast niego (także w przypisie) tekst jak nr 130. �52 s. 246 nr 130 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 65, z lokalizacją jak w druku, tam melodia z incipitem: „Ni mas takiego na świecie” i notatką: „rozpleciny”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 4 na drugą miarę w wersji zanotowanej małymi nutami trzykrotnie h1. Tekst pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 214, tam z notą lokalizacyjną: „z Rososzki”. nr 131 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 41, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Przy dole sośnia stojała, panienka pod nią siedziała”. W rkp. zanotowana tylko górna wersja, w t. 1 na trzecią miarę szesnastki g1 fis1, w t. 5: na pierwszą miarę druga szesnastka c2, na trzecią miarę obie wersje; wariant tekstu w zbiorze Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 38 w rozdziale „Dumy”. s. 247 nr 132 – Tekst u Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 216. s. 247–248 nr 133 – Tekst u Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 216. s. 248 nr 134 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 95, nad melodią notatka Kolberga: „rozpleciny”, zapis ołówkowy, z licznymi, dziś trudno czytelnymi poprawkami Kolberga, wskazujący na trudności podczas spisywania melodii zarówno w przebiegu linii melodycznej, jak i w zapisie metrorytmicznym. W rkp. następujący zapis melodii: œ œ œ œ &œ œ &œ œ œ 3 œ ˙ œ œœ œ œœœœ ˙ œ ˙ m œ œœœ œ œ 3 œ œ œœœ ˙ , t. 3–4 z powyższego przykładu zanotowane obok jako „vel”, pierwotna notacja tych taktów z licznymi poprawkami trudna do odczytania. Na odwrocie karty tekst jak w przypisie pod numerem 134, taki tekst także u Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 215 (także w przypisie). s. 249 nr 135 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 93, tam także notatka Kolberga: „Marsz weselny”. W rkp. w t. 2 nad trzecią miarą literowe oznaczenia nut: „h, a”, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 6 na trzecią i czwartą miarę ósemki h1 a1 a1 g1, t. 8 jak t. 4, nad g1 dodane alternatywnie jako mała nuta d2, obie małe nuty podkreślone przez dodane powyżej literowe ich oznaczenia: „d, c”. s. 250 nr 136 i nr 137– Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 51, melodia z incipitem tekstu: „W polu ogródeczek, w polu ma- �53 lowany”. W rkp. w t. 5 tylko dolna wersja, zamiast drugiej ósemki szesnastki a1 b1. Tekst zwr. 1–5 oraz wariant nr 137 zamieszczony w przypisie w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 218. nr 138 – Tekst w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 219. s. 251–252 nr 139–144 – Teksty w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 220–221. s. 253 nr 147 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 53, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam tylko szkic melodii: najpierw t. 5–6 z tekstem: „A były tu”, następnie dwa takty niewypełnione, dalej t. 9–11 z tekstem: „Dziękujemy Panu Bogu”, następnie cztery takty niewypełnione i t. 3–4 z tekstem: „Po obiedzie, po dobrym” w t. 3 przy drugiej, trzeciej i czwartej ósemce dodana alternatywnie druga wersja o tercję niżej, nad trzecią nutą mordent. s. 259 nr 151 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 56, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Kiedy zastukam, zapukam do tej nowej budki”, w rkp. widoczne trudności Kolberga z zapisem metrorytmicznym, zapis następujący: j j j j & œ œJ œ œ œ Jœ Kie - dy &œ za - stu - kam, j œ œj za - pu - kam U r r r œ œ œR œ œ œ œœ œ do tej no - wej bud - ki... U j œ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œj j œ œ œ œ œ œ œ œ J œ j œ . s. 259 nr 154 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 59, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia i tekst jak zwr. 1; w rkp. brak ≥ przy d2, w t. 3 na pierwszą miarę dwie szesnastki: tercja c2 e2 i e2, w t. 8 tylko górna wersja w rytmie: œ œ œ œ , w t. 11 wersja alternatywna: ćwierćnuta d2 ósemka a1, w t. 12 tylko dolna wersja. s. 260 nr 156 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 57, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „A już ci precz, moja Kasiu”; w rkp. brak ≥ przy d2 i f2, w t. 1 w drugim wykonaniu pierwsza szesnastka e2. nr 157 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 88, melodia bez tekstu, w t. 3 inny rytm: œ œ œ œ , brak t. 8, w t. 10 ósemka i ćwierćnuta a1, nad ćwierćnutą znak fermaty, nad melodią notatka Kolberga: „Chmiel”. �54 s. 261 nr 158 (w przyp.) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 60, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Posła dziewcyna” i notatką: „Chmiel”. W rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, w t. 6 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim wykonaniu szesnastki a1 c2, w t. 7 trzy ósemki: h1 gis1 e. nr 159 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 58, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Trzeba jéj dać”; w rkp. zapis ołówkowy, bardzo słabo czytelny. s. 264 nr 161 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7 (2. karta). W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: t. 1–4 zapisane pierwotnie w metrum , następnie poprawione na  i w tym metrum zanotowany też dalszy ciąg melodii, w t. 1 ostatnia nuta d2; w zapisie tekstu w wierszu 1 brak ,,przyjedziecie”, wiersze 3 i 4 nieczytelne, brak też ostatniego wiersza. s. 266 w. 6–10g. – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją: „od Iłowa, Brzozów” i notatką na górze karty: „Łowickie”; w rkp. brak dalszej części przemowy. W druku pod tekstem odesłanie Kolberga do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 25–26. nr 162 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 41, z lokalizacją: „Guzów”, tam melodia bez tekstu i teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 2, z lokalizacją: „Guzów, Rzeczyca”, tam pod melodią inny tekst, zob. nr 164 i 169 oraz przypisy do tych numerów. W obu rękopisach notatka Kolberga: „Oczepiny i rozpleciny” i tylko górna wersja melodii; w rkp. z teki 43, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1, 2, 7 i 8 na drugą miarę tryl, w t. 1–4 zamiast trioli ósemkowej dwie szesnastki i ósemka,  t. 5:        , w t. 8 na trzecią miarę d1, w t. 9 i 11 brak ≥ przy g1, poniżej zapisana kolejna wersja alternatywna dla Ÿ Ÿ 3 œ œ œ œ [ Œ] œ œ œ & # œ œ œ œ œ œ œ ˙ t. 10–12: 3 . 3 Ponadto tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 349, k. 39, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” oraz w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 40–41; w obu rkp. po zwr. 5 jeszcze fragment: �55 „A w tém kole mój wianeczek, w tém kole, potoczę ja swój wianeczek po stole”, por. nr 164 zwr. 1, a dalej tekst jak nr 185 zwr. 3 (wiersz 3 i 4) i zwr. 4, zob. też przypis do numeru 185. s. 266 przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Grzymkowice”; w rkp. tekst od słowa: „Młoda” (bez: „i księdza”) jest fragmentem opisu opublikowanego na s. 268 w. 5–8g. i w przypisie 1. s. 267 nr 163 (w przyp.) – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 1, z lokalizacją: „Guzów” i ołówkiem: „Łowickie”, a także z notą: „wesele” i tamże, k. 50, nr 2, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, (Brzezów)”. W obu rkp.: melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 4: & ˙ œœ œ œ œœ U #˙. , (w rkp. z k. 38 tylko dolna wersja po- ˙ œ #œ ˙. wyższego przykładu), t. 8: & . nr 164 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 38, z lokalizacją: „Guzów”; w rkp. tekst jest kontynuacją tekstu nr 169, a podpisany został pod melodią opublikowaną jako nr 162, zob. też przypisy do tych numerów. Ponadto w rkp. zamiast zwr. 5 fragmenty tekstu: „A przyjmuję mój…, przyjmuję, na tém weselu ślubować się podejmuję”. s. 268 w. 5–8g. i przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Grzymkowice”; w rkp. brak przedostatniego zdania z przypisu: „Odwar bowiem…”. nr 165 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 7, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem”, tam melodia z incipitem: „Błogosławże” i teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 1, z lokalizacją: „Adamowice, od Białej (Rawski), Mszczonowa”, tam melodia z tekstem w opracowaniu fortepianowym, ten zapis, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 600; w obu rkp. w t. 1–10 tylko górna, w t. 11 tylko dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do zbioru J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, zob. toż: wydanie fototypiczne pierwodruku z 1840 roku, pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław-Warszawa 1974, s. 46. nr 166 – Melodia z incipitem: „Pod borem sosna, pod nią topola” w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 129, bez lokalizacji i teka 42, sygn. 1349, k. 39, nr 4, z lokalizacją ogólną: �56 „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule”, nad melodią notatka: „w lesie”, w obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej. Tekst zwr. 3 i 4, por. przypis do numeru 187. s. 269 nr 167 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 34, z lokalizacją: „od Warki”, tam tekst podpisany pod inną melodią niż nr 174, do której odsyła Kolberg, zob. DWOK T. 41, s. 158, nr 252, tam melodia z pierwszą zwrotką. w. 25–30g. – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Grzymkowice”; w rkp. tekst do słowa: „wstążki”. nr 168 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 5, z lokalizacją: „od Piaseczny”. Nad pieśnią notatka: „weselna”, a obok: „Przy rozplecinach, jak Pod borem sośnia gorzała”. s. 270 nr 169 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „od Białej, Białogórne” i tamże, k. 38, z lokalizacją: „Guzów”. Na k. 37 melodia bez tekstu zanotowana w metrum  , w tych samych U # œ œJ œ œJ œ œ œ œ Œ œ . & wartościach rytmicznych, t. 2–4: ; J na k. 38 tekst podpisany pod melodią, którą Kolberg opublikował jako nr 162, w tym rkp. tekst obszerniejszy, kolejne zwrotki, zob. nr 164 i przypis do tego numeru. nr 170 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy w tece 43, sygn. 1352, k. 2, nr 13, bez lokalizacji, z notatką Kolberga: „do oczepin” i teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Białogórne”. W obu rkp. brak znaku przykluczowego, t. 1–4 dwukrotnie zapisane, w pierwszym wykonaniu: t. 1: & # œœœ œ œ œœœœ , w t. 3 górna wersja, znak fermaty w t. 2 na pierwszą, a w t. 3 na drugą miarę; w drugim wykonaniu: w rkp. terenowym w t. 2 na pierwszą miarę dodana wersja alternatywna: ósemki g1 a1, w t. 3 na pierwszą miarę w górnej wersji tylko dwie szesnastki: h1 c2; w czystopisie drugie wykonanie t. 1–4 opatrzone znakiem powtórki, w t. 1 między dwoma pierwszymi ósemkami szesnastki g1 a1 h1 c2, podobnie jak w pierwszym wykonaniu jest to oznaczenie glissanda, w t. 3 na pierwszą miarę obie wersje, fermata tylko w t. 3 na drugą miarę; w obu rkp. w t. 8 obie wersje, w rkp. terenowym w t. 7 brak Ω przy c2. W druku błędnie podane metrum, winno być . nr 171 – Takty 1–12 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 70, bez lokalizacji, tam z incipitem: „Uciekła mi”; teka 42, sygn. 1349, k. 38, z lokalizacją: „Guzów”, tam melodia i tekst jak pod taktami 1–6. W rkp. terenowym melodia zanotowana o kwar- �57 tę czystą wyżej, t. 1–2: & # r œœ œ Rœ J œ œœ J œ œ œ rœ J J œ R , w t. 5 na pierwszą i drugą miarę ósemki c2 a1, w t. 10 dodana wersja alternatywna: „Przepiórka”; # rj & œr œ œ œ œ , nad melodią notatka Kolberga: Takty 13–20 w rkp. z teki 42 zanotowane poniżej t. 1–12, jako osobna melodia z notatką: „Obertas po przepiórce”; w rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 17–20 w następującym # . œœœ œ œ j œ œ œ .. œ œ œ œ œ . zapisie: & . œ # œj œ œ œ #œ œ œ œ 1. 2. s. 271 nr 172 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 14, z lokalizacją: „Chochołów”, najpierw dolna wersja, tam w t. 3 przy pierwszej nucie alternatywnie a1, w drugim wykonaniu górna wersja, tam w t. 1 i 4 ostatnia nuta h1. nr 173 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 39, nr 5, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 3, bez lokalizacji, tam t. 1–6 z incipitem: „Trzeba jej dać, nie żałować”; w obu rkp. w t. 4 tylko górna wersja. Ponadto tekst bez melodii w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/ II, k. 40–41. nr 174 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 39, nr 1, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 128, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3: w rkp. z teki 43 tylko górna wersja, w rkp. z teki 42 w górnej wersji zamiast szesnastek ósemka fis1. W zapisie tekstu z teki 42 po pierwszym wierszu jeszcze: „nie pomoże twoje płakanie, nie nada, nie pomoże” i „stoją konie w wozie pozaprzęgane” zamiast „Już konie pozaprzęgane”, natomiast rkp. terenowy uszkodzony, brak części tekstu. s. 271–273 i przypisy – Tekst pochodzi z wymienionego w przypisie na s. 273 anonimowego artykułu Korespondencja z okolic Łowicza zamieszczonego w „Gazecie Codziennej” 1853, nr 258. s. 273–288 (wesele VII) – Opis wesela pochodzi z artykułu [S. Pruszakowej], podpisanego pseudonimem Jarosza, Kilka słów o poezji mazowieckiego ludu przechowywanej w obrzędach zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1854, T. 4, s. 366–381. Na s. 281 w. 6d. prawdopodobnie błąd druku, u Pruszakowej: „czerwone” (nie „czarne”). �58 s. 289 nr 184 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Guzowa, (Miedniewice)”, tam melodia z incipitem: „A usiądźże, panno młoda, na dzieży” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 2, z lokalizacją ogólną: „Miedniewice”, tam takty 1–5 z incipitem: „A usiądźże, panno młoda”. W obu œ œjœ œœ œ & rkp. w t. 3 na trzecią miarę tylko ćwierćnuta d , t. 4: , 2 w rkp. z teki 42 t. 6–7 jak t. 1–2, w t. 8 górna wersja z t. 3. W druku błędnie podane metrum – winno być . nr 185 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 3, z lokalizacją ogólną: „od Guzowa” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 127, z lokalizacją ogólną: „Sokule, Guzów (ta nazwa przekreślona) i Józefów”; w obu rkp. pod melodią tylko zwr. 1 i 2. Tekst zwr. 3 (wiersze 3 i 4) i zwr. 4 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 39, z lokalizacją: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 162, zob. przypis do tego numeru. nr 186 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 7, z lokalizacją: „Guzów, Rzeczyca” i notatką Kolberga: „Do oczepin” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 145, bez lokalizacji, z notatką Kolberga: „weselna”. W obu rkp. w t. 12 na drugą miarę ósemki gis1 f1; w rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, liczne skreślenia, poprawki i oznaczenia literowe nut, w t. 2 i 10 Ω przy g1, w t. 13 i 14 brak ≥. s. 290 nr 187 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 5, z lokalizacją: „Chochołów”. W rkp. w t. 3 ostatnia ósemka fis1, w t. 7 tylko górna wersja, dwukrotnie cis2, pod melodią incipit: „Pod borem sosna, pod nią”, dalej wiersze 1 i 2 drugiej zwrotki, a następnie tekst: „Koniczek w boru, siodełko w lesie, czekajże mnie, moja Maryś, ze roczek jeszcze. Co żeś ty za pan, co cię czekać mam... Chociaż ruciany, ale z perłami, nie zapłacisz, Jasieńku, i tysiącami”. �59 Por. nr 166 zwr. 3 i 4. Melodia i tekst por. Łęczyckie. Suplement (DWOK T. 78), nr 7. nr 188 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 4, z lokalizacją jak w druku. nr 189 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 7, z lokalizacją jak w druku; w rkp. w t. 1–4 melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 8 dwie ćwierćnuty c2. nr 190 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 2, z lokalizacją: „Tretki, Tarnówka, Czerniaków”, na karcie z lokalizacją ogólną jak w druku, w rkp. pod melodią zwr. 1–3; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Chochołów” – tam tylko zwr. 1 bez melodii. s. 291 nr 191 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 40, nr 2, tam melodia z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 603. nr 192 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 10, z lokalizacją jak w druku i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 – tam tekst zwr. 1 bez melodii zanotowany dwukrotnie, raz z lokalizacją: „Chochołów” i drugi raz z lokalizacją: „Jeżew”. Na k. 45 t. 8–9: #œ & œJ J œ J œ ‰ , w tym rkp. po zwr. 1 jeszcze: „Sadziłam ja w ogródeczku przy drodze, a którędy mój Jasieńko pojedzie” i dalej tekst jak w druku. Por. Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 337. nr 193 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 3, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa (Brzozów)”. W rkp. w t. 9 górna wersja: r j j & œ œR œ œ , tekst zanotowany skrótowo: „Żebyś ty, chmielu, na tyczki nie laz, nie robiłbyś ty…, oj, chmielu, oj, nieboże”. s. 292 nr 194 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją: „Błonie, Sochaczew”, z dopiskiem: „i z Wielkopolski”. W rkp. �60 tak jak w druku odesłanie do „Przyjaciela Ludu”, R. 13: 1846, T. 1, nr 25, s. 200, tam tekst zamieszczony w niepodpisanym [Fr. Wawrowski?] artykule Piosnki ludu wielkopolskiego. s. 292 nr 195 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa (Brzozów)” i rkp. terenowy, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. W obu rkp.: w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2, 6, 13, 15–17 grupa œ œ œ zanotowana każdorazowo jako triola szesnastkowa, w t. 3 trzecia nuta h1, w t. 14 w obu wykonaniach dolna wersja, na zakończenie jeszcze: & # œ. œ. ; w rkp. z teki 42: w t. 4 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 12 przy piątej nucie jeszcze alternatywnie a1; w rkp. z teki 33: w t. 8 brak znaków chromatycznych, w t. 9 przy pierwszej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa d2 c2 d2, w t. 11 przy ostatniej ósemce jeszcze alternatywnie a1, powyżej notatka Kolberga: „Polonez”. nr 196 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 33, nr 3, bez lokalizacji i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 23, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 i 3 tylko górna wersja; w rkp. terenowym w pierwszym wykonaniu: w t. 6 druga szesnastka g1, w t. 7 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta a1, w drugim wykonaniu: w t. 6 na pierwszą miarę dwie ósemki g1 g1; w rkp. z teki 42 w pierwszym wykonaniu: brak t. 5–6, t. 7 jak w tece 43, nad melodią notatka Kolberga: „weselna”. s. 293 nr 197 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 8, z lokalizacją: „Brzozów i Giżyce [przekreślone], p[od] Iłowem, Wyszogrodem”. W rkp. w t. 6 brak znaku powtórki, a w zapisie tekstu po zwr. 5 jeszcze: ,,A ja babuleńce do pichy, moja babuleńka: chi, chi, chi”, ponadto w rkp. brak zwr. 9 i dwóch ostatnich wierszy zwr. 11, a na zakończenie jeszcze: ,,A ja babuleńce do woła, moja babuleńka jak pscoła”. �61 s. 294 nr 198 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam w t. 3, 6 i 8 tylko górna wersja i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. nr 199 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 1, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, (Brzozów)” i tamże, k. 42, z lokalizacją: „Brzozów p[od] Iłowem” oraz rkp. terenowy, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. We wszystkich rkp. melodia z notatką Kolberga: „O grochu”, t. 3–4: & # r j j œ. , œ œ.œ w t. 9 tylko górna wersja; w rkp. terenowym i w rkp. z k. 42 me- lodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. nr 200 i przyp. 1 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 6, z lokalizacją: „Rzeczyca, Guzów [przekreślony]” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 56, bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 5 na trzecią i czwartą miarę dwie ćwierćnuty, w t. 12 tylko górna m œ œœ œ œ wersja; w rkp. z teki 42 t. 1: & œ œ , w t. 7 na pierw- szą miarę alternatywnie f2, nad melodią notatka Kolberga: „Marsz do kościoła”, pod melodią „p[atrz] pieśń: I przyjechali deputacy m œœœœ œ z wojny”; w rkp. z teki 43: t. 1 & œ , w t. 6 brak trzeciej i czwartej miary, w t. 7 tylko dolna wersja, t. 9–12 ze znakiem powtórki, nad melodią notatka Kolberga: „Marsz weselny, wyjeżdżając do kościoła”. W przypisie drugi odsyłacz do wariantu błędny, winno być: Lubelskie cz. I (zob. DWOK T. 16, nie: T. 14), nr 405. s. 295 nr 201 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam w drugim wykonaniu w t. 2 na drugą i trzecią miarę ósemki c2 d2, na zakończenie jeszcze zanotowana małymi nutami, jako dogrywka, powtórka drugiego wykonania w wersji opisanej powyżej. W druku błędnie podane metrum – winno być . nr 202 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 3, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W obu rkp. w zapisie melodii w t. 11 tylko dol- œ na wersja, ponadto w rkp. z teki 42: t. 7: & œJ , t. 14–16: �j j & œJ œJ # œ œ œ 62 j œ ‰ ‰ , wersja drukowana tych taktów za- notowana obok jako wersja alternatywna, natomiast w rkp. terenowym w t. 1–6 i 13–16 widoczne trudności Kolberga w zapisie melodycznym i metrorytmicznym, dziś ten rkp. słabo czytelny. nr 203 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 3, z lokalizacją: „od Inowłodzy, Ujazdu, Wolborza, Starzyce” (przekreślone wcześniejsze lokalizacje: „Rzeczyca” i „Adamowice”), tam melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem jak w druku, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 601; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 9, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem”, tam melodia z incipitem: „A na onej górze”. W rkp. z teki 43 melodia jak w tece 42 (zob. T. 67/II, nr 601), przy czym w t. 3 i 7 pierwsza nuta błędnie półnuta. W rkp. z teki 42 odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego…, s. 49. s. 296 nr 204 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 4, z lokalizacją: „Grzymkowice” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 13, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem”, tam melodia z incipitem: „A kadyż to pani młoda”; w rkp. z teki 42 notatka ołówkiem: „Modlnica”, być może miała dotyczyć poprzedniej pieśni; w rkp. terenowym: brak znaku przykluczowego, w t. 1 ≥ przy d2, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja w rytmie: œ œ œ , # Ÿ Ÿ # œ œ œ œœ œ œœœ J , w t. 4 pierwsza nuta h1, t. 7: & œœ œ t. 3: & # 3 œ , w t. 10 Ω przy f . nr 205 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36, nr 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 1, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i notatką Kolberga: „Do ślubu. Do oczepin”. W rkp. z teki 1 43 t. 1–4: & # r r œ œ œJ œ J œ œ J œ œ œ R R J j œ œ J œ , w rkp. z teki 42 powyższy przykład zanotowany obok jako wersja alternatywna, ponadto w zapisie tekstu w obu rkp. zwrotki w następującej kolejności: 2–4, 1, 5 i 6. s. 297 nr 206 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją: „Rzeczyca”, tam przy g1 każdorazowo ≥, t. 5–8 w następującej kolejności: t. 6, 5, 8, 7. Ponadto w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” tylko tekst, tam jeszcze fragmenty kolejnej zwrotki: „na tyczki leziesz…, zwiedziesz”. �63 nr 207 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 5, z lokalizacją: „Rzeczyca” (wcześniej: „Guzów”, przekreślone) i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 66, bez lokalizacji; w obu rkp. melodia z pierwszą zwrotką i notą: „Na dzień dobry”. W rkp. z teki 42 dodatkowa nota: „po oczepinach”, a ponadto w t. 4, 6, 7 i 9 tylko górna wersja; w rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga z zapisem œœœ œœ , melodycznym i metrorytmicznym, t. 1: & œ # œ # œ œ w t. 3 na drugą miarę ósemki gis2 fis2, w t. 4 tylko górna wersja, t. 6–10: 3 œ œ & œ œ œ œ # œ # œ œ œ œ # œ œ œ œ # œ # œ œ œ œ œ œ œ # œ œ ˙˙ .. . 3 s. 298 nr 208 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 33, nr 4, bez lokalizacji i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 24, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu rkp. w t. 4 ostatnia nuta poprawiona na h1, co podkreślił Kolberg w obu rkp. oznaczeniem literowym; w rkp. z teki 42 w t. 19 na drugą miarę alternatywnie ósemka c2, nad nutami notatka Kolberga: „Goniec”. Przypisy (s. 299–351) s. 301 w. 1g. – s. 303 w. 8g. (ust. 1) – Pierwsze cztery akapity pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy…, s. 4–8, przy czym odsyłacz do cz. VII Poznańskiego (zob. DWOK T. 15), s. 12, nr 5 pochodzi od Kolberga. Powołanie na Sobieszczańskiego dotyczy hasła Warszawa podpisanego F.M. S., zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej… w 1867 roku, T. 26, s. 416 (całość hasła na s. 416–507). W przyp. na s. 302 ponownie odsyłacz do wymienionej pracy Gołębiowskiego, s. 10 oraz do dwóch publikacji K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 3, s. 130 i Warszawa i jej społeczność, Warszawa 1875, s. 253–255. Na s. 303 wzmianka o dziele F. Palacky’ego Dzieje narodu czeskiego w Czechach i na Morawach, które wyszło początkowo w języku niemieckim (Geschichte von Böhmen) w Pradze w 1836, a w 1848 w języku czeskim. Na tej samej stronie odesłanie do Starożytności Warszawy… Wejnerta, 1856, T. 4, s. 419–420. �64 s. 303 w. 9–30g. (ust. 2) – Informacje zamieszczone przez Kolberga pochodzą z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 3, s. 117–118. w. 9d. – s. 305 w. 24g. (ust. 3) – Informacje dotyczące herbu w Starożytnościach warszawskich… wydawanych przez Wejnerta, T. 1 od s. 6, natomiast informacje zamieszczone w kolejnych dwóch akapitach na s. 304 pochodzą z tego samego tomu ze s. 17 i nast. Powołanie na Koenhe’go za Wejnertem, który w T. 1 na s. 7 i w przypisie wzmiankuje o napotkanej publikacji, dotyczy to artykułu F.A. Vossberga Siegel der Stadt Warschau zamieszczonego w czasopiśmie wydawanym przez B. Koehnego „Zeitschrift für Münz-, Siegel- Und Wappenkunde” 1843, tam s. 382–385 i tabl. XII. Wymienione w ostatnim akapicie ilustracje znajdują się w Starożytnościach…, w T. 2 przed s. 183. Na s. 305 odesłanie do hasła F.M. S. [Sobieszczańskiego] Warszawa zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej…, T. 26: 1867, s. 507 (całość hasła na s. 416–507); Sobieszczański z kolei powołuje się na hasło własnego autorstwa Sfragistyka polska zamieszczone w tejże Encyklopedii…, T. 23: 1866, s. 360–367. s. 305 w. 25g. – s. 306 w. 19g. i przyp. 1 (ust. 4) – Kolberg przytoczył fragment pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorski] Podania i baśni ludu w Mazowszu, wydanej we Wrocławiu w 1852 roku. Cytaty pochodzą ze s. 165–166, przy czym tekst od słowa: „Wprawdzie” do „Bechstein” u Zmorskiego w przypisie na s. 165. Zmorski, a za nim Kolberg, odwołuje się do publikacji: F.M. Sobieszczańskiego Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce… T. 1, Warszawa 1847, s. 208–209; wymienionych na poprzedniej stronie Starożytności warszawskich… Wejnerta, T. 1, s. 6; L. Bechsteina Der Sagenschatz und Sagenkreise des Thüringerlandes, Hidburghausen: Kesselring, Bd. 1–4: 1835– –1838, tam wzmiankowane podanie w T. 3 wydanym w 1837 roku na s. 242–243. W przypisie Kolberg odwołuje się do wzmiankowanych wcześniej haseł Sobieszczańskiego: Warszawa i Sfragistyka polska oraz pracy Wejnerta, zob. poprzedni przypis (do ust. 3). s. 306 w. 20g. – s. 307 w. 26g. (ust. 5) – Zamieszczony tekst pochodzi z pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorskiego] Podania i baśni ludu…, s. 166–168. s. 307 w. 13d. – s. 309 w. 25g. (ust. 6) – Zamieszczony tekst pochodzi z pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorskiego] Podania i baśni ludu…, s. 168–172. �65 s. 309 w. 12d. – 310 w. 14g. (ust. 7) – Zamieszczony tekst pochodzi z pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorskiego] Podania i baśni ludu…, s. 175–176. Ostatni akapit u Zmorskiego w przypisie, natomiast przypisy 1 i 2 na s. 309 pochodzą od Kolberga. s. 310 w. 16–33g. (ust. 8) – Dwa pierwsze akapity tego ustępu są cytatami z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski ze s. 278–279, tam także odesłanie do Staszica, zob. S. Staszic Uwagi nad dziewięciu księgami, w: tegoż Dzieła, T. 7: Warszawa 1819, s. 541. Informacje zawarte w ostatnim akapicie do słowa: „kościelnych” także w Ludzie polskim na s. 279. w. 5d. – s. 312 w. 29g. (ust. 9) – Pierwsza część opisu pochodzi z anonimowego artykułu Przemysł płócienniczy w Polsce zamieszczonego w „Gazecie Polskiej” 1865, nr 8; nie odnaleziono numeru 210 „Nowej Reformy” z 1882 roku, do którego odsyła Kolberg w drugiej części opisu. s. 312 w. 11d. – Winno być: Do stronicy 28 (nie 29). w. 10d. – s. 313 w. 11g. (ust. 10) – We wskazanym przez Kolberga numerze 92 „Nowej Reformy” z 1884 cytatu nie odnaleziono. s. 313 w. 13g. – s. 315 w. 18g. (ust. 11) – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu ks. A. Szelewskiego Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach…, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 20, s. 1–31 (nr 1), s. 93–125 (nr 2) i s. 191–216 (nr 3). Powołanie Muczkowskiego i Bielskiego za Szelawskim: J. Muczkowski Początek biczowania się w Polsce, „Dwutygodnik Literacki” 1844, nr 12, s. 355; M. Bielski Kronika polska Marcina Bielskiego nowo…, ks. V s. 506–507, zob. też M. Bielski Kronika polska, wyd. J. Turowskiego T. 2, Sanok 1856, ks. V s. 937–939. s. 315 w. 18–7d. (ust. 12) – Informacje zamieszczone w tym akapicie pochodzą z artykułu J. Karłowicza Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „Pamiętnik Fizjograficzny” 1882, T. 2, s. 506–507 (całość artykułu na s. 497–516). w. 6d. – s. 319 w. 10d. (ust. 13) – Kolberg zacytował artykuł W.A. Maciejowskiego Mazurowie zamieszczony w „Tygodniku Literackim” w 1840 roku, nr 9, s. 67–69. Przypis 1 na s. 316 pochodzi od Kolberga i dotyczy publikacji D. Szulca (nie Szuca) O znaczeniu Prus dawnych, wydanej w Warszawie w 1846; zgodnie z odsyłaczami przytoczono cytat ze s. 35, a wzmianka o Koperniku ze s. 65 tej pracy. Pozostałe przypisy na s. 316 za Maciejowskim, dotyczą prac: K.F. Eichhorna Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte, wydanie: Göttingen 1835, Th. 2, s. 193 (zob. https://archive.org/details/deutschestaatsun02eichuoft, dostęp: 30. 07. 2018); �66 Statuta mazoviae, w: Jus polonicum, wydał J.W. Bandtkie, Warszawa 1831, s. 434. Na s. 317 powołanie K. Miaskowskiego, także za Maciejowskim, zob. K. Miaskowski, Na schwał Mazurów, w: tegoż, Zbiór rytmów, wydała Alina Nowicka-Jeżowa, IBL: Warszawa 1995 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich” T. 3), s. 338–339 (http://ibl.waw.pl/3bps.pdf, dostęp: 08. 07. 2018), zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K.J. Turowski, Kraków 1861, s. 290– –291, pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. s. 319 w. 8d. – s. 322 w. 2g. (ust. 14) – Cały ustęp jest cytatem z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, przy czym pierwsza część tekstu (do s. 321 w. 4g.) pochodzi ze s. 131–133, a końcowe akapity ze s. 1–2. Przypisy 1 i 2 na s. 320 i 321 wprowadzone przez Kolberga; w przyp. 2 odesłanie do hasła Mazury (bez autora), Encyklopedia S. Orgelbranda T. 7: Warszawa 1874, s. 394. Za Gołębiowskim przywołana też została niepublikowana Rozprawa konkursowa K.W. Wójcickiego (przesłana przez autora do Warszawskiego Towarzystwa Naukowego). s. 322 w. 5g. – s. 323 w. 10g. (ust. 15) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberga jest to fragment korespondencji K. Wł. W[ójcickiego] Do Redaktora Tygodnika Ilustrowanego zamieszczonej w tym czasopiśmie w 1864 roku, T. IX, nr 248. s. 323 w. 13g. – s. 323 19g. (ust. 16) – Odsyłacz Kolberga dotyczy wymienionej publikacji Wejnerta Starożytności Warszawy… 1856, T. 4, s. 437. w. 14d. – s. 326 w. 1d. (ust. 17) – Cały akapit Kolberg przytoczył za Ludem polskim Gołębiowskiego (Gołębiowski wykorzystał rękopis Kitowicza, część tego rękopisu, w tym informacje przywołane za Gołębiowskim, została pominięta w wymienionym wcześniej wydaniu Raczyńskiego z 1840 roku i opublikowana była dopiero w „Pamiętniku Literackim”, Lwów 1930). Pierwszy akapit: „Po dworach” u Gołębiowskiego na s. 289; „Dobycie szabel” na s. 277; „Błogosławieństwo” – s. 275; „Przyjmowanie do kościoła” – s. 298; „Posty” – s. 295 i 296, w tej części oba odsyłacze dotyczą Historii narodu polskiego Naruszewicza, wzmianka o pochodzeniu terminu carnisprivii w wyd. Turowskiego, T. 5: Kraków 1860 na s. 258 przy opisie panowania Kazimierza Wielkiego pod rokiem 1363; hasło „Czterdziestnica” w Słowniku języka polskiego S.B. Lindego, w wyd. Ossolineum, T. 1: Lwów 1854 na s. 382 (pierwodruk: �67 s. 327 s. 329 s. 330 s. 331 s. 332 s. 334 s. 336 Warszawa 1807); „Bractwa sodalisów” – s. 290; „Świece” – s. 305, nie wiadomo, którego numeru „Kuriera” dotyczy odsyłacz; „Agnusek” – s. 274; „Uderzenie dzwonu” – s. 314; „Woźnice zakonników” – s. 324. w. 3g. – s. 328 w. 1d. (ust. 18) – Kolberg zaczerpnął tekst z anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 45, 46, 48, 49 (całość artykułu na s. 44–77); w przypisie odesłanie do Gołębiowkiego, za „Pamiętnikiem”, dotyczy Ludu polskiego…, s. 291. w. 3–22g. (ust. 19) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837 (nie: 1839), T. 2, z. 4, s. 50, 52. w. 15d. – s. 330 w. 11g. (ust. 20) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 54. w. 14g. – 1d. (ust. 21) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 55 i 56. w. 3–24g. (ust. 22) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 56–58. w. 13d. – s. 332 w. 10g. (ust. 23) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 58. w. 13g. – s. 334 w. 27g. (ust. 24) – Tekst pochodzi z wymienionego anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 60–61 i 63–67, przy czym w źródle: „W roku 1012” (nie: 1032 – jak na s. 333). W pierwszym akapicie wspomniana powieść poetycka A. Malczewskiego Maria, wydana po raz pierwszy w Warszawie w 1825 roku, tam s. 37. w. 16d. – s. 336 w. 14g. (ust. 25) – Zgodnie z odsyłaczami Kolberga tekst został zaczerpnięty z anonimowych notatek zamieszczonych w czasopiśmie „Korespondent” z 1835 roku, nr 32 i 39. w. 17g. – s. 337 w. 23g. (ust. 26) – Tekst pochodzi z wymienionego anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 68–72, przy czym w źródle: „Pierwsza niedziela wielkopostna” (nie: wielkanocna” – jak w pierwszym zdaniu). W przypisie Kolberg �68 s. 337 s. 338 s. 341 s. 342 s. 344 s. 345 wymienia anonimowy artykuł Polen. Die Osterfeier in Warschau zamieszczony w czasopiśmie „Magazin für Literatur des Auslandes” T. 15: 1846 (nie 1846), nr 72, s. 289–290; wycinki z tego czasopisma zachowały się w jego archiwum, sygn. 2184, k. 367. w. 16–1d. (ust. 27) – Tekst pochodzi z wymienionego anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 74. w. 2g. – s. 341 w. 10g. (ust. 28) – Wskazanego numeru „Nowego Czasu” nie odnaleziono. Na s. 338 odsyłacz do „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. 8, dotyczy fragmentu pieśni zamieszczonej w artykule Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po J. Lipińskim, tam s. 69 nr 14 (całość artykułu s. 62–114); na s. 340 odesłanie do cz. I Pokucia (zob. DWOK T. 29), dotyczy s. 198. w. 12g. – s. 342 w. 3g. (ust. 29) i przyp. 1 na s. 341 – Jest to cytat ze wskazanej przez Kolberga strony w Ludzie polskim Gołębiowskiego. W przypisie odesłanie do anonimowego artykułu Święcone u J.O. Księcia Radziwiłla. Sierotki (wyjątek z rękopisu), „Tygodnik Literacki” 1840, nr 15 i 16. Na końcu odesłanie do niepodpisanej notatki bez tytułu zamieszczonej we wskazanym numerze „Kuriera”. w. 5g. – s. 343 w. 6d. (ust. 30) – Odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” dotyczy niepodpisanej notatki bez tytułu zamieszczonej we wskazanym numerze. w. 16g. – s. 345 w. 25g. (ust. 32) – Tekst został zaczerpnięty z artykułu J.S. B. [Bandtkie] Sobudki. Góra Sobótska, „Pamiętnik Warszawski” 1819, T. 14, ze s. 374, 376 i 377. W pierwszym akapicie powołanie Thietmara za Bandtkiem, w źródle odesłanie do edycji J.A. Wagnera Dithmari episcopi Merseburgensis chronicon wydanej w Norymberdze w 1807 roku, tam s. 237 (pierwodruk: Chronici Ditmari Episcopi Mersepurgii, Francofurti ad Moenum 1580); na s. 345 wzmianka o pracy slawisty Josefa Dobrovskiego Słowianka czyli poselstwo z Czech z 1806 roku (Slawin: Bothschaft aus Böhmen an alle Slawischen Völker, oder Beiträge zur Kenntniß der Slawischen Literatur nach allen Mundarten. Prag 1806; w wyd. Praga 1834, s. 266); w ostatnim akapicie wymieniony został przetłumaczony na j. polski tytuł rozdziału pracy J.G. Worbsa Archiv für die Geschichte Schlesiens der Lausitz und zum Theil von Meissen, Leipzig-Sorgau 1798, s. 69–86 (nie 19–85). w. 17d. – s. 347 w. 1d. (ust. 33) – Poszczególne partie tekstu Kolberg zaczerpnął z Gier i zabaw Ł. Gołębiowskiego. Pierwszy akapit: „W dawnych wiekach” pochodzi ze s. 294; na końcu akapitu odsyłacz do pieśni Sobutka. Duma narodowa zamieszczonej w wymienionym roczniku „Pszczółki Krakowskiej”, T. 3, nr 53. �69 Tekst od słów; „W wigilię ś. Jana” wraz z cytatami z Kochanowskiego zaczerpnięty ze s. 294–295; Kolberg wykonał też własny odpis (teka 1, sygn. 1121, skł. 5) fragmentu Pieśni świętojańskiej o Sobótce (zob. bibliografia), w jego rkp. tekst od słów: „Wystąp ty, coś ciągnął kota” do „gdzie kot we łbie przemieszkiwa”. Fragment: „W pałacu biskupa” do słów: „syn Leopolda r. 1711” u Gołębiowskiego na s. 295–296; tam w przedostatnim wierszu winno być: „zbór” (nie: zbiór). Wzmianka o Serbach łużyckich – s. 298; Tekst od słów „W dzień ś. Jana” do „przecie upamiętają” – u Gołębiowskiego na s. 301; odesłanie do M. Reja dotyczy utworu Postylla w: tegoż Dzieła wszystkie, T. 4: Wrocław-Warszawa-Kraków 1965, cz. I, s. 301, pierwodruk: 1557; kolejny odsyłacz dotyczy Karola Ozie (Ogier) Droga do Polski i Prus Polskich w r. 1635 w: J. U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze T. 3, Warszawa 1822, s. 198 (całość s. 186–237); powołanie Marcina z Urzędowa dotyczy Herbarza polskiego, Kraków 1595, s. 31; dalej fragment utworu K. Twardowskiego Bylica Świętojańska, wydanego we Lwowie w 1630r. Tekst od słowa „Juszyński” do „Siarczyńskiego” – u Gołębiowskiego na s. 302; w wymienionym Dykcjonarzu poetów polskich M.H. Juszczyńskiego, Kraków 1820, T. 1, s. 152 autorstwo utworu przypisane Z. Januszowskiemu. F. Siarczyński w Obrazie wieku za panowania Zygmunta III, cz. II, Lwów 1828, s. 274 podaje jako autora Twardowskiego, powołując się na wydanie z 1630 roku. Przyp. 1 – wprowadzony przez Kolberga; w przypisie fragment tekstu S. Goszczyńskiego Sobótka, „Ziewonia” 1834, s. 215. Wzmianka o wywodzie Kołłątaja, zob. X. Hugona Kołłątaja Rozbiór krytyczny zasad historii, z rkp. wydał F. Kojsiewicz, T. 3: Kraków 1842, s. 340. s. 348 w. 3g. – s. 350 w. 23g. (ust. 34) – Odsyłacze przy poszczególnych pieśniach dotyczą: przy pieśni nr 1 – zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 197; nr 2 – Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 26; nr 3 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 2, s. 316 i O. Kolberg Pieśni ludu polskiego, zob. DWOK T. 1, nr 17a i 15d (nie: 15b); nr 4 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 203 i O. Kolberg Pokucie cz. II, zob. DWOK T. 30, s. 24; nr 5 – Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 25; �70 nr 6 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 198, tam jako pieśń wykonywana na Mazowszu w wigilię św. Jana, a nie jak w zamieszczonej w nawiasie notce: „weselna”; nr 7 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 252; nr 8 – tamże, s. 200, u Wójcickiego ta pieśń jako pochodząca z Krakowskiego; nr 9 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 276. s. 350 w. 15d. – s. 351 w. 1d. (ust. 35) – Kolberg wykorzystał fragmenty publikacji wydawanej przez A. Wejnerta Starożytności Warszawy (w tytule tomów 1 i 2: „Warszawskie”); przytoczone informacje pochodzą z T. 4 (nie T. 3), s. 31, 53. �PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 25 (Mazowsze cz. II) Karta tytułowa – Na karcie tytułowej widnieje data: 1886, choć druga część Mazowsza wydana była już rok wcześniej, zob. też DWOK T. 80/I, s. XI i LXVII–LVIII. Ryc. przed s. I – Ryc. „od Łowicza” wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXII; w pierwodruku znajdowała się przed rozdziałem „Pieśni”. Wstęp (s. I–V) s. I s. IV w. 12–13d. – Odesłanie do tomu I dotyczy cz. I Mazowsza, zob. DWOK T. 24. w. 3 i 6d. – Oba odsyłacze, jak również te na s. II, IV i V, dotyczą Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 roku, a później włączonych do Ludu jako seria I, zob. DWOK T. 1. w. 11 i 12g. – Odsyłacz do serii VI dotyczy cz. II Krakowskiego, zob. DWOK T. 6. Pieśni (s. 1–164) s. 1 nr 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19r., z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą niżej, w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka e2, w drugim pierwsze trzy ósemki d2, w t. 4 piąta ósemka c2; w zapisie tekstu w zwr. 1: „przyjedź” zamiast „przyjdź–ze” i w zwr. 5: „posag” zamiast „wiano”. W druku błędnie podane metrum, winno być . �72 nr 2 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją ogólną: „Grz[ymkowice]”, tam melodia z incipitem: „Kiedy będzie słońce i pogoda”. s. 1–2 nr 3 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 13a, z lokalizacją: „Garwolin”, tam melodia z tekstem: „Śliczne goździki, piękne tulipany” (por. T. 25, nr 740 – z wariantem melodii) i teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam nad melodią notatka Kolberga: „Do ślubu z domu”. W rkp. z k. 13a tylko górna wersja, w t. 6 ostatnie trzy nuty zanotowane o sekundę wyżej; w rkp. z k. 153 w t. 2 górna, w t. 4 dolna wersja, przy pierwszej ósemce alternatywnie f2, t. 5–6: j œ œ œ œ . œœ œ œ œ œ œ œ œœ & , w t. 7 na pierwszą miarę ćwierćnuta d2, J s. 2 w t. 8 dolna wersja, na trzecią miarę ćwierćnuta c2, pod melodią fragment tekstu: „Przyjechali deputacy z wojny” i „żeby mi były okna kryształowe”. Melodia i tekst por. nr 52 w suplemencie. Odsyłacze pod pieśnią dotyczą: zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 103–104, tam wariant z Lubelskiego, a na s. 105–106 z Krakowskiego; pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 87–88, nr 16 i 17, tam warianty tekstu. nr 4 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 21r., z lokalizacją ogólną: „Okoniew, Radzymin Stary”. W rkp. w t. 1–2 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim tylko górna wersja, w t. 1 na drugą miarę druga ósemka c2; w zapisie tekstu zwr. 1 jak tekst pod nutami, przy czym tam: „takiej wielkiej” zamiast „tak wielkiej”, brak zwr. 1: „Dziewczyna z niemi...”, a zamiast niej: „Widzieliśmy tam na polu, jak wybierała pszeniczkę z kąkolu”; dalej: „Trzeba by tam sto huzarów posłać... Żeby jedni z mamą rozmawiali, a drudzy, żeby pannę namawiali”; s. 3 następnie zwr. 2 i 3 jak w druku, zwr. 4 i 5 bez drugiego wiersza, zwr. 6 jak w druku. nr 5 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, bez lokalizacji i teka 5, sygn. 1136, k. 49v., z lokalizacją: „od Czerwińska”. �73 W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki c2 g1, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 8 na trzecią miarę ósemka c2. W zapisie tekstu z teki 43 w zwr. 2 w. 3: brak „a”, w zwr. 3 w. 3: „Gdy przyleciał” zamiast „Gdy przylecę”; w rkp. z teki 5 w zwr. 3: „całowania”, a „cmoktania” nadpisane jako wariant. s. 3–4 nr 6 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy wariantów w cz. I Lubelskiego (DWOK T. 16), nr 406 i 407, natomiast nie jest jasne odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., tam na s. 72 warianty: „A ty ptasku, krogulasku” i „Lecioł sokół”. s. 4 nr 7 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji i teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)”. W obu rkp. w t. 5 na ostatnią miarę ósemka fis1, w t. 8 tylko dolna, w t. 10 tylko górna wersja, w t. 11 na pierwszą miarę szesnastki d2 h1, w t. 13 na pierwszą miarę dolna wersja, na trzecią ósemka fis1; w rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego, nad melodią notatka Kolberga: „albo na 2”, a pod melodią obszerniejszy tekst: „A wyrzyta, pacholicy, przed ten nowy dwór, czy jedzie, czy nie jedzie kochaneczek mój. Jedzie on też, jedzie, pięknie ubrany, konik pod nim wybryzguje, rusza nóżkami. Otwórzta mi, pacholęta, szerokie wrota, niechże se, mój kochaneczek, nie tyka płota. Postawta mu, pacholęta, nowe kobierce, niechże se, mój kochaneczek, nóżek nie depce. Postawta mu, pacholęta, marmurowy stół, na tém stole marmurowym lniany obrus mój. Na obrusie, na lnianym, talerz toczony, na talerzu toczonym kapłon pieczony. Jedzże, pijże, kochaneczku, jedzże, pijże, mój, jeśli nie masz swego noża, a to se weź mój. Dziękuję ci, moja Maryś, za taką powieść, coś mi dała i kazała swoim nożem jeść. �74 Dyć to niewiele, Maryś, dyć to niewiele, nie czesałaś swoi głowy cztery niedziele. Pójdę ja do ciotki, pożyczę szczotki, a tyś przepił koszulinę, przepijesz portki. Brzydkie nogi masz, dziewczyno, brzydkie nogi masz, pójdę ja do wdowy, umyję nogi. A tyś przepił sto talarów, będziesz ubogi” (por. T. 25, nr 6); w rkp. z teki 42 na zakończenie, z notatką: „skrzypek”, powtórzenie jeszcze raz całej melodii w metrum : # 2 œœœ œœœœ œ œ œ œ œ . œJ œ œ œ œj œ Œ & 4œ # & œ œ œ œ & # œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œj œ Œ . s. 4–5 nr 8 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. tylko górna wersja, w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki h1 c2, w t. 5 na drugą miarę pierwsza ósemka fis1; w zapisie tekstu w zwr. 1: „kochany” zamiast „kochanie”, w zwr. 2: „podoba” zamiast „nie uda”. s. 5 nr 9 i 10 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 49 i tamże, k. 7/2, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, w obu melodia z incipitem: „A gdzież mnie odjeżdżas, Walusieńku panie”. W obu rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. Pod pieśnią nr 9 odesłanie do wariantu tekstu zamieszczonego przez K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 72–73. s. 5–6 nr 11 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. �75 W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 w pierwszym wykonaniu: na trzecią miarę tylko dolna wersja, w drugim wykonaniu: na drugą miarę górna wersja, a na trzecią miarę szesnastki a1 b1, w t. 4 na trzecią miarę szesnastki b1 a1, t. 5–7 bez oznaczenia kolejności wykonań: œ œ œ &b œ œ œ œœ œœ œœ œ œ œ . œ J Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu zamieszczonego przez K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 72–73. s. 6–7 nr 14 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Warszawy (Babice, Górce)”. W rkp. z teki 43 w t. 2 i 6 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę szesnastki c2 h1; w zapisie tekstu tylko wiersze 1 i 2 zwr. 1 i wiersze 1 i 3 zwr. 3. W rkp. z teki 42 tekst zwr. 1–6 podpisane pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 315. Tekst zob. też Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 650. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 98 wariant tekstu. s. 7 nr 15 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Inowłodza (Luciążna)”. W obu rkp. t. 5–6 powtórzone, w drugim wykonaniu: w t. 5 pierwsza nuta h1, w rkp. z teki 43: w t. 6 w na drugą i trzecią miarę ósemki h1 fis1, w t. 7 tylko dolna wersja, na drugą miarę ósemka a1. nr 16 – Melodia por. nr 74 w suplemencie. Odesłanie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 309 błędne. s. 8 nr 19 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Czersk”, tam tylko tekst. Odesłanie do melodii nr 28 błędne. s. 8–9 nr 21 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; teka 42, sygn. 1349, k. 31, bez lokalizacji. W rkp. terenowym z teki 43 w zwr. 4: „topolę” zamiast „brzezinkę”, po zwr. 7 jeszcze: „A on do niej swoją posiełeczkę, żeby on mi przynósł jaką nowineczkę. Przyniósł ci mu nowineczkę nie bardzo dużą, ze jego kochaneczkę do ślubu wiozą. �76 Niechże ją wiozą, ja se pójdę za nią, będę jej się przypatrywał, czy będzie panią”. Rkp. z teki 42 uszkodzony, część karty odcięta, widoczne zwr. 2–7, ale zwr. 2 i 6 bez pierwszego wiersza, ponadto tak jak w rkp. terenowym po zwr. 7 dalszy ciąg tekstu, ale widoczna tylko część: „Posłał ci on do nij swoją poséłeczkę, żeby ona mu przyniosła jaką nowineckę” oraz: „… ja pojadę za nią, będę jéj się przypatrywał, cy będzie panią”. s. 9 s. 10 nr 22 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Jeżew, Piątek”, tam wiersze 1 i 2 zwrotki pierwszej bez melodii. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 14 wariant tekstu. nr 23 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „od Skierniewic”. W rkp. w t. 14 brak dolnej wersji, a tekst tylko do słowa: „będzies moja”. nr 24 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Czersk”; rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5 (zob. DWOK T. 80/I, s. XLIV), tam zwr. 1–9 bez melodii. W rkp. z teki 42 przed t. 1 jeszcze: 3 j & 8 œ Jœ œJ œ J œ œ Jœ . Rœ œJ œ . œ œ . J R J J œ j R œ , takty te skreślone przez Kolberga, w t. 10 wersja alternatywna: s. 11 U j r & œJ œ . œ , brak t. 11; w zwr. 2 w. 3: „Jasiu” zamiast „Maryś”. nr 25 – Melodia por. nr 11 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 104 taki sam tekst. nr 26 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 96 obszerniejszy tekst. nr 27 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 35, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W obu rkp. tekst jak w druku zanotowany jako dalszy ciąg numeru 29. �77 s. 12 nr 29 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 35, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 na # œ œ drugą miarę alternatywnie ósemka g2, t. 2: & J , w t. 5 2 tylko dolna wersja, w t. 8 druga szesnastka alternatywnie d ; w rkp. z teki 43 w t. 9 ostatnia ósemka fis1. W obu rkp. pod melodią tekst jak w druku, a dalej jeszcze tekst jak nr 27. nr 30 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Piaseczna (Słomczyn)” i teka 33, sygn. 1308/II, k. 12, z lokalizacją: „Słomczyn, pod Piasecznem”, tam melodia zanotowana o sekundę małą wyżej. W rkp. z teki 42 dla zwr. 1 brak w. 3, w w. 5: „zanieś” zamiast „wynieś”, dla zwr. 2 w. 3 powtórzony i brak w. 4–6; w rkp. z teki 33 tylko zwr. 1 zanotowana jak w rkp. z teki 42. s. 12–13 nr 31 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Warszawy i Pragi (Zerzeń)”. W rkp. w t. 1 pierwsza nuta alternatywnie g1. s. 13 nr 32 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 3 tylko górna wersja, na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 a1, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki a1 h1, w t. 8 tylko dolna wersja, a tekst zaczyna się od: „A na onej górze” i kończy się na słowie: „śniadał”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 100 obszerniejszy tekst. nr 33 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1157, k. 11, z lokalizacją: „od Żychlina (Zarembów)”; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 28, – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 57 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Zarembów pod Żychlinem”. W rkp. z teki 7 i 16, tak jak w druku, odesłanie do pierwodruku pieśni w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 2, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I) nr 178. Tekst bez melodii Kolberg opublikował po raz drugi w T. 25, zob. nr 664b i przypis do tego numeru. nr 34 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „Złaków” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 7 nr 49, z lokalizacją: „Złaków Kościelny pod Łowiczem”. W obu rkp. po zwr. 2: �78 „Powiedzże mi, powiedz, słóweczko bez ludzi, niechże się mój konik do ciebie nie trudzi”, dalej zwr. 3, przy czym w w. 2: „turbuję” zamiast „marnuję”, a zwr. 4 brak. s. 14 nr 35 – Takty 1–4 z incipitem: „A jak przyjdą do mnie chłopcy” w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice”, teka 42, sygn. 1349, k. 39, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule”; tekst z notą: „na zalotach” zanotowany osobno w rkp. z teki 42 na k. 39. W rkp. terenowym w t. 1 na trzecią miarę c2; zapis tekstu bez powtórzeń, a na zakończenie: „A po cóżeś mnie, matulu, za mąz wydała”. Taki sam zapis tekstu jak w rkp. terenowym zachował się w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 40–41. s. 14–15 nr 36 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 25, z lokalizacją: „Płochocin” – melodia i tekst; tamże, k. 45, z lokalizacją: „Chochołów, Tretki” – tekst zwr. 2–4. Na k. 25 nad melodią notatki Kolberga: „Gdy wiozą p[annę] młodą do kościoła” i obok ołówkiem „gdy p[an] młody przybywa przed ślubem do chaty panny młodej”; na k. 45 tekst stanowi fragment pieśni nr 37, zob. przypis do tego numeru. s. 15 nr 37 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „Chochołów, Tretki” i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Chochołów”, tam tylko zwr. 1 bez melodii, z notą: „Kiedy goście po powrocie z kościoła wchodzą do izby”. W rkp. na k. 45 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 6 na pierwszą miarę szesnastki h1 a1, w t. 7–8 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w rkp. z tej karty po zwr. 3 dalszy ciąg tekstu, zob. nr 36 zwr. 2–4 i przypis do tego numeru. Tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 328. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 124 tekst: „Z tamty strony pólka”, por. zwr. 3. s. 15–16 nr 38 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „Zarębów, Orątki”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 na trzecią miarę ósemka g1, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 6 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, druga szesnastka a1, t. 8 �79 w pierwszym wykonaniu: & po t. 8 jeszcze: # œ & œ œ & œ œ œ # jœ œœ # j œ J , w drugim: & œ œ œ œ œ œ œ œ œ , œ œ œ œœ œœœ œ # œœœ œ œ œ œ œœ œ œ œœœœœœ ; œ w zapisie tekstu w zwr. 2 i 3 wiersz 3 taki jak w. 1, w zwr. 4 w. 2 i 3: „wielce” zamiast „bardzo”, w zwr. 5 w. 3 brzmi: „srebrem, złotem tkane”. s. 16 nr 39 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5; rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Czerska, Góry (Kawęczyn)” i tamże, k. 27, nr 4, z lokalizacją: „Kawęczyn”. W obu rkp. z teki 42 zwr. 1–6 (ostatnia bez w. 3 i 4) podpisane pod pieśnią nr 41, zob. przypis do tego numeru. Ponadto w rkp. Kolberga z teki 13, sygn. 1193, k. 24, nr 2001, z lokalizacją ogólną: „Mszczonów”, wiersze 3–4 zwrotki 6, zwr. 7 i 8 stanowią oddzielny tekst zaczynający się od słów: „Oj, dana, dana, dana moja, dana”. nr 40 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Rembertów, Michrów”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 3 szesnastki a1 c2, t. 5–8 ze znakiem powtórki; w zwr. 1 w. 3: „panny” zamiast „ludzie”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 58 inny tekst, a na s. 113 obszerniejszy wariant pieśni nr 40. s. 17 nr 41 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Czerska, Góry (Kawęczyn)”, z notatką Kolberga: „przy weselu” i tamże, k. 27, z lokalizacją: „Kawęczyn”. W obu rkp. melodia zapisana w metrum : # 2 œ & 4 J œJ œJ œJ Ze - by nie œ ro - zma - rjon, # j j j j & œ œ œ œj œ Jœ nie mas ci to œ œ œ J J w Ka - wen - cy - nie œ œJ Jœ œJ J nie to buj - ne œ œ zie - le, j j œ Jœ œ œ œ œ œ pa - nie - ne - cek wie - le. �80 i w obu rkp. po zwr. 4 jeszcze kolejne jak nr 39 zwr. 1–6, zob. przypis do tego numeru. Ponadto na k. 27 z notatki Kolberga: „Ob. także Pieśni część II Poleju, poleju” (por. T. 27, nr 19) i „Kozłowski 58, 113” (dotyczy wymienianego już zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., tam na s. 113 wariant tekstu). Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5, tam w zwr. 3 w. 3 brzmi: „boć to Kawencanki”, w zwr. 4 w. 4: „wyglądać” zamiast „patrzać”. nr 42 – Rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 66, z lokalizacją ogólną: „Czaplin” i notą: „Rososzki”, tam melodia i tekst do słowa: „ziele”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, t. 4: & U̇ œ œ , w t. 6 nad ostatnią nutą fermata. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… , tam na s. 113 obszerniejszy wariant tekstu. nr 43 – Rkp. Kolberga: teka 29, sygn. 1295, k. 1a, z lokalizacją: „od Skierniewic (Zalesie, Zglinna)”, teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 165, z lokalizacją ogólną: „Zalesie p[od] Skierniewicami” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 25, nr 2140, bez lokalizacji – tekst. W obu zapisach melodii w t. 5 tylko górna wersja, w rkp. z teki 33: t. 2 ze znakiem powtórki, w t. 3 nad ostatnią ósemką wersja alternatywna: szesnastki h1 a1, w t. 7 wersja alternatywna: ósemki a1 c2 a1 fis1. W zapisie tekstu w obu rkp. zamiast zwrotki 8: „Dyna ina, dyna, dana, da za mną, dziewko kochana”. s. 18 nr 44 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 24, nr 183, z lokalizacją: „Mszczonów”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 10v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam zwr. 3–5. W rkp. z teki 33 w t. 2 i 10 tylko dolna, w t. 3, 4 i 9 tylko górna wersja, t. 5 jak górna wersja w t. 3, w t. 11 tylko górna wersja, na drugą miarę ósemka a1; pod melodią tekst zwr. 1–5; w rkp. z teki 2 tekst zanotowany skrótowo, tam jako dalszy ciąg pieśni „A w niedzielę raniusieńko”, zob. DWOK T. 41, nr 1027. nr 45 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 24, nr 184, z lokalizacją: „Żelazna i Zalesie pod Skierniewicami”. W rkp. tekst obszerniejszy z melodią wraz z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 67, nr 643. s. 18–19 nr 46 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ósemki d2 h1, w t. 6 przy ósemce alternatywnie g1, w t. 8 tylko górna wersja. �81 s. 19 s. 20 Tekst zwr. 2, 3 i 5 w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2; w tym rkp. tekst stanowi całość ze zwr. 1–3 i 5–6 następnej pieśni, zob. następny przypis. nr 47 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2. W rkp. zwr. 1–3 oraz ze zwr. 5 i 6 po dwa pierwsze wiersze, ponadto między zwr. 3 i 5 jeszcze tekst jak nr 46 zwr. 2, 3 i 5, zob. poprzedni przypis. nr 48 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 7, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. tekst jak w druku bez zapisu nutowego. nr 49 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków” i tamże, k. 41v. (czystopis), z lokalizacją: „Czerniaków”, w obu rkp. melodia z incipitem: „A tam na łące”, na k. 41 poniżej tekst jak nr 50 w druku, zob. następny przypis. W obu rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w rkp. terenowym: w t. 4 ostatnia nuta h1, w drugim wykonaniu zamiast trzeciej ósemki szesnastki c2 h1. nr 50 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41, z lokalizacją: „Czerniaków”. W rkp. tekst połączony z melodią jak nr 49, zob. poprzedni przypis. W zapisie tekstu zwr. 1, 6 i nota między nimi, przy czym w zwr. 6 zanotowana skrótowo bez w. 1–2, w. 5–6 następujące: „Moja kochanko, zostań tu przy mnie, bo moje serdelko ożyło we mnie”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107 obszerniejszy wariant tekstu. nr 51 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa (Brzozów)”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 odwrotna kolejność wykonań, t. 5: & # 2 r 1 œœ œœr œœj Jœœ œ R RJ , w t. 6 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki h1 d2, pod melodią tekst jak w druku. s. 21 nr 52 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 362, tam taki sam tekst. nr 54 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1. s. 21–22 nr 55 – Melodia z incipitem: „Była baba z Torunia” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, w t. 1 i 4 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 5 pierwsza nuta g1. �82 s. 22 s. 23 Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1, tam zwr. 2–5 i 7–12 zanotowane jako dalszy ciąg poprzedniej pieśni. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 112 wariant tekstu zaczynający się od słów: „Była baba od Torunia”. nr 56 – Odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 151 dotyczy prawdopodobnie wariantów zwr. 2 i 3; odsyłacz do zbioru J.J. Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego wydanego w Poznaniu w 1842 roku, s. 28 dotyczy wariantu tekstu. nr 57 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam melodia z incipitem: „Zielona rutka, jałowiec”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 w pierwszym wykonaniu pierwsza nuta d2, w drugim trzecia nuta e2, zanotowana błędnie jako ćwierćnuta, t. 5, 6 i 8 w drugim wykonaniu:              . nr 61 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, z lokalizacją: „Grzymkowice” – melodia z tekstem: „Straciłem se złoty”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją jak w tece 42 – melodia z incipitem: „Straciłem se złoty”; w rkp. terenowym w t. 5 na drugą miarę c2. Tekst: „Jaworowe kółka” jak w druku w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, Brzozów”, tam z wariantem melodii nr 62, por. nr 29 w suplemencie. Tekst: „Straciłem se złoty” zob. nr 62 zwr. 2. nr 62 – Tekst zwr. 1 w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, Brzozów”, tam z wariantem melodii, zob. nr 29 w suplemencie. Melodia zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), s. 5, nr 599. Melodia z incipitem: „Prosili nas” w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, zob. DWOK T. 41, nr 893. s. 23–24 nr 63 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, bez lokalizacji. W rkp. w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 fis1, w t. 4 tylko górna wersja, w t. 5 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 6 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim wykonaniu w dolnej wersji zamiast ćwierćnuty dwie ósemki h1 g1, w t. 7 w dolnym wykonaniu: & # r œ r r œ œ J œ œ , w t. 8 dwie ósemki g1 R g1; tekst zanotowany tylko do słowa: „córka”. �83 s. 24 nr 64 – Odsyłacze pod pieśnią dotyczą tekstu: „U onego młyna” zamieszczonego w rozdziale „Pieśni gminne” jako nr 2 w „Przyjacielu Ludu” R. 2: 1836, T. 2, nr 52; wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, tam w dodatku na s. 93–94, dodatek został zamieszczony po s. 383. s. 24–25 nr 65 i nr 66 – Pieśń nr 65 w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki g1 fis1, t. 7–8: & # œœ J œ œœ ; pod melodią fragmenty tekstu: „Pod okien- kiem zielona murawa… pawia”. s. 25 Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107–108 tekst jak nr 65, a w przypisie pieśń nr 66 oraz wyjaśnienie dotyczące znaczenia pawia w mitologii, ale zaczerpnięte (z podaniem źródła) z opracowania J. Grajnerta Studia nad podaniami ludu naszego zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1859, T. 2 (maj), tam s. 504. nr 67 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”. W rkp. incipit: „Tam pod Borkowem”, podpisany pod inną melodią niż nr 68, do której odsyła Kolberg: œ œ œ œ & J J J œJ Tam pod Bor - ko - wem... œœœœœ œœœœœ œ. œ œ œ ; melodia z powyższego przykładu, por. T. 25, nr 99 takty 1–4 (wersja dużych nut). nr 68 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 2–3 ze znakiem powtórki, w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie c2, w t. 3 na pierwszą miarę szesnastki c2 h1, w t. 7 i 8 tylko górna wersja, w t. 9 na pierwszą miarę szesnastki a1 g1 lub alternatywnie c2 h1. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107–108 wariant tekstu. nr 69 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 25, nr 193, z lokalizacją: „od Mogielnicy, Goszczyna”. W rkp. terenowym t. 1 dwukrotnie powtórzony, w t. 2 dolna wersja, na ostatnią miarę cis2, w t. 3 na pierwszą miarę ósemka d2 lub �84 alternatywnie szesnastki d2 c2, t. 5–8 brak, w t. 10 dolna wersja, ósemka z kropką c2, w t. 11 na pierwszą miarę g1, a zapis tekstu następujący: s. 26 „Pasła panna pawia..., z mojej łączki bystry strumień... Panna..., by się ochłodziła, padła w rzeczkę, zmaczała spódniczkę. Jestem panna nad pannami, mam wianeczek ze złotemi perłami”. W rkp. z teki 33 drobne zmiany wariantowe, ta wersja z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 632. nr 70 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153r., z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. po zwr. 2 jeszcze: „I zacięła go w te skrzydełko niechcący, pawik ci jej uciek do lasu krzyczący”, dalej zwr. 3 bez wariantu zamieszczonego w nawiasie, a w zwr. 4: „matulu” zamiast „pawicek” i „mój pawik” zamiast „w carnym lesie”. s. 26–27 nr 71 – Rkp. Kolberga, teka 19, sygn. 1239, k. 150/b, z lokalizacją: „od Mogielnicy”. W rkp. w t. 3 tylko górna wersja, w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 6: „stolikiem” zamiast „stołem”, w zwr. 4 w. 4 „łóżeczku” zamiast „łóżku”. s. 27 nr 72 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Dziewczyno jedyna”; rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 4, tam tylko tekst wśród zapisów z Powsina. W rkp. z teki 7 zapis ołówkowy, słabo czytelny, w t. 2 tylko górna wersja, brak t. 7; w rkp. z teki 33 tekst jak w druku, zanotowany skrótowo bez powtarzających się fragmentów. s. 28 nr 73a – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3; tekst także w rkp. terenowych Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tekst bez melodii i teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” – tam tekst z inną melodią. �85 Na k. 152 tylko zwr. 2, 4–5 i 7 zanotowane skrótowo, w zwr. 2: „ledwie żywy” zamiast „bo stary dziwny”, w zwr. 4: „Ani też” zamiast „I tego”, w zwr. 7 tylko: „Mam” zamiast wierszy 1 i 2. Na k. 78 tekst podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 42, nr 1591; w tym rkp. zwr. 1 jak w druku, w zwr. 2 w. 2: „choćby był żywy”, w. 4: „a mi trzeba młodego do pary”, po niej zwr. 6, tam „wieku” zamiast „roczku”, „pałasz” zamiast „szabelkę” i „boć to żołnierz” zamiast „odważny”, następnie: „Niemczyka nie chcę, bo zimny wcale, a ja z przeciwna ogniem się palę, niech się Niemczyk pod pierzyną wygrzewa, a ze mnie żonki niech się nie spodziewa. Francuza nie chcę, perfumą zlany, fracek ma piękny, włos putrowany”, dalej fragment nieczytelny, a na końcu tekst jak zwr. 7. nr 73b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 na drugą i trzecią miarę ósemki f2 d2. s. 29 nr 74 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, a pod melodią dwa incipity: „Przyśniło się Kasince” i „Nie chcę Warsawianki”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107–108 obszerniejszy wariant tekstu. s. 30 nr 76 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, a pod melodią: „Niescęśliwa... jak za mąz zabraniają”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 109–111 obszerniejszy wariant tekstu. s. 30–31 nr 77 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 21 nr 117, z lokalizacją: „Babice, pod Warszawą”, tam tekst z melodią i akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 111, nr 675. s. 31 nr 78 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 5 tylko górna wersja, tekst widoczny do słowa: „padają”, a dalej być może: „pierwszego dają”. Por. T. 26, nr 282. �86 s. 32 s. 33 Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 104–105 obszerniejszy wariant tekstu zaczynający się od słów: „Da, lokaja nie chcę”. nr 79 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 1, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W tem ogródeczku listki padają”; na górze karty notatka Kolberga dotycząca wykonawcy: „Mateusz Glunek”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja, w pierwszym wykonaniu na trzecią i czwartą miarę półnuta g1, t. 5 zanotowany w rkp. nad t. 4 jako wersja alternatywna. nr 80 – Odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, s. 249–250 dotyczy obszerniejszego wariantu tekstu. nr 81 – Pod pieśnią odsyłacz Kolberga do zbioru Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838, s. 155, tam wariant tekstu zaczynający się od słów „Oj, tam w sadeczku”, por. pieśń nr 80. nr 84a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Michrów”. W rkp. w obu wykonaniach: t. 4 & # & œ j œ œ ‰ # œ œ œj , t. 7–8: ; w zapisie tekstu w zwr. 8 w. 2: „rozwija” zamiast „zawija”. Por. nr 48 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie: do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 2 (nie T. 1), s. 176 wariant tekstu z Podlasia; do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 101–102 także wariant tekstu. s. 33–34 nr 84b – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „od Goszczyna (Kozietuły)”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: # 3 œ. œ j œ b œJ œ & 8 œj # œ Wsa - dzi - ła ja ja - bło - ne - cke przy dro - dze, przy # j j j j j & œj œj œ œ œ œœ œ œ œ œ œJ œ œJ J któ - rę - dy mój jU œ œj ‰ r j j œ œ œ œJ . œ œ . ko - cha - ne - cek przy - je - dzie, dro - dze, jU œ œj ‰ , œ. przy - je - dzie. obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 1–7: # 3 œ. œ. & 8 œj œ j j j j j j œ b œJ œ œ œ . œr œ œJ œ œ . j œ œj ‰ ; �87 dla zwr. 1 zanotowany jeszcze drugi wiersz: „którędy mój kochanecek przyjedzie, przyjedzie”. s. 34 nr 85 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Tam pod borem Marysia stojała”. W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 4 najpierw górna, przy powtórce dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 48–49 obszerniejszy tekst. s. 34–35 nr 86 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Czersk” i teka 5, sygn. 1137, k. 80, tam z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 605. Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 4–5, tam zwr. 1–8 i 10–12. W rkp. z teki 42: w zwr. 3 w. 3: „pani matka” zamiast „panna Maryjanna”, w zwr. 4 w. 1: „pani matki” zamiast „panny Maryjanny” i w. 3: panną” zamiast „jejmością”, w zwr. 5 w. 1 i 2 : „sprzęgajcie” zamiast „siodłajcie”, w. 3: „naszą panią matkę” zamiast „pannę Maryjannę”, w kolejnych zwrotkach także „pani matka” zamiast „panna Maryjanna”. Wariant melodii por. nr 31, a wariant tekstu por. nr 30 w suplemencie. s. 35 nr 87 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154r., bez lokalizacji. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, tam zapis następujący: # j j œ œ œ œ œ œJ Jœ œJ œJ œ œ &œ Przy - je - cha - li do mej ma - tki dwo - ru œ œ œœœ œ œ j œ œ J œ œ #œ œ &œ J J u - chy - li 3 - li # n # œ Jœ œ œ œ J ˙ w po - dwó - rze,[w po- dwó - rze], zło - ci - stej ca - pe - cki # # j œ œj œ œ œ œ ˙ ku gó - rze, [ku ; gó - rze]. pod melodią tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze: „Czy tu nie masz panny Mary[janny] w tém dworze, nie masz jéj tu, moi młodziankowie, we dworze” (i słabo czytelny wariant: „pojechała z .... imościami za morze”). �88 „Siodłajcie parę koni karych, siodłajcie, oj, panny, oj, Maryjanny za morze ścigajcie. Dogonili pannę Maryjannę w pół boru, wracajże się, panno Maryjanno, do swej matki dworu. Nie wrócę, moi młodziankowie, nie wrócę, tyloć swój ruciany wianek za morze przerzucę. Powiesili panny Maryjanny wianek nade drzwiami, co spojrzy, moja p[ani] matka, zaleje się łzami. Dziękuję ci, moja p[ani matko], za twoje wysługi, starajże się o kolibeczkę za miesiąc, za drugi”. Tekst w rkp. to krótsza wersja wariantu, do którego odsyła Kolberg, zob. K. Kozłowski, Lud. Pieśni, podania..., s. 51–52. nr 88 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Przybyszewa, Białobrzeg” i ołówkową notą z boku: „Radzymin”. W rkp. w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, brak znaku powtórki w t. 5–8, po t. 8 dogrywka instrumentalna: &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ œ œ œ . W rkp. tak jak w druku odsyłacz Kolberga do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 359–360, tam wariant tekstu z Kujaw. Melodia z innym tekstem zob. nr 49 w suplemencie. nr 89 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Jasio konie poił”. W rkp. w t. 2 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę a1. s. 35–36 nr 90 i 91 – Por. nr 51 w suplemencie. Pod pieśnią nr 90 odesłania do wariantów: w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 101–103; Hej, z góry, z góry jadą Mazury (ze zbioru O. Kolberga) „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 28, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK, T. 67/I), nr 153; w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 38–40, 229–231, 285–286 (z notą: „Z rękopisu �89 Żegoty Pauli”) i s. 337, w T. 2, s. 309–310; Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 130–132; Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, Lwów 1833, s. 409. s. 36–37 nr 92 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27, z lokalizacją: „Moczydło, pod Warszawą” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 7, bez lokalizacji. W obu rkp. tekst z zapisem nutowym; w rkp. z teki 42 zapis wariantowy w stosunku do numeru 99, do którego odsyła Kolberg: œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ 3 œ œ œ J & 4 J J J œJ J J J J J J J J A z gó - ry, z gó - ry, mój ko - niu wro - ny, nie prze - bie - raj nóż - ko - ma, j j œœ & œ œ œœ œJ J mo - ja ma - tu - lu, œ œ œ # œj J J J œ mo - ja ko - cha - na, œ œœ œœ œJ œ Jœ J J ˙ œ œ , po - ja - dę z żoł - nie - rzo - ma. w rkp. terenowym w stosunku do powyższego przykładu: w t. 2 czwarta ósemka alternatrywnie a1, t. 4: & œ œ œ œ œ , w t. 5 dol- œœœœ œœ ˙ na wersja, w t. 6 brak ≥ przy g1, t. 7–8: & œ œ . W rkp. z teki 42 tekst jak w druku, a na zakończenie jeszcze: „Łabędzie płyną, wianeczki toną, bystro je woda garnie, moje wianeczki z drobnej ruteczki, utraciłam was marnie”; s. 37 w rkp. z teki 43 brak zwr. 3, a po zwr. 5 jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „Łabędzie płyną” i „Moje wianeczki... utraciłam”. nr 93 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. brak znaku przykluczowego, zgodne t. 1–4, dalszy przebieg melodii następujący: # & œ & # .œ . œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ œ .. ˙ œ œ œ œ ˙ .. ; �90 pod tekstem jak w druku jeszcze: „lepiej, lepiej nie będę służyła, będę ja swej pani roczku dosłużyła”. s. 37–38 nr 94 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, z notą: „Weselna”. W rękopisach zapis melodii następujący: # œœœœœ # œ œ œ .œ œ œœœ J R; & J R & t. 3: w rkp. z teki 43: , w rkp. z teki 42: R RR # # œ œ œœ # œ # œ œ œœ œ J J œ , w rkp. z teki 42: & œ J J ; t. 5: w rkp. z teki 43: & # œœ t. 7 w obu rkp.: & œ œ œJ J œ , w rkp. z teki 43 brak znaku przy- kluczowego. W zapisie tekstu w obu rkp. w zwr. 2 w ostatnim wierszu: „miła” zamiast „moja”, w zwr. 8: „Ach, ty, Jasiu” zamiast „Prosę, Jasiu” i brak „bo” w wierszu 3, ponadto w rkp. brak interiekcji. s. 38 nr 95 – Melodia z innym tekstem zob. nr 11 w suplemencie. s. 39–40 nr 97 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, Brzozów”, tam tekst jak w druku. W rkp. tak jak w druku odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 158, tam taki sam tekst; do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 79–80 wariant tekstu. s. 40 nr 98 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia i tekst; takty 1–2 z incipitem: „Porównaj, Boże, góry z dołami” zanotowane dwukrotnie w rkp. z teki 42, sygn. 1349, k. 33, bez lokalizacji i tamże, k. 50, wśród zapisów: „od Iłowa, Brzozów”. W rkp. z teki 42 melodia zapisana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w rkp. z teki 43 w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, we wszystkich rkp. w t. 1 górna wersja; w rkp. z teki 43 w t. 3, 5 i 6 dolna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę błędnie ćwierćnuta, tam też tekst obszerniejszy, po zwr. 2 jeszcze: �91 „Coś tam słyszała, coś tam widziała, po tej drobnej krzewinie, lepiej ja zyskał, co ja się wyspała na tej twojej pierzynie. Wezmę sierzpik na prawą rączkę, pójdę do ludzi robić, porobię roczek, porobię i dwa, porobię i trzy lata, myślisz, dziewczyno, myślisz jedyno, że nie ujrzę świata. Wyszła w pole, stanęła w kole, pod zielonym jaworem, wygląda Jasia, z której strony przyjedzie. Oj, jedzie, jedzie, po zielonej dąbrowie, rozpuścił piórko, rozpuścił strusie, konikowi po głowie. Nie tak mi strusie żal, jak mi cię, Kasiu, żal, choćbym dłużej rozpuścił, i mi cię mnie, Kasiu, żal, com cię marnie opuścił”. s. 40–41 nr 99 – Rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 71v., z lokalizacją: „Osuch[ów]”, tam melodia z incipitem: „Była dziewczyna”, a poniżej tekst jak w druku. W rkp. melodia zanotowana w metrum , w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 1–2 górna, w t. 3, 5, 6 dolna wersja, w t. 5 zamiast trzech ostatnich ósemek ćwierćnuta e2 i dwie szesnastki c2 h1, w t. 6 ≥ przy g1, w t. 7 na drugą i trzecią miarę: ósemka d2 ćwierćnuta e2 i ósemka gis1, w t. 8 przy drugim a1 alternatywnie c2; w zapisie tekstu zwr. 8 i 9 w odwrotnej kolejności. Por. melodię w przypisie do nr. 92. Takty 1–4 (wersja dużych nut) por. przypis do numeru 67 w tym tomie. s. 41–42 nr 101 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1. W rkp. w zwr. 1 brak w. 2, w zwr. 2 w. 5: „carnusieńki” zamiast „ćarniutki”, w zwr. 3 brak w. 2 i 5, a w. 6: „i siostrzycko najmilsa”, w zwr. 6 brak w. 5, w zwr. 8 w. 1 i 2: „Pozycys chleba, pozycys mąki”. W rkp. obok pieśni notka Kolberga: „lepszy wariant z Łęgu”, do- �92 s. 42 tyczący najprawdopodobniej zapisu, który ostatecznie zamieścił w druku, a do którego rkp. nie zachował się. nr 102 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Na piasecku”, w zapisie melodii w t. 6 tylko dolna wersja. nr 103 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 71, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 pierwsza nuta e2, t. 3: & œ œ œ œ 3 ; pod melodią tekst jak w druku. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 115–116 obszerniejszy tekst. s. 42–43 nr 104 – Pod pieśnią odesłanie do tekstu „Między dwoma kamiusckami” zamieszczonego w Ludzie… K. Kozłowskiego na s. 77. s. 43–44 nr 105 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, nr 8, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, dla t. 8 zanotowane jeszcze następujące wersje alternatywne: d2 a1, d2 h1, d2 g1; pod melodią zwr. 1 i 2, a między nimi jeszcze fragmenty tekstu jak nr 107 zwr. 2 w. 1 i 2, zwr. 3 w. 1 i 3, a na zakończenie: „Zastawił sidełka na syrokiej drodze i narobił płaczu Marysi niebodze”, zob. następny przypis. s. 44 s. 45 nr 107 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk” fragmenty zwr. 2 i 3 zanotowane między zwr. 1 i 2 pieśni nr 105, a na zakończenie jeszcze jedna zwrotka, zob. poprzedni przypis. W zbiorze Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji… na s. 112–113 wariant tekstu. nr 108 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 69, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z tekstem do słowa: „pise”, zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 2 tylko dolna, w t. 4 górna wersja. W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 93–94 tekst obszerniejszy. nr 109 – Rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1157, k. 11, z lokalizacją: „od Kiernozi (Złaków Borowy)”. Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 23, tam melodia z opracowaniem fortepianowym, zob. �93 przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 150. nr 110a – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, z lokalizacją: „Złaków Borowy”, tam melodia z tekstem jak nr 111 zwr. 1 zanotowana o kwartę czystą niżej. Pod zwr. 2 odesłanie do wariantu Stojała lipa zamieszczonego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 32, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 157. nr 110b – Pod zwr. 6 odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…. T. 1, s. 370, tam taki sam tekst. nr 111 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, z lokalizacją: „Złaków Borowy”, tam tekst zwr. 1 zanotowany pod melodią jak nr 110a. s. 45–46 nr 112 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 7, z lokalizacją: „Grzymkowice” – melodia z incipitem: „Po co żeś mnie matuleńku za mąż wydała”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71r., nr 14, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem” – tam melodia i słowo: „Ach”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 pierwsza nuta b1, w t. 4 tylko dolna wersja, brak znaku powtórki; w rkp. terenowym w t. 9 ostatnia nuta g1, w t. 10 a1, oba te takty w rkp. z teki 42 zanotowane jako wersje alternatywne. s. 46 nr 113 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Michrów”, tam melodia i zwr. 1–2, a poniżej z lokalizacją: „Czersk” – zwr. 3–8. W rkp. w t. 8 tylko górna wersja; w zwr. 3 w. 1: „matulu” zamiast „matuleńku”, w zwr. 4 brak ostatnich trzech wierszy, w zwr. 7 w. 2 brzmi: „gdzie wiele chleba”, a w. 3: „a tam ci Kasineczce”. Por. nr 26 w suplemencie. s. 47 nr 114 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 39, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Solnik”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 132, bez lokalizacji. W rkp. z teki 42 i 43 melodia zanotowana w metrum 2 wszystkie szesnastki zanotowane są jako ósemki, w t. 2 d2 f2 c2 a1, w t. 3 i 6 i 9 tylko dolna wersja. W obu rkp. pod melodią incipit: „O, dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień”, a dalej zwr. 6, po niej 2 i 3 jak w druku, w rkp. z teki 42 dalej zwr. 5 i 4, a w rkp. z teki 43 ich brak. Por. nr 26 w suplemencie. nr 115 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”; rkp. terenowy, teka 35, sygn. 1315/A, k. 10, z lokalizacją jak w tece 42, tam melodia z tekstem do słowa: „dzień”. �94                   zapis: W  następujący  rkp.   zteki   42                   O, dla  Bo  ga, co ta  kie   go, co po  chmur     ny  dzień...     O, dla  Bo  ga, co ta  kie  go, co po  chmur   ny dzień...    ta kie  co chmur  ny dzień...   ga,  O,O, dla  Bo dla Bo ga, co ta kie   go, go, co co po po  chmur ny dzień...                                                                                                                                                                     ,              t. 1–12 z powyższego przykładu; ponadto w rkp. z teki  35 tylko w rkp. z teki 42 jeszcze dalszy ciąg tekstu, zob. nr 117 zwr. 5 i przypis do tego numeru. Por. nr 26 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 29, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 154, zob. też DWOK T. 41, nr 360. s. 47–48 nr 116 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 25, z lokalizacją: „od Grodziska (Jordanowice)” – melodia z incipitem: „Po co żeś mnie matuleńku za mąż wydała”, w t. 3 i 9 tylko górna wersja. Por. nr 26 w suplemencie. s. 48 nr 117 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27, z lokalizacją: „Kawęczyn”; tamże, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”. Na karcie 44 zwr. 5 (dla w. 5 i 6 tylko pierwsze słowo) podpisana pod pieśnią nr 115, zob. przypis do tego numeru; na tej karcie tak jak w druku odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 76–77 wariant tekstu. Por. też nr 26 w suplemencie. s. 48–49 nr 118 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 29, nr 18, z lokalizacją: „Wilanów pod Warszawą” – melodia i teka 13, sygn. 1193, nr 1959, z lokalizacją: „od Czerska” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, poniżej odesłanie Kolberga do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, s. 111, nr 118, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 118. Melodia i tekst opublikowane przez Kolberga po raz drugi, zob. T. 25, nr 686. �95 s. 49 nr 119 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 3, z lokalizacją: „od Łowicza”. W rkp. tylko t. 1–6, w zwr. 2 w. 4: „co piwko w niej noszę”, a pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze J.J. Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego, Poznań 1842, s. 103. s. 49–50 nr 120 – W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…T. 2, s. 173 wariant tekstu z Podlasia, a w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 1 tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 126. s. 50–51 nr 122 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy tekstu: „Ciężko tobie dziewczyno Jasiuleńka opuścić” zamieszczonego w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 292; warianty tekstu opublikowanego przez Kolberga znajdują się natomiast w zbiorze Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie… na s. 294 i s. 124. s. 51 nr 123 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku na święto”, rkp. nieczytelny, t. 4 i 5 zamazane, w t. 1 tylko dolna wersja. Tekst jak w druku w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, tam z wariantem melodii, por. nr 52 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 57–58 wariant tekstu. nr 124 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku na święto”, w t. 1 ósemka fis2, w t. 3 brak Ω przy c2. s. 52 nr 125 – Por. nr 53 i 54 w suplemencie. nr 126a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 34v., nr 2, z lokalizacją: „od Mogielnicy”, tam melodia z tekstem jak nr 127, w t. 1 trzy ósemki: dis2 e2 fis2. nr 126b – Por. nr 52 i 55 w suplemencie. nr 127 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 34v., nr 1, z lokalizacją: „od Warszawy (Powsin)”, w t. 1 tylko górna wersja, tekst jak w druku. s. 53 nr 129 – Rkp. Kolberga: teka 37, sygn. 1328, k. 41, nr 129, z lokalizacją jak w druku i oznaczeniem numeru w tomie: 129; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. Rkp. z teki 37 uszkodzony, karta odcięta, brak t. 1–3 oraz zwr. 2–4 i 7–8. W rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: �96 j #œ ˙. 3 & 4 œJ œ œ œ #œ ˙ J J Z da - wna da - wne - go & ˙ # œœ # œ ˙ hej, pod wi - # œ [œ . œ] j ˙ rze - ceń-ka œ œ œj Jœ ˙œ # œ nem, pod zie - lo cie - ce œ œ - pod œ #œ ˙. wi - nem, U j # m œ œ. œ œ œ ˙ neń - kiem ; wi - neń - kiem. pod melodią tekst zwr. 1, a dla dalszych zwrotek zanotowane tylko incipity, w zwr. 2 nad „ruciany wianek” nadpisany wariant: „nadobna Kasia”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy „Królewskiego rękopisu” zawierającego najstarsze pieśni czeskie rzekomo odnalezionego w 1817 roku, który okazał się fałszerstwem. Kolberg powołał się prawdopodobnie na wydanie polskie, zob. Królodworski rękopis. Zbiór staroczeskich bohatyrskich i lirycznych śpiewów odnalezionych i wydanych przez Wacława Hankę. Z czeskiego na polskie przez L. Siemieńskiego przełożonych, Kraków 1836, tam na s. 104–105 pieśń pt. „Wianek”. s. 53–54 nr 130 – Rkp. Kolberga: teka 37, sygn. 1328, k. 42, bez lokalizacji, ten rkp. uszkodzony, widoczne tylko t. 4–5 i zwr. 1, 7 i 8; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam tylko tekst zwr. 1–2. s. 54–55 nr 131 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”, tam melodia z incipitem: „Przedzierzgnę się”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja. s. 56 nr 133 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. t. 1–2 w metrum 4: 1 2 œœœ &œœ œ œ œœ œœ œ œ .. , pod melodią incipit: „Choćbym ja s. 57 jeździł we dnie i w nocy” i ostatni wiersz: „wolą moją wypełnić”. nr 134 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. w obu wykonaniach: w t. 1 w ostatnia nuta h1, w t. 2 i 4 tylko dolna wersja, w t. 5 na drugą i trzecią miarę ósemki h1 h1; alternatywnie dodane: w t. 3 na trzecią miarę ósemka h1, w t. 5 ósemka g1; w druku w t. 4 w dolnej wersji trzecia nuta błędnie szesnastka, winna być ósemka; w zapisie tekstu brak zwr. 3. nr 136 – Odsyłacze pod pieśnią dotyczą wariantów tekstu w zbiorach: K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… �97 T. 2, s. 244, tam z nad Narwi; Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego… s. 427, tam z muzyką K. Lipińskiego, zob. Muzyka do pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego, Lwów 1833, s. 174; J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, s. 130–131, tam z odsyłaczami do Wójcickiego i Wacława z Oleska. nr 138 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 75, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z fragmentem tekstu: „Na wysokim dębie gruchają gołębie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 na pierwszą miarę dwie ósemki f1, tylko górna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę ćwierćnuta b2, t. 3 i 5 tylko górna, t. 6 dolna wersja, t. 7 na pierwszą i trzecią miarę górna, na drugą dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 86. s. 58 nr 139 – Por. nr 99 w suplemencie. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, do którego odsyła Kolberg, w T. 2, s. 233 (nie 263) wariant tekstu z notą: „Mazur całego Mazowsza”, zob. przypis do numeru 141. nr 140 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W rkp. w drugim wykonaniu: w t. 1 na drugą miarę a1, w t. 5 na ostatnią miarę górna wersja; pod melodią incipity zwr. 1 i 2, dalej zwr. 3, przy czym w. 3 brzmi: „i przygrywam na fujarze”, po niej: „nie śmiałem się jéj zapytać, czy b...” i zwr. 6. s. 58–59 nr 141 – Rkp. nieznanego autora, teka 36, sygn. 1320, k. 40, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. W rkp. zwr. 1 jak w druku, dalej zwr. 3, 2, przy czym w zwr. 2: „Kasia” zamiast „dziewczyna”, następnie: „Ganiała je do doliny i tam je pasła, wianki wiła i śpiewała i z bicza trzasła. Jam też moje wołki pasał w onej dolinie, przygrywając na fujarze lubej dziewczynie. I nie miałem się jej zapytać, czy by mnie chciała, trzy krówki, cztery wołki na posag miała. Dwadzieścia trzy nitki koralików i pierścień złoty, i kubraczek wyszywany cudnej roboty”; we wszystkich zwrotkach zakończenie: „Matusiu moja”. �98 W rkp. z boku słabo czytelna nota: „Śpiewy Kurpiów” ze wzmianką, że tekst bez melodii zapisał też K.W. Wójcicki, zob. Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 233, tam z notą: „Mazur całego Mazowsza”. Por. też teksty nr 139 i 140 w T. 25. Odesłanie pod pieśnią dotyczy zbioru A. Sowińskiego Chants polonais nationaux et populaires avec accomp. de piano ou harpe wydanego w Paryżu w 1830 roku, tam pod nr. 4 melodia i tekst. s. 59 nr 142a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 i 3 dolna wersja, w t. 7 pierwsza nuta błędnie ósemka; pod melodią tylko fragmenty zwr. 1: „Deszczyk pada... leszczynie, kochaj”; dalej fragmenty następnej zwrotki: „A bodaj on szyję złamał... I wyjechał na rozstajne drogi, już Jasienko szyję złamał” (por. nr 142b zwr. 3 i 4), a następnie tekst: „Napatrzcie się grzeczne damy, przestrogę wam daję, by się żadna nie kochała w kawalerskim stanie. Bo kawaler przez przysięgi Boga się nie boi, zaklina się, przysięga i na zdradzie stoi. Bierze Jasio, rączkę ściska i do Boga wzdycha, a zajrzeć tam w jego serce, tam nadzieja licha. Bierze Jasio, rączkę ściska, moja Maryś, cóż ty myślisz sobie, bodajeś mnie zobaczyła z umarłemi w grobie. A ty myślisz, psie, hultaju, że cię żałować będę, ni pogrzebu, ni żałoby, wyprawiać nie będę”. �99 nr 142b – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 9, z lokalizacją: „od Warszawy”, tam melodia z incipitem: „Deszczyk pada”; teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 31, bez lokalizacji – tekst. W rkp. w t. 6 i 7 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 24, nr 27, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 27. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…,T. 1, s. 151–152 obszerniejszy wariant tekstu z Kujaw. s. 60 nr 143 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 9 w górnej wersji j inny rytm: œ œ ; pod melodią tekst do słowa: „lescynie”. s. 60–61 nr 144 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1, 2 i 5 tylko górna wer- # r r j j œ œœ œœ œ , po t. 8 w druR RJ J # gim wykonaniu dodana druga volta: & œJ œ ; ponadto w rkp. sja, w t. 6 wersje alternatywne: & zwr. w następującej kolejności: 1, 2, 4, 7, 8, 3, 5, 9–14, brak zwr. 6, a na zakończenie jeszcze: „I wyjechał przede wrota i zaczął deszcz padać, suknie miał pożyczane, musiał je poskładać”. s. 61 nr 145 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 167, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 559, z lokalizacją: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. w obu wykonaniach w t. 1 i 8 tylko górna wersja. W rkp. z teki 43 w t. 2 i 10 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 gis1, w t. 4 brak ≥ przy d2 w pierwszym wykonaniu i przy g1 w drugim wykonaniu, w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 12 brak ≥ przy g1. W rkp. z teki 33 w t. 2 i 10 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 gis1, w t. 6 tylko dolna, a w. t. 8 tylko górna wersja. Wariant tekstu por. DWOK T. 41, nr 321. nr 146 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5. W rkp. między zwr. 6 i 7 jeszcze jedna: �100 „Idzie w taniec, rąckę ściska i do Boga wzdycha, kto by zajrzał w jego serce, w niem nadzieja licha”. s. 62 nr 147a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „od Gombina, Gostynin, Brudzew” i przekreślone wcześniejsze: „Żychlina”. W rkp. w t. 1, 3, 5, 7 brak ≥ przy c2, w t. 2, 6 i 7 tylko górna wersja, w t. 6 na trzecią miarę ósemka a1, w t. 7 na trzecią miarę ósemka fis1; pod melodią tekst jak w druku. nr 147b – Tekst w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1130, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. nr 148 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 582, na karcie z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, z zapisami z Tretek i z Kujaw. W rkp. zwr. 1–4, przy czym w zwr. 2 w. 1: „Przyjdź” zamiast „Dam”, w zwr. 3 w. 3: „kawalerzy” zamiast „przyjaciele”, a zwr. 4: „Jedni piją piwko, drudzy gorzałeczkę, trzeci rozmyślają zdradzić kochaneczkę”. s. 63 nr 149 – Melodia z tekstem: „Konie na most nie chciały”, zob. nr 202 w suplemencie. s. 63–64 nr 150 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, tam w zwr. 1 w. 2 powtórzone „ćtyry” zamiast „złotem”, w zwr. 7 w. 1: „Smuci” zamiast „pociesy”. Melodia wraz z opracowaniem fortepianowym i wariantem tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 12, nr 143, z lokalizacją: „Kawenczyn, pod Piasecznem”, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), s. 34, nr 617. s. 64 nr 151 – Melodia z incipitem: „Cztery konie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. t. 2 i 8: & # j j U œ œœ œ œj , w t. 3 ostatnia nuta d2, w t. 5–6 tylko dolna wersja, w t. 5 na drugą miarę ósemka a1, w t. 7 na pierwszą miarę górna, w dalszym przebiegu dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do obszerniejszego tekstu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 63. �101 s. 65 nr 152 – Melodia z incipitem: „Cztery konie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 2–3 i 9–10 skrócone do jednego taktu – trzy ósemki; w t. 4 górna, w t. 6 dolna wersja, t. 8 tylko dolna wersja, zanotowana o kwartę czystą niżej. nr 155 – Tekst por. nr 202, zwr. 2 i 3 w suplemencie. nr 156 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, nr 146, z lokalizacją: „Żelazna i Zalesie pod Skierniewicami”. W rkp. w t. 1 i 3 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 1: „Całą nockę”, w zwr. 5 bez „A” przed w. 2, po zwr. 5: „ Ja cię Bogu polecam, a inszej się zalecam”, w zwr. 7 w. 1: „Jakich-żeś” zamiast „Wielaś”, w zwr. 8 w. 2: „niewiedzący dziewczęciem”, dalej: „Drugą dałam z kwiatami, nie wie ojciec z braciami”, w zwr. 9: „Trzecią” zamiast „drugą”, następnie: s. 66 „Czwartą dałam z leliją, proszę o nią, wróć mi ją”, na zakończenie: zwr. 10 i 12, a zwr. 11 na końcu. Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 86–87. nr 158 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71 – melodia z incipitem: „Podobno ty, Marysieńku” i tamże, k. 72 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Osuchów”. W zapisie melodii w t. 1♮przy f2, w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 6 i 8 następujący rytm: œ . œ œ , t. 9: & ciąg tekstu: # œ r œ. r R œ J œ ; w rkp. dalszy „Już nie tydzień i nie drugi, ani pół roku, jakem cię, dziewczyno, lubił, jak źrenicę oka. Powiedzże mi w przyjaźni, serca mego nie draźnij umartwionego. �102 Gdy przyjdę i gdy stanę w święto w kościele, najmilej mi na cię spojrzeć, choć innych wiele. Chociaż mówię pacierze, chęć mnie do ciebie bierze, wzdycham serdecznie. A gdy z kościoła wychodzisz z swym czarnym okiem, ja za tobą przydążam szerokiém krokiem. Chcąc się z tobą przywitać i o zdrowie się pytać, w jakiém zostajesz. Nie pytam się, Maryś moja, twój posag jaki, abyś mi odpowiedziała przywiązania znaki. Zebym ja był upewniony, ze doczekam z ciebie żony, z swojej kochanki”, por. tekst nr 159. W druku błędnie podane metrum, winno być . s. 66–67 nr 159 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 3 tylko dolna, w t. 5 tylko górna wersja, na trzecią miarę alternatywnie fis1, w t. 6 na pierwszą miarę szesnastki g1 g1, pod melodią tekst jak w druku. Tekst por. przypis do numeru 158. s. 67 nr 160 – Melodia z incipitem: „Ej, zobaczysz dziewucha” w rkp. terenowym Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam w t. 3 tylko górna wersja, t. 5 taki jak t. 7. s. 68 nr 162 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 przy ostatniej ósemce �103 alternatywnie h1, t. 4 i 8: & t. 7: & # jj œ œ ˙ , t. 5: & # j œœjœ œj œ œ œJ J J œ œœ œ œ œ , J # œ œ œ œ j J J œœ ; pod t. 1–2 incipit: „Szeroka woda na WiJ J śle”, a dalej incipit: „Weźże mnie, weźże mnie”. s. 68–69 nr 164 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 na ostatnią miarę szesnastki e2 f2, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 7 pierwsza szesnastka d2, ostatnia a1, w t. 8 brak ostatniej ósemki; pod melodią zwr. 1–5, brak zwr. 6, a w zwr. 7 w. 1–3, a po nich: „a drugą wykręcił”. s. 69 nr 165 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „od Żychlina, Chochołów, Tretki” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 1, z lokalizacją: „Chochołów i Tretki pod Żychlinem”. rœ œ W obu rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 1: & œ R J œœ # œœ , w t. 3 tylko górna wersja z powyższego przykładu, w drugim wykonaniu: #œ œ. s. 70 w t. 1 i 3 ostatnia szesnastka c2, t. 2: & œR R J Rœ ; w rkp. z teki 33 w zwr. 2 w. 2: „rączką prawą”, w zwr. 3: „Dałam ci go”, w zwr. 4 w. 3: „swoim” zamiast „mojem” w obu rkp. także przypis 1 do zwr. 7. nr 166 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7, nr 121, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z tekstem do słowa: „ukrad”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka a1, w t. 3 # œœœ œ podpisana kolejna wersja alternatywna & R R J J , w t. 4, 6 i 8 na pierwszą miarę tylko górna wersja, na ostatnią miarę: w t. 4 ósemka g1, w t. 8 ósemka g1, alternatywnie h1, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 7 na ostatnią miarę tylko górna wersja. Tekst: „Cego płaces” w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji. s. 70–71 nr 167 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 18, z lokalizacją: „Powsin” i melodia bez tekstu – sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 113, z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w rkp. rrj b œ z teki 33 t. 7: & œœR œ R œœJ œ œ i tekst jak w druku; w rkp. o sygn. 465 w t. 5 i 7 tylko górna wersja. �104 Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 92–93 wariant tekstu. s. 71 nr 168 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją ogólną: „Osuchów, pod Mszczonowem” – melodia z incipitem: „A kiedy ja gnałam” i tamże, z lokalizacją: „Mirowice” – tekst. s. 73–74 nr 171 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5–6. W rkp. w zwr. 3 w. 3: „tylko” zamiast „a ty”, w zwr. 5 w. 4: „krząkając” zamiast „a wykrzykując”, w zwr. 9 w. 4: „zakochaliśmy się” zamiast „kochaliśwa się”, w zwr. 10 w. 1: „Posypał ci” zamiast „I wysypał ci”, w zwr. 11 w. 2 brzmi: „tylko trzeba przysiądz”, w zwr. 14 w. 1: „Powróćże się, powróć”, a w. 3 następujący: „będę cię chowała”. s. 74 nr 172 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 43 – melodia z incipitem: „Z tamtej strony” i k. 72 – tekst, oba zapisy z lokalizacją: „Osuchów”. W rkp. z k. 71 następujący zapis melodii: œ œ ˙ Z tam - tej stro - ny wo - dy 3œ &4 J œ œ J œ œ œ œ œ &J J ze - by ja pa - nie - ne j j œ œ œ œ œ ˙ œ J - cka miał có - łe - ne - cko, po - je - chał - bym miał œ. œ œ œ œ J R œœ œœ œ J J có - łe - ne - cko, œ. pły - nie, ˙ œ œ œ œ œ œ œ œ J J œ œ œ œ œ &J J [ze - by ja œ. œ œJ J œ po - je - chał - bym j œ po nię, œ ˙ ; po nię]. na k. 72 zwr. 1–4, 6, 8, 10 i 12–13. Melodia por. nr 179 (nie: 178, jak w odsyłaczu) w cz. II Mazowsza (T. 25). s. 74–75 nr 173 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piasceczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2. s. 75 nr 174 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę d2, w t. 3 inny rytm: œ druga szesnastka h1, t. 7: & œ j œ , w t. 4 i 8 œ J ; zapis tekstu skrótowy, zwr. 1 i 4 jak w druku, zwr. 2 tylko do słowa: „suknia”, a w zwr. 3 zanotowane tylko: „Czepiec złoty... fartuszek”. �105 Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 47–48 obszerniejszy wariant tekstu. s. 75–77 nr 176 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71 – melodia z incipitem: „Kazał sobie konia” i k. 72 – tekst, oba zapisy z lokalizacją: „Osuchów”. W rkp. w t. 4 w drugim wykonaniu pierwsza ósemka alternatywnie h1; w zapisie tekstu w zwr. 3: „okryła” zamiast „skryła”, w zwr. 4 powtórzone: „zaczął szukać” zamiast „i tu, i tu” i brak: „pomiędzy olszyną”, w zwr. 10 brak wariantu zamieszczonego w nawiasie, w zwr. 12 w. 3 i 4 brzmi: „nie żałowałby ja bym przecie tysiąca którego” (por. zwr. 14), po zwr. 12 – zwr. 15, następnie: „Pójdźże, zobacz, Anuleńku, czy stanie za twoje”, a dalej zwr. 19, przy czym w. 1 i 2 wariantowe: „Ona przyszła i zgarnęła do siebie w fartuszek”, a w. 3 i 4 jak w druku, po niej zwr. 20 i 21. Na s. 76 w przypisie pieśń zaczerpnięta ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 253, tam z notą: „Z osad Kurpiów”. s. 77 nr 177 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”, tam melodia z fragmentem tekstu: „Jechał pan z dąbrowy i napotkał gr[zeczną]”. W rkp. brak znaku przykluczowego, t. 8:     . s. 77–78 nr 179 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20v., z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam melodia i tekst bez zwr. 4. W rkp. w t. 1, 5, 6 i 7 dolna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę szesnastki c2 h1, w t. 6 ostatnia nuta f1, w t. 7 na drugą miarę f1, na trzecią w pierwszym wykonaniu alternatywnie a1, t. 8 w drugim wykonaniu nieczytelny. Melodia por. przypis do nr 172. s. 78 nr 181 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 70, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam t. 1–5 z incipitem: „W stawie, w stawie u zimnej wody”. œ œ œ œœ œ œ W rkp. t. 1 zanotowany w metrum : & J , w t. 2 tylko górna wersja, na pierwszą miarę ósemka i dwie szesnastki h1 a1 g1, œ s. 79 w t. 3 i 4 tylko dolna wersja, t. 5: & œ œ œ œ œ . Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 65–66. nr 182 – Melodia z incipitem: „Pasła Kasinka konie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. W rkp. takty 1–8, w t. 1 druga nuta błędnie ósemka, w t. 4 w górnej wersji triola szesnastkowa h1 a1 h1, w t. 7 i 8 tylko górna wersja. �106 nr 183 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, w t. 7 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka a1. s. 80 nr 184 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. w t. 5 ćwierćnuta h1, powyżej literami poprawiona na „cis”; po zwr. 4 jeszcze fragment: „Naści półkorca maku” i dalej zwr. 4–6. s. 80–81 nr 185 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71 – melodia z incipitem: „Za stodołą sówka siada” i k. 72 – tekst, oba zapisy z lokalizacją: „Osuchów”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu fis2, w drugim f2, w t. 6 w pierwszym wykonaniu ćwierćnuta f2 lub alternatywnie ósemki g2 d2; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 3 i 4: „wysłuchała dwoje ludzi, a oboje byli młodzi”, w zwr. 6 brak w. 3 i 4, brak zwr. 8, w zwr. 9 brak w. 1 i 2, a po w. 3 i 4 zwr. 12. s. 81 nr 186a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją jak w druku. W rkp. w t. 2 na pierwszą miarę triola szesnastkowa d2 e2 d2; w zapisie tekstu w zwr. 1, 3 i 5 brak: „A” na początku, ponadto w zwr. 5 w. 2: „dziecięciu” zamiast „będzie dziecku”, w zwr. 6 brak: „lipki” i „bo”. Pod pieśnią odsyłacz do wariantu tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 102–103, tam początek tekstu jak nr 186b u Kolberga. nr 186b – Tekst por. nr 197 w suplemencie. s. 81–82 nr 187a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 3–4 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: r r & .. œ œ œ s. 82 œ œ J œ .. Jœ J œ J œ œ ˙ R R ; pod melodią tekst jak w druku. Pod pieśnią odesłanie Kolberga do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej… zamieszczonego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III etnol.), s. 114–115, nr 40, zob. też wstęp s. VI. nr 187b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”; pod melodią tekst do słowa: „cér[wony]”. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 89–91. �107 s. 83 nr 188 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 1, z lokalizacją: „Z Rudy Guzowskiej”. W rkp. w t. 1–4 i 15 Î przy c2, t. 9–12 zapisane w innej kolejności, następnie ponumerowane powyżej, t. 11–12: # & œ j j j œj œ , brak znaku powtórki w t. 15–16, œ œ œ w t. 16 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 2 powtórzone „dziecko” zamiast „syna”, w zwr. 3: „Mazurowie” zamiast „pazurowie” i „twego syna” zamiast „skurwysyna”, ponadto brak zwr. 5. Tekst por. nr 191 w suplemencie. s. 83–84 nr 189 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 14, z lokalizacją: „Rzeczyca”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tam tekst bez melodii. W rkp. z teki 42 w t. 2 tylko górna wersja, inny rytm: c2 ósemka, h1 szesnastka; tekst w obu rkp. zanotowany skrótowo, bez powtórzeń, w zwr. 4 w. 6 brzmi: „nie wycierać se podusek”, a na zakończenie jeszcze: „Nieszczęśliwe te pokoje, co nas spało ino dwoje, nie dopiero ta”, dalej rkp. nieczytelny. s. 84 nr 190 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Michrów” – melodia z incipitem: „Nieszczęśliwe te pokoje” i tamże, z lokalizacją ogólną: „Osuchów” – wariant tekstu. r rœ œ j œ ; tekst wariantowy: zwr. 1 jak tekst W rkp. t. 3: & # œ œ nr 192, przy czym na końcu: „dziewczyno moja” zamiast „oj, do dana”, zwr. 2 następująca: „Nieszczęśliwe to łóżeczko, oj, Boże mój, com przyjęła jabłuszeczko, oj, jej, jej”, dalej zwr. 3 jak pod nutami w druku. nr 191 – Melodia z incipitem: „Nieszczęśliwy, oj, jej” w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”, tam t. 1–4 zanotowane w metrum : # 3 & 4œ œ œ œ œ. œ œ œ œ J œ # œ ˙. .. . nr 192 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją ogólną: „Osuchów”, tam podpisany pod melodią nr 190, zob. przypis do tego numeru. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 88–89, tam ostatnia zwrotka jak tekst u Kolberga. �108 s. 86 nr 194 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Michrów” – melodia z incipitem: „Na warszawskiej ulicy” i tamże, z lokalizacją ogólną: „Osuchów” – tekst. W rkp. w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę ósemki e2 c2 połączone łukiem, w t. 8 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta g2. Zapis tekstu następujący: zwr. 1 w. 1 i 2, zwr. 2 w. 3 i 4, po nich: s. 87 „Jest klameczka niziuchno, otwórz, Jasiu, cichuchno”, dalej zwr. 4 w. 3 i 4, a następnie zwr. 6–9. nr 195 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 1, sygn. 1122, k. 4, z lokalizacją: „Rzeczyca”, melodia zapisana w grupie pieśni zatytułowanych przez Kolberga „Kołyskowe”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. nr 196 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 1, sygn. 1122, k. 4, z lokalizacją: „Rzeczyca”. W obu rkp. nad melodią notatka Kolberga: „Kołyskowa”, melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 3 na pierwszą miarę tylko górna, na drugą tylko dolna wersja, w t. 4 i 5 tylko górna wersja, t. 6: ## j œ & # œ œJ 1. .. œj œ œ œ 2. . nr 197 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 1, sygn. 1122, k. 4, z lokalizacją: „Rzeczyca”. W rkp. z teki 1 melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych; w obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1, 5 i 6 tylko górna wersja, w t. 2 zamiast drugiej ósemki dwie szesnastki d2 e2; w rkp. z teki 43 w t. 6 na pierwszą miarę alternatywnie ćwierćnuta d2. s. 87–88 nr 198 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26v., tam pieśń w dwóch zapisach: pod nr. 5, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)”: �109 3 r r & 8 œ œ œJ œJœ œ r r & œ œ œJ Jœ œ œ Jœ R R Pa sła, pa - sła A mo - ja ty & œ Ce Cóż - œ a wy - œ J j œ œ J j œ kaj, ci by wró - œ œœœ R J pa - ste - re - cka pa - ste - re - cko, oj i pa - stu - rek ją a - le, a - le mu - sę & œ J œ œ Jœ R R œ J œ œœœ R J jak ten œ cię mój œ J œ trzo - dę cis mi œ J œ J œ ce - kaj, wi - nien œ J œ J o - na mu się ten wia - ne - cek œ z po z wo - la dą œ œ J œ w po - lu ja - gnią po - mo - gę ci go - ni, ci wziąść œ J œœ J - œ J te - cka, trzo - dy, œ chro - ni. wprzó - dy. œ pro - sę, wia - nek, œ J œ , spło - sę. dzba - nek. pod nr. 6, z lokalizacją: „od Mogielnicy, (Michałowice)”: œ J r œ 3 j & 8 œ œJ œ œ œ œR J A w bo - ru pod le - scy - ną, œ J r œ j & œ œJ œ œ œ œR J & & s. 88 da pa - sła œ œ J Daj mi œ nie - œ J chaj œ #œ œ R R J pa - ste - re - cka œ J po - kój, œ J w bo - ru pod œ #œ œ R R J œ trzo - dę krze œ J gdy - by prze - pió œ J œ œ œ J kiej cię œ œ J so - bie œ J - - œ œ J wi - ną, œ œ J re - czka. œ pro - sę, œ J œ . spło - sę. nr 199 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją: „od Błonia (Płochocin, Rokitno)” i rkp. terenowy, tamże, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”. W rkp. z k. 32 brak znaku przykluczowego, brak znaków powtórki; w obu rkp.: w t. 7 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę ósemka e2, w rkp. z k. 32 w t. 8 brak drugiego wykonania, w rkp. z k. 26 w drugim wykonaniu w t. 8 ósemka a1. Na k. 26 tekst jak w druku; w zapisie tekstu z k. 32 wiersze 5 i 6 w odwrotnej kolejności, tekst zwr. 2 i 3 zanotowany skrótowo, tam brak wierszy 5 i 6. �110 nr 200 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją: „od Warszawy (Wilanów)”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w rkp. z teki 42 w t. 4 i 7 tylko górna, w t. 5 i 8 tylko dolna wersja, w t. 5–8 œ œ œ œ brakb znaku œ œ œ œ œ œinstrumentalna: œ œ powtórki, œ œ po t. œ8 dogrywka & œ &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ; &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ &b œ w zapisie œtekstu z tej teki w zwr. 1 brak wariantu: „gołąbecka”; s. 89 rkp. z teki 7 uszkodzony, brak t. 1 i pierwszej miary w t. 2, t. 5–8 zanotowane w wersji jak t. 5–8 w powyższym przykładzie, pod melodią widoczne tylko słowo: „jeziorecka”. nr 201a i b – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją: „od Warszawy (Siekierki)”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W olszynie”. W obu rkp. jest to jedna pieśń, w rkp. z teki 42 zapis następujący: j œ 4 & 4 œ œ œ . J œJ œJ œJ œ ˙ W ol - sy - nie, Oj, to to, j j j œ œj œ œ œ œ w gę - stej krze - wi - nie, te - go ja chcia - ła, sta - ła się przy - go - da a - że - bym ja cie - bie j œ j j j & œJ Jœ J Jœ œ Œ .. œj œj œj œ œ œ œ œj œ œ œ œ grze - cnej dzie - wcy - nie. za mę - ża mia - ła. j j j j &œ œ œ œ œ œ a cóż ja two - je - mu &œ œ œ. Zo - ba - cys, œ œj œj œ œœ J [ ]J smut - ko - wi œ œ J j & œ œj œj œj ˙ i Dzie - wcy - no, dzie - wcy - no, 1. ho - nor stra - cis. j j j & œ œj œ œ œ œ ba - ra - na za - biś - my, œ ˙ za - pła - cis, œ za - pła - ka - ne o - cy, œ . œ j jœ œ œ . J œ œ J [ ] 2. wi - nien smut - ko - wi j j j œ œ œ œJ œ bo .. j j j œj œ œ œ œ œ Pój - dzie - my do pa - na, ka - rę wi - nien. œ o - trzy - mas j œ œj œj œj œ œ ku - pie - my ba - ra - na, œ œj œj œ œ œ œ .. œ œj œj œ œ œ J J J J 1. we - se - le spra - wie - my. 2. we - se - le spra - wie - my. ; �111 s. 90 w rkp. z teki 7 tylko t. 1–8 z powyższego przykładu, w t. 8 na trzecią i czwartą miarę półnuta c2. nr 202 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 w drugim wykonaniu ósemki c2 h1 g1, w t. 12 tylko dolna wersja; tekst tylko do słowa: „piele”. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 110–111. nr 203 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 5, z lokalizacją: „od Mogielnicy (Kozietuły)”, tam melodia z pierwszą zwrotką, bez „a” przed „pasła” i „koniki” zamiast „konie”. Zwrotki 8–16 zanotowane na tej samej karcie jako dalszy ciąg wariantu pieśni, zob. DWOK T. 41, nr 335. nr 204 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe: teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Kąpała się Kasia” i teka 42, sygn. 1349, k. 52r., nr 3, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”; czystopisy: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 1, z lokalizacją: „od Warszawy (Czerniaków)”, drugi zapis na tej samej karcie: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 2, z lokalizacją: „od Warszawy (Wilanów, Powsin)”, tam pod melodią tylko zwr. 1. W rkp. z teki 7 w t. 1 druga szesnastka g1, w t. 2 i 3 dolna wersja, œ œ œ œ J , w t. 5 na pierwszą r œ œ œ œ œ œ œ œ Rœ miarę ósemka e2, t. 7 i 8: & R R . w t. 3 druga szesnastka d2, t. 4: & R R J W rkp. terenowym z teki 42 z k. 52r. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 tylko dolna, w t. 3 i 7 tylko górna wersja, t. 5–6 œ zanotowane w metrum : & œ œ œ œ , pod melodią tylko fragmenty tekstu: zwr. 1 w. 1, dalej: „Jak się Kasia wykąpała” i „tydom, ta” oraz zwr. 4. W rkp. z teki 42, k. 26r., nr 1 w t. 2 tylko górna, w t. 3 i 7 tylko dolna wersja, w t. 3 pierwsza nuta g1. Zapis z teki 42, k. 26r., nr 2 jest połączeniem wersji z rkp. terenowego z teki 42 i melodii nr 1 na tej karcie, ten zapis zgodny z drukiem. nr 205 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26 r., nr 3, z lokalizacją: „od Piaseczna (Słomczyn, Jazgorzew)”, t. 9–16 w następującym zapisie: �112 &œ œ œ œ &J œ &J œ s. 91 s. 92 œ j œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ j œœ œ œ œ œ J œ œ œ œ mœ œ œ œ œ j œ ®œ œ œ œ œ œ œ œ. ≈ . nr 206 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, nr 4, z lokalizacją: „od Zakroczyma (Kazuń, Łomna)”; tamże, k. 40, z lokalizacją: „Czerniaków”. Na k. 40 wersja wraz z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 629. nr 207 – Melodia z incipitem: „Kąpała się Kasia w morzu” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 48, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. tylko górna wersja, w t. 8 na trzecią miarę ósemka g1, w druku w t. 7, w górnej wersji, na drugą miarę błędnie szesnastka, winna być ósemka. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 49–50. nr 208 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 62, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „U młynarza”, a obok słabo czytelny tekst. W rkp. w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 2 i 6 górna, w t. 3 dolna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki h1 d2, w t. 8 na pierwszą miarę ósemki c2 d2. W druku błędnie podane metrum, winno być  . nr 209a – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 8, z lokalizacją: „od Nowegomiasta, Białobrzeg”; teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 9 z lokalizacją: „od Mszczonowa” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „U młynarza Marcina”. W obu rkp. z teki 42 melodia zanotowana o sekundę wielką niżej. Zapis w druku jest połączeniem tych trzech rękopisów: w rkp. terenowym i w rkp. z teki 42, k. 26r., nr 8, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 9 w dolnym wykonaniu pierwsza ósemka c2, w t. 10 na pierwszą miarę ósemki h1 a1, brak t. 11–12; w rkp. z tej samej karty, nr �113 2 œ #œ œ œ œ & 4 J J J J 9 t. 1–6 zanotowane skrótowo: œ ˙ , t. 7–15 zgodne z drukiem, w t. 7 i 12 tylko górna, w t. 9 i 10 tylko dolna wersja. nr 209b – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 7, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 13 przy pierwszej nucie alternatywnie g1. W rkp. z teki 42 nad melodią oznaczenie tempa: „Vivace”, a tekst zwr. 21 i 22 zanotowany bez powtórzeń. W rkp. terenowym w t. 10–11 oprócz wersji drukowanej dopisane lub oznaczone literami wersje œœ œœ œœ œœ œ œ œ œ alternatywne: & , przy czym g1 zanotowane błędnie jako półnuta, a pod melodią: „U młynarza Marcina”, dalej: „Dam ci, panie, i klacze, swoją Kasię zapłacę, dam ci, panie, i głowę, swojej Kasi nie mogę”, a następnie zwr. 22 jak w druku. s. 92–93 nr 211 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; tamże, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tekst bez melodii. Na k. 21 tekst zanotowany skrótowo z inną melodią, por. nr 193 w suplemencie; na k. 152 incipit: „Coś mi, córuś, jadła”, zwr. 8 i wiersze 1–3 wariantu: „Wziąć to było rożaneczka”. s. 93 nr 212 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 1, bez lokalizacji i tamże, k. 6 nr 233, z lokalizacją ogólną: „Czepielew”. Na k. 1 zwr. 1–3 bez melodii będące odpisem z wymienionego pod pieśnią zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów... T. II, s. 357; na k. 6 tekst zwr. 4 także bez melodii. Odesłanie do melodii w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 37 błędne. s. 93–94 nr 213 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 1, bez lokalizacji. # œ œ J , w t. 5–6 dolna wersja, t. 4 i 8 w nastęj j pującym rytmie: œ œ œ ; w zapisie tekstu w zwr. 2: „porozdzierał” W rkp. t. 2: & zamiast „porozpraszał”. �114 s. 94 s. 95 nr 214 – Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku z melodią w opracowaniu fortepianowym w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 34, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 208. W „Przyjacielu Ludu” tak jak w T. 25 odsyłacze do wariantu tekstu w zbiorach: Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji…, tam s. 153, nr 19 i K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2 (nie T. 1), s. 186, tam z notą: „z Mazowsza”. nr 215 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 17, nr 134, z lokalizacją: „Łęg na Urzeczu (nad Wisłą), pod Piasecznem”, bez daty, tam melodia i tekst zwr. 1 i 4. 2 œ œ œ ˙ W rkp. t. 1–3: & 4 œJ œJ œ œ , w t. 5, 8–9, 11–12 górna, w t. 7 dolna wersja; w zwr. 1 w. 1 brzmi: „Oj, tam za jeziorem”, w zwr. 4 w. 4: „utulić” zamiast „pocieszyć”. nr 216 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 na drugą miarę ósemki a1 fis1, w t. 4 i 9 tylko górna wersja, w t. 8 na drugą miarę alternatywnie ósemki d2 cis2, w t. 9 ostatnia ósemka g1, w t. 11 ostatnia ósemka c2; tekst zanotowany skrótowo, brak drugiego wiersza i słowa: „zielonym”. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 60–61. nr 217 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 73, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia i fragment tekstu: „Z tamtej strony... stoi lipka zielona”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 tylko dolna, # j œœ œ œ J J œ œ , w t. 8 i 9 tylko górna wersja, t. 11: J # j j j & œ œ Jœ œ . t. 4–5: & nr 219 – Rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst zwr. 2 i 3 bez melodii. W rkp. w zwr. 2: „oj nie” zamiast „Kasiu”, a ostatni wiersz nieczytelny. Między tymi zwr. jeszcza jedna: „Jak ci będzie zimniuchno, przyjdźże do mnie cichuchno, owiniesz nóżki w puchowe poduszki, to ci będzie ciepluchno”. �115 s. 96 nr 220 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 14, nr 153, z lokalizacją: „Michrów, pod Tarczynem”, tam melodia wraz z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 621. Tekst por. nr 197 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, s. 250–251, dotyczy zwrotek 7–13. s. 96–97 nr 221 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3, tam tekst zwr. 2–16; rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6, z lokalizacją: „od Makowa, Czepielew”, tam zwr. 1 i 10 bez melodii. Wariant tekstu z inną melodią, por. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 622. s. 97 nr 222 – Tekst por. nr 197 w suplemencie. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 82–83. nr 223 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 2 w obu wykonaniach wersja alternatywna: # œ œ œ œ & , w t. 4 przy pierwszej ósemce alternatywnie j j j j i ostatnia ósemka: gis1, t. 5: & œ œ œ œ ; w rkp. zwr 1–8, w zwr. 1: s. 98 „jedzie” zamiast „idzie”. Tekst zwr. 9 i 10 w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6. nr 225 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 13; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, tam tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Rzeczyca”. W zapisie melodii w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki g1 c1, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę f2, t. 7 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, ostatnia ósemka d2, w drugim wykonaniu górna wersja, na trzecią miarę ósemka h1, t. 8 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu dolna wersja, pierwsza ósemka d2, t. 9–12 rozszerzone, z dalszym ciągiem tekstu: �116 r r & œ œ œJ A ja swe - mu zwie - czo - ra mnie œ œ & R R Jœ A zra - na r r & œ œ Jœ że - bym mu œ œ œ œ R R J J œ J œ J mi œ J sie œ J sta - rusz - ko - wi po - ca - łu - je, œ œ œ R R J ma trzy rze - czy o pół - no - cy œ œ œ R R J œ pierd - nie, bo mnie ko - œ œ œ R R J œ J nie um - knę - ła œ J œ œ œ R R J o - srał - by œ J cha j œœ œœ J za - wżdy, za - bździ. .. œ œ œ wier - nie, œ J mnie œ œ J . pe - wnie. W zapisie tekstu w obu rkp. na końcu zamiast trzech kropek: „pierdzi”. nr 226 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 254, tam taki sam tekst. s. 99 nr 227 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 4 i 8 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 2: „ręce jako grabie, skóra jak na żabie” i w ostatnim wierszu: „moją żoną” zamiast „miłą wiedźmą”. s. 99–100 nr 228 – Rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1981, z lokalizacją ogólną: „Ostrołęka”. W rkp. tekst z odesłaniem do melodii z teki 33, ta melodia opublikowana przez Kolberga, zob. T. 25, nr 687, tam z wariantem pierwszej zwrotki. s. 100 nr 229 – Melodia z incipitem: „Idzie Kaśka” w rkp. terenowym Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. zapis ołówkowy, słabo czytelny i niepełny, t. 5 i 6: & œ œ następujący: œ œ œ œ œ & œ œœ , następnie dwa takty puste i dalej zapis œ œ œ œ œœ œ œ œ . nr 230 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 74, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Maciek idzie prosto drogą”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis niepełny: �j & œ œ œ. œ & œ #œ œ 117 j œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œœœ œ œ œœ œ œœœ œ œ œœœ & & œ #œ œ œ #œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 161–162 taki sam tekst. s. 101 nr 231 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie dwie ósemki e2 d2, t. 6: & # œœ œœ œ œ œ , t. 9–16 zanoto- wane o kwartę czystą wyżej, w t. 12 tylko dolna wersja, w t. 14 na drugą miarę dwie ósemki a1 a1; w zapisie tekstu w zwr. 1: „szczęś­ liwa ta” zamiast „nieszczęsna”. Por. Łęczyckie (DWOK T. 22), nr 215. nr 232 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 10 – melodia z incipitem: „Gęś pierze na jeziorze” i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 40 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „od Żychlina”. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja, druga szesnastka d2. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 25, nr 29, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 58, nr 29. W innym rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 251, z lokalizacją ogólną: „od Warszawy” tekst jak zwr. 1 połączony z melodią opublikowaną pod nr. 233, zob. następny przypis. s. 102 nr 233 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 52, nr 219, z lokalizacją: „Babice”, tam melodia połączona odsyłaczem z tekstem jak zwr. 1 poprzedniego numeru. W zapisie melodii tylko �118 dolna wersja, melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 3: # r r j r & œœœ. œ . s. 103 nr 236 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. w zwr. 2 zamiast w. 1 i 2 tylko: „Już i dzieciom chleba trzeba”. s. 103–104 nr 237 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji. W rkp. w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 4 w. 4: „obraca” zamiast „przewraca” i w zwr. 9 brak w. 2. s. 104 nr 238 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 52, z lokalizacją: „Babice pod Warszawą” – melodia z incipitem: „Ożenił się fajt majt” i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1980, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, nad melodią notatka Kolberga: „Polka”, obok – ołówkiem: „Pieśń”; pod melodią dopisany ołówkiem akompaniament: # 2 jj œ œ & 4 œ œ œJ œJ œ ? # 42 œ œ œ œ œ œ œ O - że - nił się fajt majt... œ œ œj j œ œjœj j j j j œ œ œ œ œj j œ JJ œ œ œ œ œ œ JJ JJ œ œ œœ œœ œœ œ œ œœ œ œ œœ œ œœ œœ œ œœ œ œ ; w zapisie tekstu w zwr. 2: „toporek” zamiast „stęporek”. s. 105 nr 239b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 42, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „A wstańże synowa”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie triola szesnastkowa g1 h1 c2, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 4 na ostatnią miarę alternatywnie szesnastki f2 e , t. 5: 2 # n œ œ œœœ œ & 3 , w t. 7 tylko dolna wersja. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam w wyd. z 1869 roku na s. 82 obszerniejszy tekst. nr 240 – Takty 1–4: Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38, z lokalizacją: „od Kiernozi (Złaków Borowy)”, tam z obszerniejszym niż w druku tekstem; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 14, z lokalizacją: „Złaków Borowy pod Łowiczem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 44, z lokalizacją jak w tece 33, tam również obszerniejszy tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję wielką niżej, w t. 3 i 4 w obu wykonaniach górna wersja; w rkp. z teki 7 i 16 między zwr. �119 1 i 2 jeszcze: „Oj, ja się spodziewała, da, zza Warszawy kupca, oj, a wyście mnie dali, da, za takiego głupca”. s. 106 s. 107 s. 108 s. 109 W rkp. z teki 33 i 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 51, nr 55, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 55. nr 241 – Tekst por. nr 208 w suplemencie. nr 243a – Por. nr 220 w suplemencie. nr 244 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym i fragment tekstu: „Był tu ligar, ligar, Ligarewicz”. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 54–55 obszerniejszy tekst. nr 245 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 72, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam w zapisie melodii tylko górna wersja, a pod nią tylko pierwsza zwrotka tekstu. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 53–54 obszerniejszy tekst. nr 246 – Melodia z incipitem: „Na Podolu kuźnia stała” i „Na Podolu w scyrem polu” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, j k. 7r., nr 67, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. œœ œ œœ œ W rkp. w t. 2 ostatnia i w t. 5 pierwsza nuta a1, t. 4: & J , brak t. 8. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 35–36 taki sam tekst. nr 248 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 56–58, tam z notą: „z Podlasia”. nr 249 – Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 105–106 obszerniejszy wariant tekstu. nr 250 – Melodia z fragmentem tekstu: „Kiej brat na wojne wyjezdzał, swoją siostrę upominał” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 68, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. �120 œ W rkp. tylko górna wersja, t. 2: & œ œ œœœ , w t. 3 ≥ przy c2. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 41–42 taki sam tekst. s. 109–110 nr 251 i przyp. 1 – W przyp. na s. 109 Kolberg odsyła do legend herbowych, zob. J.I. Kraszewski Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336, w nrze 333 o Piotrze z Radzikowa, w przypisach do tej strony (T. 25, s. 277 nlb.) fragmenty artykułu z odesłaniem do źródła. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 36–38 wariant tekstu. s. 110 nr 252a – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6. nr 252b – Melodia z incipitem: „Gdzieżeś się Jasiu zabawił” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w rkp. tylko górna wersja, w t. 1 na drugą miarę dwie ósemki f1 a1, t. 3: &b œ œ œ. œ J , t. 7: & b œœ œ œ œœ œ . Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 68 tekst obszerniejszy. s. 111–112 nr 254 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2, tam fragmenty tekstu: zwr. 5, 6 (w. 1 i 2), zwr. 2, 7, 8 i zwr. 3 (w. 1 i 2). s. 112 nr 255 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. w zwr. 2 w. 1: „wyszedł ja” zamiast „wyszedłem”, w zwr. 7 w. 3: brak „ta i”, w. 6: „dzieci, dzieci” zamiast „dziécię, dziécię”. s. 113 nr 257 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, k. 21, z lokalizacją jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. W obu rkp. w zwr. 1: „była” zamiast „był” i „mi się” zamiast „mu się”; w zwr. 2 zamiast w. 1 i 2 tylko: „obalić się nie boję” jako ostatni wiersz. s. 113–114 nr 258 – Rkp. Kolberga, teka 15, sygn. 1204, k. 30, z lokalizacją: „od Warszawy”, nad melodią notatka Kolberga: „Obertas”. W rkp. t. 3 i 7 taki sam jak t. 1, w zapisie tekstu w zwr. 2 przed w. 3: „da”. W zbiorze J. Knopki Pieśni ludu krakowskiego... na s. 151 tekst obszerniejszy. �121 s. 114 nr 260 – Melodia z incipitem: „Mój kielisku, mój kochany” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 77, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 5 przy ostatniej ósemce alternatywnie c2. s. 115 nr 261 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją: „od Czerska (Brzeszcze, Kawęczyn)”, obok tekstu notatka Kolberga: „Gałganowski z Podola”; tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieś­ ni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3. W rkp. z teki 42 w zwr. 4: „ty matulu” zamiast „stara maci”, w zwr. 7 jeszcze jeden wiersz: „do wojska, do Moskali”; w rkp. z teki 45 w zwr. 3 w. 1 i 2: „Jesce siabli nie przypiął, jusci jej do nog padł” i brak ostatniego wiersza. Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 40, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 213. nr 262 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją jak w druku. W rkp. w t. 7 i 8 tylko górna wersja. Pod melodią tekst zwr. 2–7 jak nr 261, przy czym w zwr. 5 w. 1–2: „Matka oknem wyjrzała i serdecznie zapłakała itd.”, w zwr. 6 w. 1–2: A oddał mnie jeden pan, pan tutejszy szelma sam itd.”. s. 116 nr 263 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją: „Książenice, Grodzisk”; teka 2, sygn. 1124, k. 20v., bez lokalizacji, w tym ostatnim rkp. melodia z incipitem: „A do wojska”. W rkp. z teki 2 i 43 melodia zanotowana sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 42 w t. 7, 8 i 12 tylko górna wersja, t. 8 zanotowany o sekundę wielką wyżej, tam w zwr. 7 w ostatnim wierszu: „oddał” zamiast „brał”. W rkp. z teki 43 w t. 7 tylko górna, w t. 8 i 12 tylko dolna wersja, w t. 10 na drugą miarę ćwierćnuta f2, t. 11: &b œ œ œ , poniżej oddzielnie zanotowany tekst: zwr. 1 w. 1 i 2, po niej jeszcze: „A pojadę ja, wyjrzyj”, dalej zwr. 5 w. 1 i 2, zwr. �122 8–9 i zwr. 12. W rkp. z teki 2 w t. 7 i 8 tylko górna wersja, t. 10–12: &b œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œœ œ . s. 116 nr 264 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony ciemny las”. W rkp. 1 w t. 2 w dolnej wersji pierwsza ósemka d2, w t. 4 na pierwszą miarę górna wersja, lub alternatywnie ósemki a2 g2, w t. 6 tylko górna wersja, t. 7 nieczytelny, w t. 8 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 f1, od t. 11 widoczne trudności Kolberga b w zapisie metrorytmicznym: & œ œ œ œ œ œ œ . s. 117–118 nr 265 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” i teka 43, sygn. 1352, k. 20r., z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam melodia z incipitem: „Hej, zabujały”. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 3 i 6 druga ósemka a1, t. 4 zanotowany o kwintę czystą wyżej, na czwartą miarę ósemki h1 a1. W rkp. z teki 42 t. 1 i 2 zanotowane o sekundę wielką wyżej, w t. 2 na pierwszą miarę ćwierćnuta c2, na trzecią i czwartą ćwierćnuty f1 b1, t. 3 i 6 zanotowane o kwartę czystą wyżej w wersji jak w tece 43, t. 4 zanotowany o sekstę małą wyżej, t. 5 o tercję małą wyżej; zapis tekstu w tej tece skrótowy, zanotowana zwr. 1, zwr. 2 do słowa: „listecki”, dalej zwr. 6 i 7, przy czym po: „ojcu” jeszcze „do domu” i „siwe wołki” zamiast „kare konie”, następnie wiersze 3 i 4 zwr. 3, po nich zwr. 4, a na zakończenie: „kochaneczka pierścionki”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy fragmentu artykułu ks. W. Siarkowskiego Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc opublikowanego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (ZWAK) 1880, T. 4, tam na s. 109 (dział III etnol.) wariant tekstu (początek artykułu: 1878, T. 2, s. 209–259; 1879, T. 3, s. 3–61). s. 118 nr 266 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji. W rkp. brak znaku przykluczowego, melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 5 na pierwszą miarę tylko dolna wersja, na czwartą alternatywnie ósemki tercja: fis1 a1 i g1; w zwr. 1: „Hej, zabujały” zamiast „rozbujały”, a po zwr. 1 tekst następujący: �123 „Oj, trzeba, trzeba do pana ojca list pisać, oj, niechże on te kare konie sprzedaje, a mnie biednego z tej niewoleńki dostaje”, a dalej jeszcze fragment kolejnej zwrotki: „siwe krowy sprzedaje”. nr 267 – Melodia z incipitem: „Rozbujały się siwe łabędzie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 3, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 4 na pierwszą miarę ćwierćnuta d1, w t. 5 na pierwszą miarę górna wersja, na drugą dolna, przy drugiej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa c2 h1 a1, w t. 6 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki h1 a1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… (1867), tam na s. 136–137 tekst obszerniejszy. nr 268 – Melodia z incipitem: „Żołnierz ci ja, żołnierz, smutne moje życie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 8, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam w t. 1 górna wersja i alternatywnie ósemki e1 e1 c2 a1, w t. 6 tylko górna wersja. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 140 pod nr VIII obszerniejszy wariant tekstu; tekst jak u Kolberga zwr. 2–3 w wyd. z 1867 roku, zeszyt 2, tam na s. 138. s. 119 nr 269 – Melodia z incipitem: „Idzie żołnierz” w rkp. terenowym Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. œœ œœ œ œ W rkp. t. 2: & , w t. 3 trzecia ósemka d2, w t. 4 i 6 tylko górna wersja, w t. 4 w druku na drugą miarę błędnie ósem- œ œj œ œ œ ka, winna być ćwierćnuta, t. 5: & , w t. 7 na pierwszą miarę triola ósemkowa: d2 c2 h1. nr 270 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 30, nr 46, z lokalizacją: „Grzymkowice pod Białą (w Rawskiem)”, tam z tekstem i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Grzym[kowice]”, tam melodia z incipitem: „Zielenią się góry, lasy, pola”. W rkp. z teki 43 wersja alternatywna dla t. 3–4: j œ. œ & œ œ œ Jœ œ œ œœJ œ . œ ; w rkp. z teki 33 t. 1–4 czterokrotnie powtórzone, w pierwszym i drugim wykonaniu wersja jak w druku, w trzecim i czwartym wykonaniu t. 3–4: œ . œj œ œ œ œ œ œ &œ œœ . �124 W rkp. z teki 33 w zwr. 2 w. 4: „Jasieńku” zamiast „zołnierzu”, w zwr. 6 w. 1: „Nie płacz, nie płacz” zamiast „Nie płac, Kasiu”, a w. 3 i 4: „wybierzże sobie z tysiąca jednego”, zamiast zwr. 7 i 8: „Choćbym wybierała i nie wybierała, nie będzie takiego, jakiegom ja miała. Oj, nie będzie takiego na świecie, dziewczyno moja, to tylko dla ciebie”. nr 271 – Rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W zielonym gaiku”. W rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 w pierwszym wykonaniu: & œ. j œ , w drugim dwie ćwierćnuty g1 g1, w t. 7–10 brak znaku powtórki, w t. 9 na pierwszą miarę górna, na drugą dolna wersja, w t. 10 tylko dolna wersja. Por. nr 246 w suplemencie. s. 120 nr 272 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 9, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam pod nutami podpisane dwa pierwsze wersy drugiej zwrotki. W rkp. brak t. 1–2, w t. 8 i 9 tylko dolna wersja, w t. 12 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki h1 d1, w t. 14 tylko górna wersja. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 37, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 210. nr 273 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, sygn. 1357, k. 19, z lokalizacją: „od Warszawy (Wilanów)”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem „A kto chce rozkoszy użyć”. W rkp. z teki 50 widoczna melodia oraz zwr. 1–2 i 5–6, przy czym w zwr. 5: „Stwórcę” zamiast „Boga”; pozostała część karty odcięta. Por. nr 261 w suplemencie. Odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 138, nr 6 winno być pod następną pieśnią (nr 274). s. 121 nr 274 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” i teka 42, sygn. 1349, k. 19, z lokalizacją: „od Kałuszyna”. W obu rkp. t. 3: & # œ œ jœ J J œ J ; w rkp. z teki 43 zwr. 1 i 2 jak �125 w druku, następnie wiersze 3 i 4 zwr. 3, po nich: „ni żadnego przyjaciela, tylko Boga zbawiciela”, a na zakończenie wiersze 1 i 2 zwr. 3; w rkp. z teki 42 tekst jak w druku, a na zakończenie jeszcze powyższy dwuwiersz: „ni żadnego…”. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 138, nr 6 wariant tekstu, zob. poprzedni przypis. nr 275 – Melodia z incipitem: „Od samej Warszawy” w rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 4: # & œ œ , w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 3 i 8 ostatnia nuta nieczytelna. Odesłanie pod pieśnią dotyczy fragmentu artykułu ks. W. Siarkowskiego Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc… „Zbiór Wiadomości…” 1880, T. 4, tam na s. 108 (dział III etnol.) wariant tekstu. s. 121–122 nr 276 – Melodia z fragmentem incipitu: „…polu byliczeńka” w rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. Rkp. uszkodzony, brak t. 1 i pierwszej nuty w t. 2, w t. 8 na pierwszą miarę ćwierćnuta h1 lub alternatywnie dwie ósemki c2 h1. s. 122 nr 277 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 19, nr 164, z lokalizacją: „Babice pod Warszawą”. W rkp. melodia wraz z akompaniamentem fortepianowym i wariantem tekstu, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 692. s. 123 nr 278 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, z lokalizacją: „Moczydło pod Warszawą”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 7, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, zapis rozszerzony, w tece 33 zapis następujący: # 4 #œ œ j j j œ œ # œ œ œ œJ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & 4œ J J J I - dą wo - zy za wo - za-mi, na-pot -ka-li pa-nie- ne - czkę, sia - daj z na - mi. U j j # #œ œ œ œœ # œ œ œ œJ œJ œ œ œJ Jœ œ œ œ œ œ œ & œ , J J Sia-daj z na-mi, żoł - nie - rza-mi, wczo-raj by -łaś pa-nie -ne - czką, a dziś pa - ni. a pod melodią tekst jak w druku; w rkp. z teki 43 brak t. 5–6 z powyższego przykładu, w t. 3 dwie pierwsze ósemki: e2 d2, a w zapisie tekstu z tej teki w zwr. 7 wariant: „masztalerzom” zamiast „szalbierzom”. �126 nr 279 – Rkp. Kolberga – melodia i tekst w rkp. J. Grajnerta, sygn. 460 (dawna TNW 150), k. 237r. W rkp. refren brzmi: „Hej, chłodno i głodno, żyję sobie swobodno”. s. 124 nr 280a – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 11 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152. Rkp. z teki 33 uszkodzony, widoczne tylko zwr. 6, 7 i 15–17, reszta karty odcięta; w rkp. z teki 43 zwr. 2 i 3, po nich 5–7, a następnie 9–17. W obu rkp. tekst zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 296, zob. przypis do tej pieśni. s. 125 nr 281 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 7, bez lokalizacji. W rkp. zapis następujący:                                                                                                     .    nr 282 – W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… w wydaniu z 1867, zeszyt 2 na s. 139 nr X wariant tekstu, w wydaniu z 1869 tego numeru brak (po numerze IX od razu nr XI). s. 126 nr 283 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 35, sygn. 1315, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki” i teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, z lokalizacją: „od Gostynina i Płocka”. W obu # r r œ œ rkp. t. 8: & œ œ J J , a tekst jak w druku; w rkp. terenowym brak znaku przykluczowego. nr 284 i wariant – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, z lokalizacją: „Zalesie”. r r # œœ œœ œ & RRJ rœ r r œ œ œ œj J œ R Jœ W rkp. w t. 1 druga nuta a1, t. 3: # r j & œ œr œ œj r r j œ œ œ œ J œ J , t. 5–8: j œ , po t. 8 dogrywka taka jak dolna wersja t. 5–8 w druku, w ostatnim takcie druga nuta c2; pod melodią tekst jak w druku. Wariant zamieszczony pod notką: „Inni odmieniają” w rkp. J. Grajnerta, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 236, tam w zwr. 1: „żołnierzy”, a „ułanów” podpisane jako wariant, w zwr. 2 „uciekała” zamiast „zbiegała”. �127 s. 127 nr 285 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, bez lokalizacji. W rkp. w t.11 na drugą miarę ósemka i dwie szesnastki d2 d2 e2, # ## œ . œœ œœ t. 14: & ˙œ . œœ œ . œ œ. ; w rkp. zwr. 1 brzmi: „Obiecała dać na wale, naści naści, i ty jenerale, jenerale, dać na wale, jenerale, obiecała dać, z sobą poigrać, obiecała dać, z sobą poigrać”; przy czym pod każdym „obiecała” podpisany wariant „po żołniersku", a pod „poigrać” wariant „pohulać”, kolejne zwr. zanotowane skrótowo: „Obiecała na lawecie, naści i tobie kornecie. [Obiecała] na armacie, [naści i tobie] kamracie. [Obiecała na] kołnierzu, [naści i tobie] żołnierzu. [Obiecała na] bagnecie… . [Obiecała na] koniku, [naści i tobie] poruczniku”. s. 127–128 nr 286 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1. W rkp. zwr. 1–8, a następnie zwr. 15, 12, 9, 10, 14, 13 i 11. Por. też nr 260 w suplemencie. s. 128 nr 287 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 9 – melodia z incipitem: „Jedzie Drewicz” i rkp. terenowy, tamże, k. 154 – tekst, oba zapisy bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 ostatnia ósemka alternatywnie e1, t. 5 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim na drugą miarę ósemki a1 fis1, w t. 6 w obu wykonaniach górna, w t. 7 w obu wykonaniach dolna wersja, t. 8 w drugim wykonaniu: & # œ. j œ ; w zapisie tekstu œ �128 najpierw zwr. 7–9, po nich: 1–6, przy czym w zwr. 3: „Puławskiego” zamiast „Zarembego”. s. 128–129 nr 288 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 10r., z lokalizacją: „Kawęczyn pod Piasecznem”, bez daty: „1841”; rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3–4, tam tekst bez melodii. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, pod melodią częściowo zanotowany akompaniament: 2 &4 œ & 42 œ Je - den ∑ œ ?2 œ 4 &œ nic ∑ & ? œ &œ i & ? œ œ J œ i œ J œ J my œœ œ J nic ∑ œœ œ śli - ˙˙ œ J nie - bił, nie œ. za ˙˙˙ ca œ J - ły - œ J bar - dzo œ J bił, œ J j œ bar - dzo ˙˙ ˙ œ J dzień ∑ po lo œ œ œ J się - ˙˙ fra - so œ J fra j œ - wał, œœ œ œ się ∑ wał œ. œ J ˙ j œ ∑ œ œ œ - œ œœ œ œ J ∑ œ J ˙ œœ œ œ œ J wy œ J œ. za ∑ œ J œ ˙ œ œœ œ - œ œ œ œ - so œœ œ - wał. ∑ œœ ; w zapisie tekstu z teki 36 w zwr. 2 w. 4: „nic być nie może”, w zwr. 4 w. 4: „pona słuchiwali”, w zwr. 8 brak w. 2 i 3. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 142–143. �129 s. 129 nr 289 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 29, nr 45, z lokalizacją: „Boguszyce, pod Rawą”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 na drugą miarę ósemki h1 g1, a w zapisie tekstu jeszcze jedna zwrotka, zob. nr 696 – ostatnia zwr. w cz. II Pieśni i melodii ludowych… (DWOK T. 67/II). Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 127. nr 290 – Rkp. Kolberga, teka 50/3, k. 18, z lokalizacją: „od Warszawy, Pragi”. # j j j œ W zapisie melodii w t. 1 alternatywnie: & œ œ œ J , w t. 7 na drugą miarę alternatywnie ósemki fis1, fis1, w t. 10 tylko dolna wersja, w t. 11 dwie ćwierćnuty d2 h1, w t. 12 przy pierwszej ósemce alternatywnie d2. Pod pieśnią odesłanie do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 143–144. s. 130–131 nr 291 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 35, sygn. 1315/B, k. IV, bez lokalizacji, tam t. 1–4, pod melodią incipit: „Owo ja Mazur sumno bogaty”, a poniżej tekst zwr. 5–8. W rkp. tak jak w druku odesłanie do „Przyjaciela Ludu” R. 2: 1836, T. 2, nr 48, tam pełny tekst i nota nad pieśnią jak w druku, bez lokalizacji. Pod pieśnią także odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 237–241, z notą: „Znana w całem Mazowszu”, tam wariant tekstu, a w T. 2, s. 306–308, z notą: „Ubiór mazowiecki” i tytułem: „Mazurek” melodia i tekst jak u Kolberga w druku. s. 132–133 nr 292b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. po zwr. 1 jeszcze: „Jedna u praczki, druga u szwaczki, trzecia w oknie, czwarta moknie, piąta w wannie, szósta na mnie, siódma w schowaniu”; dalej zwr. 2 i 3, po zwr. 3 fragmenty: „Miałem porteczki od karczmareczki…, co pojechał... w łeb postrzelony”, następnie zwr. 4 i 5 oraz tekst mówiony przez muzykanta. s. 133 nr 293 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru A. Sowińskiego Chants polonais…, tam pod nr. 17 melodia i tekst. s. 134 nr 295 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia z incipitem: „Chło- �130 pek ci ja, chłopek, w polu dobrze orzę”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 2: & b œ œ œ œ , w t. 5 druga szesnastka b1, w t. 7 i 8 tylko dolna wersja, w t. 7 na trzecią, a w t. 8 na pierwszą miarę g1. Tekst por. T. 25, nr 295 i DWOK T. 41, nr 1221. nr 296 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 11 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Rkp. z teki 33 uszkodzony, widoczny tylko tekst zwr. 7 i 8, w rkp. z teki 43 tekst zwr. 1–11 bez melodii, dalej wariant zwr. 12. W obu rkp. jeszcze kolejne zwrotki, zob. komentarz do numeru 280a. s. 135 nr 297 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 10 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152 – tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. z teki 42 w t. 1 na pierwszą miarę w pierwszym wykonaniu ćwierćnuta d2, w drugim ósemki h1 d2, w t. 2 odwrotna kolejność wykonań, w t. 3 ostatnia ósemka w pierwszym wykonaniu cis2, w drugim a1, w t. 4 na pierwszą i drugą miarę ćwierćnuty h1 a1; w obu rkp. w zwr. 1 w. 3 brzmi: „bo ja jestem krawcem”, zwr. 2: „Gdybym był krawcem, nie znałbym wykroju, brałbym i sukna wrzucałbym do gnoju” i „Ale on” zamiast „Bo krawiec”, a dalej tekst jak w druku. s. 137 nr 300 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1018, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – zwr. 1 i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1113, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – zwr. 2. W obu rkp. tylko tekst, przy czym od tekstu nr 1113 odesłanie do innej melodii, opublikowanej przez Kolberga w T. 25, nr 626. nr 301 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 1 na s. 185 taki sam tekst i melodia z notą: „Mazowiecka na Kujawiaków”. s. 138 nr 303 – Rkp. Kolberga: teka 48/4, k. 5, z lokalizacją: „Grodzisk”, tam bez ostatniego wiersza – rkp. uszkodzony; teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1384, z lokalizacją ogólną: „Grodzisk“, tam melodia z incipitem: „A za lasem wołki moje”. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 290 tekst zwr. 1 i 2. s. 140 nr 310 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, tam melodia z incipitem: „Moje wołki za lasem” i teka 48/4, k. 5, tam melodia bez tekstu; oba rkp. z lokalizacją: „Rzeczyca”. W obu rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę �131 alternatywnie ósemki h1 g1, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę triola szesnastkowa c2 h1 a1, w drugim na trzecią miarę ósemka f1, w t. 5 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 6 na trzecią miarę ósemka c2 w pierwszym i ósemka f1 w drugim wykonaniu. s. 141 nr 311a – Rkp. Kolberga, teka 48/4, k. 5, z lokalizacją: „Białogórne i Białawieś pod Mszczonowem”. W rkp. częściowo podpisany akompaniament, t. 8–10 w następującym zapisie: & # U U œ œ œœœ œ œ œ œœœ ˙ ? # ˙˙ ˙. ˙˙ . ˙ .. œœ œ U ryk wołu j œœ œ œ ˙. , obok z notatką „lub” zapis alternatywny dla t. 3 z powyższego przykładu: # w & w ?# œœœ œ ˙ ryk wołu j œ œ , t. 10–17 brak; w zapisie tekstu: „sadulu” zamiast „bier­drulu”, a z boku dopisek z nazwami krów: „mędra, biedronka, sadocha, wiśniocha, baniocha”. nr 311b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 110, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 5 pierwsza nuta h1, w t. 8 brak ≥ przy c2, w t. 9 ostatnia nuta g1, w t. 15 ćwierćnuta g, t. 17–19: n # œ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ , w t. 20 i 24 tylko górna wersja. s. 142 nr 313 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 28, z lokalizacją: „od Warszawy (Powsinek), Wilanów”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 tylko dolna wersja, t. 3–4: & r œ # . r r . œ œ œj œj œ œR J Jœ rœ r r j j œ j . œ œ œ œ œ R J œ . ; w zapisie tekstu w rkp. wariant: „brody” zamiast „ogony”. nr 314 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . nr 316 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji. �132 W rkp. nad nutami notatka Kolberga: „owczarek”, w t. 1 dwie kwinty c1 g1 w rytmie: œ j s. 143 s. 143 s. 144 s. 145 s. 147 j Œ j œ , w t. 5 w drugim wykonaniu tylko œ œ d2, t. 9: & œœ . œ œ nr 317 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, tam tekst bez melodii. W rkp. po „chusteckim ci nie usyła” jeszcze: „wianeckam ci nie uwiła”, w zwr. 3 najpierw wiersze 3 i 4, po nich wiersze 1 i 2. nr 318 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 32, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda”. nr 321 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 1, bez lokalizacji, na górze karty nazwisko informatora: „Mateusz Glunek”. Zapis słabo czytelny, niepełny, w t. 2 brak ≥ przy f2, nad h1♭, od t. 6 melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, brak t. 4–5 i 9–10, t. 12 niedokończony. nr 324 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 3v., z lokalizacją: „Powsin“; na poprzedniej karcie nota Kolberga dotycząca wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, tam na s. 414–415 wariant tekstu. nr 327 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana w metrum 4:          3        Słu  ży  łem u wy  słu  ż[y  łem pa  so  ni bie na pierw  sze ko  kos  kę                       mo  ja ku  ra zło  to  pió  ra po sad  ku cho  dzi  ła,     la  to, za to.]            kur  cę  [ta wo  dziła]. obok, z notatką „vel”, zanotowane dwie wersje alternatywne dla t. 1–4 z powyższego przykładu:                           ;   ] ; 3 [ pozostałe zwrotki zanotowane skrótowo, jak pod zwr. 8, w innej niż w druku kolejności. �133 s. 148 nr 329 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 64, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z fragmentem tekstu: „Pojedziemy se z syneczkiem w targ, targową, ciuru, ciuru”. W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka c2, alternatywnie a1, w drugim wykonaniu ostatnia ósemka: w t. 1 c2, w t. 2 e1, t. 5–10 w następującym zapisie: & œ œ œ œ & œ œ œ œ # œ œœj œ œ œ œ œ œ # œ œ œ œ # œ œœ œ œ œ œ œ œ J œ Œ [ ] . W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…. obszerniejszy tekst na s. 159–160. nr 331 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 28, z lokalizacją: „od Warszawy (Powsinek), Wilanów”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, tam melodia z incipitem: „Szanowała”; rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 4, tam tekst wśród zapisów z Powsina. W obu zapisach melodii w t. 3 tylko górna wersja; w obu zapisach tekstu z teki 33 w zwr. 1 w. 2: „księdza kanonika” zamiast „klecha organistę”, w w. 3: „ksiądz kanonik” zamiast „organista”, w zwr. 2 w. 3: „księżę” zamiast „klecho”; ponadto w rkp. nieznanego autora w zwr. 2 brak: „katarynka”, a na zakończenie jeszcze: „bądź zdrowa młynarka”, w zwr. 3: „dupę” zamiast „tylec”. s. 149 nr 332 – Rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 2000, z lokalizacją ogólną: „Mszczonów”, tam tekst bez melodii; w rkp. w zwr. 2: „ślafroczek” zamiast „sukienkę”. nr 333 – Rkp. Kolberga teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i datą jak w tomie. W rkp. tak jak w druku odesłania do wariantów w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), nr 364 i do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 590, a także do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 152–155 warianty tekstu. s. 150 nr 334 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 37, nr 126, tam j b œ j j w t. 6 tylko górna wersja, t. 7: & J œ œ œ i tekst zwr. 1. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do pastorałek i kolęd z melodyjami, Lipsk 1853, s. 268, tam pełny tekst powtórzony przez Kolberga w druku. �134 s. 151 nr 335 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 26, tam tekst bez melodii. Po zwr. 5 jeszcze: „Gdybym nie miał w domu gości, porywałbym ci wszystkie kości”. W rkp. odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., tam w T. 2, s. 335 tekst jak w rkp. Kolberga. Pod pieśnią także odesłanie do zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji…, tam na s. 178 wariant tekstu. nr 336 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1143, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. t. 1–2 zanotowane o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa d2 c2 d2, b w drugim wykonaniu: & œ œ œ œJ œ œ œ 3 3 , w t. 4 w drugim wykonaniu na drugą miarę pierwsza szesnastka d . s. 152 nr 337 – Tekst z wariantem melodii por. nr 310 w suplemencie. nr 338 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”, tam melodia, a poniżej oddzielnie zanotowany tekst. W rkp. w drugim wykonaniu w t. 3 na pierwsza miarę alternatywnie ćwierćnuta a1; ponadto w rkp. zwrotki w następującej kolejności: 3, 4, 7, 11, 12, 8, 9, 10, 2 i 1, a zwr. 5 i 6 brak. s. 153 nr 341 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 2r., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i numerem jak w tomie. s. 154 nr 342 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis przeznaczony do druku, z lokalizacją i numerem pieśni jak w tomie oraz odesłaniem do wariantu w cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 603. nr 343 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 47 i tamże, k. 7/2, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, w obu rkp. melodia z fragmentem tekstu: „Posła była mucha do zimnego zdroju”. W rkp. z k. 7r. w t. 1 pierwsza nuta tylko e1, w t. 3 i w t. 7 na pierwszą miarę tylko górna, w t. 5 tylko dolna wersja; w rkp. z k. 7/2 2 w t. 1 pierwsza ósemka e1, czwarta a1, t. 2: & #œ œ œ œœ œ , w t. 3 �135 dolna, w t. 5 górna wersja, w t. 7 górna wersja, druga ósemka a1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 153–155 obszerniejszy tekst. s. 155 nr 344 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 16v., z lokalizacją: „od Zakroczymia”. W zapisie melodii tylko górna wersja, w t. 1 piąta ósemka d2, t. 2 taki jak t. 1. nr 345 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i numerem jak w tomie; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Michrów” – melodia z incipitem: „Wilk na zagonie” i tamże, z lokalizacją ogólną: „Osuchów” – tekst. W rkp. terenowym w t. 1 i 5 ostatnia ósemka h1; w zapisie tekstu we wszystkich zwrotkach: „kozichno” zamiast „kozino”. Odesłanie pod pieśnią (także w obu rkp.) dotyczy artykułu O. Kolberga Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej..., s. 142, nr 107. s. 155–156 nr 346 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 2, bez lokalizacji, jest to czystopis będący podstawą druku z naniesionym numerem jak w tomie. W rkp. także odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 273, tam taki sam tekst z notą: „Wilcy, z Sandomierskiego”. s. 156 nr 347 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i numerem jak w tomie; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Osuchów pod Mszczonowem” – melodia i tamże, z lokalizacją: „Mirowice” – tekst; teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 142, bez lokalizacji. W obu rkp. terenowych melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 43 k. 71: w t. 4 w obu wykonaniach na drugą miarę ósemka g1, w drugim wykonaniu: t. 2: & # j j j œœ œJœ œJœ , w t. 3 na J drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d2; poniżej tekst zwr. 1–3. W rkp. z teki 43 k. 28: w t. 4 w obu wykonaniach na drugą miarę ósemka fis1, w drugim wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę trzydziestodwójki d1 e1 i szesnastka fis1, w t. 2 na pierwszą miarę ósemka h1, w t. 3 ponownie górna wersja; pod melodią tylko wariant zwr. 1: „Jechał chłop do boru, zgubił jedno jaje, przyjechał do chałupy, kobieta go łaje”. �136 Odesłanie pod pieśnią do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 606 także w rkp. z teki 1 dotyczy wariantu tekstu. nr 348 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 11 – melodia i tekst; teka 43, sygn. 1352, k. 152 – tylko tekst, oba z lokalizacją: „Rzeczyca”. W rkp. w zapisie melodii grupa    zanotowana każdorazowo jako triola ósemkowa. s. 159 nr 351 – Rkp. Kolberga: teka 11, sygn. 1176/13, k. 27, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 41, sygn. 1347, k. 9v., bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej; w rkp. z teki 11 jeszcze jedna zwrotka: „Płakała i sama, i ta wiązka siana, płakały i dzieci, i czterdziestu kmieci”; w rkp. z teki 41 w t. 5 ostatnie dwie ósemki zanotowane błędnie jako ćwierćnuty, pod melodią fragment tekstu: „A w niedzięlę rano... mówiłam sama, nie grab, dudku”, dalszego ciągu brak, karta odcięta. s. 160 nr 352 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Grzymkowice”, tam melodia z incipitem: „A w niedzielę z zarania szła dziewczyna z kazania“. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, poza t. 8–9, gdzie zachowano ćwierćnuty, w t. 2 brak pierwszej nuty. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, tam na s. 99–102 warianty pieśni. s. 161 nr 354 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 8v., z lokalizacją jak w druku. W rkp. zapis następujący: # 3 œ œ œ œœ œ œ & 8J J J J R R œ A w nie-dzie - lę I zna - la - zła Przy - sed do nij œ j œj œ . œr œ j ‰ 2 J œ R œ 4 za ra - na, szła dzie-wcy - na do sia - na, zło - tą nić i za - cę - na wia - nek wić, mło-dzie - niec, z pie - kła ro - dem sa - ta - niec, # 2 œ œ œ œ & 4 œJ Jœ J J J # œJ U j j œ œ œ œ œ œ ˙ J J szła dzie - wcy - na do sia - na, szła dzie - wcy - na do sia - na. i i za - cę - na wia - nek wić, za - cę - na wia - nek wić. z pie - kła ro - dem sa - ta - niec, z pie - kła ro - dem sa - ta - niec. . nr 355 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 82, �137 z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Szła sierotka po wsi”. W rkp. w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 5 i 6 brak ≥ przy g1, w t. 6 zamiast szesnastek ósemka e1, w t. 8 przy ósemce alternatywnie dwie szesnastki f1 e1. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 259–261 tekst obszerniejszy. nr 356 – Pod pieśnią odesłanie Kolberga do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” w 1846 roku (R. 13: T. 1), nr 20, tam z melodią w opracowaniu fortepianowym i lokalizacją: „od Piątku” (Łęczyckie), przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I) nr 147. Por. Łęczyckie (DWOK T. 22), nr 290 i Łęczyckie. Suplement (DWOK T. 78), nr 249. s. 162 nr 357 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 8, z lokalizacją jak w druku i teka 8, sygn. 1163, k. 230, z lokalizacją: „od Wiskitek, Grodziska”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 i 4 tylko górna wersja, w rkp. z teki 8: w t. 2 półnuta e2, w t. 6 w obu wykonaniach i w t. 8 i 9 tylko górna wersja; w obu rkp. tekst jak w druku. s. 162 – 163 nr 358 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, tam na s. 322–323 tekst jak u Kolberga poprzedzony podaniem o założeniu klasztoru na Łysej Górze ze wzmianką Wójcickiego: „Niniejszą legendę wypisałem z rękopismu 1609, gdzie przypis dodany, że ją lud śpiewa”. s. 163 nr 359 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z notatką Kolberga: „o św. Dorocie”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 dolna, a w t. 4 i 5 tylko górna wersja. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, (wyd. 1869) na s. 255–256 dwa obszerniejsze warianty. nr 360 – Melodia z notatką Kolberga: „o św. Mikołaju” w rkp. terenowym, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zanotowana częściowo w metrum  lub bez kresek taktowych, w t. 2 i 6 na drugą miarę i na pierwszą miarę w t. 8 tylko górna wersja w rytmie œ œ œ , t. 4: & # œœ œ œ J œ , w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę alternatywnie dwie ósemki h1 a1. Pod pieśnią odesłania do zbiorów: Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 257–258 obszerniejszy tekst; M.M. Miodu- �138 szewskiego Śpiewnik kościelny…, tam na s. 232–233 obszerniejszy wariant tekstu (z inną melodią) i Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…., tam od s. 705 kilka wariantów pieśni o św. Mikołaju. Ryc. po s. 164 – W pierwodruku cz. II Mazowsza wydanym przez Kolberga po tej stronie znajdowała się ilustracja przedstawiająca skrzypka z notą: „od Warszawy (Powsin)”; w reedycji została ona umieszczona w cz. I Mazowsza po s. 16, zob. przypis źródłowy do tej ryciny. Tańce (s. 165–256) s. 168 nr 365 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp.: „da, dobry mój Jasieńko” zamiast „dobre słówka Jasia”. nr 366 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp.: „Cóż to za dziwka” zamiast „Chyba by ja”. nr 367 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia bez tekstu. W rkp. w pierwszym wykonaniu w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 na trzecią miarę ósemka g2, w t. 4 pierwsza nuta d2, trzecia g2, œ œ œ œ w drugim wykonaniu t. 1: & œ œ , w t. 4 pierwsza nuta g1. Melodia zob. T. 26, nr 501; DWOK T. 41, nr 1275, Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 171. nr 368 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. Pod pieśnią błędne odesłanie do cz. I Kieleckiego (DWOK T. 18), winno być: Kieleckie cz. II (zob. DWOK T. 19), nr 306, zwr. 2. Wariant tekstu por. też Krakowskie. Suplement (DWOK T. 73/I), nr 670. s. 169 nr 369 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp. ostatni wiersz: „da, nie szukaj łóżeczka” zamiast „to mi daj, to mi daj wianecka”. �139 nr 370 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst zwr. 1 i 2 bez melodii. nr 371 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. s. 170 nr 374 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. nr 375 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1403, tam melodia bez tekstu w następującym zapisie: j 3 j & 83 œœ j œJœ & 8 œœ J j & œœ j œJœ Jœœ & œœ J J œ Jœ J œ œRœ œJœ œ œ œœjj œœ Rœ R J œ œ Jœœ Jœœ R J J œ œ œ œ œ œ j œ j œ 3 3 œ Jœ J œ œ œ œ j œ œœ œ œ œ Jœ œ œ œ Jœ Jœ 3 J J J 3 œœ œ œ œ Jœœ œ œ œ œ Jœœ œ Jœ Jœ œ œ œ Jœ 3 J J J J J 3 poniżej zanotowana wersja alternatywna dla t. 3–4: œ œ œ œ œ œ œ œ &J J J J . s. 171 s. 172 s. 173 s. 174 s. 175 œ Jœ J : W rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, tekst bez melodii, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”. nr 381 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. nr 384 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy wariantu w cz. II Kieleckiego (zob. DWOK T. 19, nie T. 18 jak podaje Kolberg), nr 407 (nie 854). nr 387 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1208, k. 6, nr 265, z lokalizacją ogólną: „od Warszawy”, tam z odesłaniem do innej melodii, zob. Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 310, nr 4. nr 390 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1309, k. 4, z lokalizacją ogólną: „Tłuste”. W rkp. tylko tekst, tam „w dupie” zamiast „calutka”. nr 393 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 3v., z lokalizacją ogólną: „z Powsina” i notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. nr 394 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 3r., z lokalizacją ogólną: „z Powsina”, tamże na k. 2 nota Kolberga dotycząca wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. �140 nr 395 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp. w zwr. 1: „Onufry” zamiast „Józio”, w zwr. 2 w. 3 i 4: „wam pieniążków nie ubędzie, a mnie ładnie będzie”. s. 176 nr 401 – Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego. s. 176–177 nr 402 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii; w rkp. zwrotki zanotowane jako odrębne przyśpiewki. s. 177 nr 406 – Tekst por. DWOK T. 41, nr 297. s. 178 nr 407 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 107, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, t. 5–8 nieczytelne. nr 408 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 98, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, nad melodią notatka: „Zawiślański”. W rkp. w t. 4 w drugim wykonaniu: & # r r œœœ # , obok z notatką œ „lepiej” wersja alternatywna dla tego taktu: & œ œ œ œ . nr 409 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 119c, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 2–3: & # œœ œœ œ œ œ œœ œ œ œ œ 3 3 a dla t. 3 jeszcze jedna wersja alternatywna: & œœœœœœ , # œ œ. œ œ . 3 Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 279 tekst jak zwr. 1 u Kolberga; odsyłacz do Kieleckiego błędny. nr 410 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 115, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, zapisana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu jeszcze jedna wersja al- ## n œ œ œ œ œ œ , w drugim wykonaniu: w t. 2 na ternatywna: & pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 c2, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie a1 fis1. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, po- �141 dania…, tam na s. 267 taki sam tekst. nr 411 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 119, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szes- # j œœ œ j nastki e d , w drugim wykonaniu: & R R œJ œœ ; w pierwszym J 2 2 wykonaniu w t. 4 alternatywnie ósemki d1 fis1 fis1, w drugim wykonaniu w t. 3 alternatywnie na drugą i trzecią miarę szesnastki d2 c2 h1 g1. s. 179 nr 412 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 120, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w obu wykonaniach: w t. 1 dolna, w t. 3 górna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu pierwsza nuta d2, w drugim c2, trzecia nuta g1. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 266 taki sam tekst. nr 413 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 106, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, zanotowana o kwartę czystą niżej, w metrum  i podwojonych wartościach rytmicznych. W rkp. przed t. 1 dodany jeden takt: ćwierćnuta z kropką h1, t. 2 w pierwszym wykonaniu:         , t. 3: & #         lub alternatywnie: 2 1 œœ œ œœ œœ œœ œ . Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 279 taki sam tekst. nr 414 – Por. nr 399 w suplemencie. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 taki sam tekst. nr 415 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 dolna, w t. 3–5 górna wersja, dalszy ciąg melodii i tekst nieczytelne. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 279–280 taki sam tekst jako dwie przyśpiewki (nr 89 i 91). nr 416 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 102, z lokalizacją: „Warka nad Pilicą” – melodia; teka 16, sygn. �142 1209, k. 16, nr 1109, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” – tekst zwr. 1. W zapisie melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna wer- # & œœ œ œj # œ œ œœ œœœ œ œ œ œ , t. 3 w pierwszym wykonaniu: J J m jœ œ œ , w drugim: & # œ œ œ œ œ œ . œœœœ sja, w drugim: & Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 267 nr 13 tekst jak u Kolberga zwr. 1–2, a na s. 281 nr 101 wariant zwrotki 3. s. 180 nr 417 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 104, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 na pierwszą i drugą miarę szesnastki f1 a1 a1 c1, w t. 2 w drugim wykonaniu szesnastki d2 e2 f2 d2, w t. 3–4 tylko górna wersja, t. 5–6 w drugim wykonaniu: & b œ œ œ œ œ œ œœ œ œœ œœ œ , w t. 7 w drugim wykonaniu druga szesnastka f2, t. 8 w rytmie: œ œ œ œ , po nim œ œ œ œ œœ œ œ œœ œœ b œ œ & jeszcze: œ œ œ œ œ œ œœœœœ . nr 418 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 419 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 277 taki sam tekst. s. 180–181 nr 420 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 tekst sam tekst. s. 181 nr 421 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 79, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w drugim wyko- # œ œ œ naniu: w t. 1 dodana wersja alternatywna: & J J J , w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki g1 e1; w t. 4 w drugim wykonaniu: & # œ r j R œ œ œœ J œ ; tekst zanotowany skrótowo, brak: „biegają” i „oj, pana Kozłowskiego, da fornala”. W rkp. także wcześniejsza próba zapisu melodii: �# & œ œ œ œ œ œ 143 œ œ œ œ œ œ œ œ œ . nr 422 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 78, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu ostatnia szesnastka a1, t. 4 w pierwszym wykonaniu: # & œ œ œj œ œ ; tekst dziś słabo czytelny, zanotowany skrótowo, brak niektórych słów w poszczególnych wierszach. nr 423 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 84, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki d2 a1, w t. 2 dol- j na wersja, t. 3 w następującym rytmie: œ œ œ œ œ , w t. 4 dolna wersja, na pierwszą miarę alternatywnie ósemka fis1, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja, po t. # œ j œ œ œ œ œœ œ œ œ œœj œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ j & 8 jeszcze: J œ . J J 3 Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 424 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 270 taki sam tekst. s. 182 nr 425 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 83, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 i 3 górna wersja, w t. 1 na drugą i trzecią miarę alternatywnie e2, w t. 4 na trzecią miarę alternatywnie ósemka fis1, j w t. 5 rytm: œ œ , w t. 6 na drugą miarę ósemka c2, tylko górna wersja, ostatnia szesnastka a1, w t. 7 tylko górna wersja, obok za- # œ œœ œ œœ . notowana wersja alternatywna dla t. 8: & Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 272 taki sam tekst, przy czym na początku jeszcze jedna zwrotka. nr 426 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 427 – Melodia por. DWOK T. T. 41, nr 832. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 281 taki sam tekst. �144 nr 428 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 91, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki cis2 d2, w t. 3 odwrotna kolejność wykonań, w drugim wykonaniu pierwsza nuta w trioli szesnastkowej g1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę również dolna wersja, na zakończenie jeszcze: 3 # œj & œ œ œJ œj œ œ œ œ œ œJœ œ œ œ œJ œj œ œ œ œ 3 œ 3 #m j & œ . œ œ œ œœ œœ œœ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . s. 183 nr 429 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 275 taki sam tekst. nr 430 – Takty 5–8 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1r., po nr. 10 i teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 579, oba rkp. bez lokalizacji. # œœ œ , t. 7 W obu rkp. t. 6 i 8 w drugim wykonaniu: & œ w obu wykonaniach tylko dolna wersja; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 275 taki sam tekst. s. 183 nr 431 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 122, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. nr 432 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 101, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 na pierwszą miarę w pierwszym wykonaniu szesnastki d1 g1, w drugim szesnastki a1 # # œ œœœœœ , g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu alternatywnie: & w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki h1 a1, t. 3–4 w pierwszym wykonaniu: & cze: & # œ œ œ œ œ œœ œ # œ œ . œ œ œ œ œ œ œ œ , po t. 4 jesz- œœ œœ œ œ œ œ œ œ œ œœj . Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, po- �145 dania…, tam na s. 275 taki sam tekst. s. 184 nr 433 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 87, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 1–4 tylko górna wersja, w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki d2 h2, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka f1, w t. 7 w górnej wersji na drugą miarę szesnastki g2 a2, w t. 8 w dolnej wersji tylko ćwierćnuta c2. nr 434 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 7, z lokalizacją ogólną: „Warszawa”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 6 i 8 na pierwszą miarę w dolnej wersji ósemka c2, w t. 9 na pierwszą miarę w obu wykonaniach tylko dolna wersja, w drugim wykonaniu na trzecią miarę œœœ œ & szesnastki d h , t. 10 w drugim wykonaniu: , po t. 10 j j œœ. œ œ œJœ œ œ œ œ œœ. œ œ œJœ œ œ œ œ . jeszcze: & œ œ œ œ 2 1 3 3 Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 283 taki sam tekst. nr 435 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 6, z lokalizacją ogólną: „Warszawa”. W rkp. t. 1–4 w pierwszym i w drugim wykonaniu opatrzone każdorazowo znakiem powtórki, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę tercja c2 e2, w t. 2 na trzecią miarę ósemka f2, w drugim wykonaniu: t. 1–3 trzykrotnie powtórzony takt: & œ œ œ œ œœ œ ; w t. 5 w pierwszym wykonaniu trzy ósemki a1, w t. 8 w obu wykonaniach na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 g1. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 283 taki sam tekst. s. 185 nr 436 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 2, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki f1 d2, w t. 3 na pierwszą miarę triola szesnastkowa c1 f1 a1, w t. 6 tylko górna wersja, na trzecią miarę ósemka f1, w t. 7 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę górna, dalej dolna wersja, w t. 8 odwrotna kolejność wersji, w t. 9 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę alternatywnie szesnastki b1 �146 d2 i ósemka b1, w t. 10 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki h1 c2. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 265 tekst jak zwr. 1 u Kolberga. nr 437 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 3 i 4, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1116, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst zwr. 2. W rkp. (teka 16) zwr. 2 tworzy całość z tekstem opublikowanym przez Kolberga jako nr 618 w T. 25. Melodia, zob. DWOK T. 41, nr 735. s. 186 nr 438 – Melodia z incipitem: „Ona pasła bycki” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. Rkp. słabo czytelny, w t. 3 druga szesnastka d2. W rkp. trudny do odczytania dalszy ciąg melodii, t. 2 z poniższego przykładu niewy- œ œ pełniony: & œ œ œœœ œœœ œ œœœ œ œœœ œœœ œ . Tekst zwr. 5 i 6 w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 566, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki” z odesłaniem do innej melodii, zob. DWOK T. 41, nr 526. Tekst zwr. 1 i 3, por. T. 27, nr 408. nr 439 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 taki sam tekst, oraz do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), tam winno być: s. 415, nr 354. nr 440 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29 i teka 33, sygn. 1305, k. 60v., nr 568, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w drugim wykonaniu: w t. 4 i 10 trzecia nuta e1, brak t. 7 i 9. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 502, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tam zanotowany jako fragment numeru 489 (między zwr. 1 i 2). s. 187 nr 441 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29 r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice”, tam melodia bez tekstu; teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1940, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”– melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1029, z lokalizacją ogólną: „od Kunowa” – tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 i 2 tylko górna wersja, w t. 2 szósta szesnastka dis2, w t. 3 tylko dolna wersja, na trzecią miarę szesnastki cis2 d2, w t. 4 tylko górna �147 wersja, na drugą miarę szesnastki e2 d2, w t. 5 górna, w t. 8 dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 4: „podpierała” i dopisane: „malowała”. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 442 – Wariant zwr. 2 z inną melodią zob. nr 70 w suplemencie. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 są to dwie przyśpiewki: nr 24 jak zwr. 1 i nr 22 jak zwr. 2 u Kolberga. nr 443 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1938, z lokalizacją ogólną: „Ruda Gu­ zowska”. W rkp. z teki 43 w t. 2: w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie szesnastki a1 h1, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie ósemka g1. Tekst z inną melodią zob. nr 137 w suplemencie. s. 188 nr 444 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 taki sam tekst. nr 445 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1945, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”; w obu rkp. w t. 2 i 4 w drugim wykonaniu pierwsza nuta alternatywnie h1. nr 446 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29 r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1943, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”, w obu rkp. melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 321, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – tekst. W obu zapisach melodii w drugim wykonaniu w t. 3 zamiast drugiej szesnastki trzydziestodwójki e1 fis1, w obu rkp. jeszcze trzecie wy- # j rjr j j j œj œ œœ œ œœ œœ œœ & konanie: R R J J œ r r œ. œ œ J j œ œ œ œ œj . R m nr 447 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1932, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28v., nr 151, bez lokalizacji, pod melodią skreślony incipit tekstu: „Ja Kasica, ty Kasica, siku, siku, do ślachcica”. W rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu w t. 3 piąta szesnastka dis2, w drugim wykonaniu w t. 2 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 fis1; w rkp. z teki 43 ta sama triola b1 a1 fis1, a na pierwszą miarę alternatywnie oznaczenie literowe nut: „cis a”. �148 nr 449 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1934, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28r., po nrze 171, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki fis1 d2, w pierwszym wykonaniu: w t. 6 dolna wersja, w t. 7 dolna wersja, na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 fis1 g1, w t. 8 dolna wersja, na trzecią miarę szesnastki h1 a1, w drugim wykonaniu: melodia niedokończona, w t. 7 tylko ósemka e2, t. 8 niewypełniony; w rkp. z teki 43 w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka d2. s. 189 nr 451 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19). s. 189 nr 453 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 119, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1896, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”, w obu rkp. melodia bez tekstu, zanotowana o sekundę wielką niżej. W rkp. z teki 43 w t. 1–4 pod melodią ołówkiem zanotowany akompaniament, zapis następujący:                    5                                                                                ] [ [    ] , t. 8 w powyższym przykładzie niewypełniony, obok dla drugiego wykonania zanotowana wersja alternatywna bez akompaniamentu: 3 # 3 j j œ & œœ œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œJ œ œ œj œœ œœ ; w rkp. z teki 33 zapis następujący: �# rœ j & œœ # œ œ œJ j j œ # œ œj j œ œJ # œ œj œ œ œR œ œ œ jœ œ œ œ œ œ œ J 149 j # œ j j & œœ œ œ œJ œ œ # œœJ œ œ œ œ ‰œœ œ œ œJ œ œ œj œ œ # œ œ j j & œœ œ œ œJ œ œ œ œ # œ œ œ œœ œ œ œ œ œ œj œ œ . s. 190 nr 454 – Melodia z incipitem: „Da i dudni woda, dudni” w rkp. terenowym Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Karnice”. W rkp melodia zanotowana o tercję małą niżej, w pierwszym wykonaniu: górna wersja, w t. 3 i 4 widoczne trudności Kolberga w zapisie przebiegu melodii, liczne poprawki i wersje alternatywne, w t. 4 na ostatnią miarę ósemka es2, w drugim wykonaniu: w t. 1 pierwsza szesnastka c2, na trzecią miarę górna wersja, w t. 3–4 dolna wersja. Odesłania do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) dotyczą wariantów melodycznych. nr 455 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 948 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu rkp. tekst zwr. 2 bez melodii, w ostatnim wierszu: „wracać” zamiast „do dom wrócić”. Wariant tekstu por. DWOK T. 41, nr 440 i nr 272 w suplemencie. nr 457 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 1, z lokalizacją: „Złaków Borowy pod Kiernozią” i teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 331, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”. W obu rkp. tekst z inną melodią (w rkp. z teki 16 odesłanie do melodii z teki 33), zob. DWOK T. 41, nr 320. s. 191 nr 459 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1947, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 i 8 w drugim wykonaniu ósemka i ćwierćnuta f2, t. 6 w obu b œ œ wykonaniach: & œ J &b œœœœœœ . œ œ , t. 8 w pierwszym wykonaniu: nr 460 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 948 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 975 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3 w obu �150 wykonaniach na trzecią miarę c2, w t. 6 w pierwszym wykonaniu: ósemki c2 e2 c2. Tekst jak w wymienionym rkp. z teki 16, zob. DWOK T. 41, nr 344. nr 461 – Takty 1–4: Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 956 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, nr 26, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. w t. 2 odwrotna kolejność wykonań, w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki e2 d2 – w rkp. z teki 33 i d2 c2 w rkp. z teki 43, w obu rkp. t. 4 w drugim wykonaniu: # j & œ œ œ œ œ ; w rkp. z teki 43 w t. 3 do ósemek dodany dwudźwięk – kwinta d1. Takty 5–8: rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 33 – melodia z tekstem; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 954 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 992 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 7 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie e2. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 11, sygn. 1175, k. 2, z notatką: „Niektóre mazurskie i kujawskie”. s. 192 nr 462 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 942 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 949 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu alternatywny rytm: œ œ œ œ , w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, inny rytm: œ œ œ . œ , ostatnia nuta alternatywnie d1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu pierwsza szesnastka alternatywnie fis1, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę dwie szesnastki e1 g1. Pod pieśnią odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), winno być: s. 408, nr 332, tam wariant tekstu. nr 463 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 951, bez lokalizacji – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 985 – tekst, z lokalizacją jak w tece 43. W obu zapisach melodii w t. 2 i 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1, w t. 3 w pierwszym wykonaniu druga ósemka d1. nr 464 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21; teka �151 33, sygn. 1305, k. 68, nr 958 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1000 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka alternatywnie h1, w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka d1 lub alternatywnie szesnastki e1 d1, w t. 4 druga szesnastka w pierwszym wykonaniu alternatywnie h1, w drugim alternatywnie e1. Melodia por. nr 432 w suplemencie. nr 465 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 949 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 976 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43: w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka cis2, w drugim wykonaniu alternatywne oznaczenia literowe na trzecią miarę: „g h”, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja; w rkp. z teki 33: w t. 4 w pierwszym wykonaniu alternatywnie szesnastki g1 h1, w t. 3 w drugim wykonaniu obie wersje; w obu rkp. w t. 4 w drugim wykonaniu na drugą miarę ósemka g1, obok alternatywny zapis tego taktu: # r r j j & œ œ œ œ ; w zapisie tekstu z teki 16 w ostatnim wierszu: „żeby nam” zamiast „żeby ci”. nr 466 – Melodia z innym tekstem zob. nr 70 w suplemencie. Tekst por. nr 190 w suplemencie . s. 193 nr 467 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21 i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 955, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja; w rkp. z teki 43 t. 4 w drugim wykonaniu taki jak drugie wykonanie t. 2. nr 468 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 42, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda”; teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1907, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 946, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43 i teki 33, k. 10 t. 1 w drugim wykonaniu: # œ œ & œ œ œ œ , w t. 3 w obu wykonaniach na pierwszą miarę szesnastki g1 h1. Wariant melodii por. nr 245 w suplemencie. �152 nr 469 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 939 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 935 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp.: w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 w drugim wykonaniu na drugą miarę ósemka fis1, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę ósemka c2, w drugim wykonaniu ósemka fis1; w rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego. nr 470 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25 – rkp. uszkodzony, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1881, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja. nr 471 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 941, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia. W rkp. t. 1 w pierwszym wykonaniu: & # j œ œ œ œ J , w t. 2 i 3 w obu wykonaniach górna wersja, nad melodią odesłanie do tekstu nr 936 z teki 16, który został opublikowany przez Kolberga w T. 25 jako nr 473. Wariant tekstu por. DWOK T. 41, nr 392. s. 194 nr 472 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, nr 17 i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 940, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. nr 473 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 943 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 936 – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19 – melodia z przekreślonym incipitem: „W olszynie ja wołki pasła”, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w niej pierwsza szesnastka g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę górna, na drugą i trzecią dolna wersja, w rkp. z teki 33 górna wersja tylko alternatywnie. W rkp. z teki 16 odesłanie do melodii nr 941 z teki 33, która została opublikowana przez Kolberga w T. 25 jako nr 471. Tekst z wariantem melodii por. nr 100 w suplemencie. nr 475 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1136, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst zwr. 1 i 2 bez melodii. Melodia z innym tekstem, zob. DWOK T. 41, nr 392. �153 nr 476 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 8 i teka 33, sygn. 1305, k. 60v., nr 574, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki e2 h1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu druga i trzecia nuta alternatywnie oznaczone literami: „d e”. s. 195 nr 477 – Tekst zob. nr 82 w suplemencie. nr 478 – Tekst z inną melodią zob. nr 311 w suplemencie. nr 479 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 577 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, oba rkp. bez lokalizacji. œ W rkp. terenowym t. 3 w pierwszym wykonaniu: & œ J . nr 480 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 62, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1852, z lokalizacją ogólną: „Ruda, Sokule, Radziejewice”. Tekst zwr. 2 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1016, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, t. 2 i 4  w drugim wykonaniu:    , w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka h1, dalej górna wersja. Tekst zwr. 1 por. nr 82 w suplemencie, tekst zwr. 3 por. DWOK T. 41, nr 342. s. 196 nr 481 – W rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 469, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” tekst jak w druku z odesłaniem do innej melodii, zob. DWOK T. 41, nr 298. nr 482 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 23, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda” i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1854, z lokalizacją ogólną: „Ruda, Sekule, Radziejewice”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 i 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1. nr 483 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1864, wśród zapisów z Mazowsza i Łęczyckiego. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w pierw­ #œ szym wykonaniu dolna wersja, w drugim: & œ œ #œ œ , t. 3 œ œ œ œ œ , w t. 4 w pierwszym w drugim wykonaniu: & J �154 wykonaniu na trzecią miarę ósemka c2, w drugim na trzecią miarę szesnastki c2 h1. nr 485 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 88, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1877, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzow[ska], Sokule”. W rkp. z teki 33 w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki e2 g1, w drugim b1 a1, t. 3 w pierwszym wykonaniu: &b j j & b œœ œœ œ œœ , w drugim: 1 2 j r j & b œœ .. œ œœ , t. 4: œ œ œœ œ œ . œœ J 3 r œ s. 197 nr 486 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1868, , tam melodia bez tekstu wśród zapisów z Mazowsza; teka 35, sygn. 1315/A, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, tam tekst bez melodii. W rkp. zapis melodii następujący: j œ œ œœ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œ œ œ œ & œœ œ œœ J J j # œœ œœJ œœ œ œ œœ œ œ œ œ œ œj œ œ œ œ œ œ œ œ œ J œ œ J & œ J œœ J , œ obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 5–8 z powyższego przykładu jak górna wersja tych taktów w druku (tam t. 3-6), ze znakiem powtórki dla ostatnich dwóch taktów, w ostatnim takcie na trzecią miarę szesnastki g1 a1. nr 487 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 319, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam tekst bez melodii z wyjaśnieniem Kolberga: „wyrko = łóżko”. nr 489 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 45 i teka 33, sygn. 1305, k. 60v., nr 565, oba rkp. bez lokalizacji – w obu rkp. melodia bez tekstu; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Miedwienice” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 502, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – w obu rkp. tekst bez melodii. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2 w obu wykonaniach druga szesnastka a2, a w rkp. terenowym z teki 43 w t. 3 i 4 w obu wykonaniach dolna wersja. Tekst w rkp. z teki 43 zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 492, zob. przypis do tego numeru, ponadto w tym rkp. po zwr. 2 jeszcze �155 fragment: „Oj, wziąłbym cię z sobą, niedobra to pani..., [fragment nieczytelny] u ludzi z tobą”; W rkp. z teki 16 tekst zwr. 1 jak w druku, tam jeszcze dalszy ciąg jak nr 440 w T. 25, zob. przypis do tego numeru. W odsyłaczu pod pieśnią winno być: nr 440 (nie 439). s. 198 nr 490 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 19, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” i teka 33, sygn.1305, k. 3, nr 1620, z lokalizacją ogólną: „Międzylesie”. W rkp. z teki 2 w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę szesnastki g2 d2, w t. 4 inny rytm: œ œ œ œ ; w rkp. z teki 33 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykona­niu: w t. 1 j œœj œ œ œœj œœ œ J na trzecią miarą alternatywnie ósemka g2, t. 2: & , 3 w obu wykonaniach w t. 3 na trzecią miarę szesnastki c2 a1, t. 4: 1 j2 & œ œ œ œJ œœJ œ . nr 491 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 572, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 508, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji, tam tylko melodia. W obu zapisach melodii tylko górna wersja, w t. 3 i 6 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 g1, z fermatą na ostatniej nucie, t. 5 j œ w rkp. z teki 43: & œ œ j j œ œ , w rkp. z teki 33: & œ œ œ œœ œ . nr 492 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, tam z obszerniejszym niż w druku tekstem; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 564 – melodia, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 501, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 1 tylko górna wersja, w drugim wykonaniu pierwsza szesnastka alternatywnie h1, t. 2 w pierwszym wy- # œ œj . œr œœ œ œ œ , w drugim: & # œ œ œj œj . W rkp. z teki & konaniu: J J �156 43 dalszy ciąg tekstu jak nr 489 zwr. 1 i 2 w T. 25, zob. przypis do tego nr. nr 493 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 563 – melodia z incipitem: „Jedzie”, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 500, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii każde z wykonań oznaczone w druku cyframi 1 i 2 dwukrotnie powtórzone. W pierwszym wykonaniu: t. 3 i 4 oznaczone jako 1. volta, w t. 4 na trzecią miarę szesnastki h1 g1, wykonanie to opatrzone znakiem powtórki i wtedy zamiast t. 3–4 dodana 2. volta: zob. 2. volta w poniższym przykładzie, w drugim wykonaniu melodia również dwukrotnie powtórzona: # j œ œœœ œ . œ. œ & .. œ œ œ œ œ œ œ œJ J J œ œ œ œJ œ œ . J œ œ œ œ œ . 1. 2. W zapisie tekstu w rkp. z teki 16 jeszcze fragment: „Oj, wyjeżdżam, …, o chusteczkę proszę, niechże cię, dziewczyno, na sercu nie noszę”. nr 494 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 54, nr 280, z lokalizacją: „Ruda i Żyrardów”, tam takty 3–8 z incipitem: „Pojadę ja” i teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 329, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam tekst zwr. 1; teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 902, wśród zapisów z Lubienia, z notą: „Wiskitki” – wariant zwr. 2. W zapisie melodii t. 6 jak t. 10, t. 10 jak górna wersja w t. 6; w zapisie zwr. 2 w. 3 i 4 następujące: „da, nauczę, nauczę, Lubieńczanki robić”. s. 200 nr 496 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1941, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”, zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 w obu wykonaniach na trzecią miarę obie wersje. nr 497 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1936, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 2 w rkp. z teki 43: & œ & œ Jœœ . œ œ œ œœ œ œ œ œ œ , w rkp. z teki 33 w drugim wykonaniu: J œ œœ R , w obu rkp.: w t. 4 w pierwszym wykonaniu �157 przy ostatniej szesnastce alternatywnie c2, w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki f1 e1. nr 498 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1946, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”, tam odesłanie do wariantu melodii nr 1855 z teki 33, zob. DWOK T. 41, nr 622. W obu rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, tam na trzecią miarę w rkp. z teki 43: triola szesnastkowa g1 fis1 e1, w rkp. z teki 33 szesnastki g1 fis1 lub alternatywnie fis1 e1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja. Tekst z inną melodią, zob. nr 164 w suplemencie. nr 499 – Melodia z innym tekstem, zob. nr 78 w suplemencie. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 348. nr 501 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 68, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1904, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego, przy t. 1–3 pier- # j œ œ œ œ œœœœ j œœœœ œ & œ œ wotnie: , poniżej z notatką 3 „lepiej” wersja jak w druku, t. 5–8 w następującym zapisie: # j & œ œ œ Jœœ œ œœ œœ œJœ œ œœ œ 3 3 3 j œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œj œ œ , obok kolejna wersja alternatywna dla t. 5, jak t. 7. nr 503 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 316, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam tekst bez melodii. Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19). s. 201–202 nr 505 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 979, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. Tekst zwr. 1 z inną melodią, zob. nr 78 w suplemencie. s. 202 nr 506 – Por. nr 458 w suplemencie. nr 507 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 37 i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1910, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 35, sygn. 1315/A, k. 9 i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 577, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”. W obu zapisach melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na drugą miarę obie wersje, w t. 4 na drugą miarę a1; w drugim wykonaniu: �158 w t. 4 na drugą miarę obie wersje, na trzecią miarę g1, obok zanoto- j j œ , w obu bœ œ œ œ wana wersja alternatywna dla tego taktu: & 3 rkp. w t. 3 ostatnia szesnastka g1; w obu zapisach tekstu zwrotki w odwrotnej kolejności, w zwr. 2. wiersze 3 i 4 następujące: „co mi się oberwie dzbanusiem wody”. Tekst z inną melodią, por. DWOK T. 41, nr 318. nr 508 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 105, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1887, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 963–965, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp. w pierwszym wykonaniu t. 4: m 3 & œ œ œ œj œjœ œ ; w drugim wykonaniu w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa c2 h1 c2, w t. 3 na trzecią miarę j œjm 3 œ œ œ ; w zapisie tekstu z teki 16 szesnastki g1 a1, t. 4: & œ œ œ œ 3 w zwr. 2 w w. 4 powtórzone: „matuleńku” zamiast „moja matko”. nr 509 – Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19). s. 203 nr 510 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 51, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 459, z lokalizacją: „od Wiskitek”. Tekst w rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 20r. i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 971, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 4 w drugim wykonaniu druga nuta d2; w obu zapisach tekstu brak fragmentu zwr. 1: „twoje ocki jak ciarecki, moja buzia jak śmietana”. W obu rkp. teksty połączone z inną melodią, opublikowaną przez Kolberga w T. 25 jako nr 657, zob. też przypis do tego numeru. nr 511 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 455, z lokalizacją: „Guzów, p[od] Wiskit[kami]”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 966, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 2 na trzecią miarę w pierwszym �159 wykonaniu seksta a1 f2, w drugim wykonaniu szesnastki b1 a1, w t. 4: w pierwszym wykonaniu & b œ œ œ œœ , w drugim œ przy f1 każdorazowo dodany dwudźwięk c1, po t. 4 jeszcze: œœ & b œœ œœ œ œ œ œœ œœ œ œ œœ œœ ; w zapisie tekstu z teki 43 brak inte- riekcji na początku wierszy. nr 513 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 110 i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1892, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. drobne różnice w zapisie linii melodycznej. W rkp. z teki 43, k. 25, nr 110:                                        ;    w rkp. z teki 33:                                       .   Tekst jak w druku w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 982 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu zapisach tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 431, tam tylko z pierwszą zwrotką. s. 204 nr 515 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60r., nr 548 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 136, oba rkp. bez lokalizacji. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 981 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim obie wersje, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka e2, w t. 3 w obu �160 wykonaniach na trzecią miarę alternatywnie ósemka h1. W zapisie tekstu z teki 43 w ostatnim wierszu: „szelmą” zamiast „samą”. nr 516 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 166 i teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 558, w obu rkp. bez lokalizacji. Tekst zwr. 3 bez melodii: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 991 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę szesnastki fis1 d1; w rkp. z teki 33 w t. 2 w drugim wykonaniu alternatywnie: & # œ œ œj œœ . Zwr. 1–2 z inną melodią, zob. nr 70 w suplemencie. nr 517 – Por. DWOK T. 41, nr 312. s. 205 nr 518 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1008 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w rkp. terenowym brak interiekcji przed wierszami 2–4. nr 519 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 169, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 560 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 498, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. # r œ œœ œ œj œ œ RJ J . & W obu zapisach melodii t. 1: nr 520 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60r., nr 547, bez lokalizacji – melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 986 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – w obu rkp. tekst bez melodii. W zapisie melodii w tece 33 w t. 4 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemka z kropką c2 i szesnastka g1, w drugim wykonaniu brak dwudźwięków, tylko dolne nuty. s. 206 nr 522 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 148, bez lokalizacji, teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 554, z lokalizacją ogólną: „Sokule” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 495, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W t. 2: w rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w rkp. z teki 43 w obu wykonaniach dolna wersja; t. 3: w pierw- j jœ b r r szym wykonaniu w rkp. z teki 33: & œœ œ œ œœ , w rkp. z teki 43 tylko dolna wersja z powyższego przykładu, w drugim wykona- �161 niu w obu rkp. na pierwszą i drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja. W obu zapisach tekstu: „dupy” zamiast „chałupy” i jeszcze kolejna zwrotka: „Dobry Wosio do łóżeczka, ale tylko spać, da, spać, dziesięć razy na noc wstając, ale tylko srać, da, srać”. Pod pieśnią odesłanie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), winno być: s. 397 nr 292. nr 523 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 980 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43 w zwr. 1w obu wierszach: „cóż” zamiast „co”. nr 524 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 958 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, tam tylko wiersze 1 i 2, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 16 nad pieśnią notatka: „budnik, kolonista”, ponadto ostatni wiersz wariantowy: „i nie pijesz do dzieweczki”. Tekst por. nr 265 w suplemencie. nr 525 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 464, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek”, zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3 w drugim wykonaniu: na pierwszą miarę górna wersja, ostatnia szesnastka d2. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 506. nr 526 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 93, bez lokalizacji – melodia i tamże, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – tekst; czystopisy Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1883, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 970, z lokalizacją jak na k. 20 – tekst. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki h1 d2, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę dodana wer- # n # œ œ œ œ œ sja alternatywna: szesnastki a1 fis1, w drugim: & J , tu widoczne trudności Kolberga we właściwym zanotowaniu intonacji na drugą miarę, w t. 4 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d1. W zapisie tekstu w rkp. terenowym �162 jeszcze w nawiasie: „matka diabła zjadła, co się zawsze kręci”. Odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 430 dotyczy podobieństwa w przebiegu linii melodycznej. s. 207 nr 527 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 977 i 978, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu zapisach tekstu w rkp. w zwr. 2 w. 2 i 3 brak: „tu”, w. 4 brak: „to”. nr 528 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1782, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule” i rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 83, bez lokalizacji. W rkp. z teki 33 w t. 4, 6, 8 i 12 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 6 ≥ przy c2, na trzecią miarę dwie szesnastki a1 fis1, w t. 9 tylko dolna wersja. Poniżej zanotowane wersje alternatywne dla t. 2: & # j œ œ œ œ #œ œ œ J 3 i dla t. 9: & # œœ œ œ #œ . W rkp. terenowym brak znaku przykluczowego, widoczne trudności Kolberga z ustaleniem właściwego przebiegu melodii, pierwotnie zanotowane t. 7–10, 1–4, 5–6, następnie cyframi oznaczona właściwa kolejność taktów, liczne poprawki i literowe oznaczenia nut, t. 10: & # œ. œ œœ œ œ . nr 529 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 152 i nr 162, oba rkp. bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1928, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 950, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43 nr 152 i w rkp. z teki 33 w t. 2 w pierwszym wykonaniu: na trzecią miarę triola szesnastkowa d2 c2 f1, lub alternatyw- œ b œ œjœ œ œœœœ nie: & R R J , w drugim wykonaniu na drugą i trzecią 3 miarę dodane tercje g1 f1, w t. 3 dodane dwudźwięki – tercję niżej; w rkp. z teki 43 nr 162 w t. 1 w pierwszym wykonaniu przy pierwszej nucie dodany dwudźwięk kwinta c1, t. 2 w pierwszym wykona- n j œœ œœ œ œ œ œ b niu: & , w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią J 3 miarę f1, w obu wykonaniach przy a1 każdorazowo dodany dwu- b œ œ œ œj dźwięk – tercja f1, t. 4 w drugim wykonaniu: & œ . �163 nr 530 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 957(zwr. 1) i nr 956 (zwr. 2) i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w rkp. z teki 43 zwr. w odwrotnej kolejności. s. 208 nr 532 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 34 i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1906, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 987 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 33 następujący zapis: Ÿ & œ. œ œ œ œjœ œ j œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ #œ œ J œ J œ 3 œ œ œ œ œj œ œ œj œ j œ œ œ j j & œ #œ œ J #œ œ œ œ œ J 3 Ÿ Ÿ j j œ œ œ j œ œ œ œ j œ œ œ & œ œ #œ œ œ #œ #œ , œ œ œ w rkp. terenowym następujące zmiany w stosunku do powyższego przykładu: w t. 5 na trzecią miarę triola szesnastkowa c2 h1 g1 lub alternatywnie szesnastki h1 g1, po t. 7 zmiana kolejności taktów: t. 10–11, t. 8–9, brak t. 12, t. 13 zapisany obok jako wersja alternatywna dla t. 9. W zapisie tekstu w obu rkp. trzy ostatnie wiersze następujące: „z pożegnania mojego, oj, dalibóg nie przyjdę, da ze żalu wielkiego”. nr 533 – Takty 1–8 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28v., nr 134 i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1920, oba rkp. bez lokalizacji; w obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w rkp. z teki 33 tylko górna wersja. nr 534 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29 z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 589, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 521, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę c2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka c2, w t. 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie g1; w obu zapisach tekstu zwrotki w odwrotnej kolejności. s. 209 nr 535 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, �164 z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 594 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 528 – tekst, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”. W obu rkp. w zapisie melodii w t. 1 przy pierwszej nucie brak e2, t. 3–4 w następującym zapisie: # j œ œœ œ œ J J & œ œ œ œ j j œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œJ ; w rkp. z teki 16 na początku wszystkich wierszy: „da”. W rkp. z teki 42 pod pieśnią jeszcze inne wątki, zob. nr 147 w suplemencie. Pod pieśnią błędny odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), pod wskazanymi numerami (i stroną) inne teksty. nr 536 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 591, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 522, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W rkp. z teki 42 pod melodią jeszcze drugi wątek tekstu, zob nr 200 w suplemencie. nr 537 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153; teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1128 – tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. terenowym tekst z melodią inną niż w druku, zob. nr 289 w suplemencie. nr 538 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 584, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 513, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst . W obu zapisach melodii w t. 1 w pierwszym wykonaniu pierwsza szesnastka g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka fis2, na drugą i trzecią miarę ósemki d2 g1; w obu zapisach tekstu interiekcje: „da” i „oj” na początku wierszy. nr 539 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 585, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 514, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii: w t. 1 w drugim wykonaniu na trze- �165 cią miarę ósemka c2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę obie wersje; t. 4 w pierwszym wykonaniu w rkp. z teki 43: œ j & œ œ J œ , w rkp. z teki 33 na pierwszą miarę dwie szesnastki d2 d2. W obu zapisach tekstu: „da” przed „ja kalinę”. s. 210 nr 540 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 582 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 510, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst . W rkp. z teki 42 w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę h1; w zapisie tekstu w obu rkp. brak powtórzenia w zwr. 1. nr 541 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 583 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 511, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę d2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu również dolna wersja, w drugim wykonaniu druga szesnastka e2. W obu zapisach tekst poprzedza jeszcze jedna zwrotka: „Da i siwy gołąbeczek, da i w środku dębu siedział, da i kochajże mnie, kochaj, da i żeby nikt nie wiedział”, zob. Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 288. nr 542 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”, teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 588, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonow[em]” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 518, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W rkp. z teki 42 i 33 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, œ œ b b œ œ œœ , w t. 3 tylko dolna, w t. 1 tylko górna wersja, t. 2: & R R J w t. 4 tylko górna wersja, tam na trzecią miarę szesnastki: w tece 42 c2 f1, w tece 33 a1 f1; w obu rkp. w t. 6 tylko górna wersja, przy c2 dodany każdorazowo dwudźwięk a1, w t. 8 na trzecią miarę tylko górna wersja. W rkp. z teki 42 tekst zanotowany skrótowo, w zwr. 2 brak wiersza 1, dla w. 3 tylko: „wianeczku”. �166 nr 543 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 592, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 524 [a], z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią œ œ œ miarę g2, w drugim dodana wersja alternatywna: & œ ; w rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu alternatywnie: w t. 3 na trzecią miarę ósemka f2, a w t. 4 na pierwszą miarę ósemka d2. W obu zapisach tekstu po zwr. 1: zwr. 3, 4, 2, następnie zwr. 5, a w niej: „pilnuj” zamiast „patrzaj” i w. 3 i 4 następujące: „da, tyda piechty sobie nie chodź, da kiedy nie masz konia”; ponadto w rkp. z teki 42 tekst zanotowany skrótowo bez powtórzeń, w zwr. 2 ostani wiersz: „bo ci kaci po niej”, w zwr. 4 w ostanim wierszu: „nudzi” zamiast „budzi”. s. 211 nr 545 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (13 pięciolinia), z lokalizacją ogólną: „Biał[ogórne], Białawieś” i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1968, z lokalizacją: „Białogórne”, w obu rkp. w t. 1–2 tylko dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… , tam na s. 280 taki sam tekst. nr 546 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 287 taki sam tekst. s. 212 nr 548 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (14 pięciolinia), z lokalizacją ogólną: „Biał[ogórne], Białawieś” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1967, bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki h1 c2, t. 1–2 w drugim wykonaniu rozszerzone o jeszcze jeden takt: & # œœœ œ œ œJœ œ œ Jœ œ œ œj j , w t. 4 w pierwszym œ J wykonaniu ≥ przy c2, ostatnia szesnastka g1, w drugim wykonaniu druga szesnastka h1. nr 549 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (2 pięciolinia) i k. 3 (9 pięciolinia, nr 17), bez lokalizacji oraz teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1973, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. We wszystkich rkp. w t. 1 na drugą miarę c2, w rkp. z teki 43, k. 3 w t. 1 na pierwszą miarę triola szesnastkowa, w t. 3 na pierwszą miarę dwie szesnastki g1 h1, ostatnia nuta a1, ta wersja zanotowana �167 w rkp. z teki 33 jako wersja alternatywna. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 291 taki sam tekst. nr 550 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1126, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii, podpisany jako dalszy ciąg tekstu: „A dała mu śmietany”, zob. nr 569 w T. 25. nr 551 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (2 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1971 oraz teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1400 i oba rkp. z teki 33 z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W dwóch pierwszych rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, z przednutką h1 c2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki # 3 œ œ œœ œ œ J œ œ ; w rkp. z teki 33 & h h , t. 4 w pierwszy wykonaniu: J 3 1 1 nr 1400 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej w następującym zapisie: # 3œ œ & 8 J J œJ # r r j r & œ œ œ œ œJ œ œR œJ R œ œ œ œ œ J J J j œ œR œJ œ œ œ œr œr œ œr œJ R 3 j œ œ œ œ œ R R 3 j œœœœ œ , œ w tymże zapisie dalsze wersje alternatywne dla tego przykładu, dla # 3 j # rœ œ œ # r œ œ œœœœ œ œ œ œ œ t. 2: & œ R J , & œ R J , dla t. 4: & i dla # œœœ œ œ . t. 6: & œ J 3 nr 552 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (1 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1972, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, w obu rkp. następujący zapis melodii: �168 # 3 œ œ & 8 œœœJ J 3 3 ^ œ œœœœ j œœœœ j j œ œ œ j œ œ J J œ œœ 3 3 j j œ œjœ œ œ j ^j œ œ œ j œ œ œ œ œ & œœœœ œ œ . J œ œœ J # 3 3 Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 281 taki sam tekst. Odsyłacz Kolberga do Kieleckiego błędny; może chodzić o wariant zamieszczony w cz. II tej monografii, zob. DWOK T. 19, nr 255 zwr. 2. s. 213 nr 553 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 285 taki sam tekst. nr 554 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (2 pięciolinia), bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach na drugą miarę fis2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę szesnastki g1 a1, w dru- bb œ œ j œœ . gim wykonaniu: & J Tekst zwr. 1 por. nr 86 zwr. 2 w suplemencie. nr 555 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1401, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, tam melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 526, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tam tekst bez melodii. W zapisie melodii w drugim wykonaniu w t. 2 na pierwszą miarę triola szesnastkowa: d2 e2 f2. Melodia por. DWOK T. 41, nr 736. Tekst por. nr 86 zwr. 3 w suplemencie. nr 556 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: t. 1–4: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1440, z lokalizacją: „Białogórne” i notą: „Skulski” – prawdopodobnie nazwisko wykonawcy; t. 5–8: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1442, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, w t. 1 odb œ j j wrotna kolejność wersji, t. 4 w obu wersjach: & J œ œ , w t. 8 w obu wykonaniach na drugą i trzecią miarę kwinta c1 g1. Taki sam tekst w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam s. 283. �169 s. 214 nr 558 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 285 tekst z różnicami w ostatnim wierszu. nr 559 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1441, z lokalizacją: „Białogórne”, zanotowana o kwartę czystą wyżej; w rkp. melodia rozbudowana do 16–taktów: # 3 œ j & 8 œ œ œ œJ J œ œ œ œ œ œ œjœ œ J œ J J œœœ J œœ j j # j œ œ œ & œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œ œ œ œ œ œJ œ œ # œ j & œ œ œ œJ J œ œœ œ J J j œ œ œ œjœ Jœ J œ œ œ œ œ œ # œ œ œ & œœ œœœ œœœœœ œœ œœœ œœœœœœ . nr 560 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1445, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, zanotowana o sekundę wielką wyżej. j b b W rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 1: & œ wersja alternatywna: & œ bb œ œ œ œ œ œ œœ œœ J J œ , w t. 4 , w drugim wykonaniu w t. 2 pierwsza szesnastka alternatywnie g1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 286 taki sam tekst opublikowany jako dwie przyśpiewki: nr 128 i 129. s. 214–215 nr 561 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1444, z lokalizacją ogólną: „Białogórne” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 596, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek” – tekst. W rkp. w drugim wykonaniu t. 1–2: & œ œ œ w obu wykonaniach: & œ J œ J œ œ œ œ œ œœ œœœ œœ œj , t. 3 J ; w zapisie tekstu w zwr. 1 i 2 w. 3 następujący: „oj, gdybym mu się dostała”. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 287 taki sam tekst. �170 s. 215 nr 562 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1446, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. melodia poprzedzona dwoma taktami: j j  # œ œ & œ œ œ œ# œ œ œ œ œ # œ , t. 2 w drugim wykonaniu:        ;  3 w t. 3–4 brak znaku powtórki, dodane wersje alternatywne: w t. 3 przy ostatniej nucie g1, w t. 4 przy trzeciej nucie d1, przy ostatniej h, t. 7–8 bez znaku powtórki, w t. 7 dodane wersje alternatywne jak w t. 4, w t. 8 ostatnia nuta tylko g1. nr 563 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1443, z lokalizacją ogólną: „Białogórne” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1127, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją jak w tece 16, tam tekst bez melodii. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, przy d2 dodana kwinta g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie szesnastki e2 c2, w drugim wykonaniu na trzecią miarę obie wersje, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, przedostatnia nuta h1, w t. 4 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu triola szesnastkowa d2 h1 a1, w drugim d2 c2 h1. W zapisie tekstu w rkp. terenowym w zwr. 3 w. 2: „jak córeczce, tak macierzy”. nr 565 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1163, z lokalizacją: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa c2 d2 e2, w t. 2 odwrotna kolejność wykonań, przy powtórce na trzecią miarę również szesnastki b1 g1, t. 3 w drugim œœœ b wykonaniu: & œ œ œ J J . 3 j Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 286 wariant tekstu. s. 216 nr 566 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1, z lokalizacją ogólną: „Biał[ogórne], Białawieś” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1951, z lokalizacją: „Białogórne”. W obu rkp.: melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie c2, w drugim na pierwszą miarę szesnastki f2 f2, t. 2 w drugim wyko- b naniu: & œœœ œ J œ , w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią 2 2 & b œ œ œj ‰ miarę szesnastki c d , w drugim wykonaniu . �171 nr 568 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 305, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”; teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1988, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki”. W obu rkp. tekst bez melodii; w rkp. z teki 13 tekst przekreślony, tam w zwr. 1 brak „niezbędnicy”, a w zwr. 2 brak „niezbędnicę”. nr 569 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1204, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, z lokalizacją jak w tece 33 – tekst, tam jeszcze jedna zwrotka, zob. nr 550 w T. 25. Melodia zob. DWOK T. 41, nr 730. nr 570 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1138, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii; w rkp.: „niech ją sobie wyłechcą”, a „cy chcą sewcy, cy nie chcą” dopisane jako wariant. s. 217 nr 571 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1991, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. Tekst por. DWOK T. 41, nr 425 oraz nr 237 i 238 w suplemencie. nr 572 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1178, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. t. 3–4 trzykrotnie powtórzone, pierwotnie zanotowane o sekundę wielką wyżej, następnie zapisane ponownie z notatką: „lepiej w F–dur”; w pierwszym wykonaniu w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2 ósemki f1 a1 a1, w drugim wykonaniu w t. 1 i 2 tylko górna wersja, w trzecim wykonaniu w t. 1 tylko dolna, w t. 2 tylko górna wersja. nr 573 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam są to dwie odrębne melodie: pod nr. 1175 takty 1–4 i pod nr. 1173 takty 5–8. Takty 1–4 zanotowane o sekundę wielką niżej, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę dwie wersje: ósemka c2 i alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 5–8 melodia zanotowana z dodanymi dwudźwiękami:                                                                  .          nr 574 – W rkp. Kolberga są to dwie odrębne melodie: �172 t. 1–8: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1186; t. 9–15: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1185, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W t. 1–8 w obu rkp.: w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie c2, w t. 5 i 6 tylko górna wersja, t. 7 jak górna wersja w t. 5; w rkp. z teki 43 w t. 4 tylko górna wersja. W t. 9–12 w obu rkp.: brak znaku powtórki, w t. 11 tylko górna wersja, w rkp. z teki 43 w t. 12 ≥ przy f2, na trzecią miarę d2, t. 14 zanotowany jako 1. volta, t. 15 jako 2 volta. s. 218 nr 575 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1989, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 3 w obu wykonaniach na ostatnią miarę alternatywnie g2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu ostatnia szesnastka alternatywnie c2; w rkp. z teki 33 poniżej zanotowane wersje alternatywne dla t. 1: w pierwszym wykonaniu: & œ. #œ œ. œ œ & œ. œ. J œ. #œ œ. œ œ J , w drugim: . Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 286. nr 577 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 610, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, tam tekst bez melodii. nr 579 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 940 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, oba z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. tekst bez melodii zanotowany do słów: „liźcie”, a dalej: „pomaluśku z obycajem, zeby...”. s. 219 nr 581 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (3 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1977, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję małą niżej, w t. 2: w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki f2 e2, w drugim wykonaniu w rkp. z teki 33: & b œ œœ œœ œ œ œ , w rkp. z teki 43 J tylko górna wersja z powyższego przykładu, w t. 4: w pierwszym wykonaniu w obu rkp. na pierwszą miarę triola szesnastkowa d2 �173 c2 d2, w rkp. z teki 33 jeszcze wersja alternatywna: zob. górną wersję w powyższym przykładzie, w drugim wykonaniu w obu rkp.: œ œ j & b œ œJ œ . 3 Por. DWOK T. 41, nr 821 i nr 452 w suplemencie. nr 582 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, poniżej numeru 464, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”; tamże, k. 10, nr 553, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” i tamże, k. 16, nr 1101, z lokalizacją ogólną: „Łążyń”, we wszystkich rkp. tekst bez melodii. Na k. 16 pod nr. 1101 brak fragmentu, zamieszczonego w druku pod taktami 3–4. Tekst z inną melodią zob. DWOK T. 41, nr 444. nr 583 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 464, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tam tekst bez melodii. nr 584 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1984, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 3–6 brak znaku powtórki, w t. 3 i 4 tylko górna wersja, w t. 4 na trzecią miarę alternatywnie dodana triola szesnastkowa g1 a1 cis2. Tekst z inną melodią zob. DWOK T. 41, nr 372. s. 220 nr 585 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1987, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. t. 1–2 w drugim wykonaniu oznaczone „bis”, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, t. 4 w drugim wyko- œ b œ J [‰] b naniu: & J , wersja zapisana w druku zanotowana alternatywnie tylko w rkp. z teki 33. Tekst z inną melodią zob. nr 80 w suplemencie. nr 586 – W odsyłaczu do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) winno być: nr 398 (nie 389). nr 587 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1985, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W rkp. z teki 42 zmiana kolejności taktów: po t. 1 zapisany t. 3, a następnie t. 2. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję wielką niżej, w t. 4 tylko dolna wersja, takt ten dwukrotnie powtórzony, �174 t. 5–8 w pierwszym wykonaniu: górna wersja, w t. 6 czwarta nuta g1, w drugim wykonaniu w tece 33: 3 # # #œ œ nœ œ œ œ œ œ œ œ & # œ œ œ œ œ œ [‰] , œ œœ œ w tece 42 brak t. 2 z powyższego przykładu. s. 221 nr 589 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 3 (3 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1994, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W rkp. z teki 33 melodia wraz z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 194, nr 759. nr 590 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 3 (7 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 2001, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”; w obu rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 a1 h1. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 35, sygn. 1315/A, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”. nr 591 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 84, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu; teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 536, z lokalizacją: „Ruda Guzowska“, tam melodia z incipitem: „Popielarczyk“. Incipit: „A utonął popielarczyk” w rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 4, wśród zapisów z Powsina. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej; w rkp. z teki 43 w t. 1–2 literowe poprawki w zapisie nutowym: w t. 1 przy trzeciej nucie „fis”, w t. 2 nad drugą nutą „d”, nad czwartą w pierwszym wykonaniu „a”, w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 fis1 g1, t. 6 w pierwszym wykonaniu & # œ œ œ œ ; w rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna wersja. Odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) dotyczy pieśni nr 360 na s. 416, prawdopodobnie błędnie oznaczonej jako „164”; pod numerem 164 inny tekst. nr 592 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (12 pięciolinia), bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1965, bez lokalizacji – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 549, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” – tekst. �175 W obu zapisach melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach przy c2 i d2 dodany ≥, t. 4 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki e2 d2. nr 593 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (9 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1961, z lokalizacją ogólną: „Chojnatka, pod Mszczonowem”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk” i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 542, z lokalizacją ogólną: Zalesie, Rawa”. W obu zapisach melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1, 3 i 5 tylko górna wersja, w t. 2 dodana wersja alternatywna: #mœ œ œ œ œ mœ j &J J , t. 4 i 8: & J J # œ ; w obu zapisach tekstu interiekcje przed w. 2–4. s. 222 nr 595 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153; teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1184 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1124 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W obu zapisach melodii w drugim wykonaniu w t. 3 i 4 na pierwszą miarę tylko górna wersja, w zapisie tekstu z teki 16 w zwr. 2 w. 2: „dwa” zamiast „dwie”. nr 596 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1171, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 górna wersja, dolna zanotowana poniżej jako wersja alternatywna z adnotacją: „lepiej”, t. 4 i 8: & # œœœœ . œ nr 597 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1176, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia bez tekstu, zob. DWOK T. 41, nr 869. nr 598 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1190, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 461, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst . W rkp. w t. 1–4 tylko górna wersja, t. 2: & # # œ œ œœj œ œJ , w t. 3 m œ œ œ œ œ , ≥przy c2, w t. 5 w obu wykonaniach górna zmiana rytmu: wersja, poniżej zanotowana wersja alternatywna dla t. 3–4: �176 # œ & œ œ œJ # œ œ œ œ œ œj œj ; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 4: 3 „franco­wata” zamiast „piegowata”. Tekst bez melodii także w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Panki”, tam zwr. 2 jak w druku, natomiast zwr. 1 jak nr 637 w T. 25. s. 223 nr 599 – Zapis jest połączeniem dwóch wariantów melodii bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1164 i nr 1152, oba zapisy z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Pod nr. 1164:                                    pod nr. 1152:                                        ;          . nr 600 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1182 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1120 – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn, 1352, k. 152 – tylko tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 ≥ przy d1, w t. 3 i 4 ≥ przy g1; w zapisie tekstu w obu rkp. zwr. 1: „słomą bym” zamiast „siecką bym”, w rkp. z teki 16 w. 2 brzmi: „ja bym jej jeść nie gotował”, nr 601 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1198, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim: œœ j & œœ œœ # œ œj , w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwsza miarę 3 triola szesnastkowa gis1 a1 e2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu: œ & œ œ œJ œ œ , w drugim brak ≥ przy g1 i dodana wersja alterna3 œ œjœ œ j tywna: & R R J œ . �177 Tekst z inną melodią, zob. nr 210 w suplemencie. Tekst zwr. 3 z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 394, melodia por. tamże nr 698. Odesłanie nad nutami do nr. 564 w T. 25 dotyczy wariantu muzycznego. W odsyłaczu do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) brak numeru pieśni, chodzi prawdopodobnie o tekst zamieszczony pod nr. 73. nr 602 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1195 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1135 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W zapisie melodii w rkp. z teki 43 w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, na drugą miarę g2, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w rkp. z teki 33 t. 1 w pierwszym wykonaniu jak w tece 43, w drugim górna wersja. s. 224 nr 603 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1197, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki a1 c2, w tymże takcie w drugim wykonaniu i w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą 3 miarę inny rytm: œ œ œ . nr 604 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1191, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 480, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. # œ j & œ œ # œ œ , t. 4: # œœj , w drugim wykonaniu t. 1: & œj œJ œJ . J W rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 2: & # œœ œœ œ œ J œ Odsyłacz do Kieleckiego (zob. DWOK T. 18 i 19) błędny. Taki tekst Kolberg zamieścił w Pieśniach ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), nr 317. nr 605 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1188 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1131 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. z teki 33 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, brak t. 1–2, w t. 5 w pierwszym wykonaniu górna wersja, na drugą miarę szesnastki c2 h1, w drugim wykonaniu przy pierwszej nucie alternatywnie szesnastka h1; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 3: „do roli” zamiast „do kuchni”. nr 606 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1134, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”. Tekst zwr. 2 bez melodii w rkp. terenowym, teka 43, sygn. 1352, �178 k. 19 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 945, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. Tekst zwr. 1 także w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 8, nr 459, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” zanotowany jako początek pieśni opublikowanej pod numerem 609. W rkp. melodia zanotowana o sekundę małą wyżej, w drugim ## n œ œ œ œ œ œ J J , w t. 4 również górna wersja, na wykonaniu: t. 1: & pierwszą miarę triola szesnastkowa: g1 fis1 g1; w obu zapisach tekstu w zwr. 2: „woły” zamiast „krowy”. s. 225 nr 607 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1135, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 550, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie szesnastki f2 d2, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ≥ przy h1, w drugim wykonaniu obie wersje. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 432 i nr 270 w suplemencie. nr 608 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1140, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”; tam w t. 3 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa. nr 609 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1136, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”. Tekst bez melodii w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70 i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 459 (zwr. 2 i 3), z lokalizacją: „Zalesie, Rawa”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w górnej wersji na pierwszą miarę szesnastki h1 d2, na drugą ósemka es2. W rkp. z teki 16 na początku jeszcze jedna zwrotka jak nr 606 zwr. 1 i nr 641 zwr. 3. nr 610 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1137, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 2, 4 i 8 tylko górna wersja, t. 5–7 w następującym zapisie: j œœ œ œ & œ J œ , dla t. 6 zanotowana poni## œ œ 3 œ J œœœ . & żej jeszcze jedna wersja alternatywna: ## j œ œœ œ œ œœ œœ œœ J œ œœ œ œœ œ œœ œ œœ 3 s. 226 nr 612 – Melodia por. nr 302 w suplemencie. �179 nr 613 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1144, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tylko górna wersja. nr 614 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1139, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”, zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w t. 1 tylko górna, w t. 2 tylko dolna wersja w rytmie: œ # œ j œ œœ œ œ œ , w t. 4 dolna wersja, na trzecią miarę œ , t. 3: & J œ J alternatywnie szesnastki d2 e2, w t. 8 i 10 dolna, w t. 9 górna wersja. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 409. s. 227 nr 615 – Takty 1–4: melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1141, z lokalizacją: „Rzeczyca”, zanotowana o sekundę wielką niżej; tam w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki d2 d2 lub alternatywnie fis2 e2. nr 616 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1150, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, t. 4 w drugim wykonaniu rozbudowany œ œ œ .. œ # œ œ œ œ jako 1. i 2. volta: & # œ œ œ . 1. 2. Tekst jak w druku w rkp. Kolberga: 16, sygn. 1209, k. 10, nr 565, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” i dopiskiem: „Tretki” i teka 35, sygn. 1315/A, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”; w obu rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 385. nr 617 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1148, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. j # œ j œœ œ œ W rkp. t. 1 w pierwszym wykonaniu: & J œ œ , w t. 4 w pierw- szym wykonaniu dodana wersja alternatywna: # œ & œœœœœ . W rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 479, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tekst z odesłaniem do innej melodii, zob. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 77. nr 618 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1147, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia bez tekstu; teka 16, syg. 1209, k. 16, nr 1116, z lokalizacją jak w tece 33 – tekst. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, t. 2: 3 j # # œ œœ # œœ œœ œœ & œ œ J , w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę 3 �180 alternatywnie ósemka a1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie ósemka d2; w rkp. tekst stanowi całość ze zwr. 2 numeru 437 w T. 25. s. 228 nr 619 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1149 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1116 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 odwrotna kolejność # # œ œ œj œ wykonań, t. 2: w pierwszym wykonaniu: & œ J J , w drugim ## j j górna wersja i dodane wersje alternatywne: & œ œœ œœJ œ , J w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1. nr 620 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o tercję wielką niżej. W rkp. w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie ósemka e2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, przy niej dodana wersja alternatywna: na pierwszą miarę szes### œ œ œ œ & J J nastki e cis , t. 4 w pierwszym wykonaniu: . 2 2 nr 621 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1159, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 3 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki a1 h1, melodia rozbudowana, po t. 4 jeszcze dwukrotnie powtórzone drugie wykonanie t. 3–4. nr 622 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1161, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 3 dodana jeszcze jedna wersja alternatywna na trzecią miarę: szesnastki a1 fis1, w t. 4–7 tylko górna wersja, t. 8: & & # œ œ œ œ œ œ. # œ œ œ J œ œ , a po nim jeszcze: œ œ œ œ œ œ œ. . Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 317. Odsyłacz pod pieśnią błędny. nr 623 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1158, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę szes- �181 nastki f1 f2 lub alternatywnie f1 c2, w t. 2 i 4 górna wersja, w t. 3 obie wersje; w drugim wykonaniu: w t. 1 i 2 dolna wersja, w t. 3 i 4 górna wersja. nr 624 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1157, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia w następującym zapisie: mœ œœ # 3 œ œ œ œ œJ & 8 œœœJ œ œ œ 3 3 œœ œ œ œ 3 m œœ œ œœ œ œ J J # r œ œ & œ œ œ J œ œ œ œ œ œ œ œRœ œ œ œ J œ œ œœ œ œ œ 3 3 # . œœœ .œ œ œ .. , 3 3 # œ œœ œ œ J œœ . poniżej dopisana wersja alternatywna dla t. 2: & & œ œ .. .. œ œ œ œJ œ œ œœ œ œ 3 3 nr 625 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1154, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia bez tekstu w następującym 3 3 œ œ œ œJœ b & 8 œ J zapisie: œœ œ œ œ 3 œ 3 œ œœ œœœJ J j œ œ œ œ œ œ J œ j 3 œœ œœ œ œœ œ œ œ j œœ & b œ œ œ j œj œœ œ œ œ œ J Jœœ œ œ œ œ j œœj œ œ œ œ œœ œ œ œœ . œ œ 3 3 3 3 3 Tekst bez melodii zanotowany dwukrotnie w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 2: pod nr. 36, z lokalizacją: „Rawa” i pod nr. 48, z notą: „szydebna”; są to odpisy ze zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji…, s. 180, nr 8, do którego Kolberg odsyła pod pieśnią. Odsyłacz do Kieleckiego winien być: T. 19 (nie 18), nr 366 (nie 536). s. 230 nr 626 – Takty 1–8 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1155 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1129 – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 – tekst bez melodii, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o tercję wielką niżej, w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki e1 a1, w t. 2 w obu wykonaniach na pierwszą miarę dwie szesnastki c2 c2, t. 4 w pierwszym # # # œ œrœ œ œ œ & wykonaniu: , w t. 6 tylko górna wersja. J �182 Takty 9–12 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1156, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o tercję wielką niżej. nr 627 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1166 – melodia; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 – tekst; oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, powtórka obejmuje tylko t. 1–2, a nie 1–4 jak w druku, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, w drugim górna, w tym też wykonaniu ## œ œ œ œœœ dodana jeszcze jedna wersja alternatywna: & . nr 628 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1168, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, tam w t. 1 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemka g1 i szesnastki c2 e2, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja. Takty 5–14 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1169, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam w t. 8 w drugim wykonaniu ćwierćnuta z kropką c2, w pierwszym wykonaniu: t. 10: & œœ œœ œœ œ œ œ , t. 12: & œ œ œœ œ œ œ , w drugim wykonaniu: w t. 10 górna wersja, druga szesnastka g . Taktów 13–14 brak. s. 231 nr 629 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1165, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 w pierwszym wykonaniu trzecia szesnastka h1, w t. 3 w obu wykonaniach inny rytm: takt wypełniony sześcioma szesnastkami. nr 630 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1350, k. 174, nr 362, z lokalizacją: „Rawa, Skierniewice”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 na drugą miarę ósemka d2, w t. 6 i 10 tylko dolna wersja, pomiędzy t. 6 a 7 jeszcze cztery takty: # œ & œ œ œ œ œ œ œ œ 2 œ œ œ œ œ œ œ œ , w t. 7–8 tylko górna wersja. nr 631 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1172, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. �183 s. 232 W rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa: g1 fis1 e1, w t. 4 w obu wykonaniach dolna wersja. nr 632 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 4 (4 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 2006, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja; w rkp. z teki 43 t. 3 i 4 w pierwszym wykonaniu zanotowane pierwotnie o kwartę czystą wyżej, następnie poprawione i właściwa wersja oznaczona literami. Tekst bez melodii w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”, tam tekst wariantowy, w. 2: „zrobił chłopca dwórce”, w. 4: „oj i panowej córce”. nr 634 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 514, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 457, z lokalizacją ogólną: „Brudzyń” – tekst. W obu rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę cis2, t. 4: ## & # œJœ œ œœ ; w zapisie tekstu w obu rkp. w zwr. 2: „buzi” zamiast „gęby”. nr 635 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 67, z lokalizacją: „Zalesie”; teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 506 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Zalesie p. Skierniewicami”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, brak znaku powtórki; w rkp. z teki 43 w t. 1 inny rytm: & # œœ œœ œ 3 œ œJ J , a tekst wariantowy, w. 3 i 4 brzmi: „choćbym wołał, nie usłyszy, będzie myśleć, iż to inszy”, a po nich tylko fragment: „choćbym strzelił”. W rkp. z teki 33 odesłanie do tekstu z teki 16, sygn. 1209, k. 4, nr 97, zob. Kaliskie – Sieradzkie (DWOK T. 46), s. 31, nr 45. nr 637 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Panki”, tam tekst bez melodii. W rkp. zwr. 1 jak w druku, a pod nią jeszcze tekst jak nr 598 zwr. 2 w T. 25. W Pieśniach ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), do których odsyła Kolberg (bez numeru) takiego tekstu lub jego wariantu brak. s. 233 nr 639 – Takty 5–8 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1133, z lokalizacją: „od Inowłodza, Rzeczyca”. �184 W rkp. w t. 5 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym œ # œœ œ œ & œ wykonaniu dodana wersja alternatywna: , w t. 6 w obu wykonaniach górna wersja, na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu szesnastki fis1 e2, w drugim ósemka g1, w t. 7 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie szesnastki g1 g1, w t. 8 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka fis1, lub alter- # œ œjœ j j œ œ , w drugim wykonaniu na trzecią miarę natywnie: & ósemka g1. nr 640 – Por. nr 281 w suplemencie. nr 641 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 459, z lokalizacją: „Zalesie, Rawa”, tam zwr. 3 i 4; w tym rkp. jeszcze jedna zwrotka jak nr 609 zwr. 2, zob. też przypis do tego numeru. Por. nr 281 w suplemencie. nr 642 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 519 – melodia, takty 1–4 i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 472 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”. W rkp. w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu alternatywnie i w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka d2. Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 54. nr 643 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Panki”. nr 646 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 149, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 555 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Sokule” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 497, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach muzycznych, w obu wykonaniach: t. 1: & b œ œ œJ œ œ , w t. 2 na pierwszą miarę inny rytm: triola szes- nastkowa, w t. 4 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa. W obu zapisach tekstu dwa ostatnie wiersze wariantowe: „Ja fartuszkiem, ty kożuszkiem, wykręćże się do mnie brzuszkiem”. s. 235 nr 648 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Łowicza” i teka 36, sygn. 1323, k. 16, z lokalizacją: „Ruda Guzowska”, tam wśród melodii zatytułowanych: „Walce – Kontredanse”, melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. �185 W obu rkp.: w t. 4 w drugim wykonaniu ósemka i ćwierćnuta f2, w t. 5 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dwie szesnastki c1 e1, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka c1, t. 7–8 œ œ b œœœ œœ J J w drugim wykonaniu: & . nr 649 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1199, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka cis2. nr 650 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1170 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1115 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W zapisie melodii w t. 1 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim: & # œœœœœ œ , w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna wersja, na drugą miarę ósemka d2, w drugim wykonaniu dolna wersja, w t. 3 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, na trzecią miarę obie wersje, w drugim wykonaniu: & # œ œœœ œœ . W zapisie tekstu w zwr. 1 w. 4: „bo z Michałem dobrze spać”, w zwr. 2 w. 2: „sypiacie” zamiast „gadacie”. nr 651 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1206, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia szesnastka e2, w t. 4 w obu wykonaniach dolna wersja. s. 236 nr 652 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1121 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, oba rkp. z lokalizacja ogólną: „Rzeczyca”, w obu rkp. tekst zwr. 1–2 bez melodii. W odsyłaczu do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) winno być: nr 152, tam wariant tekstu. nr 653 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1162, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tylko melodia. W rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna wersja i doda- œ œ œ œJ œ , w drugim wykonaniu # œœœ œ & J J , dolna wersja i dodana wersja alternatywna: na wersja alternatywna: & # w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dolna, na drugą i trzecią miarę górna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą miarę dolna wersja. �186 nr 654 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam jeszcze jedna zwrotka. nr 656 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 53, nr 275, z lokalizacją: „Brzozów, pod Iłowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 304, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – tekst zwr. 1–3; teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1987, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tam tekst zwr. 1 i 2 i przekreślony nr: „1987”. W rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 1–2 tylko górna wersja. Odsyłacze do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) dotyczą prawdopodobnie drobnych podobieństw w tekście; odsyłacz do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6) nr 49 dotyczy wariantu zwrotek 3 i 4; odesłanie do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19) błędne. s. 237 nr 657 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 947, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – w obu rkp. melodia; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152 i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1122, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – w obu rkp. tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w rkp. z teki 43 t. 1–2 w drugim wykonaniu oznaczone znakiem powtórki, w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ósemka h1. W obu rkp. w zwr. 1 w. 1: „Jabłka duze, gruszki małe” i „w Rzeczycy” zamiast „w Kromnowie”. W obu zapisach melodia połączona z innym tekstem, opublikowanym przez Koloberga w T. 25 nr 510, zob. przypis do tego numeru. nr 658 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 109, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1891, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. w t. 1–4 tylko górna wersja, w t. 6 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka b1. s. 238 nr 659 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1408, z lokalizacją: „od Iłowa, Brzozów”, tam oba wykonania, t. 3–4 jeszcze raz powtórzone. nr 660 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 27v., bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1308/I, k. 3, nr 289, z lokalizacją: „Giżyce i Brzozów pod Iłowem”, w obu rkp. melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 307, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – tekst zwr. 1; teka 35, sygn. 1315/A, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, tam tekst zwr. 2, w obu rkp. bez melodii. W obu zapisach z teki 33 melodia zanotowana o tercję małą wyżej; w rkp. o sygn. 1308/II, k. 27v. kolejna próba zapisania t. 5–8 skreślona przez Kolberga: �187 # & œ œ œJ j œ œ œ œ œ œj œ œ œ œ œ Jœ 3 œ. ; w rkp. o sygn. 1308/I, k. 3, nr 289 w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemka e2, t. 7 w drugim wykonaniu: j j # & œr Rœ œ œ . Melodia z innym tekstem, zob. nr 660 w T. 25. Odsyłacz do Kieleckiego błędny, w cz. II tej monografii (zob. DWOK T. 19), nr 21 zwr. 2 – wariant zwrotki 2. nr 662 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 28, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda” i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1897, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. W obu rkp. w t. 1 w obu wykonaniach na trzecią miarę szesnastki d2 c2, w t. 3 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa d1 e1 fis1. Tekst por. nr 199 w suplemencie. nr 663 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 13 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 31 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją: „od Kiernozi, Osmolna”. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 35, nr 40, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 75, nr 40. s. 239 nr 664a – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38, z lokalizacją: „od Żychlina, (Zarembów)”; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 15 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 45 – tekst; oba rkp. z lokalizacją: „Zarembów, pod Żychlinem”. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 54, nr 60, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 60. nr 664b – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 57, z lokalizacją: „Zarembów pod Żychlinem”. Ten tekst Kolberg opublikował wcześniej w T. 25, nr 33 wraz z zapisem nutowym i odesłaniem do pierwodruku melodii z tekstem w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, nr 2, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 178, zob. przypis do numeru 33. nr 665 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1157, k. 11, z lokalizacją: „od �188 Kiernozi (Złaków Borowy)”, tam melodia i zwr. 1–2; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 21– melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 51 – tekst, oba z lokalizacją: „Złaków Borowy, pod Łowiczem”. W obu zapisach melodii w t. 4 i 6 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego wydanych w Poznaniu 1842–1845, nr 125; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 125. nr 666 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 1 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 31 – tekst; oba rkp. z lokalizacją: „od Łowicza”. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, nr 3; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 3. s. 240 nr 667 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38, tam melodia i zwr. 1–2; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 7 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 37 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją: „od Żychlina”. W obu zapisach melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 2 na trzecią miarę ósemka h1. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, nr 18; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 35 nr 18. nr 668 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 8 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 38 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „od Łowicza”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, nr 26; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 55, nr 26. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 2 na s. 208 wariant tekstu. nr 669 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, tam melodia z pierwszą zwrotką; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 944 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 962 – tekst zwr. 1; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach w t. 2 tylko górna wersja, w t. 3 na trzecią miarę �189 ósemka fis , w t. 4 dodana wersja alternatywna: & 2 # œœ# œ œj j œ œJ œœ , J w rkp. z teki 43 w t. 7 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w rkp. terenowym: „Kasiu” zamiast „Maryś”, w rkp. z teki 16 zapis jak w druku i nadpisany wariant: „Kasiu”. s. 241 nr 671 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 596 – melodia bez tekstu. W rkp. zapis melodii następujący:                 3      3                   3 . 3 nr 672 – Melodia w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 17, nr 2196, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca, Glina”. W rkp. w t. 2 w drugim wykonaniu i w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa a1 g1 fis1, w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę szesnastki h1 c2, poniżej zanotowana wersja alternatywna dla pierwszego wykonania t. 1–4:  3                         .   Tekst zwr. 1–8 w rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1138, k. 9v., z lokalizacją: „od Żychlina (Chochołów)”; teka 35, sygn. 1315/A, k. 10, tam wśród zapisów z Chochołowa i Tretek i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 564, z lokalizacją ogólną: „Chochołów”, w tych trzech rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 460. nr 673 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 2, nr 35, tam tylko tekst; jest to odpis ze zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838, s. 190, nr 10. s. 242 nr 674 – Rkp. Kolberga: t. 3–6 w rkp. z teki 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1203 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1137 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W zapisie melodii t. 3–6 dwukrotnie powtórzone, w t. 4 brak znaku powtórki, w obu wykonaniach na pierwszą miarę górna wersja, na trzecią obie wersje, przy czym w drugim wykonaniu ostatnia szesnastka a2, w t. 5 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim: & œ œ œ œ œ œ , w t. 6 w obu wykonaniach dolna wersja; �190 w zapisie tekstu: „da, pilnuj się kowadła”, a „trzymaj” nadpisane jako wariant. nr 675 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1183 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1123 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Melodia w obu zapisach zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 j rytm: œ œ , w t. 2 ósemka d2, w t. 5 tylko górna wersja, t. 6 jak t. 2. W rkp. terenowym w zwr. 1: „z księdza” zamiast „z klechy” i „dziewczyny” zamiast „panienek”. nr 676 – Takty 5–8 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1187, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. s. 243 nr 677 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 17, nr 2195, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca, Glina”. W rkp. w t. 1 dodana wersja alternatywna: & œ œ œ œœœœ , t. 4 w drugim wykonaniu: & J , w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 8 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta c2, œ œ œ œ œ œ œ œ & J t. 7 i 8 w drugim wykonaniu: . nr 679 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6v., z lokalizacją: „od Zakroczyma (Głusk)”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 961, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, w rkp. z teki 43 i 33 melodia bez tekstu. We wszystkich rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: górna wersja, w t. 2 na trzecią miarę f1 lub alternatywnie na drugą i trzecią miarę ósemki c2 b1, w drugim b wykonaniu t. 2: & b œœ œœ œ œ . nr 680 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6v., z lokalizacją: „od Zakroczyma (Głusk, Łosia Wólka)”, tam melodia i tekst jak pod nutami; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 963, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 375, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków” – tekst. W obu zapisach melodii brak znaków powtórki, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę obie wersje, dalej tylko górna, w t. 7 obie wersje, t. 8 brak. �191 W rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 6r., z lokalizacją: Sochaczew” do tekstu: „Kożuszek barani, capecka” zachował się zapis nutowy, zob. nr 333 w suplemencie. s. 244 nr 681 – Takty 1–8 w rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Zakroczyma (Głusk)”, tam z tekstem jak w druku i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 965, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia. W obu rkp. tylko dolna wersja, w t. 5 na trzecią miarę h1, w t. 6 na trzecią miarę e2, w t. 7 obie wersje, druga szesnastka d2. nr 682 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Sochaczewa (Brochów)”, tam nad melodią notatka „Polski”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 2, 3 pięciolinia), z lokalizacją: „Kromnów”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy”. We wszystkich rkp. w t. 1 na drugą miarę dwie ósemki d2 d2, w t. 3 i 4 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę: w rkp. z teki 1 i 42 pierwsza szesnastka h1, w rkp. z teki 43 dwie ósemki h1 h1; w rkp. z teki 1 i 42 tekst jak w druku, a w rkp. terenowym brak słów: „i tę jej wzięli”. nr 683 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Iłowa”, tam nad melodią notatka „Polski”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 154 bez lokalizacji; rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 1, 13 pięciolinia), z lokalizacją: „Guzów, Ruda”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy”. We wszystkich rkp. w t. 2 w pierwszym i drugim wykonaniu tylko dol- œ bœ na wersja, w t. 3 i 4 dodane dwudźwięki: w t. 3: & œœ œ œ œ œ œœ , œ w t. 4 przy pierwszej nucie tercja f1, w tymże takcie na drugą miarę zmiana rytmu: triola ósemkowa, po t. 6 dodane jeszcze kolejne sześć taktów: dwukrotne powtórzenie t. 1–2: t. 1 dolna wersja, t. 2 górna wersja z dodanymi dolnymi tercjami przy pierwszej i piątej nucie oraz dwukrotne powtórzenie t. 6; w rkp z teki 1 w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w rkp. z tek 42 i 43 w t. 1 w obu wykonaniach obie wersje. W rkp. z teki 1 brak słów zanotowanych pod t. 2; w rkp. z tek 42 i 43 tekst wariantowy: „A szła koło mnie, pomacała mnie, i ja ją musiał, bo mi się ruszał”. nr 684 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 17, z lokalizacją ogólną: „Guzów”, rkp. tere- �192 nowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 1, 11 pięciolinia), z lokalizacją: „Guzów”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy” i teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Bolimowa”, tam nad melodią notatka „Polski”. We wszystkich rkp. w obu wykonaniach tylko górna wersja, tylko w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę dolna wersja, po t. 6 jeszcze w rkp. z teki 1: & # . . œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ , w pozostałych rkp. tylko t. 1–2 z powyższego przykładu, tam w t. 2 trzecia nuta h1. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 9, z lokalizacją: „Podłęż”. Zob. też Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 743. s. 245 nr 685 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 160, bez lokalizacji, tam nad melodią notatka: „Polonez”; rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 1, 13 pięciolinia), z lokalizacją: „Ruda”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy” i teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Łowicza”, tam nad melodią notatka: „Polski”. We wszystkich rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, w drugim górna, w t. 2 w pierwszym wykonaniu trzecia nuta c2, w tym takcie i w t. 4 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ćwierćnuta c1; w rkp. z teki 43 z k. 28 w t. 3 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim tylko górna. Wariant melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 108, i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1890, oba rkp. bez lokalizacji, tam zapis następujący: 3 œ & 4 œ œ œ œ œ œ œ œœ b œœ œœ œ .. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ &œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . nr 686 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 29, nr 18 – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 23, nr 1959 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Wilanów pod Warsz[awą]”. W rkp. z teki 33 odesłanie Kolberga do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, nr 118; przedruk: Pieśni i me- �193 lodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 118. Melodia i tekst opublikowane już wcześniej w T. 25, nr 118. nr 687 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 53, z lokalizacją: „Babice” – melodia, nad nutami notatka Kolberga: „Polka” i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1981, z lokalizacją ogólną: „Ostrołęka”, tam obszerniejszy tekst (zob. nr 228 w T. 25). W rkp. w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, t. 1–4 w drugim wykonaniu: œ œ œ œ &J J J J œ œ œ J J œ œ œ œ œ œ œ œ J J J J J ; pod t. 1–4 w pierwszym wykonaniu dopisany akompaniament: 2 œ &4 ? 42 œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. .. . œ nr 688 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 54 – melodia, z lokalizacją: „Czerniaków”, nad melodią notatka: „Polka” i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1982 – tekst. W rkp. melodia z akompaniamentem fortepianowym:               Da,          czte  ry            po  du mło    dy,           sze  czki   ci  wy               Ję  dru  siu     trze  ba         i               dzie  wczy  ny          go   dy,           mło  déj. . s. 246–249 nr 690–700 – W archiwum Kolberga, sygn. 3194, k. 35 zachowała się odbitka korektorska z poprawkami i uzupełnionymi tekstami pieśni nr 691 i 693, zob. następne przypisy, a także z uwagą drukarza: „tekst w manuskrypcie”. s. 246 nr 690 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 31, nr 113, z lokalizacją: „od Warszawy”; tekst bez melodii w rkp. �194 Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 967, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w t. 1–4 brak znaku powtórki, w t. 3 na pierwszą miarę dwie ósemki d2, w t. 4 pierwsza ósemka d2, w t. 5 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 7–8 w pierwszym wykonaniu gór- œ œ œJ . œ œ œ . & J J na wersja, w drugim: R J . nr 691 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 31, nr 118, z lokalizacją: „Warszawa”, tam brak notatki: „Krakowiak”, brak znaku powtórki w t. 3, drugie wykonanie obejmuje t. 1–2 i 5–6. Tekst zwr. 1 zanotowany przez Kolberga pod nutami na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 285, u Kozłowskiego taki sam tekst. nr 692 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 185, z lokalizacją jak w druku; tam w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie cztery szesnastki e2 h1 c2 h1, w drugim wykonaniu: w t. 5 na pierwszą miarę ósemki a1 h1. Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, pod nutami zwr. 1, a obok tekst zwr. 2; tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 285, u Kozłowskiego taki sam tekst. s. 247 nr 693 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, u Kozłowskiego na s. 278 nr 83 tekst jak zwr. 1, a na s. 281 nr 102 – jak zwr. 2. nr 694 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 570, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w drugim wykonaniu: w t. 1 dodana wersja alternatywna: & # œ œ œ , w t. 2 pierwsza ósemka alternatywnie c2, w t. 3 ćwierćnuta fis1, w t. 4 w obu wykonaniach pierwsza ósemka a1. nr 695 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 572, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu zanotowana o tercję małą niżej; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 968–969, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – w obu rkp. tekst bez melodii. W rkp. terenowym w zwr. 1 w. 3 następujący: „po tych surdutach”, w zwr. 2 w. 4: „trzynaście” zamiast „dwanaście” i w zwr. 3 w. 3: „nie ma” zamiast „pusto”. �195 Ponadto na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35, wydrukowana melodia z pierwszą zwrotką, a obok nota drukarza: „tekst w manuskrypcie”. s. 248 nr 697 – Lokalizacja: „od Warszawy” naniesiona przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35. nr 699 – Lokalizacja: „Wilanów” naniesiona przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35. nr 700 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 579, z lokalizacją: „Warsz[awa], Służew”; tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 974, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2 i 6 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 7 dolna wersja lub alternatywnie druga ósemka d2. Na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35, wydrukowana melodia z pierwszą zwrotką, a obok nota drukarza: „tekst w manuskrypcie”. s. 249–250 nr 702–706 – W archiwum Kolberga, sygn. 3194, k. 16, zachowała się odbitka korektorska z uzupełnioną ręcznie lokalizacją: „od Warszawy” przy pieśni nr 702 i ręcznie podpisanym incipitem pod pieśnią nr 703 oraz uwagą drukarza: „tekst na ostatniej szpalcie nut dopisany na dole”; części karty z „dopisanym” tekstem brak, zachował się tylko tekst pieśni nr 703, zanotowany na innej karcie, zob. następny przypis. s. 249 nr 703 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 1, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 580, z lokalizacją: „Służew”. W obu rkp. w drugim wykonaniu t. 1–2: &œ œ œœ œœ œœ œ ; w rkp. z teki 7 w t. 2 w drugim wykonaniu jeszcze jedna wersja alternatywna: ósemki e2 g2 f2 c2, w t. 3 w obu wykonaniach tylko dolna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 3 w obu wykonaniach obie wersje, w górnej wersji ostatnia ósemka c2, poniżej zanotowana j œœ œœ œ œœj & kolejna wersja alternatywna dla t. 2: . Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 284, u Kozłowskiego taki sam tekst. �196 s. 250 nr 705 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 84; teka 33, sygn. 1305, k. 29, nr 4 – melodia z notatką: „Polka” i teka 13, sygn. 1193, k. 23, nr 1957 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją: „od Czerska”; w rkp. z teki 13 brak: „sucha leszczyna, leszczyna”. Ponadto w rkp. z teki 33 odesłanie Kolberga do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, nr 19; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 19. nr 706 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 37, nr 318, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. nr 707 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 56, z lokalizacją: „od Wiskitek i Mszczonowa” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1987, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tekst. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 i 4 górna, w t. 3 dolna wersja, w drugim wykonaniu: w t. 1 i 4 dolna wersja, w t. 3 górna; w rkp. z teki 13 z boku nota: „Kuj[awy]”, będąca odesłaniem do wariantu z tego regionu, zob. Kujawy cz. II (DWOK T. 4), nr 363 (s. 180 zwr. 38). nr 708 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 57, z lokalizacją: „Wiskitki” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1992, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tekst. W zapisie melodii w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę: w pierwszym wykonaniu ósemka g1 i dwie szesnastki a1 h1, w drugim ósemki c2 h1, t. 3 w pierwszym wyko- œ œ œœ œ œ œ naniu: & J J J J œ . nr 709 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 67, z lokalizacją: „Zalesie”; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 164, z lokalizacją: „Zalesie p. Skierniewicami” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 26, nr 2137, bez lokalizacji – tekst. W obu zapisach melodii w t. 4 zamiast d2 – e2, w t. 5 na drugą miarę d2, w t. 7 na drugą miarę h1, w t. 8 tylko górna wersja, w rkp. z teki 33 po t. 8 powtórka t. 5–8, tam w t. 7 tylko dolna wersja na drugą miarę e1. s. 251 nr 710 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 168, z lokalizacją: „Guzów” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 26, nr 2143, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę dodane dwudźwięki: tercje c2 c2, na drugą miarę dodana �197 kwinta g1, t. 5–8 w następującym zapisie: œ # œ œ & œ œ œ œ œ œ œœ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ; w obu rkp. zapis tekstu bez powtórzeń. nr 711 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 70, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 166, z lokalizacją: „od Rawy” i notatką nad nutami: „Polka” – melodia i teka 13, sygn. 1193, nr 2141, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst. W rkp. z teki 43 t. 5–8 w następującym zapisie: &œ œ œ œ œ œ œ œ œ #œ œ œ œ œ œ , wersja drukowana oznaczona w rkp. literami, a w zapisie tekstu: „dawałam jeszcze”, zamiast „choć komu gęby”; w rkp. z teki 13 dwukrotnie: „Zieliński” zamiast „Suchocki”. nr 712 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 167, z lokalizacją: „Ruda Guz[owska]” – melodia i teka 13, sygn. 1193, nr 2142, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst; teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1045, z lokalizacją ogólną: „Działyń” – tekst. W obu zapisach melodii t. 1–2 i 3–4 opatrzone znakiem powtórki, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dwie ósemki d2 d2; w zapisie tekstu z teki 13 i 16: „ja dawałam, jeszcze dam” zamiast „ja choć komu gęby dam”, ponadto w rkp. z teki 16 tekst stanowi zwrotkę drugą pieśni: „A ja dałam co swego”, zob. DWOK T. 41, nr 91. nr 713 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 173, bez lokalizacji – melodia z incipitem: „Rutkoż” i teka 13, sygn. 1193, k. 26, nr 2148, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst. W drugim wykonaniu zapis następujący: # j j & œœ œœ J J j 3 œœ œœ œœ œœ œœ J 3 œ œ œ œ œj œ J œ œ œœ . s. 252–254 nr 714–724 – W archiwum Kolberga, sygn. 3194, k. 34, zachowała się odbitka korektorska z poprawkami i uzupełnionymi tekstami pieśni nr 703 (zob. przypis) oraz nr 717, 722, 723 i 724, zob. przypisy do tych numerów. s. 252 nr 714 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 37, nr 312, z lokalizacją: „Rzeczyca”, w t. 4 na pierwszą miarę dwie ósemki g1 g1, lub �198 alternatywnie dwie szesnastki g1 a1 i ósemka g1, w t. 5 tylko dolna wersja, przy pierwszym f1 Ω, w t. 7 dolna wersja i alternatywnie cztery ósemki h1 d2 c2 a1, w t. 8 alternatywnie na pierwszą miarę dwie szesnastki h1 c2 i ósemka a1. nr 715 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 36, nr 310, z lokalizacją: „Rzeczyca”, melodia z notatką: „Polka” zanotowana o sekundę wielką wyżej; tam w t. 1–2 i 6 zamiast rytmu punktowanego b dwie szesnastki, t. 7–8: & œ œ œ œ œœœœœ . nr 716 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 i teka 33, sygn. 1305, k. 37, nr 317, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; w obu rkp. w t. 1–3 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach tylko górna wersja. nr 717 – Takty 1–9 bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 38, nr 358, z lokalizacją: „Białogórne”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 tylko dolna wersja. Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego taki sam tekst. s. 253 nr 718 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 80, bez lokalizacji i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 46, nr 11, z lokalizacją: „Ruda Guzowska”; w obu rkp. nad melodią notatka: „Hopswalc. Taniec weselny”, t. 3 w drugim wykonaniu: œ œ œ &œ œ œ œ œœ . nr 719 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 170, bez lokalizacji, nad melodią notatka: „Kozak” i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 12, z lokalizacją: „Ruda”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 1 i 3 tylko dolna wersja; w rkp. z teki 43 t. 5–8 słabo czytelne, z licznymi skreśleniami i poprawkami, powyżej literowe oznaczenia nut jak w druku, w tym rkp. dalszy ciąg melodii w metrum  , zob. DWOK T. 41, nr 663. W rkp. z teki 33 w t. 6 na drugą miarę inny rytm: œ œ œ , w t. 8 tylko dolna wersja. nr 721 – Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego taki sam tekst. �199 nr 722 – Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego taki sam tekst. s. 254 nr 723 – Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego obszerniejszy tekst. nr 724 – Lokalizacja i odesłanie do wariantu nr 702 naniesione przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34. nr 725 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 36, nr 309, z lokalizacją: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 i 6 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja. s. 255 nr 730 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 1, (10 pięciolinia), bez lokalizacji, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę dolna, na drugą górna wersja, w t. 3 przy pierwszej ósemce dodany dwudźwięk kwinta c1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę dwie ósemki tercja c2 e2, w t. 3 na pierwszą miarę dodane dwu­ dźwięki c2 c2, w t. 4 na pierwszą miarę górna, na drugą dolna wersja. nr 732 – Melodia por. Radomskie. Suplement (DWOK T. 77/II), nr 1121. Dwory i Miasta (s. 257–274) s. 258 nr 734 – Odsyłacz Kolberga nad melodią dotyczy utworu Gałganduch czyli trójka hultajska. Melodramat w 3 aktach; autorem oryginalnego tekstu Der böse Geist Lumpazivagabundus oder Das liederliche Kleeblatt z 1833 roku był Johann Nestroy. W 1835 roku w Warszawie odbyła się polska prapremiera utworu z muzyką Józefa Damsego, który był też autorem tłumaczenia; wyd: Śpiewka z kichaniem z melodramy Gałganduch, z towarzyszeniem fortepianu, Warszawa 1835 i Dodatek do Śpiewki z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1836, libretto Johann Nestroy, przekład: kompozytor. s. 258–259 nr 735 – Rkp. Kolberga – melodia i rkp. J. Grajnerta – tekst, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 236, nad tekstem nota Grajnerta dotycząca pieśni: „którą dziad jeden śpiewał w Warszawie”; w zapisie melodii w t. 1 tylko dolna wersja. �200 s. 259 nr 736 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy zbioru A. Sowińskiego Chants polonais…, tam nr 2. nr 738 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 80v., bez lokaliza         cji. W rkp. t. 2 w pierwszym wykonaniu:  , t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, na drugą miarę dodane alternatywnie szesnastki g1 a1 b1 c2, t. 3–4 w drugim wykonaniu: &b b œ œœ œ œ œœœ œ œœ œ . W rkp. notatka Kolberga: „Paszkowski” – dotyczy informatora lub wykonawcy oraz odsyłacz do źródła tekstu, którym był utwór F. Karpińskiego Szczęście przy Dorydzie, zob. tegoż Pieśni. Księga II, w: Dzieła F. Karpińskiego, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1: Lipsk 1835, s. 157–158 (pieśń XXXI); w wydaniu J.K. Turowskiego, T. 1 Kraków 1862, s. 385 (pieśń XXX). W rkp. tak jak w druku odesłanie do cz. V Poznańskiego (zob. DWOK T. 13), nr 35 – dotyczy tekstu, natomiast odesłanie do cz. IV tej monografii (zob. DWOK T. 12), nr 239 błędne. nr 739 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 11r., nr 1, bez lokalizacji, tam melodia zanotowana o tercję wielką niżej. W rkp. odesłanie do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, nr 103; zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 102. Odsyłacz Kolberga do cz. II Krakowskiego (zob. DWOK T. 6) winien być: nr 533 (nie 532). s. 260 nr 740 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 13a, z lokalizacją: „Garwolin”, tam tekst z wariantem melodii, por. nr 3 w T. 25. W rkp. w zwr. 3: „ty kochanie moje” zamiast „ mój Jasiu kochany” i „smutne serce moje” zamiast „ to mi zadasz rany”; w zwr. 9: „Nic mnie nie boli” zamiast „Boli mnie zawód”. s. 261 nr 742 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 17, tam tekst zwr. 1, z notą dotyczącą źródła tekstu: Pieśń Feliksa Oraczewskiego, która została opublikowana w „Pamiętniku Warszawskim” w 1818 roku T. 12, s. 222–225. s. 262 nr 743 – Rkp. J. Grajnerta uzupełniony przez Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 236, z notką: „Śpiewka Warszawiaka”, zwr. 1–3 zanotowane przez Grajnerta, po nich: „Dalej coś Jak wracał z Kampinosa – ale nie pamiętam” i reszta tekstu naniesiona przez Kolberga. �201 Obok zanotowany przez Kolberga zapis nutowy, zob. nr 347 w suplemencie. s. 262–263 nr 744 – Pod pieśnią odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” z 1865 roku nr 80 – tego numeru nie odnaleziono. s. 263 nr 745 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam takty 1–8 z incipitem: „A gdzie się podziały pożądane gody”. W rkp. w t. 4 w górnej wersji na pierwszą miarę szesnastki c2 c2, t. 5 zanotowany o sekundę wielką wyżej, t. 6 i dodane po nim dwa takty niewypełnione, prawdopodobnie miała to być powtórka t. 5–6, w t. 8 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki c2 c2 lub alternatywnie zapisane obok szesnastki h1 d2. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, tam tekst na s. 97 i melodia nr 31 w dodatku: K. Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, Lwów 1833. s. 264 nr 746 – Odsyłacz do cz. V Poznańskiego (zob. DWOK T. 13), nr 258 dotyczy melodii bez tekstu. s. 265 nr 748 – Takty 1–8 bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 3, bez lokalizacji, tam nad nutami notatka Kolberga: „Śpiewka” oraz w rkp. z teki 33, sygn. 1305, k. 60, nr 580, także bez lokalizacji. W rkp. z teki 43, w t. 3–4 tylko dolna, w t. 5 i 7 tylko górna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 3–5 tylko górna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę ósemka d2. nr 749 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Miedwienice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1949, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp.: w t. 1 przy pierwszej nucie alternatywnie fis1, w całym przebiegu melodii zanotowana tylko górna wersja, w t. 12 pierwsza nuta fis1, brak znaków powtórki. s. 266 nr 752 – Por. nr 354 w suplemencie. s. 268 nr 754 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 111, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki d2 d2, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola 1 r j j 2 œrœ œœr jœ œœ j . r b œ œ R R nœJ J . szesnastkowa d2 e2 d2, t. 3–4: & œœR œœR œJ Jœ , zapis melodii niepełny, brak t. 11–16. nr 755 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 13a, bez �202 lokalizacji. W rkp. w t. 6 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu: „chociaż Moskal gniecie” zamiast „chociaż bieda gniecie” i brak słów: „potańcujmy przecie”. nr 756 – Rkp. Kolberga – melodia i rkp. J. Grajnerta – tekst, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 237, z notą: „Kujawiak”. W rkp. w t. 1 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 5 trzy ósemki c1 e1 g1; w zapisie tekstu w zwr. 1 brak: „co nią przewiozę kochankę”, a zamiast tego wiersz oznaczony w druku jako „vel”, pod zwr. 2 notka: „niedokończone”. Na tej samej karcie notka Grajnerta dotycząca pochodzenia pieśni: „od kobiety z Rawskiego, matki mojej służącej, zostającej obecnie w służbie za kucharkę u p. p. Gebetnerów, na imię jej Bonifacja“. s. 269 nr 757 – Oba fragmenty pieśni pochodzą z „Dziennika Wileńskiego” 1817, T. 5, tam: Pochwała wesołości. Pieśń X. F. Bohomolca na s. 562–564 i Pieśń Ig. Krasickiego z tejże okazji na s. 564–565. s. 269–270 nr 758 i przyp. 1 – Autorem oryginalnego tekstu był F. Bohomolec Kurdesz, pierwodruk: 1779 lub 1780, zob. Poezja polskiego Oświecenia. Antologia, opracował J. Kott, Warszawa 1856, s. 55–56. s. 270 nr 759 – Rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1163, k. 221, bez lokalizacji; rkp. był podstawą druku, nad pieśnią naniesiony nr 759, dziś rkp. uszkodzony, zachowały się tylko t. 1–4 i początek t. 5 oraz zwr. 1 i w. 1–2 zwr. 2, nad melodią notatka Kolberga: „pijacka, rzemi[eślnicza]”. Odsyłacz do numeru 255 niejasny, w T. 25 inny tekst. s. 271 – 272 nr 760 i 761 – Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 150. nr 762 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 22, bez lokalizacji. W rkp. w t. 12 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu brak zwr. 2, 3 i 9, w zwr. 8 w. 2: „podniesie” zamiast „zastawi”, a „zastawi” nadpisane jako wariant i wiersze 3 i 4 w odwrotnej kolejności. s. 273 nr 764 – Rkp. Kolberga – melodia i rkp. J. Grajnerta – tekst, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 237r. W rkp. nota nad pieśnią jak w druku, brak: „Warszawa 1807”, melodia zanotowana o tercję małą wyżej, brak t. 7 i 8, tekst jak w druku. s. 274 nr 765 – Warianty ukraińskiej dumki, o której mowa pod pieśnią, zanotował też Kolberg, zob. Ruś Czerwona (DWOK T. 57/1), nr 1638. �203 Przypisy (s. 275–301) s. 277 w. 1g. – s. 278 w. 19g. (ust. 1) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberga w dziale „Listy do Redakcji Gazety Warszawskiej” zamieszczony został tekst J. I. Kraszewskiego Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336, w nrze 333 o Piotrze z Radzikowa; fragmenty przytoczone przez Kolberga zostały w niewielkim stopniu przeredagowane. Odsyłacze do starodruków dotyczą prac: K. Niesieckiego Herbarz polski, T. 7: Lipsk 1841, s. 61–62; B. Paprockiego Herby rycerstwa polskiego na pięcioro ksiąg rozdzielone, zebrane i wydane r. p. 1584, wydanie J.K. Turowskiego, Kraków 1858, s. 518; Sz. Okolskiego Orbis Polonus, T. 2, Kraków 1643, s. 318–319; M. Bielskiego Kronika polska… nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego wydana, Kraków 1597, wydanie K.J. Turowskiego, Sanok 1856, T. 1, s. 372. W dalszej części opisu odsyłacz do pracy A. Naruszewicza Historia narodu polskiego, T. 2–7 wyd. I: Warszawa 1780–1796, T. 1: Warszawa 1824 (kolejne wydania: T. Mostowskiego, J.N. Bobrowicza, K.J. Turowskiego), Naruszewicz w swoim dziele używa zarówno terminu Kumani jak i Połowcy. Ponadto pod opisem herbu Ogończyk odesłania Kolberga do prac: J.G. Hahna Griechische und Albanesische Märchen, Leipzig 1864, T. II, tam tylko pewne elementy wątku; u K.W. Wójcickiego w Pieśniach ludu Białochrobatów… T. 1 na s. 119 wymieniona pieśń pochodząca z Lubelskiego. s. 278 w. 19d. – s. 279 w. 12g. (ust. 2) – Pieśń, którą cytuje Kolberg w przypisie, zaczerpnięta ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, s. 165–166 ma notę lokalizacyjną: „od Lublina” i wzmiankę w przypisie: „jest wspólną nam i Czechom”. Wzmianka o Czersku może wynikać z faktu, że Kolberg dysponował zapisem terenowym melodii z tych okolic, do której uzupełnieniem miał być tekst ze zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… (1867), tam na s. 136–137. Zamieszczona w przypisie informacja o tej miejscowości pochodzi z J.H. Zedlera Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und Künste, Halle und Lepzig, Bd. 6, s. 1982, (strona skanowana 1007, zob. https://www.zedler-lexikon.de/), tam z odesłaniem do J. Długosza, zob. Historia Polonica Ioannis Dlugossi seu Longini Canonici Cracoviensis. In tres tomos digesta, Dobromil 1615, tam na s. 15 wymieniony Czersk (zob. https://www.obc. opole.pl), a ponadto Czersk wspomniany wielokrotnie u Długosza, zob. Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1–5, Kraków 1867– �204 1870, w: tegoż Dzieła wszystkie, wyd. staraniem A. Przezdzieckiego, T. 2–6, przekład K. Mecherzyńskiego. Toż pt. Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, T. 1–6, Warszawa 1961. Odsyłacze do wariantów czeskiego i łużyckiego dotyczą zbiorów: K.J. Erben Pisně národni v Čechách, T. 1–3, wyd. I, Praha 1842– 1845 oraz L. Haupt, J. Smoler Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, T. 1–2, Grymi 1841–1843. s. 279 w. 13–26g. (ust. 3) – Zamieszczona przez Kolberga pieśń, por. w zbiorze F.L. Čelakovsky [wyd.]: Slovenské narodni pisně, Praha 1827, nr 21. s. 279 w. 13d. – s. 280 w. 15g. i przyp. 1 (ust. 4) – Kolberg zacytował końcowy fragment artykułu W.A. Maciejowskiego Słówko o dążności i duchu poezji polskiej XVI wieku, zamieszczonego w „Tygodniku Literackim” w 1840 roku, T. 3, nr 30. Przypis pochodzi od Kolberga; w wymienionych publikacjach między innymi artykuły Kolberga dotyczące muzyki ludowej. s. 280 w. 16g. – s. 283 w. 1d. (ust. 5) – Kolberg zacytował obszerne fragmenty artykułu M. Karasowskiego Muzyka ludowa zamieszczonego w „Kalendarzu Ilustrowanym na rok zwyczajny 1863” J. Ungra, s. 91–94. Wzmianka o K. Brodzińskim pochodzi od Kolberga, zob. K. Brodzińskiego Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829, s. 97–98; zob. też K. Brodziński O tańcach narodowych w: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, s. 97–119. s. 284 w. 2g. – s. 298 w. 9g. (ust. 6) – W poszczególnych opisach Kolberg zacytował fragmenty kilku prac, zob. następne przypisy. s. 284 (Taniec) – Cytaty pochodzą z pracy K. Czerniawskiego wydanej początkowo jako artykuł Charakterystyka tańców w „Bibliotece Warszawskiej” w 1847 roku w T. 2, s. 293–354 (fragmenty przytoczone przez Kolberga na s. 329–331), a następnie jako oddzielne wydanie: O tańcach narodowych…, s. 56–58; w przyp. 1 i 2 także fragmenty z tej publikacji ze s. 58, tam również w przypisach. Wzmianka o wcześniejszych autorach za Czerniawskim, zob. M. Bielski Kronika polska…, wyd. Turowskiego, op. cit. T. 1, s. 60; M. Stryjkowski Która przedtem nigdy światła nie widziała, kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, wydanie I: Królewiec 1582, zob. wyd. M. Malinowskiego Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, Warszawa 1846, T. 2, s. 51; A. Naruszewicz Historia narodu polskiego…, zob. np. wyd. Mostowskiego, T. 7: Warszawa 1804, s. 199; J.U. Niemcewicz Zbiór �205 pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, tam np. T. 2, Warszawa 1822, s. 128; Ł. Gołębiowski Gry i zabawy…, od s. 306 i tegoż Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły i Władysława III, T. 2: Warszawa 1846 od s. 440. W przyp. 1 za Czerniawskim odsyłacz do M. Reja Żywot człowieka poczciwego, Kraków 1567–1568, zob. toż, opracował J. Krzyżanowski, Wrocław 1956, BN I nr 152, s. 84; odsyłacz do Paska dotyczy: Jana Chryzostoma Paska z Gosławic Pamiętniki, Warszawa 1924, s. 443. W przyp. 2 błędny odsyłacz do Reja; cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły…, T. 2, s. 442. s. 285 w. 1g. – 290 w. 13g. (Taniec polski) – Cały opis zamieszczony przez Kolberga pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy…, ze s. 306–315. Wzmianka na s. 285 w. 3g. o Renacie de Guébriant, także za Gołębiowskim, por. Wypis z [Jean de Laboureur’a] podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski, za Władysława IV, w przekładzie Stanisława Potockiego, w: J.U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4, Warszawa 1822, s. 23, tytuł oryginalny publikacji Laboureura: Relation du voyage de la Royne de Pologne et du retour de Madame la Mareschalle de Guebriant, Ambassadrice Extraordinaire, & SurIntendante de sa conduitte, Paris 647; na s. 285 w. 11–14g. cytat z utworu K. Miaskowskiego Mięspoust polski, zob. Zbiór rytmów, wydała Alina Nowicka-Jeżowa, IBL: Warszawa 1995 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich” T. 3), s. 343 (http://ibl.waw.pl/3bps.pdf, dostęp: 08. 07. 2018), zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K.J. Turowski, Kraków 1861, s. 295, pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622; na s. 285 w. 8 i 9 d. cytat z utworu M. Reja Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, w którym jako we zwierciadle snadnie każdy swe sprawy oglądać może, wyd. 1: Kraków 1558, zob. wydanie St. Ptaszyckiego, Petersburg-Warszawa 1881–1888, tam s. 49, zob. też wydanie elektroniczne IBL: „Biblioteka źródeł Słownika polszczyzny XVI wieku”, tam s. 86 w. 19–20 (http://rcin.org.pl/Content/62683/WA248_82412_SPXVI_rej-wizerunek_o.pdf; dostęp 08. 07. 2018). Na s. 286 w przypisie cytat ze Zbioru pamiętników…, zob. Wypis [J. de Laboureur’a] z podróży pani de Guébriant…, s. 232–233. Na s. 287 przypisy 1 i 2 pochodzą od Kolberga. W przyp. 1 cy- �206 tat z artykułu W. Kętrzyńskiego Petersburg w roku 1720 według opisu Polaka zamieszczonego w „Przewodniku Naukowym i Literackim” wydawanym we Lwowie, R. 5: 1887, tam s. 615 (całośc artykułu na s. 520–532 i 603–616); w przyp. 2 nawiązanie do fragmentu artykułu K. Kurpińskiego O pieśniach w ogólności publikowanego w „Tygodniku Muzycznym” 1820 (nie 1821), tam w rozdziale „O tańcu Polskim czyli tak przezwanym Polonezie” zamieszczonym w numerze 11, o pochodzeniu poloneza. Na s. 288 w. 17g. odsyłacz do K. Brodzińskiego za Gołębiowskim, zob. K. Brodziński O tańcach narodowych… w: K. Czerniawski O tańcach…, s. 104; przyp. 2 od Kolberga, zob. K. Czerniawski, op. cit., s. 63 przyp. 1. Na s. 290 w. 14g. – s. 291 w. 5g. – Kolberg zacytował fragmenty pracy K. Czerniawskiego O tańcach narodowych… ze s. 61–62, 64 i 65–66; poszczególne odwołania do literatury dotyczą: utworu J. Kochanowskiego Proporzec albo Hołd pruski, wyd. 1 prawdopodobnie 1569 zaginione, w wydaniu: Kraków 1587, s. 14, por. też K. Czerniawski Charakterystyka tańców… s. 333, tam z fragmentem utworu Kochanowskiego; Pana Tadeusza A. Mickiewicza, ks. XII w. 763–807, zob. https://literat.ug.edu.pl/panfull/0012. htm, dostęp: 12. 07. 2018, pierwodruk: Paryż 1834. Ostatnie zdanie pochodzi od Kolberga i dotyczy dziełka F. Liszta F. Chopin wydanego po francusku w Paryżu w 1852 roku, przekład polski: F. Liszt, Fryderyk Chopin, Kraków 1960. s. 291 w. 6g. – s. 296 w. 6g. (Mazur) – Cytowany w pierwszym akapicie tekst pochodzi z artykułu K. Brodzińskiego Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829, s. 96, zob. także: tegoż O tańcach narodowych… w: K. Czerniawski O tańcach…, s. 110; odsyłacz do „Kuriera Warszawskiego” błędny. Kolejna partia tekstu do s. 293 w. 5g. wraz z pieśnią nr 766 pochodzi, zgodnie z odsyłaczem Kolberga, z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy… ze s. 322–324, przy czym wtrącenie: „jak mówi Brodziński” (s. 292 w. 5g.) pochodzi od Kolberga, por. K. Brodziński O tańcach narodowych… s. 110–111. Dalsza część tekstu od s. 293 w. 6g. została zaczerpnięta z pracy K. Czerniawskiego O tańcach narodowych… ze s. 82–87 i ze s. 91, między tymi stronami, zgodnie ze wzmianką Kolberga (s. 295 w. 26–34g.) u Czerniawskiego opis figur. Odesłania do literatury dotyczą: Pamiętników Jana Chryzostoma Paska… , tam na s. 178 mowa o bitwie z Moskalami, a nie ze Szwedami jak podaje Czerniawski, zob. przyp. 2 na s. 293; przyp. 3 i 4 pochodzi od Kolberga, �207 przy czym w przyp. 3 cytat z J.H. Zedlera Grosses vollständiges Universal-Lexicon…, Halle und Lepzig, Bd. 41, s. 1741–1759, (strona skanowana 884–892, zob. https://www.zedler-lexikon.de/); na s. 294 w. 14d. do rozprawy Dołęgi Chodakowskiego O Sławiańszczyźnie…, w wydaniu z 1835 s. 14, w wydaniu J. Maślanki z 1965 s. 28. s. 296 w. 7g. – s. 298 w. 9g. (Obertas) – Poszczególne partie opisu Kolberg zaczerpnął z pracy K. Czerniawskiego O tańcach narodowych… ze s. 93–96 i ze s. 97– 98. Odesłanie do artykułu K. Brodzińskiego Wyjątek z pisma o tańcach w „Melitele” (s. 97) za Czerniawskim, zob. też Brodziński, O tańcach narodowych, w: K. Czerniawski O tańcach narodowych… s. 110. Wszystkie przypisy na s. 296 i 297 pochodzą od Kolberga, podobnie jak ostatni odsyłacz na s. 298, dotyczący fragmentu utworu zamieszczonego w Historii literatury polskiej, wydanej przez M. Wiszniewskiego, T. 7, Kraków 1845, s. 161–162, u Wiszniewskiego tytuł utworu: O stacji. Żołnierz z teologiem i prywat. (1624), faktycznie jest to fragment utworu, wydanego anonimowo, Szymona Starowolskiego, zob. Rozmowa żołnierza z plebanem o stacya, teraz nowo przedrukowana, Kraków 1624. s. 298 (ust. 7) – Tekst w rkp. Kolberga, sygn. 2185/4, k. 362, jest to odpis z wymienionego numeru „Ruchu Muzycznego” (R. 4: 1860), tam wzmianka Z Gostyńskiego (chodzi o Gostynińskie) zamieszczona w rozdziale „Gazeta Muzyczna. Z kraju”. W rkp. notka: „J. Bliziński”, która dotyczy zapewne autora artykułu; jednak w czasopiśmie tej informacji brak. s. 298–299 (ust. 8) – Kolberg zamieścił fragmenty publikacji K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… ze s. 219–220 (wyd. 1869). s. 299–301 (ust. 9) – Kolberg zamieścił fragmenty artykułu E. Chłopickiego Wycieczka wiosenna w Czerskie, „Kłosy” 1871, T. 13, nr 338, u Chłopickiego także teksty pieśni (całośc artykułu: nr 329, 330, 333, 335 i 338). s. 301 (ust. 10) – Cytat pochodzi z „Kuriera Codziennego” 1869, nr 37, tam bez nazwiska autora i tytułu, tekst zaczyna się od słów: „Jedno z pism cieszy swych czytelników”. ��PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 26 (Mazowsze cz. III) Wstęp (s. VII–XIII) s. IX przyp. 1 i s. XII w. 10d. – Kolberg powołuje się na recenzję zamieszczoną w ,,Dzienniku Poznańskim”; w rocznikach 1885, 1886, 1887 recenzji nie odnaleziono. s. X w 1d. – Kolberg odsyła do przypisów na wymienionych stronach cz. III Poznańskiego ( DWOK T. 11) i cz. II Kieleckiego (zob. DWOK T. 19), w których wymienia publikacje dotyczące analizy pieśni. s. nlb. przed s. 1, ryc. – Litografia wg akwareli W. Gersona, oryginał w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie (MR-E nr 45) z informacją: „Klembów pod Radzyminem”, zob. DWOK T. 80/I, s. LXII. Kraj (s. 1–15) s. 3–15 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1–4. Zachował się rkp. zawierający cały rozdział „Kraj”, podzielony przez Kolberga na dwa podrozdziały: „Ogólny pogląd” i „Fizyognomija miejsc”. Na k. 2 notatka: „Uwaga dla zecera, proszę uważać na numery porządkowe”; w rkp. inna kolejność niektórych partii tekstu, a naniesione później przez Kolberga numery odpowiadają kolejności zamieszczenia w druku opisów poszczególnych miejscowości; ponadto w rkp. brak niektórych przypisów i not bibliograficznych. Fragmenty tego rkp. Kolberg pominął w druku; zostały one opublikowane w cz. VI Mazowsza, zob. DWOK T. 41, s. 413–414. Opis niektórych miejscowości także w innym rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16, zob. następne przypisy. s. 3 w. 1g. – s. 4 w. 8g. i przypisy – Ten fragment tekstu w wymienionym rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. Na końcu akapitu odesłanie do krótkiego opisu Nieporętu zamieszczonego w T. 24 na s. 17. �210 s. 4 s. 5 W przyp. 1 na s. 3 Kolberg wymienił pracę J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły opublikowanej w ,,Wiadomościach Archeologicznych” 1873, T. I, s. 39–96. W przyp. 2 na s. 3–4 Kolberg odwołał się do pracy K. Milewskiego Pamiątki historyczne krajowe do rozdziału Popielnie, popielacze albo popielnice; pierwsze przytoczone przez Kolberga zdanie to cytat ze s. 287, dalsza część tekstu jest streszczeniem s. 289–290. Na s. 4 w przyp. 1 informacje zaczerpnięte z „Kuriera Codziennego” 1871, nr 123, tam bez autora i tytułu, tekst zaczyna się od słów: „W dniu 1 czerwca w Grochowie pod Warszawą”; Kolberg przytoczył informacje ze zmianami redakcyjnymi, w „Kurierze” np.: „szpilka damska do włosów (zdaje się, że bronzowa)”. w. 9–22g. – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. W opisie rzek błąd druku, winno być: „Ossownica” (dziś Osownica); błędna także nazwa: „Czarnoił”, może chodzić o leżącą w okolicach Kuligowa i Ślężan wieś Czarnów. Niejasne też odesłanie Kolberga do artykułu L. Wolskiego Jeziora w Królestwie Polskiem, ,,Biblioteka Warszawska” 1851, T. 1, s. 46–84, tam tylko wymienione jeziora z okolic Warszawy, zob. też tegoż Rys hydrografii Królestwa Polskiego z wiadomością o spławach, tamże, 1849, T. 2, s. 221. w. 1–12g. i przyp.1 (Kobyłka) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. Na końcu akapitu Kolberg odsyła do prac: J. Bartoszewicza Kobyłka, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1852”, s. 19–24; W. Matuszewskiego Sprostowanie opisu dóbr pojezuickich Kobełka z przyległościami zamieszczonego w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1853, T. 2, s. 576–577, tam w dziale „Rozmaitości”. Przypisu w rkp. brak; wszystkie zamieszczone w nim akapity są cytatami z artykułu F.S. Sobieszczańskiego Z biegiem Wilii, od Werek do Zakrętu z wymienionego przez Kolberga numeru ,,Wędrowca”, s. 102. w. 13g. – s. 6 w. 7g. (Okoniew i Radzymin) – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1125, k. 2 i teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. Na s. 6 w. 4–7g. Kolberg wymienia artykuł [J. Bartoszewicza] Kościół Radzymiński. Uroczystość poświęcenia. Proboszcze: Nagurczewski i Narbutt opublikowany w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1850, T. 18, s. 502–521 (autor ustalony za: I. Polkowski Skorowidz do „Pamiętnika Religijno-Moralnego” wydawanego w Warszawie od r. 1841 do r. 1862, Warszawa 1877); dalej wymienia publikację L. Bokiewicza Opis powiatu Radzymińskiego pod względem topograficzno-historycznym, statystycznym, higienicznym i lekarskim, Warszawa 1872 (nie 1873). �211 s. 6 s. 7 s. 8 s. 9 w. 8–35g. (Kamieńczyk, Jadów, Dobre, Stanisławów, Mińsk) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. Opis Mińska także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. w. 2d.– s. 7 w. 2g. i przyp. 1 (Barcząca) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. W przypisie Kolberg wymienia artykuł W. Szymanowskiego Fabryka szkła i kryształów zwana Czechy, we wsi Trąbkach, w powiecie garwolińskim, gubernii siedleckiej we wskazanym numerze „Tygodnika” na s. 234–236. w. 3–25g. (Kałuszyn, Kiczki, Cegłów, Kuflew, Latowicz) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2, tam bez przypisu; wymieniony w przypisie artykuł J. Przyborowskiego Wycieczki archeologiczne nad Świder we wskazanym roczniku ,,Wiadomości Archeologicznych” na s. 25–53. Opis Latowicza także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. w. 26g. – s. 8 w. 6g. (Siennica, Kołbiel) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2, tam brak przypisu 1 (s. 8). w. 7–24g. (Karczew, Otwock) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. Ostatnie dwa zdania opisu Karczewa Kolberg podał za Księgą Ziemi Czerskiej wydaną w Warszawie w 1879 roku, s. XI. Cytatu z „Kalendarza Warszawskiego” (prawdopodobnie chodzi o „Kurier Warszawski”) nie umiejscowiono – brak numeru czasopisma. w. 25g. – s. 9 w. 3g. – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. W rkp. tekst obszerniejszy, Kolberg przytacza jeszcze nazwy jezior znajdujących się w poszczególnych wsiach, wzmiankę o przemyśle oraz wymienia miasta opisywanego obszaru, zob. DWOK T. 41, s. 413–414. w. 4–22g. i przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 3. W rkp. pierwsze zdanie brzmi: „Siedlce, miasto niegdyś wojewódzkie, później guberniane…”, dalej jak w druku, następnie zamiast: „Około r. 1600” w rkp. Kolberg zanotował: „W sto przeszło lat później”, a ponadto informacja: „Obok tego jednak była hetmanowa nader dobroczynną i pobożną; zbudowała kościół ś. Trójcy…” i dalej jak w druku. W przypisie odesłanie do haseł Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda wydawanej w Warszawie: F.M. Sobieszczańskiego Siedlce, T. 23 (1866), s. 401 i tegoż Liw, T. 17 (1864), s. 222 oraz do hasła Węgrów opracowanego przez W. K. [W. Korołyński], T. 27 (1867), s. 783–785. w. 23g. – s. 10 w. 1d. (Mordy, Sokołów, Sterdyń, Kossów, Miedzna, Węgrów, Liw) – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1125, k. 3 i teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. Przy opisie Węgrowa ostatnie zdanie wprowadzone w druku (w rkp. brak). Na s. 10 w w. 1–4d. odesłania do prac: A. Wieniarskiego Liw. Szkic historyczny, ,,Księga Świata” 1857, cz. I, s. 187; odesłanie dotyczy artykułu F.M. Sobieszczań- �212 s. 11 s. 12 s. 13 s. 14 skiego Zamek w Liwie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 379, tam także ryc. Kozerskiego pod takim samym tytułem. w. 1–10g. i przyp. 1 (Mokobody, Wodynie) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 3. W rkp. opis miejscowości Wodynie brzmi: „niegdyś miasteczko, dziś podupadła osada”. W przyp. 1 mowa o dwóch artykułach w wymienionym tomie „Pamiętnika”: Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno w Ziemi Drohickiej na s. 364–368 i Wiadomość o kościołach w Liwie, Pniewniku, w Wierzbnie w Ziemi Liwskiej, Xięstwie Mazowieckim położonych na s. 371– –378. Opis miejscowości Mokobody także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. w. 11–27g. i przyp.2 (cd. na s. 12) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. w. 1–15g. (Łuków) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. Na końcu akapitu odesłanie do artykułów: F. Krupińskiego Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547 oraz F.M. Sobieszczańskiego Kościół parafialny w Łukowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 17, z ryc. Żabińskiego pod tym samym tytułem. w. 16–29g. i przyp. 1 (Stoczek, Parysów) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. W przypisie odesłanie do pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łukowcu (mazowieckim), ,,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. VIII, s. 247–323. w. 9d. – s. 13 w. 4g. (Osieck) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. w. 7–8g. – W Księdze ziemi czerskiej na s. XI wzmianka o Warszewicach. w. 11g. – Informacja o wsi Wilga w Księdze ziemi czerskiej na s. XI. w. 12–19g. (Garwolin) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. w. 22g. – Informacja o wsi Miastków w Księdze ziemi czerskiej na s. XII. w. 1–17d. (Żelechów, Łaskarzew) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. W opisie Łaskarzewa w rkp. brak fragmentu tekstu, po słowach: „wojen szwedzkich” od razu ostatnie zdanie dotyczące zatrudnienia mieszkańców. w. 17d. – s. 15 w. 4d. (Maciejowice, Stężyca, Bobrowniki, Adamów, Serkomla, Łysobyki, Kock) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. W opisie miejscowości Łysobyki w rkp. dodatkowa wzmianka o założeniu Przytoczna: „na wyspie Wieliska zwanej, �213 w polu do rz. Wieprza dotykającym”. Przytoczone na końcu opisu Kocka przysłowie także w innym rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1120, k. 23, tam w zbiorze przysłów. Lud (s. 17–52) s. 19 s. 22 s. 23 s. 28 w. 2g. – W korespondencji zachował się tylko pierwszy list M. Skotnickiego do Kolberga z 19 kwietnia 1865 roku, podpisanego pseudonimem „Rola”, w którym autor prosi adresata o instrukcje, w jaki sposób gromadzić materiały, zob. Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 118. Zachowała się także odpowiedź Kolberga z 1 maja 1865 roku, zob. tamże, s. 121. Brak natomiast w archiwum listów i dołączonych do nich materiałów, które najprawdopodobniej Skotnicki przesłał później Kolbergowi. w. 5–7d. (przyp. 1) – Odesłanie dotyczy prac: Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830; J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie, ,,Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 53–81; cytowanego już artykułu F. Krupińskiego Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547; artykułu W. Stępowskiego Z Podlasia zamieszczonego w „Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4; wymienianego w poprzednim przypisie liście M. Skotnickiego i pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., s. 247–323. w. 9d. – s. 23 w. 5d – Kolberg przytoczył fragmenty wymienionego w poprzednim przypisie artykułu W. Stępowskiego Z Podlasia, „Kronika...” 1858, nr 28, s. 2–4, tam w dziale „Korespondencja Kroniki”. w. 4d. – s. 27 w. 1d. – Kolberg odwołał się do wymienianej już publikacji S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., s. 247–323. Jako cytaty wykorzystał natomiast fragmenty artykułu tej samej autorki Z ziemi czerskiej zamieszczonego w „Czasie” (całość artykułu nr 170–175); fragmenty cytowane na s. 23–26 w. 8g. pochodzą z numeru 171, a pozostała część tekstu z numeru 175. Na s. 27 Kolberg wymienia J. Hanusza, który opracował rozdział „Mowa” publikacji Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne… Wszystkie przypisy pochodzą od Kolberga. w. 3g. – s. 30 w. 3d. – Rkp. terenowy Kolberga, sygn. 2185/1, k. 161–162. W rkp. najpierw opis stroju kobiecego, dalej męskiego, niektóre zdania w formie skróconej i brak dwóch fragmentów tekstu: s. 29 (od słowa: „Buty” do „potrzeby” i ze s. 30 (przedostatni �214 akapit: od „Pod Sokołowem” do „granatowa”). W przypisie, którego w rkp. brak, fragment wymienionej pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 59; zamieszczone w nawiasie wyjaśnienie: ,,streifen, paski” pochodzi od Kolberga. Odesłanie do rękopisu J. Kitowicza przywołane za Gołębiowskim, zob. np. J. Kitowicza Opis obyczajów za panowania Augusta III, wydanie z rękopismów przez E. Raczyńskiego, Poznań 1840 (rozdział: „O strojach czyli sukniach”). s. 31 w 1–19g. – Rkp. Marii Hemplówny, teka 47, sygn. 1354/III, k. 11, z notą: „We wsi Tuchowiczu pod Łukowem”; w rkp. opis stroju kobiecego bez ostaniego zdania: „Noszą także...” oraz fragment dotyczący dziewcząt, zob. też DWOK T. 80/I, s. LXVIII–LXIX. w. 12d. – Odesłanie dotyczy opisu nakrycia głowy (konfederatki) w cz. I Lubelskiego (zob. DWOK T. 16), s. 23, u Kolberga omyłkowo odesłanie do tomu 17. s. 34 w. 21–24g. – Kolberg odsyła do publikacji S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne... w ,,Zbiorze Wiadomości...”, tam na s. 261–262 rozdział ,,Ubiór i tkaniny domowe”; w artykule tej autorki Z ziemi czerskiej w wymienionym numerze „Czasu” także opis ubiorów. w. 13d. – s. 35 w. 14g. – Cytat pochodzi z wymienianego już wcześniej artykułu ks. F. Krupińskiego Pijarzy w Łukowie, w T. IV (seria II) „Pamiętnika...”, Kolberg skrócił tekst ze s. 530–531. ryc. po s. 34 – Rycina wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXII i LXXVII. s. 35 w. 17d. – s. 37 w. 6d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 4; w rkp. informacje zapisane skrótowo w formie notatek, ponadto inna kolejność niektórych partii tekstu. W przyp. 1 na s. 35 odesłanie do cz. I Krakowskiego (zob. DWOK T. 5), tam o pieczeniu chleba w przypisie. s. 37 w. 3–4d. i s. 38 w. 3–5g. – W publikacji S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne... w ,,Zbiorze Wiadomości...” na s. 263– –264 rozdział ,,Potrawy”. s. 39 przyp. 1 – Kolberg zacytował fragment artykułu ze wskazanego numeru „Czasu”, artykuł bez tytułu zamieszczony został w dziale „Kronika miejscowa i zagraniczna”, jest to przedruk z „Kuriera Lubelskiego” (nr nieznany) z 1872 roku. s. 40 w. 19g. – s. 41 w. 18g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 2; w rkp. zdania krótsze o charakterze notatek. W przyp. odesłanie do pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., tam na s. 259 informacje o budowaniu chałup. �215 ryc. po s. 40 – Szkice do rycin zamieszczonych między s. 40 i 41, ryc. 1–4 zostały wykonane przez Kolberga i znajdują się w jego zbiorach: teka 47, sygn. 1354/II, k. 69, tam z fragmentami opisu; ostatecznie jednak szkice zostały przerysowane, najprawdopodobniej przez W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXIII. s. 42 w. 18g. – s. 43 w. 2g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 2 i 3; tam zapisy w formie notatek. s. 43 w. 11g. – 44 w. 19g. (Sprzęty. Naczynia) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 3; tam opis skrótowy, w formie notatek, z odręcznym rysunkiem dwóch naczyń. s. 46 przyp. 1 – W przypisie odesłanie do pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne…, tam na s. 256–261 rozdział ,,Gospodarstwo”. przyp. 3 – W przypisie Kolberg zacytował fragment artykułu J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie... cytowany fragment na s. 63. s. 47 w. 6g. – s. 49 w. 22g. – Kolberg zacytował fragmenty wspomnianego już artykułu W. Stępowskiego Z Podlasia zamieszczonego w „Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4. s. 49 w. 10d. – W archiwum Kolberga zachował się tylko pierwszy list M. Skotnickiego do Kolberga z 19 kwietnia 1865 roku, podpisany pseudonimem „Rola”, w którym autor prosi o instrukcje, w jaki sposób gromadzić materiały, zob. Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 118. Zachowała się też odpowiedź Kolberga z 1 maja 1865 roku, zob. tamże, s. 121. Brak natomiast w archiwum listów i dołączonych do nich materiałów, które najprawdopodobniej Skotnicki przesłał później Kolbergowi. s. 50 w. 17g. – s. 52 – Fragmenty opisu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 1 i 3; na k. 1 opis „gapy”, dalej „chomonta i szle”, a następnie tekst jak na s. 50 (w. 17–29g.) zaczynający się od słów: „Chłopi i drobna szlachta”, na k. 1 rkp. w formie notatek. W przypisie cytat z artykułu S. Ulanowskiej Z ziemi czerskiej w wymienionym numerze „Czasu” (całość artykułu nr 170–175). Na końcu przypisu odesłanie do wielokrotnie wymienianej pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne…, tam na s. 259– –260 opis wozu. �216 Zwyczaje (s. 53–91) s. 53 ust. 1 i 2 – Rkp. Kolberga, sygn. 2185/4, k. 363; w rkp. tylko pierwsze zdanie i fragment ostatniego zdania z ust. 1 oraz ust. 2 do słowa: „jabłka”. s. 53–54 przyp. 1 do ust. 2 – W przyp. cytat (z drobnymi zmianami redakcyjnymi) z „Kuriera Codziennego” 1865, nr 147, tam bez autora i tytułu w dziale „Rozmaitości”. ust. 3 – Informacje zamieszczone w tym akapicie Kolberg zaczerp­ nął z działu Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, zamieszczonego w „Nowym Kalendarzu Domowym na rok zwyczajny 1830”, wydanym w Warszawie w drukarni A. Gałęzowskiego, tam hasło: Grudzień na s. 24. s. 54–55 (Ś. Szczepan) – Rkp. Kolberga, sygn. 2185/4, k. 363; pomimo wzmianki o Kitowiczu jest to odpis z Ludu polskiego... Gołębiowskiego, s. 311. s. 55 przyp. 1 – Kalendarz wymieniony w cz. I Mazowsza to Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830” Warszawa (druk: A. Gałęzowki). przyp. 2 – Pomimo odesłania do prac Kitowicza Kolberg zacytował fragment Ludu polskiego... Gołębiowskiego, s. 220. s. 56 nr 1 – Tekst kolędy został nadesłany przez Wincentego Stępowskiego z Klonowca w powiecie kutnowskim, 21 listopada 1867 roku, zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 211–212. s. 56–57 nr 2 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia zanotowana o tercję małą wyżej i tekst zwr. 2–4; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tekst zwr. 1–4 bez melodii. Na k. 27 w zwr. 2 w. 5: „sprawił” zamiast „zrobił”, w zwr. 4 w. 2: „swego” zamiast „jego”. Pod pieśnią odesłania do wariantów w zbiorze M. Mioduszewskiego Dodatek do ,,Śpiewnika kościelnego”, Kraków 1842, s. 424–425 oraz w śpiewniku [Sz. Kellera] Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871, s. 134–135, nr 51; wymienione przez Kolberga Kantyczki, zob. np. Kantyczki. Podług wydania 1785, Paryż, 1868–71, T. 2, s. 16–17 i Kantyczka czyli zbiór najstarszych i najnowszych pieśni kościelnych na cały rok, Bochnia 1862, s. 78–79. �217 s. 57 nr 3 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia z incipitem: „Stoi nam tu” i poniżej tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku i dodatkową: „Gończyce”, tam tekst bez melodii. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym melodii, brak znaku przykluczowego i przedtaktu, t. 1–2: r [# ] œ . œœ œ & œ œ œœ œ R , w t. 8 ostatnia nuta g1, w t. 9 pierwsza nuta h1. s. 57–58 nr 4 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 4: „Izraelitom” zamiast „Izraelowi”. Pod pieśnią odesłanie do śpiewnika Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, s. 172, nr 105, tam tekst sześciozwrotkowy. s. 58–59 nr 5 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”, tam melodia z tekstem; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w obu wykonaniach w t. 1 dolna, w t. 3 górna wersja, w t. 3 w drugim wykonaniu trzecia ósemka c2, t. 5–8:             œ œ œj œ R R J œ œ œ. J                 , w t. 9 tylko górna, a w t. 10 tylko dolna wersja; pod melodią z k. 29 podpisany jeszcze jeden incipit: „Przyszedł Mesjasz”, zob. DWOK T. 41, nr 996. s. 59 nr 6 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w zapisie melodii tylko dolna wersja. Pod pieśnią odsyłacze do wariantów w zbiorze M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843, s. 217 oraz do wymienianej już pracy Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 176, nr 111. s. 59–60 nr 7 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 7, z lokalizacją: „Gończyce”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, t. 1–4 dwukrotnie powtórzone: w rkp. z teki 38 w pierwszym wykonaniu: r r & b œ œ Jœ œ J ;  �218 w rkp. z teki 2 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, pierwsza próba zapisu w metrum , następnie popra- r œ œ wione na , w pierwszym wykonaniu t. 1: & b œ Rœ J J , t. 2–4 jak w tece 38; w obu rkp. w drugim wykonaniu t. 3 w następującym rytmie: œ s. 60 s. 61 j œ. W zapisie tekstu z teki 38 i w rkp. z k. 29 w zwr. 2 w. 1: „osioł” zamiast „osłu”. Odesłania Kolberga dotyczą wariantów pieśni w zbiorach M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami…, s. 148 i tegoż, Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853, s. 278 oraz Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych..., s. 179, nr 115 i s. 196– –197, nr 143. nr 8 – Pod pieśnią odesłania Kolberga do wariantów w zbiorach: M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843, na s. 145 (nie s. 50), nr 78; Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych..., s. 132–133, nr 47; w obu zbiorach tekst obszerniejszy; w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 175 i nast. tam teksty wariantowe. nr 9 – Odesłanie Kolberga dotyczy pierwszej zwrotki pieśni zamieszczonej zbiorze M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy..., s. 138. nr 10 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją: „od Łaskarzewa, Sokół”; teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. z k. 28 zamiast odsyłacza do melodii nr 446 w cz. I Lubelskiego (DWOK T. 16) zapis nutowy:           Pa  śli pa  ste  rze      A  nioł im   się                wo  ły,    po  ka  zał, u zie  lo  nej       dą  bro  wy. do Be  tle  jem   iść    ; ka  zał. ponadto na k. 28 obszerniejszy tekst, po zwr. 1 jeszcze: „Pytać go śmieli, gdzie Pana szukać mieli. Naleźli go we żłobie, nie mając nic na sobie, �219 tylko wiązeczkę siana, pod nóżki, pod kolana”. Odesłanie Kolberga dotyczy pieśni zamieszczonej w zbiorze M. Mioduszewskiego, Pastorałki i kolędy..., s. 123, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. s. 61–62 nr 11 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Przy onej dolinie” i notą: „kolęda”, rkp. najprawdopodobniej z zapisami z okolic Warszawy. Por. nr 2 w DWOK T. 79 (Kaliskie. Suplement). s. 62–63 nr 12 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „kolęda”. W rkp. w t. 4–6 tylko górna, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka g1. s. 63–64 nr 13 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia i tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją: „Jadów, Wyszków”, tam tekst bez melodii i na tej samej karcie, z lokalizacją: „od Łaskarzewa, Sokół” jeszcze raz zanotowany tekst zwr. 1, bez melodii. W rkp. terenowym melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 f1, t. 6: & b œ s. 64 œœ œ , od t. 9 do pierwszej miary t. 11 melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 11 na drugą miarę tylko dolna wersja. W zapisie tekstu z k. 27 w zwr. 5 dwa ostatnie wiersze następujące: „uciekła do lasa, jak dzika bieżała”, w zwr. 4 tylko cztery początkowe wiersze i brak zwr. 9–11; na k. 24 w zwr. 2 w. 3: „nabył” zamiast „nabyć”, w zwr. 10 w. 1: „Szedł Maciek” zamiast „Maciek idzie”. Odesłanie dotyczy wariantu pieśni w zbiorze M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy... s. 90 ,,Kto był smutny...”; wymienione przez Kolberga Kantyczki, zob. np. Kantyczka czyli zbiór najstarszych…, s. 115–116. nr 15 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam melodia z incipitem: „W tej kolędzie” i teka 2, sygn. 1124, k. k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam obszerniejszy tekst bez melodii opublikowany przez Kolberga jako nr 13 w T. 26, zob. przypis do tego numeru. W rkp. terenowym melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1–4 brak znaku powtórki, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie g1, w t. 10 na pierwszą miarę dwie szesnastki c2 c2. �220 s. 65–66 nr 16 – Tekst bez melodii w rkp. Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, nr 20 (zob. DWOK T. 80/I, s. XLIV) i w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją: „Moczydło pod Czerskiem” i uzupełnioną lokalizacją jak w druku. W rkp. Kolberga w zwr. 1–3 brak ostatniego wiersza, a w zwr. 5 powtórzone: „wyskoczyły” zamiast „z tej kieszule”. s. 66–67 nr 17 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”, tam melodia z incipitem: „Wesoła uciecha”, a poniżej tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tekst bez melodii. W rkp. terenowym melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3–4 tylko dolna wersja, w t. 3 trzecia ósemka f2, t. 7–8: & œœ œ œœ œœ ˙ . W zapisie tekstu w obu rkp. zwr. 1–5 jak w druku, po nich zwr. 7 i 8, a na zakończenie zwr. 6, przy czym w rkp. terenowym z k. 30 tylko wiersze 1–2 zwrotki 6. Ostatnie trzy wiersze zwr. 6 zanotowane oddzielnie w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 29, także z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. s. 67–68 nr 18 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją: „Krusze”. W zapisie melodii w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 fis1, w t. 5 na drugą i trzecią miarę ósemki h1 a1 połączone łukiem, w t. 12 przy drugiej szesnastce alternatywnie fis1, po t. 12 znak repetycji. W zapisie tekstu w zwr. 1 w. 2: „z południa wesoło” zamiast „z lutnią przy złobie”, w zwr. 6 w. 2: „Ursuli święty” zamiast „i jesce wiany”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w zbiorze M. Mioduszewskiego Dodatek do „Pastorałek i kolęd”…, s. 274. s. 68 nr 19 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 2, sygn. 1124, k. 28v., z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia i tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 ostatnia nuta g1 (winno być prawdopodobnie gis1), po t. 4 zanotowane małymi nutami: & œ s. 69 œ œ ˙ œ œ #œ ˙ . W obu rkp. w zwr. 6: „Najświętsa Panienka” zamiast „Święty Scepan”. nr 21 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notą: „kolęda”. �221 W rkp. w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki h1 g1; w zapisie tekstu brak pierwszego wiersza zwr. 2. s. 69–70 nr 22 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 i 3 wersja alternatywna: & œ œ œ œ œ œ , w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 6 w górnej wersji tylko na pierwszą miarę dwie szesnastki c2 c2, w t. 8 tylko dolna wersja, w druku na pierwszą miarę błąd – zamiast ćwierćnuty winna być ósemka. s. 70 nr 23 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 70–71 nr 24 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu w Sandomierskiem (DWOK T. 2), nr 185; nota: „Przypisy do Sandomierza” oznacza planowane przez Kolberga zamieszczenie wariantów pieśni w cz. II Radomskiego (T. 21, nie 20) jednak pozostały one w rękopisach i opublikowane zostały współcześnie, zob. Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21 (DWOK T. 77/I), nr 634 i 635. s. 71–72 nr 25 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń” i notą: „Kolęda”, tam melodia i tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 8–9 tylko dolna wersja. W obu zapisach tekstu w zwr. 1 w. 4: „kołem” zamiast „społem” i jeszcze dwa dodatkowe wiersze: „A dary-ć mu dają za to, sami się jak błoto pod nóżki ścielą”, ponadto w zwr. 3 brak ostatniego wiersza. s. 72 w. 1–22 d. (Szczodry wieczór) – Kolberg zacytował fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., s. 311. s. 73 w. 1–4 g. i przyp. 1 (Trzej króle) – Obszerniejsza informacja o zwyczaju w pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., s. 314, tam także tekst, który Kolberg zamieścił w przypisie. w. 5g. – s. 74 w. 7g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. niektóre zdania zanotowane skrótowo w formie notatek. s. 74 ust. 2 – Odesłanie dotyczy pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., tam na s. 265 (nie 365) rozdział ,,Środa Popielcowa”. ust. 3 – Cytat pochodzi z wymienionej pracy J.K. Gregorowicza Obrazki wiejskie, T. 1, Warszawa 1852, s. 229; uwagi w nawiasach pochodzą od Kolberga. s. 75 nr 26 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W t. 1–2 tylko górna wersja, inaczej �222 3          podpisany tekst pod melodią:         , w t. 3 O, mój Bo  że, mój Bo  że, i 5–6 tylko górna wersja, grupa: œ œ œ zanotowana każdorazo­wo jako triola ósemkowa; w zwr. 1 w. 1: „o” tylko na początku wiersza, w. 4: „toć nie inna” zamiast „to zawziętość”. W rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 44, bez lokalizacji, dwa pierwsze wiersze pieśni bez melodii, z odesłaniem, jak w druku, do zbioru [Sz. Kellera] Zbiór pieśni nabożnych…, s. 890, nr 901. s. 75–76 ust. 1 – Odsyłacze pod tekstem dotyczą: wariantów zamieszczonych przez Kolberga w wymienionych tomach Ludu (zob. DWOK T. 5 i 9), zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, Warszawa 1836, T. 2, s. 272 i wariantu w zbiorze Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, zob. wydanie fototypiczne pierwodruku z 1838 roku, Wrocław 1973, tam s. 177. s. 76 ust. 2 – Pod oracją odesłanie do wariantu tekstu z okolic Tomaszowic i Bolechowic zamieszczonego w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 277–278. s. 77 przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 5; jest to odpis z „Gazety Codziennej” 1853, nr 75, tam bez tytułu i autora w dziale „Rozmaitości”. s. 77–78 nr 27 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notatką: „w nocy na poniedziałek”, tam tekst zwr. 3–21 podpisany pod melodią jak nr 28, przy czym kolejność zwrotek następująca: zwr. 3–5, brak zwr. 6, dalej zwr. 7–10, brak zwr. 11, następnie zwr. 15–21 (bez zwr. 19), a na zakończenie zwr. 12–14, zob. następny przypis. Odsyłacz pod pieśnią do cz. I Mazowsza (T. 24) dotyczy numeru 49 (nie 145). s. 79 nr 28 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notatką: „w nocy na poniedziałek”, tam pod melodią tekst jak zwr. 3–21 (bez zwr. 6, 11 i 19) numeru 27, zob. poprzedni przypis. W zapisie melodii w t. 2 tylko dolna, w t. 3 następujący zapis dolnej wersji: & # œ œ œ œ , w t. 4 tylko górna wersja. s. 79–80 nr 29 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 dolna wersja, w t. 2 na pierwszą i drugą miarę cztery ósemki d2, w t. 3 na pierwszą miarę górna, w dalszym prze- �223 biegu dolna wersja; w zapisie tekstu brak zwr. 5, w zwr. 9 tylko w. 1–2, ponadto brak zwr. 14 oraz zamieszczonych w przypisie wariantów. s. 80 nr 30 – Pod pieśnią odesłanie do cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19), tam dwa warianty pieśni na s. 183 i 184; w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., do którego odsyła Kolberg, także dwa warianty na s. 247 i 248. s. 81 nr 31 – Pod pieśnią odesłanie do pieśni nr 52 w cz. I Mazowsza (T. 24), tam zgodnie z przypisem 2 – w zwr. 2 błąd. s. 81–82 nr 32 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „Na Wielkanoc chodzą po wykupie (w drugie święto)”; tam tylko t. 3–4, a poniżej tekst. W rkp. t. 3 w pierwszym wykonaniu: & w drugim wykonaniu: & sania t. 3: & # # œ œœ œ œœ . œœ œ œœ œ œ # œœ œ œœ œ œœ œ œ , t. 3 œ , po t. 4 kolejna próba zapi- s. 82 w. 13–22g. – Ten fragment Kolberg zacytował z wymienionej przez siebie pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831, s. 122; natomiast opis pochodu na Kujawach u Gołębiowskiego na s. 118–122. przyp. 1 – Kolberg odsyła do artykułu J. Grajnerta Studia nad podaniami ludu naszego opublikowanego w „Bibliotece Warszawskiej” 1859, T. 2, s. 465–514 i s. 705–724 oraz w T. 3 (1859), s. 70–105; do pracy K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni... tam na s. 193 informacja o dyngusie zacytowana w cz. I Mazowsza (T. 24) na s. 144 w przypisie. s. 83 przyp. 2 – Odesłanie do podobnego opisu dotyczy cz. I Mazowsza (T. 24), s. 144. s. 83–84 nr 33 – Pod pieśnią odesłania do wariantów w tomach Ludu, zob. wskazane numery w edycji DWOK: T. 2, T. 12, T. 24 i T. 25; niżej odsyłacz Kolberga do własnego artykułu w „Bibliotece Warszawskiej” 1847, T. 4, s. 625 (nie 605) do s. 639, jest to dalszy ciąg publikacji Pieśni ludu weselne, którą zamieścił w tymże czasopiśmie w T. 2 z 1847, s. 189–206. s. 84–85 nr 34 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20r., bez lokalizacji. 2 1 œ #œ œ œ W rkp. t. 1: & œ , w t. 2 pierwsza szesnastka w obu �224 wykonaniach h1, w t. 4 powyżej pięciolinii alternatywnie literowe oznaczenia nut: w pierwszym wykonaniu „d fis c”, w drugim „d fis d”; tekst jak w druku i zanotowane jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „Przyjmie łaskawie” i „A do domu”. s. 85–86 nr 35 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam tekst podpisany pod melodią opublikowaną jako numer 92, zob. przypis do tego numeru. W rkp. niektóre zwrotki zanotowane skrótowo, ponadto brak zwr. 8, 14, 18 i 19. s. 87 w. 4–17g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst od słów: „oborują pole” do „do dworu”. nr 37 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 30 r., z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, tam melodia z zapisanym obok fragmentem tekstu: „Przynosimy plon jego...”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 nad c2 alternatywnie ≥, t. 2: & t. 6: s. 88    # œœ œ 2 1 œœ œ œ , w t. 5 tylko górna wersja,    , w t. 7 na drugą miarę dwie ósemki h1 h1. nr 38 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana bez znaku przykluczowego, w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, t. 1 w pierwszym wykonaniu: & # œ # œ , w drugim: & œ œ œ , m œœ œ #       t. 3 w obu wykonaniach:     , przy czym wersję za- pisaną najniżej należy wykonać o oktawę wyżej – zapis Kolberga w oktawie razkreślnej wynikał z braku miejsca na pięciolinii, w t. 4 ostatnia ósemka f1, w t. 6 tylko dolna wersja; pod melodią zwr. 1–3, następnie zwr. 9–11, a po nich: „Przede dworem leży dera, dworskie dziewki chcą do ogiera. U nasego pana cerwona podłoga, zjeżdżają się goście, jak do Pana Boga. �225 U nasego pana okienica sklana, a pana Capskiego wiechciem zatykana”, dalej zwr. 6–8, 13, 4, 5 i na zakończenie jeszcze: „Jagna tęga dziwa, jak ji kazą, tak śpiwa”. s. 90 w. 1–7g – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. ten tekst między pieśniami opublikowanymi jako nr 40 i 41. nr 40 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; tam najpierw zwr. 3–5, po nich zwr. 1–2. s. 90–91 nr 41 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. brak ostatnich dwóch wierszy zwr. 2 i brak zwr. 10, a zapis melodii obszerniejszy z licznymi poprawkami, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: Obrzędy domowe (s. 92–202) s. 93 ust. 7–10 – Rkp. nieznanego autora, z notą Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 34, zob. DWOK T. 80/I, s. LXVI. W ust. 8 Kolberg odsyła do opisu tego samego zwyczaju, zob. S. Ulanowska Niektóre materiały etnograficzne…, tam zwyczaj opisany na s. 281 w rozdziale ,,Obrzędy”. ust. 11 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 63, na górze karty dopisek Kolberga: „Grajnert”. �226 ust. 12 – Rkp. nieznanego autora, z notą Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 35. ust. 13 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 4. ust. 14 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 63, na górze karty dopisek Kolberga: „Grajnert”. ust. 18, 19 – Rkp. nieznanego autora, z notą Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 35. s. 94 przyp. 1 – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Ubiory w Polszcze od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych…, s. 140. U Gołębiowskiego tylko ,,czepki nocne”, u Kolberga ,,czepki nocne i dziecinne”. s. 95–96 nr 42 –Takty 5–16 zob. przypisy źródłowe do numerów 73 i 78. Tekst por. nr 78. Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w śpiewniku Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych..., s. 504–505, nr 479. s. 96 nr 43 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1317, k. 28, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: # & œ œ œ œœœ Tria & # œ œ - fa - ciunt, œ œ - tri - a sunt œ œ œ œ ˙ nos # quo sunt ve - re, œ œ quae > & œ a .. œ . œ œ J ˙ - - œ - ti œ - die œœ ˙ ve - re, œ œ ˙ œ ˙ quae nos œ ˙ fa - ciunt, œœ œ œ fle - re. Œ . s. 97–100 w. 5g. (wesele I) – Opis wesela oraz pieśni nr 44–49 zaczerpnął Kolberg z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 59–64; niektóre pieśni także zanotowane w rkp. Kolberga, zob. następne przypisy. s. 97 nr 44 – Ta pieśń także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z notą: „Przy rozplataniu włosów pannie siedzącej na dzieży”. przyp. 1 – Przypis na s. 97 pochodzi od Kolberga, tekst zamieszczonej tam pieśni: rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją ogólną: „od Mińska, Stanisławowa, Kałuszyna”, z odesłaniem do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 241 jak w druku; w rkp. Kolberga i u Wójcickiego brak dwóch pierwszych wersów zwrotki drugiej. �227 s. 98 s. 99 przyp. 1 – Przypis do pieśni nr 45 pochodzi od Kolberga. nr 47 – Pieśń także w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5; jest to odpis ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów... T. 2, s. 33; w rkp. tak jak u Wójcickiego: „po stole, po lisowym” zamiast „po stole, po cisowym”. W odsyłaczu do pracy Gołębiowskiego Lud polski, z której pieśń została zaczerpnięta winno być: s. 62. Pieśń tę Kolberg zamieścił też w swoim artykule Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 4, s. 635, nr 104, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, DWOK T. 67/I, nr 396, tam także z odesłaniem do Wójcickiego, zob. też przypis źródłowy do wesela IV i do pieśni nr 111. s. 100 w. 6g. – s. 101 w. 2g. (wesele II) – Ten fragment opisu w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 37, tam z notą lokalizacyjną i datą jak w druku. s. 104 w. 12g. – s. 105 w. 17g. i nr 57 – Por. nr 9 i 10 w suplemencie. s. 106 nr 58 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 17, z lokalizacją ogólną: „Ślężany”. W zapisie melodii w t. 8 tylko dolna wersja, brak t. 9–10; w rkp. jeszcze druga zwrotka: „Jakżeż ja będę siadała, kiedym się z progami jesce nie pozegnała. Ostajcie się i wy progi, chodziły tam moje nogi, teraz nie będą”. s. 107 w. 9–10g. i w. 1–2 pod pieśnią nr 60 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. nr 61 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. t. 5 w drugim wykonaniu zamiast pierwszej ósemki dwie szesnastki a1 a1; w zapisie tekstu: „grosie” zamiast „rosie”. s. 110 nr 69 – Por. nr 15 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 83. s. 111–127 wesele III – Opis wesela pochodzi najprawdopodobniej z własnych badań Kolberga, czego potwierdzeniem jest zachowany rękopis terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 32–33 z taką lokalizacją. s. 111 w. 12d. – 112 w. 8g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst krótszy. s. 112 nr 70 – Tekst w rkp. terenowym, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. Melodia por. DWOK T. 42, nr 1357. �228 nr 71 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. œ œ œœ œ W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu w t. 1: & R R J J œ , w t. 3 na drugą miarę rytm: œ œ . , przy g1 brak ≥; w drugim wykonaniu t. 1–2 opatrzone znakiem powtórki, w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie triola szesnastkowa g1 a1 h1, w t. 3 na pierwszą miarę szesnastki d2 c2; pod melodią najpierw zwr. 5, tekst zanotowany skrótowo, w zwr. 3, 4 i 6 brak pierwszych czterech wierszy. s. 113 w. 1–18g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32 i 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 72 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 2 oprócz wersji drukowanej, opatrzonej notatką: „lepiej”, jeszcze dwie wersje alternatywne: & # œ œ œœ œœ œœ œœ , w pierwszym wykonaniu w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ćwierćnuta h1, w dalszym przebiegu górna wersja, w drugim wykonaniu w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki e1 g1, w t. 4 dolna wersja. s. 113–114 nr 73 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zapis nutowy z incipitem: „Idziem z wieńcem lawendowym”: j &œ œ & œœ J œœ I - dziem do & &œ mo œ œ ry - si juz - Ma - œ J œ œ J a œ z wień - cem Ma œ j œ œ œ J j œ dre j œ œ - ry - sia j œ #œ o - cka Por. T. 26, nr 42, t. 5–16. la - wen œ J go œ œ œ œ - do - wym œ J - œœ J drzwi œ za - j œ pła ‰ to - wym, œ J u œ J - œ œœ J ‰ sta - ła, # œœ J ka #œ - j ‰ œ ła. . �229 s. 114 nr 74 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam melodia z incipitem: „Idźcie, matuś, do sieni” i poniżej tekst jak w druku, a dalej jak nr 76 w tym tomie. j œœ œœ W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, t. 5: & J œ J & œœ œ œœ  J , t. 13–14:       [ ] œœ œ J , t. 11: , w t. 15 tylko dolna wersja, brak znaku powtórki w t. 9–16. Warianty melodii, por. komentarz do numerów 89 i 97 w tymże tomie. w. 19d. – s. 115 w. 9g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. s. 115–116 nr 75 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4r., z lokalizacją: „Niedziołka, Cygów, Wiszniew” i teka 5, sygn. 1137/I, k. 80r., z lokalizacją: „Wiszniew pod Kałuszynem”, tam melodia w opracowaniu fortepianowym, zob. T. 67/I, nr 394. W obu rkp. między zwr. 8 i 9 jeszcze jedna: „Dobrze było pani matuleńce pić wino, a teraz na ruciany wianeczek patrzeć niemiło”, ponadto w rkp. z teki 5, w zapisie tekstu zamiast zwr. 4–7 odesłanie do wariantu nr 108 zwr. 5–7. s. 116 nr 76 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst zanotowany jako kontynuacja pieśni nr 74. w. 16–26g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32 i 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. s. 116–117 nr 77 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. po zwr. 2 jeszcze jedna: „Trzeba ji dać na prątek, co by bijał co piątek”, a dalej zwr. 3–6, 9–11, 8, 14 i 12–13. s. 117 w. 20–27g. – Rkp. terenowe Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32 i 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 78 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „Swachny śpiewają”. W rkp. tekst �230 jak w druku z zapisem nutowym dla czterech pierwszych wierszy: j 3 & 8 œj œ œJ Naj - święt - sa & & œ jak œ jak œ J le œ J kwiat pan - na œ J - j œ œ œ œ J j œ œ J œ [ ‰ ] œ Jœ J Ma - ry - ja, ‰ li - ja, śli - cnaś, pię - kna œ śli - œ J œ J cnaś, to - bie ca - łe œ pię - kna j œ œ œ ‰ œ œ œ J J œ #œ J œ J ró - zy, œ [‰] nie - bo j #œ œ j œ , słu - zy. œ w t. 1 dodana wersja alternatywna: & œ J J , w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa: c2 h1 a1. Melodia i tekst por. T. 26, nr 42. w. 5–1d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zamiast odesłania do melodii nr 72 zapis nutowy do okrzyku: „Huś, huś...”: 2 œ &4 & œ œ œ œ &œ œ œ œ œ j œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ j œœ œ œ œ œ œ œ j œ œœ œ œ œ œ œ œ œ . s. 118 nr 79 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam melodia z incipitem: „Oj, siadaj, siadaj”, a poniżej tekst, tam w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie d2. w. 9–19d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. Wiersze 13–19d. zanotowane oddzielnie, do słowa: „włosów”, a ostatnie zdanie: „Jeśli panna młoda jest sierotą...” w rkp. przy pieśni nr 80. nr 80 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst z zapisem nutowym opublikowanym jako nr 1001 w DWOK T. 41. �231 s. 119 nr 81 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z loka- & lizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. t. 4: jeszcze jedna zwrotka: j œ ; na końcu [ ‰] œ „Nad moim wiankiem organy grają, a nad twoją złą cupryną kruki krakają”. nr 82 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tekst z zapisem nutowym: # 2 œ œ œ & 4 œJ J J J Cie - sy # j & œJ œ œ zem ja sie do œ œ œ œ œJ Jœ œJ J œ j œ œœj œj J œ ma - tu - la, œ œ J - no - si - wsy - stka œ J œ J ła do œ œ. ro - dzi - ne - cka, ca - su œ . wia - ne - cka. Melodia por. nr 98 w T. 26. nr 83 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „z kościoła”, tam tekst z zapisem nutowym:      A gdziez       cy w ko     nam sie    pan  na       ście  le    przy oł mło  da     ta  rzu      po  dzia  ła,     . zo  sta  ła? Odsyłacz Kolberga do nr 74 dotyczy wariantu melodii. w. 1d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tylko: „w drodze do karczmy śpiewają”. s. 120 nr 84 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W zapisie melodii w t. 2 i 3 w obu wykonaniach na trzecią miarę dolna wersja, w rkp. melodia trzykrotnie powtórzona: drugie wykonanie opatrzone znakiem powtórki; w zapisie tekstu zwr. 1–3 i 5, przy czym tam wszędzie „Kasiulu” zamiast „Marysiu”, a po zwr. 5 zanotowany jeszcze drugi wątek, zob. nr 177 w suplemencie. �232 nr 85 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zapis następujący: # 3 œ œ & 8 œR R J j œ Któ - ry dru - zba & # .œ r .R œ œ J nie wą - sół, œ œ œ J J J œ J któ - ry ma - ły j œ œR œJ œ œJ œ œj J R œ Jœ œ J J to ca - ły, to ja je - go œ œr œ R J j œ któ - ry du - zy pod ro - sół, j j œ œj œ .. . kra - ja - ny. Melodia por. DWOK T. 41, nr 102. nr 86 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. Taki tekst z melodią opublikowany w DWOK T. 41, nr 1012. s. 121 w. 1–2g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. po: „godziny” następuje tekst w. 18–21d. nr 87 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, z notą: „przy weselu w karczmie”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 pierwsza nuta d1; brak zwr. 2, a zwr. 3 i 4 w odwrotnej kolejności. w. 18–21d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. kontynuacją tego tekstu są w. 14–22g. z następnej strony. nr 88 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „do obiadu”; w rkp. tekst bez melodii. w. 1–2d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; poniżej pieśń nr 89. s. 122 nr 89 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tekst z zapisem nutowym:          O ro  sie,   przy o    go  ściń  cu,          ro  sie, sia  ny ten       przy dro  dze,    groch           po   przy mło  dej ro  sie,      nie  bo  dze. Odesłanie do nr 74 dotyczy wariantu melodii. . �233 w. 7–13g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. w. 14–22g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst do słowa: „śpiewają”. nr 90 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia rozbudowana, w t. 3–4 najpierw dolna wersja dwukrotnie powtórzona, następnie górna, również dwukrotnie powtórzona, w t. 6 ostatnia nuta d2; pod melodią tekst zwr. 1–4. s. 123 w. 1–5g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst zanotowany skrótowo, najpierw: „tańczą całą noc”, a dalej w. 3–5 do słowa: „dzieży”. nr 91 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W zapisie melodii nad g1 każdorazowo dodany ≥, t. 2 w obu wykonaniach: & œ œ œ . s. 123–124 nr 92 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, melodia z pierwszą zwrotką, a dalej tekst, zgodnie z odsyłaczem Kolberga, jak nr 35, zob. przypis do tego numeru. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, w t. 5: dodana trzecia wersja alternatywna, nuty jak w górnej wersji, na drugą i trzecią miarę inny rytm: œ œ œ . s. 124 nr 93 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 4 c2, zapis t. 7–10 następujący: & œ. œ J œ œ œ œ œ j œ . w. 2–13d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. s. 125 nr 94 – Melodia por. nr 14 w suplemencie. nr 95 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK. T. 41, nr 1009. s. 125 w. 5d. – 126 w. 16g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tylko tekst zapisany prozą, natomiast pieśni nr 96 brak. �234 s. 126 nr 97 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zapis nutowy:                                                                                              ,     pod nim zwr. 1–2 i tekst zamieszczony w nawiasie. Odesłanie do nr 74 dotyczy wariantu melodii. nr 98 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst bez melodii. Wariant melodii w druku por. komentarz do numeru 82. s. 127 w. 1–7g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 99 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „od Mińska, Stanisławowa, Kałuszyna”, tam tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 42, nr 1357. s. 127–139 (wesele IV) – Część opisów oraz większość pieśni zamieszczonych tu jako wesele IV została po raz pierwszy opublikowana w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne w „Bibliotece Warszawskiej” w 1847 roku (nie: 1848 jak błędnie podaje w przypisie), T. 4, s. 625–639. Melodie zostały opublikowane w opracowaniu fortepianowym między s. 616 i 617, zob. też poniższe przypisy. Artykuł Pieśni ludu weselne został w całości przedrukowany w tomie 67/I edycji DWOK. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 zachował się spis incipitów i fragmentów pieśni weselnych ze wsi Głuchy, Niegów i Wólka Słopska, dotyczy to pieśni nr 104, 111, 114, 117 i 118, zob. przypisy do tych numerów. s. 127 w. 18d. – s. 128 w. 14g. – Pierwodruk w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne... s. 625, tam tekst opisowy (s. 128) krótszy. s. 129 nr 101 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Słopsk”, Wólka Słopska”; teka 2, sygn. 1124, k. 3, tam melodia z pierwszą zwrotką; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., tam tekst zwr. 1 bez melodii, dwa ostatnie rkp. z lokalizacją jak w druku. Na k. 3 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w obu zapisach melodii w t. 4 tylko górna wersja; w rkp. z k. 19 w t. 1 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka a1. �235 Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne w „Bibliotece Warszawskiej” 1847, T. 4, s. 626, nr 86 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 86; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 378. w. 5–8d. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne... na s. 626. Odsyłacz dotyczy wariantu pieśni nr 102 w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 27. s. 130 nr 102 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. z teki 2 tylko zwr. 1 i 2; w rkp. z teki 42 zwr. 1–3 i wiersze 1 i 2 zwr. 4, a po nich notka: „itd.”, w zwr. 1: „Maryleczku” zamiast „Kasuleczku”. Pierwodruk w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 626, nr 87; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 379. nr 103 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, tam melodia z incipitem: „Zielona ruta, jałowiec”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., tam tylko incipit jak na k. 18; wszystkie rkp. z lokalizacją jak w druku. W rkp. terenowym w t. 6 pierwsza nuta d1. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 626, nr 88 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 88; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 380. s. 130–131 nr 104 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „Głuchy, Wólka Słopska”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 , z lokalizacją: „Głuchy, Niegów”, tam tekst zwr. 1 do słów: „Oczkim” bez melodii. W rkp. z teki 2 na k. 3 melodia i tekst zwr. 1 w. 1–5, przy czym w w. 5: „skłopotała” zamiast „sfrasowała”, a na k. 18 melodia z incipitem: „O, mój Jezu, co takiego, co pochmurny dzień”, tam tylko górna wersja, w t. 1 ostatnia szesnastka d2, alternatywnie e2, w t. 6 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu szesnastki e2 d2, przy powtórce szesnastki d2 h1. Por. DWOK T. 41, nr 1003. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 627, nr 89 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 89; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 381. s. 131 nr 105 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją jak w druku i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., z lokalizacją: „Niedziałka”. W rkp. z teki 2 pod melodią tylko pierwsza zwrotka; w rkp. z teki 42 tekst zwr. 1 i zwr. 2 w. 1–2 bez melodii. �236 Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 628, nr 90 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 90; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 382. w. 1–3d. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 628; przedruk: T. 67/I, s. 552. s. 132 nr 106 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „od Pułtuska, Czepielew” (właśc. Ciepielewo) i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W obu rkp. w t. 1 i 2 tylko górna, w t. 3 i 4 dolna wersja. W rkp. z teki 2 melodia z pierwszą zwrotką, zanotowana o sekundę wielką niżej. W rkp. z teki 43 w t. 1 na trzecią i czwartą miarę alternatywnie półnuta d2, w t. 2 w drugim wykonaniu dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 g1, ostatnia ósemka alternatywnie cis2; w tym rkp. pod melodią zwr. 1 i 2 jak w druku, a dalej fragmenty kolejnych zwrotek: „Nie mogę ja..., trzeba posłuchaj. Matki się nie boi..., śliczne, piękne obyczaje. Przez wieś jechali..., co za dziewczyna, co za jedyna, z panami” (por. zwr. 5), a na zakończenie: „Sto par koni za nią jak za jaką panią, jedzie na paradzie”. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 628, nr 91 i dodatek nutowy s. 2 nr 91; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 383. Odsyłacze pod pieśnią dotyczą wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów …, T. I, s. 38 (ten odsyłacz także w rkp. z teki 2) oraz pieśni ze zbiorów Kolberga Hej, z góry jadą Mazury opublikowanej w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, nr 28, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 153. nr 107 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją i notą nad melodią jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 35, z lokalizacją ogólną: „Wólka Słopska”. W obu rkp. w t. 5 brak znaku powtórki, t. 7–8 trzykrotnie powtórzone, w t. 7 w drugim i trzecim wykonaniu pierwsza nuta d2, w t. 8 w pierwszym i trzecim wykonaniu na trzecią miarę ósemki fis1 g1, w drugim wykonaniu górna wersja. �237 w. 1–4 d. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 629; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 554. s. 133 nr 108 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam melodia z pierwszą zwrotką; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., z lokalizacją: „Głuchy”, tam zwr. 1 bez melodii, z notką: „Wracając z kościoła”. Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem także w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137, k. 80, z lokalizacją: „Głuchy i Niegów pod Wyszkowem”, zob. DWOK T. 67/I, nr 384, wersja 2. Odesłanie Kolberga do nru 75 dotyczy wariantu tekstu. s. 133–134 nr 109 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19; teka 2, sygn. 1124, k. 3; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., tam tekst zwr. 1 bez melodii i z notą: „przy obiedzie”, wszystkie rkp. z lokalizacją jak w druku. W rkp. z teki 2, k. 3 następujący zapis melodii: # 3 & 8œ œ œ R J œ œ œ #œ œ R R Swiad  ko  wie sie  dzą, # œ & œ . œ œ œ œR J pan im oj  ciec nie pi œ œ œ œ œj . R 3 rad, pa   œ œr œ r j ≈ ‰ R R œœ ją, nie je  dzą, r r r œ œ œ œ œ œ ni mat  , ka ra  da. pod melodią tylko pierwsza zwrotka, a na k. 19 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, liczne poprawki i częściowy brak kresek taktowych. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 630, nr 93 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 2, nr 93; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 385. s. 134 nr 110 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam tylko zwr. 1; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, bez lokalizacji, tam zwr. 1 bez ostatniego wiersza i nota: „przy obiedzie” oraz odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 32. Pierwodruk tekstu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 630, nr 94; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 386. nr 111 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19 i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 3, oba zapisy z lokalizacją jak w druku; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Wólka Słopska”, tam zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 2 bez melodii. �238 W rkp. z teki 2 w t. 2 na trzecią miarę: w rkp. terenowym triola szesnastkowa d2 c2 a1, a w czystopisie ósemka d2 i dwie szesnastki c2 a1; w rkp. terenowym brak zwr. 3 i w. 1–2 zwr. 4, a w czystopisie pod melodią tylko pierwsza zwrotka; Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 630, nr 95 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 2, nr 95; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 387. W rkp. z teki 42 odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 33; odpis ze zbioru Wójcickiego Kolberg także opublikował w Pieśniach ludu weselnych..., s. 635, nr 104, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 396, zob. też przypis źródłowy do pieśni nr 47. s. 135 nr 112 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Międzyleś”, tam pod melodią tekst niepełny: „Żebyś ty, chmielu…., oj, chmielu”. W zapisie melodii tylko górna wersja, w pierwszym wykonaniu j œ #œ œ œ t. 1: & b œœ R R J J , w t. 2 na pierwszą miarę dwie szesnastki f2 f2, przed drugą szesnastką przednutka g2, w t. 5 na drugą miarę ósemka g1, w t. 6 na pierwszą miarę triola szesnastkowa c2 d2 c2. nr 113 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam tylko pierwszy wiersz. W rkp. odsyłacz do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 58. Odesłanie Kolberga do poprzedniej melodii (nr 112) błędne, natomiast odsyłanie do numeru 69 dotyczy tekstu. Por. DWOK T. 67/II, nr 687. s. 136 nr 114 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją jak w druku i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „Wólka Słopska”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją jak w czystopisie, tam tylko tekst zwr. 2 bez melodii. W rkp. terenowym melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 6 na pierwszą miarę ósemka g2, w t. 9 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja; pod melodią tekst bez zwr. 1: „Posły druchny”, ponadto zwr. w innej kolejności: po tekście zanotowanym pod melodią zwr. 8, dalej zwr. 3, 4, następnie wiersze 3–5 zwr. 9, zwr. 5, 2, 6, 7 i 9 w. 1–2. W czystopisie z teki 2 na k. 3 dwa zapisy melodii: pierwszy z incipitem: „Trzeba jij” i tekstem zwr. 1; drugi zapis melodii tylko z incipitem: „Trzeba jij dać, nie żałować”. Pierwszy zapis zanotowany o tercję małą niżej, t. 9 jak w rkp. z k. 19. Drugi zapis obejmuje tylko t. 1–8, zanotowane o kwartę czystą niżej, t. 6 jak w rkp. z k. 19. �239 Odesłanie do numeru 77 dotyczy wariantu muzycznego i tekstowego. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 631, nr 96 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 2, nr 96; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 388. nr 115 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, nad melodią notatka Kolberga: „Polonez weselny”, tam t. 1 poprzedzony przedtaktem: ćwierćnuta d1. Pierwodruk melodii w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, dodatek nutowy s. 3, nr 97; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 389. s. 137 nr 116 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „Dąbrowa, Ochudno”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Dąbrowa”, tam tylko fragmenty tekstu. W rkp. z teki 2 melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, t. 1–4 w drugim wykonaniu: &œ œ œ œ œ œ. J œ. ; w rkp. z teki 42 tylko wiersze 1 i 2 zwrotki 1 i zwr. 2. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632, nr 98 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 3, nr 98; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 390. s. 137–138 nr 117 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19 i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 3, oba rkp. z lokalizacją: „Wólka Słopska”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Wólka Słopska, Niedziałka”, tam tylko wiersze 1–2 zwr. 1 bez melodii. W obu rkp. z teki 2 w t. 2 w obu wykonaniach na trzecią miarę d1, w t. 5 na trzecią miarę dwie szesnastki d2 e2, w t. 10 tylko dolna wersja. W rkp. terenowym z k. 19 t. 3–4 skrócone do jednego taktu: # j jU # & œ œ œJ , t. 9: & œj œj œ œ ; pod melodią tekst zwr. 1, na- stępnie zwr. 4, a po niej jeszcze kolejny wątek, zob. nr 12 w suplemencie. W czystopisie z k. 3 w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, pod melodią tylko zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 4. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632, nr 99 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 3, nr 99; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 391. �240 s. 138 w. 8–11g. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 563. s. 138–139 nr 118 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam pod melodią tylko pierwsza zwrotka; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Niegów”, tam wiersze 1–3 zwrotki 1. Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem jak w druku, zob. DWOK T. 67/I, nr 392 (II); pierwodruk tej wersji w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632, nr 100 i dodatek nutowy s. 4, nr 100. s. 139 w. 12–15g. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 633; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 566. nr 119 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 9, nr 58, z lokalizacją: „Wiszniew pod Kałuszynem”, tam tekst jak w druku podpisany pod melodią z opracowaniem fortepianowym, zob. DWOK T. 67/I, nr 393; pierwodruk w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 633, nr 101, melodia tamże dod. nutowy s. 4, nr 101., s. 139–151 wesele V – Opis wesela pochodzi z własnych badań Kolberga zarejestrowanych w jego niedatowanym rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1124, k. 8–9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, jedynie pieśni nr 122, 127, 130 i 134 Kolberg zaczerpnął z innych rękopisów. W rkp. z teki 2 tekst opisowy zanotowany skrótowo, np.: „We czwartek wieczór swatowie idą z wódką do rodziców dziewki” zamiast: „We czwartek wieczór dwaj lub trzej swatowie od parobka wysłani, idą z wódką do rodziców dziewki”. Ponadto pieśni i niektóre partie tekstu opisowego zostały zanotowane przez Kolberga w innej kolejności niż w druku. s. 139 w. 11d. – s. 140 w. 13g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Przypis na s. 139 wprowadzony przez Kolberega w druku, dotyczy on pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne…, tam opis wesela na s. 266–280 w rozdziale ,,Obrzędy”. s. 140 nr 120 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. t. 1 w pierwszym wykonaniu: & # œ‰ J # œ œ œ , w drugim: & œœ œ œ œ J , obok zanotowana kolejna wersja alternatywna z notatką: „początek”: # & œ œ œ œœ œ , tam nad dwoma ostatnimi nutami oznaczenia �241 literowe nut: „h g”, t. 2 w drugim wykonaniu również dolna wersja, tylko na trzecią miarę alternatywnie górna, t. 3: w obu wyko- # œ œ œ œœ naniach: & # j 2 œ & œ œ œœ , t. 4: J œ 1 œ .. . s. 140–141 nr 121 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notą: „Zaloty”. œœ œ œ œj œ œr r j j & #œ œ œ , J J J W rkp. t. 1–2 w pierwszym wykonaniu: j j j œ œ œ œ œœ w drugim: & # œœ œ œ J R R J J , w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja. s. 141 w. 13–16g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. nr 122 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” tekst podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1010. w. 10–4d. (pod pieśnią nr 122) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 141–142 nr 123 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Na k. 8 zapis melodii następujący z notą: „Brat lub drużba (w nocy)”: 3 j &8 œ Ej, œ J œ J roz - ple - œ œ œ R R œ J j œ &œ J œ J œ J & œ œ œ &J œ J ci œ - ny œœ œ œ œ œ J J J œ œ œ są... œ œ J œ œ œ œ œ œ œ œ J œ œ œ œ J œ œ œ œ œ œ J œ J œ œ œ œ J , w rkp. zapis tekstu skrótowy, tam incipit: „Ej, rozpleciny są” oraz drugi wiersz zwr. 2. Na k. 9: �242 3 j œ &8 œ J œ J œ &J œ J œ J na j &œ œ J œ J œ &J œ J Oj, roz - ple po - szła Już ij spro œ œ œ J - ci - ny tylko swo - ją œ J œ. J œ œ œ J œ J œ J si - ła, jiż ni ma, œ œ œ œ J R spro - sić œ œ œ J dru - ży - nę œ J dzie - wczy - ny wsi - ny œ œ œ J J J œ J sa, œ œ œ J - œ J œ J œ J ro - dzi U œ J ij œ ma œ œ œ R R - do - ny. œ œ syć, œ œ œ R R pod nóż - ki , prze - pro - sić. w rkp. zapis tekstu skrótowy, a obok wersja alternatywna dla t. 13–14: œ œ œ œ œ & J J œR œR J J œ , pod melodią zwr. 1 i 3, a dalej tekst jak tyl - ko swo - ją dru - ży - nę zwr. 1 nr. 142. Wariant melodii z innym tekstem por. nr 140 i 142 i komentarze do tych numerów. s. 142 nr 124 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam z notą: „do rozplecin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: U U # œ œ œ # œ œ œ œ œ œ œ # œ œ mœ . n œ œ œ œ Œ 3 & 4 œ #œ œ œ œ œ œ œ . 3 w. 8–25 g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 142–143 nr 125 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam następujący zapis melodii: # 3œ & 8 # & œ Mło Zło bo pół # j & œ Trze Trze - œ J dy ty j œ ja ta - œ J ba ba œ J œ j œ jej [jej daj i na dwa œ ju - tro la - ra two by œ. dać, dać, j œ œ œ ‰ j œ œ pa - nie, ma - ło œ J - œ - j œ nie nie j œ ją się œ J ża ża stan - gę, ma - ło, j œ œ œ ‰ ban - dę. zda - ło. - j œ ło ło - œ. wać, wać, �# & œ j œ bo pół # j & œ Trze Trze # & œ choć choć ja ta - - œ J ba ba œ œ J j œ na na two 243 ju - tro la - ra - by j œ j œ œ. jej [jej dać, dać, œ J ją się œ stan - gę stan - gę po po ża ża j œ - œ œ ‰ ban - dę. zda - ło. œ J nie nie œ j œ j œ œ - j œ ło ło - œ. wać, wać, j œ œ ‰ œ . da - ro - wać. da - ro - wać]. s. 143 nr 126 i w. 13–15g. (pod pieśnią nr 126) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1–4 tylko dolna wersja, w t. 2 alternatywnie ≥ przy g1, w t. 5–6 tylko górna wersja ze znakiem powtórki, brak t. 7–8, w t. 10 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta c2, w t. 12 tylko dolna wersja. nr 127 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia z notatką: „Pląsy”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, zapis melodii następujący:             3         3                    3 , w t. 6 na pierwszą miarę dodana kolejna wersja alternatywna: ósemka h1; tekst jak pod nutami oraz wiersze 1 i 2 jak w zwr. 3 nr 128. s. 143–144 nr 128 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. tylko zwr. 3–5. s. 144 w. 10–30g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 144–145 nr 129 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9r., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, zapis następujący:                Za  ku  ka  ła           za  bie  raj mo      ku  ka  we  cka     ja   dzie  wcy na  łu    [ ] gu,      no do . ślu  bu. Do tej melodii odesłania przy numerach: 131, 133, 141 i 143, wszystkie te teksty posiadają w rkp. własny zapis nutowy, zob. komentarze do tych numerów. �244 s. 145 nr 130 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: œ œ œ. œ œ œ œ œ œ. J & œœ œ & œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ . J 3 Œ œœ œ 3 . W t. 3 powyższego przykładu dodana wersja alternatywna jak w druku, w metrum . nr 131 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w rkp. zapis nutowy:                               A jak bę  dziem przez te La  to  wi  ce                   bę  dą na nas je  cha     La  to  wi  ca  nie pa  trza      li,   ; li. odesłanie do numeru 129 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. w. 16–5d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 146 w. 1g. i nr 132 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, druga ósemka c2, w t. 2 w obu wykonaniach dwie ćwierćnuty d2 g1, w t. 3 dolna, w t. 4 górna wersja. w. 12–23g. i nr 133 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis nutowy:                           [ ]                        O  twórz nam pro  wa  dzie  my mo  ja ma  tu  lu ci nie  no  wy wia  ste  ckę dwór, ; kie  dy wór. odesłanie do numeru 129 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. �245 w. 5–6d. i nr 134 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 147 w. 1–11 i nr 135 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia w metrum  w następującym zapisie: j rr œ œ œ œJ œœ œ œœ œ œ œ œ œ J RR JJJ . rr 2 r œ œ œœœ œœ œ & 4 œœJ Rœ œJ J J R R J œJ œ œ œ œ . nr 136 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam drobne zmiany w przebiegu linii melodycznej, znak powtórki dopiero po t. 4, w związku z tym inaczej podpisany tekst:         Ej, jak      Ej jak to to       u nas ka  sa,         na sał  ty  sach,     da ka  sa     da, to kot       ka  sę go  ni.       by sed po . nij. s. 147–148 nr 137 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” z notą: „Zjadłszy, siedząc dziękują”. W rkp. t. 3 i 4 trzykrotnie powtórzone, w t. 4 w pierwszym i trzecim wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, t. 5–6 pierwotnie:         , następnie z notą „lepi[ej]” zanotowana wersja jak w druku, w t. 7 w pierwszym wykonaniu dolna, przy powtórce obie wersje, w t. 8 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym wykonaniu pierwsza nuta d2, następnie trzykrotnie powtórzona dolna wersja t. 9, po nim t. 10 – dolna wersja. Melodia (t. 7–10) bez tekstu zob. DWOK T. 41, nr 1004, wariant melodii z innym tekstem, zob. nr 145 w T. 26 i komentarz do tego numeru. s. 148 nr 138 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja. nr 139 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1011. w. 18–5d i nr 140 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: �246 3 j œ &8 œ J œ J œ œœ J Bra - ci - sku & œ za - któ - ry, œ J œ J œ J wiń œ œ sio - strzy - ckę, œ J œ J œ U œ J choć nie ro œ J œ J œ J bę - dzies œ - zba dzo œ œ - ny, œ œ J - . wio - ny. Odesłanie do numeru 123 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 149 nr 141 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: U 3 œ œ œ œœœ &8 R R J A daj - ze ij œ. & œR œR J a œ Rœ œR œ œJœ R R mo - ja ma - tu - lu po - ście œ Rœ Rœ œ œ R R J œ R cym ze œœœ œ sie te dwo - je - œ œ ‰ [ ‰] li, œ œ œ R R lu - dzi . o - dzie - ją. Odesłanie do melodii nr 133 błędne, winno być 129, zob. komentarz do tego numeru. nr 142 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis nutowy:                                                             ,   tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, t. 1–3 i 8 zanotowane pierwotnie w metrum 83, następnie poprawione na . Odesłanie do numeru 123 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. w. 14–16g. i nr 143 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: �247 # 2 œ & 4 Idź # & œJ œJ bo s. 149 s. 150 s. 150 s. 151 to - œ J œ œ J J ta spać, œ œ trze - ba œ J mło - de œ nie œ J œœ J œ pań - stwo, œ J œJ œ za - sy - piać, œ œ œ œ Œ idź - ta œ œ J J spać, œ ra - no . wstać. Odesłanie do wariantu melodii nr 133 błędne, winno być nr 129, zob. komentarz do tego numeru. w. 19–4d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. w. 3d. – s. 150 w. 8g. i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; przypisu do tego fragmentu tekstu w rkp. brak. W przypisie Kolberg zamieścił cytat z pracy J. Kitowicza Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III cz. II, Poznań 1840, s. 30–31; ponadto odsyłacze w nawiasie dotyczą publikacji: O torturach w Polsce (wyjątek z Pamiętników Kitowicza) zamieszczonej w ,,Przyjacielu Ludu” R. 6: 1840, T. 2, nr 41, s. 326–328 oraz R. W. Berwińskiego Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki T. 1, Poznań 1854, s. 100. nr 144 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam w t. 3 i 4 brak górnej wersji. w. 27d. – s. 151 w. 4g i przyp. 2. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; przypisu do tego fragmentu tekstu w rkp. brak. W przypisie odesłanie do wymienianej wielokrotnie przez Kolberga pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, tam na s. 243 wymienione tylko „Ztuliny, ciasto ślubne”, a o korowaju na s. 219– 220. W publikacji J. Grajnerta Studia nad podaniami... ten cytat w T. 3 (obejmującym miesiące: lipiec, sierpień, wrzesień 1859) na s. 76–77, początek artykułu w T. 2 (kwiecień, maj, czerwiec) na s. 465–514 i s. 705–724. nr 145 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: j 2 œ œ œ œ &4 J J J J œœœ œ Oj, stu - li - ny, stu - li - ny, j j œ & œ œ œ Jœ Jœœ œ œ œ œ a - le bę - dą wi - dzi Bóg, œ œ œ œ œ J R R J J je - sce na sto - le œ œ œr œr œ œ J J o - bie - cu - je nam œ œ œj œ nie by - ły, œ œœ œ œ sam Pan Bóg. . �248 Odesłanie do numeru 137 dotyczy wariantu melodii. w. 12–15g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. nr 146 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 na drugą miarę d2, w t. 6 w pierwszym wykonaniu obie wersje, przy powtórce tylko dolna, œ œ Uœ œ œ œ œ œ J œ œ t. 7–8: & J ; brak zwr. 4. s. 152–161 wesele VI – Opis wesela zanotował Kolberg w rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1224, k. 6 i 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów” i bez daty; w rkp. oprócz pieśni z melodiami także większość tekstu opisowego, zanotowanego skrótowo w formie notatek. s. 152 nr 147 – Rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1224, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; nad pieśnią nota: „W niedzielę wieczór rozpleciny” i dalej: „Ślub w poniedziałek”. W zapisie melodii w t. 1 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1, w drugim wykonaniu trzy ósemki h1 d2 c2, t. 8 œ w pierwszym wykonaniu: & J œ , w drugim wykonaniu: w t. 7 ćwierćnuta z kropką c2, t. 8 jak w powyższym przykładzie. Por. nr 168 i komentarz do tego numeru. nr 148 – Rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1224, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. nad tekstem melodia z incipitem: „Ścielcie”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący:       Sciel  cie, jak  to ko       ściel  cie,   po    su  knie,      biel     du  sek  ko  biel      ców ma nie     ce,    cie,   do  daj    . cie. Odesłanie do numeru 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 152–153 nr 149 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów” i notą: „W niedzielę po rozplecinach”. �249 W zapisie nutowym w t. 1 na drugą i trzecią miarę ósemki f2 e2, w t. 2–3, 6, 9, 11 i 13 tylko górna wersja, w t. 10 i 12 tylko dolna wer- œ. œ œ ‰ [ ‰] , w t. 11 pierwsza sja, w t. 14 obie wersje, t. 8: & 2 ósemka e . Do tej melodii Kolberg odsyła przy numerach: 148, 156–161; teksty nr 148 i 156–160 posiadają w rkp. własny zapis nutowy, zob. komentarze do tych numerów. s. 153 w. 13–16g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. s. 153–154 nr 150 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. w t. 2 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 najpierw górna, przy powtórce dolna wersja, w t. 5 i 6 na pierwszą miarę dodana wersja alternatywna: ósemka g1, w t. 7 tylko dolna, w t. 8 tylko górna wersja, w t. 9 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu na pierwszą i drugą miarę dodana jeszcze wersja alternatywna: ćwierćnuta h1; pod melodią zwr. 1–5, przy czym zwr. 4 i 5 w odwrotnej kolejności, dalej zwr. 7, 10, 6, 14, 15, 11, 12, 13, 16, 8, 9. s. 154 w. 14–17g. i nr 151 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, tam między pierwszym wykonaœ niem i powtórką jeszcze: & œ œ œ œœ œ ‰ [ ] œ œ #œ œ #œ œ œ . W rkp. melodia połączona też z tekstami nr 153. nr 152 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. t. 2–4: # œ œ œ & J œ. œ œ œ , t. 10–11:        , widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. Odesłanie do nr. 129 dotyczy wariantu melodii. Por. komentarze do nr. 129, 131, 133, 141, 143. w. 1–3d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. s. 155 nr 153 i noty nad zwr. 1 i 2 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. teksty te zanotowane pod melodią nr 151, do której odsyła Kolberg. �250 nr 154 i w. 1–2 d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, w t. 2 tylko dolna wersja. s. 156 nr 155 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. w t. 1–2 w pierwszym wykonaniu inny rytm: & œ rœ œ J œ R # œ j œ , w t. 8 , w t. 5 i 7 rytm: œ i 11 tylko dolna wersja. nr 156 i w. 26–31d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. zapis nutowy: 3 j œ &8 œ J œ J Je - sce go - rza - lec - œ J œ J & œ œ œJ je œ œ J sce œ œ J - ka œ J nie œ J Ka - sień - ka œ œ J - lu - to œ nie - wień - œ œ œ J - wa - na, œ œ œ J co - œ [ ‰] . wa - na. Odesłanie do nr. 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 157 nr 157 i w. 1–2g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1000. W rkp. obok melodii jak nr 1000 zanotowana wersja alternatywna dla t. 9–10:        [ ] i dalej z notatką „lub” wersja alternatywna dla t. 6–10:                  œ œ J œœ‰ ‰ . Odesłanie do nr. 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. nr 158 i w. 9g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. . 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: 3œ œ &8 J œ œ J &œ œœœ œ J O - gnia, o - gnia, 3 a & wy - zy œ J o - gnia œ J swat - ko - wie œ œ œ mœ œ J J Wo œ œ J za - ta œ. - œ œ J caj - cie, na œ œ J ko min, œ œ œ J idź - cie do ko œ œ J œ œ œ J J J ko - nie - za - przę - gaj œ œ. - ni. œ. - cie, �3 a & - œ J œ œ J œ œ œ J swat - ko - wie 251idź - cie wy œ œ œ mœ œ J J Wo œ J œ J &œ œœœ zy za - ta œ. œ œ & J J Jœ caj - cie, œ œ J ej, cas je - chać, ko - nie ko cas je - chać ni. œ. za - przę - gaj œ œ œ œ œ J J J J œ. - œ œ J œ œ œ J J J œ œ J - do œ. - œ œ J na os - ta - tnie - go cie, œ ‰ nie ce - kać. Odesłanie do nr. 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. nr 159 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: # 2œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & 4 J # & œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ j œ œ œ œ œ œ œ œ ‰ [ ] , a w zapisie tekstu w zwr. 2: „wiśnia zielona”, w zwr. 3: „piękna lelija”. Odesłanie do nr. 149 błędne. s. 157 nr 160 – s. 158 w. 5–9g.– Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: 3œ &8 J œ J &œœœ œœ œ œ J Sia - daj, œ J sia [ a ] po - dzian - kuj - œ J daj, œœ J Ka œ J œ J wo - zy œ œ œ ‰ [ ‰] - siu 3 œ œ J ko - wa œœ za œ - œ œ [‰ ‰] ne, œ œ J œ [ ‰] . wy - cho - wa - nie. Odesłanie do 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 158 nr 161 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. przed w. 2: „i”, „ołtarzykiem” zamiast „ołtarzem” i brak: „Kasiu” w w. 3. nr 162 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. zwrotki w odwrotnej kolejności, ponadto w rkp. zapis nutowy jak nr 165, z incipitem: „A widzis, ty, Kasińku, na kościele” w tonacji G-dur. w. 1–14d. i nr 163 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. tekst bez melodii, �252 a odesłanie Kolberga do melodii dotyczy najprawdopodobniej numeru 129 (nie 152) ze względu na zgodność z tekstem. s. 159 nr 164 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę dodane alternatywnie dwie ósemki e1 e1, w t. 4 najpierw e1, następnie d1, w t. 5–8 brak ≥ przy f1, w t. 7 tylko dolna, w t. 9 tylko górna wersja, pierwsza nuta d1. nr 165 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. melodia zanotowana w tonacji G-dur, z incipitem: „A widzis ty, Kasińku na kościele”, zob. nr 162. Tekst jak w druku zanotowany oddzielnie na tej samej karcie z notatką: „moll”. W druku w t. 3 na drugą miarę błędnie szesnastka, winna być ósemka. s. 159 w. 11d. – s. 160 w. 21g. i nr 166 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W zapisie melodii nr 166 w t. 1 w drugim wykonaniu na czwartą # #œ œ œ œœ , miarę ćwierćnuta d2, t. 2 w obu wykonaniach: & 2 w t. 6 ≥ przy c . s. 160 nr 167 i w. 1–3 d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. s. 161 nr 168 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: 3 j &8 œ j œ j œ Pły - wa - ła œ &J trze & œJ Pły - œ J ba Ka j œ - wa j œ j &œ zdej œ J - mij - j œ œ ry œ - sin - - bka, ły ry j œœ J Ka - sin - bec - ka, œ J ce cy - pec œ j œ œœ œ bki, ry - œ - ry - œ J ku œ. œ J œ J œb J œ œ J œ J - bec - œ œ ka. œœ J œ stą œœ . œ J œ. - ki, œ. . ze - cki. pod melodią najpierw wiersze 5–6, po nich wiersze 1–4. Odesłanie do numeru 147 dotyczy wariantu melodii. �253 nr 169 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, tam zapis melodii następujący: j œ œ œ œ œ œ 2 & 4 œJ J J œ œ J J œJ # œ œJ J J œJ Na cem bę - de spał, Ka - sin - ku, na cem bę - de ˙ spał. j j j œ œ œ œ & œJ J J œ œ œ œ Jœ # œ œJ J J œ œ ˙ Krót - kie róz - ki u po - dus - ki, bę - dę się . zsu - wał. w. 19–24d. – Taki tekst w opisie innego wesela w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 161 w. 11–13d. – Nie wiadomo, którą publikację Z. Glogera Kolberg przywołuje. W pracy Obchody weselne, której cz. I wyszła w 1865 roku w Krakowie, takiej informacji brak, nie ukazała się natomiast druga część tej publikacji, której rękopis mógł widzieć Kolberg. Przeszukano też inne prace Glogera wymienione przez Kolberga, zob. bibliografia, tam również tej wzmianki brak. s. 162–169 (wesele VII) i przyp. 1 – Zapis wesela pochodzi z własnych badań Kolberga; melodie i teksty zanotowane zostały w jego rkp. w tece 2, sygn. 1124, w większości jako zapis terenowy (k. 27, 28, 29), a następnie zredagowany w czystopisie (k. 1 i 2). W rkp. naniesione niektóre noty lokalizacyjne, brak natomiast daty. W przypisie odesłanie do kolejnej części artykułu Kolberga Pieśni ludu weselne publikowanego w latach 1847–1849 w kilku tomach „Biblioteki Warszawskiej”. s. 162 nr 170 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, liczne poprawki, wersje alternatywne i literowe oznaczenia nut, a także przestawienia kolejności taktów: �254 Tekst zamieszczony w nawiasach zanotowany tylko w rkp. terenowym jako druga zwrotka. nr 171 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1, z lokalizacją: „Ostrożeń”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W obu rkp. zapis nutowy, zob. DWOK T. 41, nr 999. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 4, z lokalizacją: „Sokół” i notką: „obertas”. s. 162–163 nr 172 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, oba rkp. z lokalizacją: „Ostrożeń”. W rkp. terenowym melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych. s. 163 nr 173 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r., z lokalizacją: „Sokół, Gończyce”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją jak w druku; melodia bez tekstu w rkp. z teki 2, sygn. 1124, k. 2v., z lokalizacją jak w druku. W czystopisie na k. 2r. t. 4–5: & # 4 j j & 4 .. œ œ œ œ œ Cho - dzi bra - ci - sek trzy - ma grze - by - cek œ # j œ œ œ œ œ po sie - ni, w kie - se - ni, œ j œ œ œ ˙ po sie - ni, w kie - se - ni. , po t. 7 jeszcze: .. . W rkp. terenowym, na k. 28 brak znaku przykluczowego, w t. 2 tylko górna wersja, t. 4–5:         , obok z no- tatką: „albo” zanotowana wersja alternatywna dla tych taktów:        ; w tym rkp. w zapisie tekstu w zwr. 1 i 5 brak w. 3 i 4. W zapisie melodii na k. 2v. w t. 1–2 tylko górna wersja, t. 4–5: # & œœ J 3 œ œ œ czym t. 4:   œ œ , po t. 7 jeszcze raz powtórzone t. 4–7, przy J  , t. 5 jak w powyższym przykładzie. s. 163–164 nr 174 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. na górze karty melodia z incipitem: „Wyszła na pole”, a poniżej tekst rozpoczynający się od zwr. 4, po niej: �255 „Jedzie Jasienko, jedzie najmilszy po zielonej dąbrowie, rozpuścił strusie pióreczka konikowi po głowie. Nie tak ci mi żal strusich pióreczek com je sobie rozprószył, ale mi cię żal, dziewczyno moja, com cię marnie opuścił”, a dalej zwr. 6–9. Melodia z pierwszą zwrotką, zob. DWOK T. 41, nr 1015. Zwr. 1–3 por. nr 195 w suplemencie. Odesłanie do cz. II Mazowsza dotyczy wariantu tekstu ze s. 164, por. T. 25, nr 96. s. 164 nr 175 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 2, z lokalizacją: „Ostrożeń”. W rkp. melodia czterokrotnie powtórzona, w pierwszym wykonaniu w t. 1–2 górna wersja, w t. 3 zamiast szesnastek ósemka c2, w drugim wykonaniu t. 1–2 górna wersja, po nich t. 5–6 dolna wersja, w trzecim wykonaniu t. 1–4 dolna wersja, w czwartym wykonaniu t. 1–2 górna wersja, po nich t. 5–6 górna wersja; poniżej tekst jak w druku. nr 176 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r., z lokalizacją jak w druku; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. Na k. 2r. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, na k. 29 – o kwartę czystą wyżej, w obu rkp. brak znaku powtórki w t. 1–4, w t. 3 i 7 tylko dolna, w t. 4 tylko górna wersja; ponadto w rkp. terenowym (k. 29) tekst obszerniejszy, zob. nr 19 w suplemencie. s. 165 nr 177 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 25, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1 pierwsza ósemka c2. Na k. 2 pod melodią tylko pierwsza zwrotka; w rkp. terenowym (k. 25) zapis tekstu jak w druku. nr 178 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r.; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 26r., oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. w t. 8 ≥ przy g1. W rkp. z k. 2r. melodia zanotowana w metrum , wszystkie ćwierćnuty zanotowane jako ćwierćnuta z kropką; w rkp. z k. 26r. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym i melicznym. W rkp. terenowym (k. 26) tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze: �256 „Niewola była sama potrzeba z tobą ci się, moja Kasiu, dorabiać chleba. Mówię ja ci raz, mówię drugi raz, ten wianeczek lawendowy, komu go dasz. Tobie, Jasinku, tobie najmilszy, jak klękniemy obok w kościele przy mszy. Będą nam grali, będą śpiewali, a będą nam ludzie grzeczni asystowali”. nr 179 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r.; teka 2, sygn. 1124, k. 30r., oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W czystopisie z k. 2r. nad melodią notatka Kolberga: „Marsz z kościoła”, w rkp. terenowym (k. 30r.) melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych. s. 165–166 nr 180 – Rkp. Kolbera: teka 2, sygn. 1124, k. 34r., tam melodia z akompaniamentem fortepianowym i z pierwszą zwrotką, zob. DWOK T. 67/I, nr 481. Melodia jak w T. 67/I bez tekstu i akompaniamentu zanotowana jeszcze trzykrotnie: teka 2, sygn. 1124, k. 2v.; k. 30r. i k. 35v., wszystkie rkp. z lokalizacją jak w druku; w tychże rkp. melodie zapisane o tercję małą wyżej. W rkp. z k. 2v. i 35v. grupa rytmiczna: œ œ œ zanotowana każdorazowo jako triola ósemkowa; w rkp. z k. 30r. nad nutami odesłanie Kolberga do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 68, tam tekst jak u Kolberga w druku. s. 166 nr 181 – Takty 1–6 z pierwszą zwrotką w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 2, z lokalizacją jak w druku. W rkp. w t. 1 i 4 na drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja, b œ œ œ œ œ w t. 2 górna, w t. 3 dolna wersja, t. 5: & R R J . nr 182 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. j W obu rkp. w t. 2 rytm: œ œ ; w czystopisie t. 3–4 trzykrotnie powtórzone, pod melodią zwr. 1–3; w rkp. terenowym tekst jak w druku. s. 167 nr 183 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, tam takty 1–4 i tekst zwr. 1–4, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. �257 W czystopisie na k. 2: w t. 6 tylko górna wersja, pod melodią zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 2. W zapisie terenowym z k. 29 melodia za- ### œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ notowana o tercję małą wyżej, t. 3–4: & J 3 .. . nr 184 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. t. 1–4 w metrum ; w czystopisie na k. 2 zapis następujący: # 3 œ œ œ & 4 Ma - tu - lu # 2 & 4 .. œ j œ œ J œ. mo - œ œ œ œ œ œ J ja, do - daj œ œ œ œ Za - wój go - to - wy, pię - knie zwi - nię - ty, œ za - wo - ja. j j œ œ œ œ sta ry, w skrzy - nię 2 4 œ œ œ .. nie no - wy, zam - knię - ty. i brak dalszej części tekstu; w rkp. terenowym z k. 29 melodia zanotowana kwartę czystą wyżej, t. 1–4: # 3 œ œ & 4œ Ma - tu - lu œ. mo - œ œ œ œ œ J œ ja, do - daj œ. za - wo - j œ œ , t. 5–8 jak ja. w zapisie z k. 2, tekst jak w druku. s. 168 nr 185 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1, z lokalizacją: „od Garwolina (Ostrożeń, Gończyce)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 13, z lokalizacją: „Garwolin”. W rkp. terenowym brak znaku przykluczowego, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1–4 zapis następujący: & # œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ t. 8: & # œœœ œ œ œ œ œ œ œ œ , ; w rkp. z teki 2 t. 1 jak w zapisie terenowym, w t. 8 pierwsza ósemka fis1, wersja z rkp. terenowego zapisana jako alternatywna. W zapisie tekstu w rkp. terenowym (teka 43) po: „rutki nie ma” jeszcze: „o, już nie ma, już nie ma” i na końcu „jużem ją dzisiaj straciła” zamiast „jam cię dzisiaj straciła”, w rkp. z teki 2 tekst jak w druku. �258 nr 186 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej; w rkp. terenowym z k. 30 w drugim wykonaniu: w t. 2 dodana wersja alter- œ œ œ natywna: & R R J j œ , w t. 3 tylko dolna wersja. W czystopisie z k. 2 pod melodią tylko zwr. 1 i w. 1–2 zwr. 2, w rkp. terenowym (k. 30) tekst jak w druku. nr 187 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29; w obu rkp. lokalizacja jak w druku. W obu zapisach melodii w t. 1–4 tylko dolna wersja, t. 7–8 takie œ œ œ same jak t. 3–4; w rkp. z k. 1 t. 5–6: & R R J œ J œ œ œ Jœ J R R ; w rkp. terenowym z k. 29 t. 5–6 jak w powyższym przykładzie, przy czym w t. 5 druga ósemka f2, w t. 6 druga ósemka c2. nr 188 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1, z lokalizacją ogólną: „od Garwolina (Ostrożeń, Gończyce)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 13, z lokalizacją: „Garwolin”. W obu rkp. w t. 6 najpierw górna, przy powtórce dolna wersja; w rkp. z teki 2 w zwr. 2: „już nic nie nada” zamiast „bo nic nie nada”; w rkp. terenowym w zwr. 1: „nic nie da twoje płakanie”, a zwr. 2 zanotowana skrótowo: „…stoją wozy… pozaprzęgane”. s. 169 nr 189 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 9, nr 56, z lokalizacją: „Gończyce pod Żelechowem”. W rkp. z teki 2 alternatywnie: w t. 5 cztery ósemki d2, w t. 7 cztery ósemki a1, tam jeszcze dalszy ciąg tekstu: „O Boże, Boże, co mię mąż bije, nie ma takiego, co pożałuje. Przyjdź, przyjdź, matuleńku, przyjdź, przyjdź, najkochańsza, ty pożałujesz. Matka jedzie w te nowe wrota, trzyma chusteczkę z szczerego złota. A bijże ją, zięciu, dobrze, aż się na niej skóra odrze, złą panną była”. �259 Jeszcze obszerniejszy tekst podpisany pod melodią z opracowaniem fortepianowym, zob. DWOK T. 67/II, nr 686. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 2, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń” incipit tekstu: „O, Boże mój, Boże, co mnie mąż bije”, tam bez melodii, z odesłaniem do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 58. s. 169–193 (wesele VIII) – Znaczna część opisu wesela została najprawdopodobniej nadesłana przez Mariannę Rozalię Hemplównę (zob. DWOK T. 80/I, s. LVIII), która przekazała też Kolbergowi inne materiały z Tuchowicza pod Łukowem. Ponieważ nie zachował się rkp. Hemplówny, trudno stwierdzić, czy zapisała ona także pieśni. s. 175 nr 192 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Gończyce”. W rkp. we wszystkich zwrotkach: „Kasieńka” zamiast „Marysia”, ponadto zwr. 2: „A wiła go, wiła, ze dwiema druhnami”, w zwr. 3 w. 2: „druga wianecek wijała” i brak ostatniego wiersza, w zwr. 5: „wianka” zamiast „go”, dalej zamiast zwr. 6 i 7 tylko: „Wiła Kasieńka itd.”, następnie zwr. 8, w której ponownie: „wianka” zamiast „go”, a po zwr. 8: „Wiła Kasieńka itd. I puściła go po stole do swojego Jasia w ukłony. Musisz, Jasieńku, wianek wziąć, ojcu, matuli, dziękować”. s. 202–203 nr 1–10 i nr 12 – Rkp. nieznanego autora z notatką Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 34–35. Nie wiadomo, do jakiego „Kalendarza” z 1820 roku odsyła Kolberga przy przesądzie nr 1; sprawdzono „Kalendarz [Warszawski] Astronomiczno-Gospodarski Polski i Ruski na rok 1820”, tam takiej informacji brak. Przesąd zamieszczony pod numerem 6 zanotowany także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 14. Pieśni (s. 204–308) s. 204–205 nr 235 i 236 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam w t. 1 w górnej wersji pierwsza nuta d2, w t. 3 tylko górna wersja. W rkp. pod melodią nr 235 najpierw tekst nr 236, a po nim tekst nr 235 zanotowany jako kolejne zwrotki, dalej jeszcze dwie nieczytelne dziś zwrotki. W druku błędnie podane metrum – winno być: . �260 s. 205 nr 237 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w drugim wykonaniu t. 1 dwukrotnie powtórzony, przy powtórce na czwartą miarę ósemki e1 d1; pod melodią zwr. 1–4, przy czym w zwr. 4 brak wiersza 2, następnie zwr. 9–12, a zamiast zwr. 13 i 14: „Oj, żeby było pięć panien stołowych, oj, żeby było dziesięć pokojowych. Oj, żeby było łóżko scielania, oj, żeby były chłopcy od śpiewania”. s. 206 nr 238 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam nad melodią notatka: „Prędki”. W rkp. w drugim wykonaniu: t. 1–2: & œ œ œœ #œ j œ œ œ J , w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki h1 gis1; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 3 i 4 następujące: „jeśli nieładna, przyjedź do domu”, w zwr. 3 w. 1 bez „oj”, zwr. 4 brzmi: „Jest tam i druga trochę przygruba, co spojrzy na mnie ockami mruga”, dalej zwr. 5, 9, 7, 6 i 8 jak w druku. Por. nr 13 w suplemencie. s. 206–207 nr 239 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją ogólną: „od Mińska, Stanisławowa, Kałuszyna”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka a1, w drugim wykonaniu d1, t. 3 w pierwszym wykonaniu: # # j œ. œ j & œJ œR œR J œ , przy powtórce: & œ œR œR J Rœ ; w zapisie tekstu w zwr. 3 tylko wersja zamieszczona w nawiasie (bez wierszy 1 i 2), w zwr. 5: „uwiłabym ci” zamiast „kupiłabym ci” i zwr. 6 bez wersji wariantowej, zamieszczonej w nawiasie. W innym rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją: „Jadów” tekst stanowi dalszy ciąg pieśni „A gdziez odjezdzas”, zob. nr 13 w suplemencie. s. 207 nr 240 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. �261 W rkp. w t. 5 przy powtórce druga i trzecia ósemka f2 g2, w t. 8 w obu wykonaniach ćwierćnuty c2 g1; w zapisie tekstu w zwr. 4 wiersz 1: „A i do taneczka idzie”, między zwr. 4 i 5 jeszcze jedna: „Idź, kpie, durniu, idź, kpie, durniu i wielki niestatku, wszystkie panny objechał, do mnie na ostatku” i między zwr. 8 i 9 także jeszcze jedna zwrotka: „Stoi pokrzywa przy drodze, boję się nią oparzyć, tak ci i złym kawalerem boję się zarazić”. s. 208 nr 241 – W rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją: „Jadów”, tam tekst jak w druku zapisany jako dalszy ciąg pieśni: „A gdziez odjezdzas, Jasieńku”, zob. nr 13 w suplemencie. nr 242 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „od Stoczku, Kałuszyn” i notą: „Szlachty”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 26 z lokalizacją ogólną: „z Stanisławowa” i dopiskiem: „w Gończycach śpiewane”. W obu rkp. w t. 2 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemki c2 a1 i tekst jak w druku. W rkp. terenowym z k. 26 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 4 w pierwszym wykonaniu:        . nr 243 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu z notatką: „Krakowiak żwawy”, zob. DWOK T. 41, nr 1231; teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „Jadów”, z notą: „Stanisławów”, tam tylko tekst. s. 209 nr 244 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „od Jadowa”. W rkp. brak dodatkowych zwrotek zamieszczonych w przypisie. nr 245 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 95, tam tekst obszerniejszy. s. 210 nr 247 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze” tekst zwr. 1–3 podpisany pod melodią opublikowaną pod numerem 248, zob. następny przypis. nr 248 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 4 tylko dolna, w t. 3 i 5 tylko górna wersja, po t. 6 jeszcze: j &b œ. r r r r r j œ œ œ œ œ œ j #œ j œ j œ œ œj œ œ . œ ‰ [ ‰ ] . �262 Pod melodią tekst jak zwr. 1–3 poprzedniej pieśni, zob. przypis do numeru 247. s. 211 nr 250 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, oba rkp. z lokalizacją: „Głuchy”. Takt 1 w rkp. z k. 4: & # r r j j œ œ œ œ , a w rkp. z k. 18: # j j j & œ œj œ œ ; w obu rkp. w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, w t. 5 ostatnia nuta b1, w t. 6 druga szesnastka g1, w t. 7 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja. W obu rkp. tekst obszerniejszy, na k. 4 jeszcze 3 zwrotki: „A ja jej też zapowiadam, musisz moją być, a ona mi odpowiada, nie umiem robić. A jest ci tam na boru wić, co uczy robić i brzozowy pomietałek na rano budzić. Ty durniu, jeszcze nie masz nic, obiecujesz bić, a dajże mi jak najprędzej za inszego iść”; w rkp. terenowym tekst do słów: „brzozowy pomietałek”. nr 251 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, oba rkp. z lokalizacją: „Głuchy”. W obu rkp. tekst podpisany bezpośrednio pod pieśnią nr 250, a po nim jeszcze dalszy ciąg jak nr 252 zwr. 6 vel i zwr. 7, zob. następny przypis. s. 211–212 nr 252 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam zwrotki 4–7 (także zwr. 6 vel) zanotowane jako dalszy ciąg pieśni nr 253. Ponadto zwr. 6 vel i 7 w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4 i rkp. terenowy, tamże, k. 18, oba rkp. z lokalizacją: „Głuchy”; w obu rkp. zwrotki te stanowią dalszy ciąg pieśni nr 251, zob. poprzedni przypis. s. 212 nr 253 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. �263 W rkp. w t. 2, 3, 6 tylko górna wersja, w t. 6 przy drugiej szesnastce alternatywnie a2, w t. 7 dolna wersja, pierwsza szesnastka e2. W rkp. tekst obszerniejszy, jego dalszy ciąg stanowią zwr. 4–7 pieśni nr 252. s. 212–213 nr 254 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30v., z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam tekst podpisany pod pieśnią: „Tam za górami”, zob. nr 56 w suplemencie; w tym rkp. w zwr. 3 w. 2: „wianek utracić” zamiast „rozumu nie mieć”. W rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „od Jadowa” wariant zwr. 1–5, a po nich tekst jak nr 258 zwr. 3–8; w tym rkp. początek zwr. 1: „Na polu wiśnia, pod wiśnio woda” i w zwr. 1 i 2: „Marysieńka” i „Marysiu”. Odesłanie do melodii winno być: nr 258 (nie 257). s. 213 nr 255 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji, tam tekst zanotowany jako fragment następnej pieśni, zob. przypis do numeru 256. s. 213–214 nr 256 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, liczne skreślenia, przesunięcia kresek taktowych i oznaczenie dłuższych nut poprzez znak fermaty, początek melodii zanotowany w metrum , w t. 6 i 8 tylko dolna wersja. W rkp. pod melodią zwr. 1 i 2 jak w druku, dalej zwr. 8 i 9 zamieszczone w przypisie, po nich zwr. 1–6 pieśni nr 255, a następnie zwr. 3–5 (pieśni nr 256), przy czym w zwr. 5 ostatni wiersz brzmi: „z sobą płakali”; ponadto w rkp. jeszcze fragmenty: „A wy służeczki, dajcie chusteczki…. wianek tracę”, a na zakończenie zwrotka: „Jak ci go żal, to ci go oddam, niedaleko twego chodu z kościoła do domu”. s. 214–215 nr 258 – Zwr. 3–8 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „od Jadowa” zanotowane jako dalszy ciąg tekstu nr 254 zwr. 1–5. Melodia z innym tekstem, zob. nr 56 w suplemencie. s. 215 nr 259 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W zapisie melodii w t. 3 tylko dolna wersja inaczej urytmizowana:      . s. 216 nr 261 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Tekst podpisany jako ciąg dalszy pieśni nr 259. �264 s. 219 nr 266 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, bez lokalizacji, tam melodia z tekstem opublikowanym jako nr 268, zob. przypis do tego numeru. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka i w t. 2 pierwsza ósemka d2, w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie d2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, w drugim wykonaniu # œœœ œœœ œ & œœ œœ œœ œ . t. 4 i 5: s. 219–220 nr 267 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia z incipitem: „Poszedł Jasio orać” (zob. wiersz 2), a poniżej tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 3 w obu wykonaniach: & # œ œ œ# œ œ œ , w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dodane alternatywnie ósemki b1 a1, w drugim na pierwszą miarę ósemki b1 a1. W tym rkp. u dołu karty tekst „Poszedł Jasio orać” (bez wiersza 1), ponadto w zwr. 8 w. 4 i 5 następujące: „Koszulina lniana, trzy lata nieprana”, por. nr 268 zwr. 3. Pod pieśnią na s. 220 odesłanie do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 352. s. 220 nr 268 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17. W rkp. tekst z zapisem nutowym jak nr 266 (zob. komentarz do tego numeru); ponadto dalej zanotowane skrótowo jeszcze kolejne warianty zwr. 3: „Nie mogła… ile bydła mas…, tylko jedno ciele, za piecem mu scielę. Nie mogła… konie mas…, tylko jedno zrzebie, po polu je żywię. Nie mogła… gęsi mas…, jednego gąsiora, ucieknie do dwora. Nie mogła… jendyk mas…, jednego jendora, ucieknie do dwora. �265 Nie mogła… kurów mas, tylko jedną kurę, po ugorze chodzi, już krekorać od głodu nie może. Nie mogła… świni mas, tylko jedno prosię, w kieszeni je nosę”, por. pieśń nr 269, a na zakończenie: „Chociaz ty we złocie, ja fartuski … wełnianym, przytul mnie do siebie, a swem lickiem rumianym”. s. 220–221 nr 269 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń” i notatką nad nutami: „Polacca” oraz teka 42, sygn. 1350, k. 186/1, (3. pięciolinia), z lokalizacją: „Gończyce”, tam umieszczona w dziale „Polonezy”. Takt 3 i 4 w następującym zapisie: w rkp. z teki 2:                        # œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & z teki 42: , w rkp. œœœ œ . s. 221 nr 270 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam melodia bez tekstu w następującym zapisie: 3 œ &b 8 œ œ œ &b œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. . nr 271 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 na drugą i trzecią miarę alternatywnie ćwierćnuta h1, w t. 4 na trzecią miarę szesnastki h1 g1, w t. 5 dolna wersja, druga szesnastka alternatywnie g1, w t. 6 na trzecią miarę szesnastki h1 a1, w t. 7 dolna wersja, obok zanotowana wersja alternatywna dla r r j j œœ œ ; tego taktu: & œ œ œ �266 w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 2: „cerwoną wstązecką”, a w. 3: „zapłakała ocki”, ponadto w rkp. jeszcze jedna zwrotka: „Wyjechał Jasio na zieloną łąckę, złamał Jasia konik syję, a sam Jasio rąckę”. s. 222 nr 273 – Por. nr 65 w suplemencie. nr 274 – Por. nr 73 w suplemencie. s. 223 nr 276 – Melodia por. DWOK T. 41, nr 1272; melodia w opracowaniu fortepianowym z wariantem tekstu, por. DWOK T. 67/II, nr 636. s. 223–224 nr 277 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28r., z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam w zwr. 1 w. 2: „pasła dziewczyna” zamiast „pasła panna”, w zwr. 3 w. 2: „wpadła w gliniankę” zamiast „wpadła w strumyk”, brak zwr. 4–8, a zamiast nich tekst jak nr 278. W rkp. tekst połączony z melodią zanotowaną na k. 28v., tam z incipitem: „Tam za dworem”, zob. DWOK T. 41, nr 1272. s. 224 nr 278 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”; w rkp. tekst ten stanowi dalszy ciąg pieśni nr 277, zob. poprzedni przypis. s. 225 nr 280 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „z Stanisławowa” i notatką: „W Gończycach śpiewane”; w rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1201, tam z pierwszą zwrotką tekstu. s. 225–226 nr 281 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana w metrum : b 3 j j œœ &b 4 œ œ œ Syn - kar - kę œ œ ˙ mi ra - ją, b j j œœ &b œ œ œ œ œ ˙ - da łaj - dus, j b & b œJ œ œ . j j œœ œ œ œ œ œJ przyj - dzie la Syn - ko - wać b j j œœ &b œ œ sie œ œœ na - u - cy - ła, œ ˙ œ œ œ œ œ œ ˙ œ J J a - le ja ij œ œ œ J J do u - cha œ œj œ œ J do - brze gar - ło œ œ œ J J œ nie chce, œ ij œ ˙ sep - ce. j œ œJ œ œ roz - pu - ści - ła, œ œ. J Œ [ ] �b j j œœ &b œ œ œ œ - da j b & b œJ œ œ . j j œœ œ œ œ œ Jœ przyj - dzie la Syn - ko - wać b j j œœ &b œ œ sie łaj - dus, 267 na - u - cy - ła, œœ œ ˙ od ta - ko - wyj zo - ny œ œ œ œ J J œ ˙ do u - cha ij œ œj œ œ J do - brze gar - ło œ œ œ J J œ ˙ œ œ sep - ce. j œ œJ œ œ roz - pu - ści - ła, œ œ. J Œ [ ] , je - stem u - mar - twio - ny. t. 5–6 poprawione później na 2; w zapisie tekstu brak wierszy 5–8 ostatniej zwrotki. s. 226 nr 282 i w. 1–3d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst z zapisem nutowym: # 4œ & 4 Wo już - œ œ œ. J J gró ci mi, de już - œ J cku ci œ œ #œ œ œ œ J J li - ście pa - da pir - se - go da # j j j j j œ & œ œ œ œ œJ œJ œJ œ A ten pir - sy bar - dzo zyr - cy, [nie - ją, ją. œ # œ œj œ J J J œ pój - dę .. , za nie - go]. por. T. 25, nr 78 a nie nr 79, jak odsyła Kolberg. s. 227 nr 284 – Rkp. Kolberga: sygn. 3203, k. 15, z notą: „Dworska”, nota lokalizacyjna niewidoczna – karta rkp. odcięta, pod melodią obszerniejszy tekst, między zwr. 3 i 4 jeszcze jedna: „Nie wstać rano, długo spać, myśleć o miłym, serce mi się żywnie kraje, gdy myślę o nim”. Melodia i tekst por. nr 134, a tekst por. nr 133 i 135 w suplemencie. s. 228–229 nr 285 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W zapisie tekstu w zwr. 2 w. 2: „bardzo młoda” zamiast „jest młoda”, w zwr. 3 w. 2: także „bardzo młoda” zamiast „jestem młoda”, brak zwr. 4, 8 i 9, w zwr. 10 w. 2: „Jasiowi” zamiast „jemu”. s. 229 nr 286 – Rkp. Kolberga, sygn. 3203, k. 15, początek karty odcięty; widoczna tylko lokalizacja: „Międzyleś”, ostatni takt oraz tekst zwr. 2. s. 229–230 nr 287a – Pod pieśnią na s. 230 odesłanie do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 333. �268 s. 230 nr 287b – Rkp. Kolberga, sygn. 3203, k. 15; rkp. uszkodzony, karta odcięta, widoczne tylko takty 1–2 i fragment tekstu: „Matko, matko, moja”. s. 231 nr 290 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4 i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, oba z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W obu rkp. w t. 3 rytm: œ œ œ . Na k. 4 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 5 inny j rytm: œ œ , a tekst obszerniejszy, zob. nr 48 w suplemencie. W rkp. terenowym na k. 18 tylko melodia z incipitem: „A sadziła U # œ ja jabłoneczkę”, t. 5–6: & œ œ œœ . œ œ , w t. 11 na trzecią miarę alternatywnie dwie szesnastki e1 g1. Odesłanie do numeru 84 w T. 25 dotyczy tekstu. nr 291 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia z incipitem: „Miesiąc świeci, słońce grzeje”, a poniżej tekst jak nr 292, zob. następny przypis. W zapisie melodii t. 1–2 w następującym rytmie: w pierwszym wykonaniu: & # œ œ œ œ œ. œ œ˙ œ 3 # œ & œ œœ œ œœ œ œ œ ˙ , przy powtórce: 3 , w t. 3 w pierwszym wykonaniu druga # œœ œ œ œ œ ósemka a1, t. 4 przy powtórce: & . s. 231–232 nr 292 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; tam melodia z incipitem: „Miesiąc świeci, słońce”. W rkp. w t. 2 i 6 tylko dolna, w t. 6 i 8 tylko górna wersja. Ponadto w rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół” melodia opublikowana jako nr 291 (zob. komentarz do poprzedniego numeru) z incipitem: „Miesiąc świeci, słońce grzeje”, a poniżej niepełny tekst jak nr 292, przy czym zwrotki w następującej kolejności: zwr. 1 tylko w. 1–2, zwr. 8, zwr. 9 w. 1–2 (w w. 2: „majętniejsza” zamiast „przyjemniejsza”), dalej zwr. 2, zwr. 3 w. 1–2 i w w. 2: „Oczki zapłakała” zamiast „taka zapłakana”, następnie zwr. 4 w. 1–2, zwr. 5 w. 3–4, zwr. 6, 7 i 11. �269 s. 233 nr 294 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 g1, t. 3: œ œœ œ œ œ œ œ œœ œ & œ , t. 5: & œ . œœ œ J , w t. 6 na trzecią miarę œ œ œ œ œœ œ œœ œ górna wersja i alternatywnie ósemki h1 g1, t. 7: & œ ; w rkp. pierwszy wiersz: „A kiedy się mój wrony konicek”, dalej tekst jak w druku. s. 234 nr 295a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”; w rkp. brak daty. W zapisie melodii t. 3–4 opatrzone znakiem powtórki, w t. 3 dodana wersja alterna- # j œ tywna: & œ œ œ œ œ . œ . s. 234–235 nr 295b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 16, z lokalizacją jak w druku, bez daty. W zapisie melodii w t. 1 i 7 tylko górna wersja, brak t. 8. s. 236 nr 297 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Kłembów, Wola Rasztowska”. W rkp. tekst z zapisem nutowym: 3œ &8 J œ J œ J Wy - je - chał œ &J i & œJœ Po & œJ dzie œ J œ J œœ J œœ J wy - wi - - daj œ J wcy œ œ J œœ - ja no, rą - - - - œ œ œ œj œœ J 3 ckę - na na cha 3 stecz œ œ Jœ - ne - œ ko - nie œ œ œ do - brą œ œ œ œ. j œ œœ œ J œ œ œ ko œ J krzy - knął chu œ œ J œ J w po - le, mnie - œ J - ‰ ką. j œ #œ no - ckę, j œ [ ‰ ‰] . cko. Melodia por. T. 25, nr 99. s. 236–237 nr 298 i przyp. 1 na s. 236 – W przypisie Kolberg odsyła do dwóch wariantów tej pieśni zamieszczonych w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 255 i T. 2, s. 242. �270 s. 237 nr 299 – W rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5 ten tekst stanowi fragment pieśni opublikowanej jako nr 195 w suplemencie; por. też nr 174 w T. 26. s. 238 nr 300 i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym; pod melodią tekst zwrotek 1–3, w zwr. 1 w. 2: „stała się mi tu szkoda”, a w zwr. 3 w. 3: „utraciłam ich marnie”. W przypisie Kolberg odsyła do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 1 na s. 254 inna kolejność zwrotek, w T. 2 na s. 242 wariant pieśni. s. 239 nr 301 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 22 i teka 2, sygn. 1124, k. 9, oba z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Na k. 22 tekst zwr. 1 i 3, a na k. 9 zwr. 1 i 4, przy czym w obu zwrotkach Kolberg zanotował: „Marysiu” zamiast „dziewczyno”. Tekst zanotowany na k. 9 stanowi całość z pieśniami: nr 302, 303, 304, 306 i 307. nr 302 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst stanowi całość z pieśniami: nr 301 zwr. 1 i 4, 303, 304, 306 i 307. nr 303 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst stanowi całość z pieśniami: nr 301 zwr. 1 i 4, 302, 304, 306 i 307. s. 240 nr 304 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; tam pierwszy wiersz brzmi: „W Sekucinie” zamiast „A w Serocynie”. W rkp. tekst stanowi całość z pieśniami: nr 301 zwr. 1 i 4, 302, 303, 306 i 307. s. 240–241 nr 306 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 58, z lokalizacją jak w druku i notatką: „Na zalotach” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W obu rkp. tekst podpisany pod melodią, która jest wariantem melodii opublikowanej przez Kolberga pod numerem 310, zob. przypis do tego nr. W rkp. z teki 5 zapis melodii następujący: 3 j &8 œ œ J œ J Ko - łem, j j ko œœj J œœ J ] je j & œ œJ œ J & œœ J[ już pie - le Ma - œ J nad - #œ J œ œ J łem œ za ry - sia œ J sło - nius - cko œ œ œœ J j œ œ J - œ cho - œ J dro - j œ bną - œ J j œ cho - dzi, œ - dem, œ J ru œ - œ j œ œ te - ckę ‰ �j j œœj J œœ J ] je j & œ œJ œ J & œœ J[ już pie - le j &œ tam œ œœ J - za œ J Ma œœ œ wym o - œ œ œœ œ za - - j œ œ j œ bną œ J ru œœ J te - ckę j œ ‰ ‰ dem, œ œ œj œ œ dro - bną - wym j œ œ - - œ J ‰ œ - dem, gro œ œ œ no - - œ J œ. œ J ry - sia œ J œ J dro œ J - - cho - œ J œ ry - sia no œ 271 - za œ œ œ J pie - le tam nad Ma j & œ œJ j &œ œ œ J ru - œ o - gro te - ckę ‰ œ - , dem. w rkp. z teki 2 t. 1–8 jak w powyższym przykładzie, od t. 9 zapis następujący: j & .. œ œJ pie - le & # œœ œ J tam œ œ J Ma - ry j #œ za j œ - œ J no - wym œœ œœ œ œ œ sia - œœ J dro œ o - œ J œ œ œJ bną ru œ J - te - ckę œœ œœ j [ ‰ ] . œ . œ j œ 1. gro - dem, 2. gro - ; dem. w tym rkp. dalszy ciąg tekstu opublikowany jako nr 307, zob. następny przypis. W rkp. z teki 2 po tekście nr 306 jeszcze kolejne zwrotki opublikowane jako nr 302, 301 zwr. 1, 307, 303, 301 zwr. 4 i 304. s. 241 nr 307 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 58, z lokalizacją: „od Latowicza (Oleksianka)” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W obu rkp. są to kolejne zwrotki pieśni nr 306, zob. poprzedni przypis. s. 242 nr 310 – Wariant melodii por. przypis do numeru 306. nr 311 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na trzecią miarę ćwierćnuta d2, w t. 2 na pierwszą miarę d2, w dalszym przebiegu obie wersje; w drugim wykonaniu następujący przebieg melodii: # & œ œ œ œœ œ œ œœ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ [ Œ] . �272 s. 243 nr 313 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 61, bez lokalizacji. W rkp. tekst wraz z melodią:                  Kie  dym by  ła wzio  nam so  bie u ma  tu  li, lu  ste  re  cko,         []        pięk  niem cho  dzi  ła; to'm się stro  i  ła.                                             [] , Teraz z sie bie zru camstro  je, i  dę z ce  la  deckąw pole, ma  tulu mo  ja! tam tekst obszerniejszy, między zwr. 3 i 4 jeszcze: „Bo wom było miło słuchać mojej muzyki, wygrywali pod okienkiem gdyby słowiki. Nie dawać mnie za mąż było, bo mnie teraz jest niemiło, matulu moja. Po cóżeś mnie, matuleńku, za mąż wydała, kiedy ja się w gospodarstwie nie rozpoznała, w gospodarstwie trzeba robić, a ja młoda lubię chodzić, matulu moja”. s. 244–245 nr 316 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia z incipitem: „Na podolu biały kamień, Podolanka siedzi”; w t. 4–5 górna wersja z druku zanotowana małymi nutami jako wersja alternatywna, natomiast dużymi nutami zanotowany następujący przebieg melodii: & &œ œ bœ œ œ œ œ œœœ œ œ œ œ , t. 6: . s. 245 nr 317 – Rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. t. 3–4 w następującym zapisie: 4 œ œœœ 3 œ œ œ œœ œ 4 œ œ œ œ 3 œ œ &4 œ 4 4œ 4 œ ; �273 pod melodią zwr. 1–2, dalej wiersze 1–2 zwr. 4, następnie zwr. 3 wiersze 2–4, po nich wiersze 3–4 zwr. 4 i na zakończenie zwr. 5 jak w druku. Por. DWOK T. 41, nr 1085. s. 246 nr 318 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją ogólną: „Ślężany”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w tonacji durowej, tzn. nuta c2 w t. 3 opatrzona jest ≥, t. 5–10 w następującym œ # œ œ # œ œ œ œ œœ œ # œ œ œ # œ œ # œ œ # œ œ œ zapisie: & # œœ œ œ ; pod melodią pierwszy wiersz zwr. 1, dalej fragment tekstu: „a cóż to tam za uroda była, co koniki po polu zgubiła”, a następnie zwr. 3–5, przy czym w zwr. 4 w. 1–2 następujące: „Słyszałem tam nowinę, będzies miała dziewcynę”, a w zwr. 5 w. 1 brzmi: „cichoj, dziewcyno, nie frasuj się”. Wiersze 3–4 zwr. 5 w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam stanowią fragment pieśni nr 319, zob. następny przypis. nr 319 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. t. 1–4 zanotowane w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 gis1, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 7 druga ćwierćnuta: w pierwszym wykonaniu e1, w drugim a1; pod melodią: „Z poniedziałku na święto, na święto, koniki mu”, a dalej: tekst jak nr 318 zwr. 5 w. 3–4, zob. poprzedni przypis. nr 320 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia i fragment tekstu: „Z poniedziałku na święto, Jasieńko…”. W rkp. melodia zapisana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, t. 1–2 zanotowane pierwotnie w metrum , tzn. ósemki na pierwszą miarę zanotowane jako ćwierćnuty, a następnie poprawione przez Kolberga. s. 247 nr 321 – Rkp. Kolberga: teka 37, sygn. 1328, k. 113, z lokalizacją: „od Kałuszyna”; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. z teki 37 w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 h1, w t. 4 ostatnia ósemka c2 i w całym takcie dopisana wersja alternatywna: & œ œ œ œ j œ , w t. 6 przy ostatniej ósemce alter- �274 natywnie f1; w tym rkp. melodia z tekstem jak pod nutami i zwr 2; powyżej na tej samej karcie tekst jak pod nutami, a dalej zwr. 1. W rkp. z teki 43 w t. 2 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, ćwierćnuta d2, w t. 4 ostatnia ósemka g1, pod melodią tylko pierwszy wiersz zwr. 2, a po nim dwa pierwsze wiersze zwr. 1. W rkp. z teki 2 w t. 1–4 wersja opisana powyżej (z teki 37) jako wersja alternatywna, tam tylko wiersze 1–3 pierwszej zwrotki. We wszystkich rkp. t. 5–8 skrócone do dwóch taktów, w rkp. z teki 37: jœ œ œ œ œ ‰ .. , w rkp. z teki 2 tylko dolna wersja & .. œ œœ J J J z powyższego przykładu, w rkp. z teki 43: œ œ œœ & .. J œ œ œJ œ ‰ .. . nr 322 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący: # # # 3 r œ œœj .œ œ œœr . œ œ œ œ œ . r œ œ œ œ œ œ œ & 8 œœ Rœœ J œRœ œœ œ R . R R R R R R . œRœ R R R Ja-kem je - chał do dzie - wcy- ny swo-i, ## r œ j r r & # œ Rœ œ œ œR Rœ œR œ œ Rœ O - na za mną wy - glą - da - ła o-knem, mie-siąc świe - cił wy - so - ko. j œ œjœ œ œ œœ J R R cy ja je - stem œœ œ ; RR da - le - ko. pod melodią zwr. 1 jak w druku, a następnie kilka innych, zanotowanych fragmentarycznie: „Ujechałem trzy mile pola, ona wyjrzała..., cem cię zagniewała. Już się nie powrócę, bo sam nie wiem dlaczego, jakem ja był pod twem oknem... Już widzę, zakochanie moje, że cię dostać nie mogę, weź karabin na ramię i maseruj w drogę. Oj, już jedzie, już jedzie, zakochanie moje, poznałam po mowie[…]. I rozpuścił piórko konikoju po głowie. �275 Nie tak ci mi trusiego piórka żal, coś je, Jasio rozpuścił, gorzej ci mi ciebie, Jasieńku, żal, coś mnie marnie opuścił”. W druku błędnie zanotowane metrum, winno być: . s. 248–249 nr 325 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę małą wyżej, tylko górna wersja, w t. 4 i 5 druga szesnastka h1; tekst obszerniejszy, po zwr. 5 jeszcze kolejne: „Ile złości i chytrości w każdziusieńskim chłopie [...]. Ile zdziebeł, tyle wełny na biały owiecce, tyle cnoty i pokory w każdy panienecce. Nie bój ty się zdrady moji, nie zdradzę ja ciebie, a bogdajem nogi złamał jadący do ciebie. I wyjechał na gościniec, na rozstajne drogi [...]”. s. 249 nr 326 – Zwr. 5–17 por. przypis do numeru 328. s. 250 nr 327 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, nr 149, z lokalizacją: „od Stoczka i Wodyń”; tam w zapisie melodii tylko dolna wersja, w t. 6 ósemki c2 e2 g2. nr 328 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 5 dolna wersja, pod melodią tekst jak nr 329 w druku, a po nim tekst: „Siedmio Jasio koni miał” obszerniejszy niż w druku, po zwr. 1 jeszcze kolejne: „Od każdy podkowy talar bity gotowy, konie na most stąpają, scyrem złotem brząkają. �276 Kasiu moja, Kasienko, pocies moje serdeńko, nie ja ci je smuciła, nie będę się ciesyła. Zasmucił ci ojciec, mać, nie chcieli mnie za cię dać, a teraz mnie wydaje, śnurówecka nie staje. Nastaw sobie wstążeckę, będzies jesce dziewecką. Zeby ja je i dwoma, już nie będę pannoma. Już cię Bogu polecam, sam się innéj zalecam. Oj, zalecaj, zalecaj, mnie chusteczki powracaj. Siłaś mi ich nadała, coś mi wracać kazała. Jedną dałam ze złotem, nie wié matula o tém, drugą dałam z kwiatami, nie wié ojciec z braciami. Trzecią dałam w alkirzu, oj ty, Jasiu, sołwirzu, piątą dałam z leliją, wróć Jasiu, wróć [mi ją]. Oj, nie wrócę, nie wrócę, pod koniki podrzucę i konikiem tratuję... … ci daruję”, por. pieśń nr 326 zwr. 5–17. nr 329 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis nutowy jak nr 328, zob. poprzedni przypis, pod nim tekst jak w druku, a dalej jako kontynuacja wątek: „Siedmio Jasio koni miał”, zob. przypis do numeru 328. �277 s.251 Tekst także w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13. nr 331 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 4 na trzecią miarę szesnastki a1 h1, w t. 5 zamiast drugiej szesnastki dwie trzydziestodwójki a1 g1, od t. 7 następujący przebieg melodii: & # œ œ œ œœ œj œj j œ œ œ 3 3 j œ œ œ œJ # œ œ # œ œ œ œ œ [ ‰] ; w rkp. brak fragmentu tekstu: „a ja na cię spoglądam pacierze klepiąc”, nadto w rkp. dalszy ciąg tekstu: „Kiedy wyjdziesz z kościoła, rzuć na mnie okiem, a ja będę pośpieszał szerokim krokiem, chcąc się z tobą przywitać i o zdrowie zapytać, w jakim zostajesz. A ja widzę, dziewczyno, że mnie nie lubisz, kłaniam ci się z daleka, na mnie nie spojrzysz, czy ja jaki kalika, czy ja ni mam żupanika, dziewczyno moja. A mam ci ja żupanik i pas krepowy i chusteczka do nosa, szelążkami dwa grosa, dziewcyno, buty wiechciem wysłałem, bym ci był upodobanym, dziewcyno”. nr 333 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1–2 pierwotnie próba zapisania melodii w metrum : �278 # 2 œ œ & 4œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ , następ- # 3 œ œ & 4œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ , w t. 4 nie poprawione na : tylko górna wersja, t. 5–6 takie same jak t. 1–2 w druku; w rkp. jeszcze fragment kolejnej zwrotki: „Nie chcę cię, Kasiu, ganią cię ludzie, ganią cię, że rano nie wstajesz…, sama się nie trudzisz, czeladki nie budzisz…”. s. 252 nr 334 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 20, nr 63, z lokalizacją: „od Kałuszyna”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, t. 1: # œ. & œJ Jœ # j œ J , t. 3: & œJ œ œ œ , w obu wykonaniach w t. 5 # jj & œœ œ œœ œ œœ œ tylko górna, w t. 6 tylko dolna wersja, t. 7–8 powtórzone, t. 7: 1 2 ; w rkp. dwukrotnie „pojmijże mnie, Jasiulku” zamiast „oj, Jasiuleczku, pojmij mnie”. s. 252–254 nr 337 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1091 (tam z pierwszą zwrotką), ponadto w zwr. 1 wariantowe wiersze 1 i 2: „I wyjechał pan starosta z rana na zające”, w zwr. 2 zanotowane tylko słowo: „Jedny”, dalej zwr. 3–5 jak w druku, po nich: „Przysłał do nij czwartą słuzkę... by mu łózko słała, ... serdecznie westchnęła”, następnie zwr. 6, przy czym w wierszu 1: „piątą słuzkę” zamiast „cwartą słuzkę” i wiersz 3 w brzmieniu: „kłaniam, kłaniam, mościa panno”, po niej: „Niechaj idzie, niechaj idzie, łózecko usłane, trzy poduski półjedwabne łzami nakrapiane”, �279 dalej zwr. 8 i 10, po nich: „Nie było to tamoj w nocy, ani o północy, wykręć do mnie, Kasileńku, swoje carne ocy”, następnie w rkp. zwr. 12, a po niej: „Zebym wiedział, zebym wiedział, ze bez mnie samego, posłałbym ci po doktora chłopca rumianego”, na zakończenie zwr. 14, 16 i 17, przy czym w zwr. 16: „Kasiu” zamiast „Maryanno”. s. 254 nr 338 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. brak ostatniego taktu, takty 1 i 9 zanotowane w metrum , później dopisane innym atramentem metrum , w t. 6 tylko górna wersja, t. 7–8 są powtórzeniem t. 5–6 w wersji wyżej opisanej, rkp. uszkodzony, urywa się w t. 11; w zapisie tekstu w zwr. 4 w. 2: „z papierámi” zamiast „pod piórami”, ponadto w rkp. jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „A jakze ji nie darować, kadyć ona ładna, suknia na nij, jak na pani, sznurówka jedwabna. Faruch złoty, s[…]j roboty, cypek okulisty, nie odpisuj, moja miła, będę pisał listy. Tak pisała […], ciemna nocka zasła, gąska z piórkiem poleciała, świecuska zagasła”. Ten niepełny tekst Kolberg zastąpił w druku odsyłaczem do wariantu w T. 25, nr 176. s. 255–256 nr 341 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 15, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”, tam zamiast odsyłacza �280 zapis nutowy i wariant zwrotek 1 i 2 oraz inna zwr. 3, zob. DWOK T. 41, nr 1096. W tym rkp. jeszcze zwr. 3–5 jak nr 341 w T. 26, przy czym w zwr. 3 w. 1: „Na Podłęzkim polu” zamiast „Na Słupińskiem polu”, a po nich jeszcze fragment kolejnej zwrotki: „Odrachow[ał] ci jej sto złotych na stole”. s. 257 nr 344 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Ślężany”, bez daty. W rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 przy drugiej ósemce alternatywnie dwie szesnastki f2 e2, w drugim œ j j b j j œ œ œ , t. 3: & b œj œj œœj œ œ . W zapiwykonaniu: t. 1: & œœ œ œ œ sie tekstu w zwr. 5 w. 5–8 następujące: „Nie potrzebuję twej kontencyi, tylko poduszek panny Maryi”. Tekst także w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, podpisany pod melodią opublikowaną pod numerem 345, zob. następny przypis i przypis do numeru 347. nr 345 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 pierwsza ósemka f2, alternatywnie d2, przy ostatniej ósemce alternatywnie szesnastki b1 a1, b jœ œ w t. 3 dodana wersja alternatywna: & œ J J œœœ J ; w drugim wykonaniu: w t. 3 przy ćwierćnucie alternatywnie ósemki b1 b1. W rkp. tekst jak pod numerem 344, zob. poprzedni przypis. s. 258 nr 347 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”; tam zwr. 3–8 zanotowane jako kontynuacja tekstu opublikowanego pod numerem 344, przy czym zwr. 3 i 4 w odwrotnej kolejności, a przed nimi jeszcze jedna: „Kiedy mak zakrznie ślicnie w ogrodzie, tak i dworacy stoją w paradzie”. s. 258 nr 348 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; w rkp. melodia z incipitem: „Są na jeziorze konie”. s. 258–259 nr 349 – Por. nr 183 w suplemencie. �281 s. 259 nr 350 – Odsyłacze pod pieśnią dotyczą jej wariantów w następujących pracach: Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 165; Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, s. 305 i K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 97; na końcu Kolberg odsyła do wariantu, który zamieścił w T. 25, nr 185. nr 351 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. W rkp. t. 1 i 4 takie same:  2        1  12     , t. 6:  , w tym takcie w druku brak znaku powtórki; w zapisie tekstu w w. 2: „zamykała” zamiast „zapierała”. s. 259–260 nr 352 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W zapisie melodii w t. 3 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki d2 h1, w t. 7 na trzecią miarę ósemka a1, przy ćwierćnucie alternatywnie ósemki d2 c2. s. 260–261 nr 356 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1116, k. 32, z lokalizacją jak w druku; teka 42, sygn. 1349, k. 2, z lokalizacją: „Słopsk p. Wyszkowem”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją: „Słopsk”. Rkp. z teki 1 uszkodzony (część karty odcięta), zachowana melodia od t. 2 oraz tekst zwr. 1 od słowa: „matuleńkie” i zwr. 2 od: „jako matka”. W rkp. z teki 42 oraz w rkp. terenowym z teki 2 w t. 2 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, w obu rkp. jeszcze jedna zwrotka: „A jakżem się ustrzec miała w nieszczęściu, mamo, zawsze mi śpiewali, na ręce dawali czerwone złoto”. s. 261–262 nr 357 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. w t. 1–4 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 1 na trzecią miarę a1, w t. 3 pierwsza szesnastka h1, w t. 6 tylko dolna, w t. 7 tylko górna wersja; w rkp. zwrotki 1 i 2 jak w druku, następnie tylko fragment zwr. 3 w brzmieniu: „Alboż prawda żeś nie siadała i po kącikach buziś dawała”, po niej zwr. 6, dwa pierwsze wiersze zwr. 7 i zwr. 8, ponadto we wszystkich zwrotkach: „Jasiu” zamiast „Stasiu”. �282 s. 262 nr 359 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, brak t. 5–6, t. 7–8 opatrzone znakiem powtórki, w t. 9 brak górnej wersji, w t. 11 na pierwszą miarę szesnastki c2 b2 i w dalszym przebiegu tylko górna wersja; pod melodią tylko fragment tekstu: „Posłuchajcie panieneczki, co wam zanucę, nie słuchałam ojca, teraz się smucę”. s. 263 nr 360 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1116, k. 32, z lokalizacją jak w druku i teka 2, sygn. 1124, k. 21, z lokalizacją: „Karczew”. Rkp. z teki 1 uszkodzony (karta odcięta), zachowała się melodia od ostatniej miary w t. 5 i tekst od słów: „chodzić po ganku”. W rkp. z teki 2 w t. 1 i 2 tylko dolna wersja, na trzecią miarę ósemka a1, w t. 3 tylko górna wersja, pierwsza szesnastka a1, brak tekstu podpisanego pod t. 5–11. nr 361 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lo-  kalizacji. W rkp. w t. 1 i 3 tylko górna wersja, t. 2:      , w t. 10 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 5 w. 1: „ja zasuwkę” zamiast „te zasuwkęm”. W druku błędnie podane metrum, winno być: . s. 264 nr 363 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia rozbudowana, po drugim wykonaniu t. 1–4 jeszcze raz powtórzone pierwsze wykonanie tych taktów, przy czym t. 3–4 opatrzone znakiem powtórki, w pierwszym wykonaniu w t. 3 na trzecią miarę ósemka e2, w drugim wykonaniu w t. 1 dodana wersja alternatywna: ósemki d1 fis1 a1, w trzecim wykonaniu w t. 1 i 2 trzy ósemki: d2 d2 e2; w t. 6 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 7 w drugim wykonaniu na pierwszą i drugą miarę ósemki d2 c2, w t. 8 brak ostatniej ósemki. nr 364 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantów w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 168 oraz w Ludzie, zob. DWOK T. 16, nr 423. s. 265 nr 365 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18v., z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. w t. 1 ≥ przy f2, ostatnia szesnastka c2, w t. 4 górna wersja, �283    na trzecią miarę szesnastki gis1 e1, t. 5 i 7:          , w t. 8 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu brak fragmentu: „zabrała koniki do dwora”, natomiast po zwr. 1 następna: „Kasia za nim z talarami, oddaj, oddaj, mój kochany, nie chcę od cię talarów brać, wolę z tobą nockę przespać”. nr 367 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18v., z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 tylko     dolna wersja, t. 6 i 7:         ; w zapisie tek- stu w. 1 brzmi: „U młynarza jednego”, ponadto po zwr. 1 jeszcze kolejne: „A pan o tem nie wiedział, aż mu służka powiedział. Pódź, młynarzu, do pana, do starszego dworzana. Młynarz […]. Weź mnie, panie, i klacze, ja swej Kasi nie stracę. Weź mnie, panie, i woły, wszystko było z obory. Weź mnie, panie, i świnie, moja Kasia nie zginie. Weź mnie, panie, i owce, moja Kasia nie zechce. Pan nie wiedział, co na to rzec i kazał się w wór oblec. […] �284 Nie stawcież mnie przy kosie, bo mnie zmielą po rosie. Nie stawcież mnie na spodzie, bo mnie zmielą po słodzie. Nie stawcież mnie przy młynnicy, bo mnie zmielą po pszenicy. Postawcież mnie w komorze, gdzie K…. . Żebyś ty był dobry pan, nie chodziłbyś nocą sam”. s. 265–266 nr 368 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu w t. 1 pierwsza ósemka e1, w drugim wykonaniu w t. 3   ostatnia ósemka g1, w t. 4 dolna wersja:    1.   2.  , ponadto w rkp. brak znaku powtórki; pod melodią zwr. 1–2, dalej zwr. 5, 4, 6 i 7, a po nich: „Córuś moja, dziewcę moje, cego łoze skrzypi? Nic, nic, matuleńku, bo z surowy lipy. Córuś moja, dziewcę moje, piezynecka rusa. Nic, nic, matuleńku, bo na nogi kusa”, następnie zwr. 8–12 jak w druku. Zwrotki 9–12 por. przypis do numeru 369. s. 266 nr 369 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 14, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”. W rkp. w t. 1 ostatnia ósemka d2; tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze kolejne: �285 „Córuś moja, dziecię moje, co w pokoju szepce, tak, tak, matulu, kot śmietanę chłepce. Córuś moja, dziecię moje, co w pokoju skrzypi, tak, tak, matulu, bo z surowej lipy. Córuś moja, dziecię moje, czego suknia krótka, tak, tak, matulu, krawiec sukna ukradł. Córuś moja, dziecię moje, co fartuch nie staje, tak, tak, matulu, obcy rok nastaje”, dalej tekst jak zwr. 10–12 w numerze 368, a następnie jeszcze dwie zwrotki: „Córuś moja, dziecię moje, a mnie zapłacono, tak, tak, matulu i mnie obiecano. Córuś moja, dziecię moje, a mnie talarami, tak, tak, matulu, a mnie dukatami”. s. 266 nr 370 – Por. nr 155 w suplemencie. s. 267 nr 372 – Por. nr 157 w suplemencie. s. 268 nr 374 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. w t. 1 zamiast szesnastek ósemka a1, w t. 4 na drugą miarę triola ósemkowa, w t. 8 na pierwszą miarę alternatywnie ćwierć-       , w t. 10 ≥ przy g1, w t. 11 tylko dolna nuta e , t. 9:   3 2 wersja, w t. 12 górna wersja: cztery ósemki e2 d2 c2 h1; w rkp. �286 również pominięte przez Kolberga w druku zwr. 2 i 3: „Nie byli to ptaszkowie, grzeczni kawalerowie i radzili se o grzecznę dziewczynę, któremu się dostanie. Jeden mówi, to moja, drugi mówi, jak Bóg da, a trzeci mówi, moja najmilejsza, smutna nie wesoła”, dalej zwr. 4, przy czym w. 3 i 4 brzmi: „Rozżaliło się smutne serce moje, nie mogę go utulić”, w zwr. 5 w. 2: „i tak sobie mówiła” i w w. 3: „i oglądała” zamiast „oglądający”. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 23, nr 126, z lokalizacją: „Gończyce pod Garwolinem” melodia w opracowaniu fortepianowym z wariantem tekstu, zob. DWOK T. 67/II, nr 670. s. 269 nr 375 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. w t. 3 na pierwszą miarę ósemki: c2 a1, w t. 5–6 i 12–13 tylko dolna wersja, w t. 11 cztery ósemki: c2 c2 d2 f2; w zapisie tekstu jeszcze fragment: „Nie byli to ptaskowie, tylo kawalerowie, radzili sobie…”. nr 376 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z fragmentem tekstu: „Między dwoma”. W rkp. liczne zmiany rytmiczne, zapis melodii następujący:                              3                . s. 269-270 nr 377 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 6, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 13a, z lokalizacją ogólną: „Garwolin”. W obu rkp.: w t. 4 pierwsza ósemka c2, t. 6:   tylko dolna wersja, t. 8:    , w t. 7  . W rkp. z teki 43 zwr. 2 zanotowana skrótowo bez dwóch pierwszych wierszy i brak zwr. 4. �287 s. 270 nr 378 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam w zapisie melodii w t. 1, 3, 7 i 8 tylko górna wersja, w t. 4 i 6 dolna. s. 270–271 nr 379 – Rkp. Marianny Rozalii Hemplówny (zob. DWOK T. 80/I, s. LXVII–LXVIII), teka 5, sygn. 1136, k. 76, z uzupełnioną przez Kolberga lokalizacją jak w druku.  W rkp. w t. 3 trzecia ósemka e2, t. 4:     , wersja dru- kowana tego taktu zanotowana jako alternatywna; w zwr. 4 w. 4: „dobrze” zamiast „lepiej”. s. 271 nr 380 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 381 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 14, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”, tam melodia z incipitem: „Siano grabiła”; teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 189, z lokalizacją: „Podłęż pod Maciejowicami”, tam melodia z incipitem jak w tece 2 i teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 223, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst, którego początek brzmi: „Siano grabiła” a słowo: „cedziła” nadpisane jako wariant. W rkp. z teki 2 w t. 2 tylko dolna wersja, w pierwszym wykonaniu: w t. 4 na drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja, w drugim wykonaniu: t. 3 taki sam jak t. 1, w t. 4 tylko górna wersja, czwarta ósemka e2; poniżej tekst zaczynający się od słów: „Siano grabiła”, a dalej jak w druku. W rkp. z teki 33 nad nutami notatki Kolberga: „Pieśń” i „Polon[ez]”, tam w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 przy repetycji trzecia ósemka c2. s. 272–273 nr 383 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, a tekst jak w druku. s. 273–274 nr 385 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 26, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”. W rkp. melodia bez tekstu zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym,  zapis następujący:         . s. 274–275 nr 386 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 dodane �288   wersje alternatywne: w pierwszym wykonaniu:       przy powtórce:         , , również w t. 3–4 dopisana ma-            , a w t. 6 łymi nutami wersja alternatywna:    na pierwszą miarę alternatywnie f1; zapis tekstu fragmentaryczny: wiersze 1 i 2 jak w druku, dalej: „Jasio się zafiukał, Kasia zapłakała, powiedz…, i przywędrowali do zimnego zdroju”, następnie tekst jak zwr. 5, a po niej: „Wziął ci ją pod bocki, zawiązał ji ocki, oj, wrzucił ci ją, gdzie dołek głęboki. Kasieńkę panienkę do grobu stawiają”, i wiersz: „we trzy dzwony dzwonią” nadpisany jako wariant, a dalej: „Jasienka psa hultaja za miastem ścinają”. s. 276 nr 389 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, tylko całe nuty w t. 3 i 6 zostały skrócone do półnut, wersje alternatywne dodane na czwartą miarę: w t. 2 ósemki fis2 d2, a w t. 5 ósemki h1 g1; w zapisie tekstu we wszystkich zwrotkach: „w Krakowie” zamiast „w Warszawie” i „Krakowianki” zamiast „Warszawianki”, ponadto w rkp. pominięte w druku zwr. 2–4: „Tam Kasinka po ryneczku chodziła, dzieciątecka w fartusecku nosiła. I puściła to dzieciątko po wodzie, a był ci tam p[an] młynarcyk na spodzie. Będzie się …dzieciątkiem…, będzie nam się ojciec z matką znajdować”. s. 276–277 nr 390 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Kamieńczyk”. W rkp. w t. 1 i 6 tylko dolna, w t. 2 tylko górna wersja, pierwotnie    t. 5–7:                     , obok zanotowane dwie �289 wersje alternatywne: dla t. 5–7:                            i dla t. 6–7:    ; po zwr. 1: „I wysłużył Kasienkę w siódmym dziewenkę. Jak ją prędko wysłużył, tak ją prędko ożenił i wyjechał na drogę. Cyli Kasia umiera, cyli syna powija. Wsytkie panny w wianecku, moja Kasia w dołecku. Wsytkie panny w rozmarynie, moja Kasia w ziemi gnije”; natomiast zwr. 7 w rkp. brak. s. 278–279 nr 394 – Rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1163, k. 114, z lokalizacją jak w druku; rkp. uszkodzony, karta odcięta, widoczne ostatnie cztery nuty melodii i słowo: „sukieneczki” oraz ostatnie słowa poszczególnych wierszy zwr. 1–13, zachował się natomiast tekst zwr. 14–18. s. 279–280 nr 395 i przyp. 1 na s. 280 – Czystopis Kolberga przygotowany do druku, teka 37, sygn. 1328/I, k. 58, z notą lokalizacyjną i naniesionym numerem pieśni i odsyłaczami. s. 280 nr 397 – Rkp. Kolberga, teka 37, sygn. 1328/I, k. 115, z lokalizacją jak w druku; rkp. uszkodzony, karta odcięta. W rkp. zachowane t. 5–8 i podpisany pod nimi tekst, poniżej widoczne fragmenty wariantu tekstu, między innymi jak nr 398 zwr. 7. Por. DWOK T. 82, nr 41 (Chełmskie. Suplement). s. 281–282 nr 400 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, z lokalizacją jak w druku. W rkp. t. 1–3 dwukrotnie powtórzone, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na drugą miarę dodana wersja alternatywna: ósemki h1 g1, w t. 2 wersja alternatywna tylko na drugą miarę: ósemki d2 e2; w drugim wykonaniu: w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 7 na drugą miarę dodana wersja alternatywna: ćwierćnuta c2; �290 w zapisie tekstu w zwr. 6 i 7: „rubli seść” i „ruble rachuje” zamiast „złotych seść” i „złote rachuje”. s. 282 nr 401 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę dwie ósemki g1 g1 lub alternatywnie c2 g1, metrum 2 już w t. 4, tam ósemki zamiast ćwierćnut, w t. 7–8 tylko dolna wersja; w zwr. 1: „pułkownicy” zamiast „porucnicy”, a zwr. 19 i 20 po zwr. 22. s. 283 nr 402 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1 d2 zanotowane jako półnuta, na czwartą miarę ćwierćnuta c2, w t. 3 tylko jedna półnuta c2, w t. 6 na drugą miarę alternatywnie ósemki d2 h1; w zapisie tekstu: „pułkownicy” zamiast „porucnicy”, ponadto dalszy ciąg tekstu: „Pili, pili, nie płacili, Kasienieckę przemówili. Matka o tém nie wiedziała, somsiadka jej powiedziała. A widzicie bracia swoi, a gdzież macie siostrę swoją. Kare konie zakładajcie i Kasienki doganiajcie”. nr 403 – Rkp. Kolberga, teka 37, sygn. 1328/I, k. 114, z lokalizacją jak w druku; rkp. uszkodzony, karta odcięta. W rkp. widoczne takty 6–8 oraz fragmenty tekstu: „hej, hej, dana, dana” i „piją piwko rzemieślnicy”. s. 283–284 nr 404 wariant 2 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i teka 5, sygn. 1136, k. 69, bez lokalizacji, z notką: „wiejska”. W obu rkp. w zapisie melodii dodany przedtakt ósemka d2, w związku z czym tekst powinien być przesunięty o jedną sylabę, w t. 6 na trzecią miarę ósemka a1 , brak ostatniej nuty; w rkp. z teki 2 w zwr. 6 ostatni wiersz brzmi: „i dziewczyna jak jagoda”. s. 285 nr 407 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją: „Liw, Siedlce”. W rkp. w t. 1 widoczne trudności Kolberga w zapisie metroryt- �291      micznym:         , w t. 3 tylko dolna, w t. 7 tylko górna wersja, na drugą miarę dodana wersja alternatywna: ósemki e2 a2, w t. 8 na pierwszą miarę ósemki c2 h1; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 1: „Gdzie tak idzies” zamiast „Gdzie idziesz”, ponadto po zwr. 2 jeszcze dwa wiersze: „Przenocuj się u mnie dziecko, kazę ci posłać łózecko”. s. 285–286 nr 408 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 61, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 1:         , w t. 2 na drugą miarę ósemki e2 c2, w t. 5 na  , drugą miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 7 inny rytm:   w t. 12 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 e1; pod melodią tekst jak w druku. W rkp. także odesłanie do Pieśni ludu polskiego, (DWOK T. 1) nr 32 – dotyczy wariantu rytmicznego w t. 1–6. s. 288 nr 411 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. kolejno zwrotki: 1, 3 i 2, a dalej tylko zwr. 6 i 7. s. 288–289 nr 412 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 i 2 tylko dolna wersja, w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 c2, w t. 4 tylko górna wersja, obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 5:           , w t. 7 i 8 tylko górna wersja.       , t. 6: Bezpośrednio pod tą pieśnią podpisany tekst: „Bicem konia, bicem”, zob. nr 522 w T. 26. s. 289 nr 413 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 tylko górna wersja, pierwsza szesnastka a1, w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach obie wersje, w pierwszym wykonaniu w dolnej wersji na trzecią miarę ósemka g1; pod melodią tekst jak w druku. �292 s. 290–291 nr 416 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notą nad nutami: „żołnierska” oraz „pogrzeb, stypa”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na drugą miarę ósemki g2 g2, w drugim wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę ćwierćnuta d2, h1 zanotowane jako przednutka, w t. 2 na drugą miarę druga ósemka e2; w zapisie tekstu najpierw zwr. 7 i 8, a następnie 1–5 jak w druku. s. 291 nr 417 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. W obu rkp. melodia zanotowana w metrum  zapis melodii następujący:                               Je  dzie Ja  sio z wo  jen  ki,     i     przy   pi                i przy  pi  na so  bie sza ko  ło nie  go las     na  so  cien  ki   bie,          be  le  czkę do , bo  ku. przy czym w rkp. z teki 2 w t. 1 brak pauzy, w t. 2 na trzecią miarę ósemki a1 cis2; w obu rkp. w zwr. 2 między wierszami 3 i 4 jeszcze jeden: „i rzewnie zapłakał”, ponadto w obu rkp. tekst obszerniejszy, po zwr. 2 jeszcze kolejne: „Da, moja matulu, czyli mnie to nie znacie, na tym wronym koniu, przed tym nowym domem, co mnie nie przywitacie. Witam cię, mój synu, co ci Bóg przyczynił, i ten tutejszy pan, co cię na wojnę wydał. �293 Jak ci mnie łapali, i jak mnie złapali, w kajdany okuli, jeszcze za mną wartę dali. I ta warta stojała od wieczora do rana, jak ci Pan Bóg dzień dał, to mnie na wojnę wydał”. Odsyłacz dotyczy pierwodruku opublikowanego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, nr 38, tam tekst sześciozwrotkowy, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 211. s. 292 nr 418 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. przy g1 każdorazowo ≥, w t. 4 w dolnej wersji na pierwszą miarę ćwierćnuta gis1, w t. 5 na drugą miarę alternatywnie triola ósemkowa h1 c2 d2, w t. 8 na drugą miarę dwie ósemki e2 h1 lub alternatywnie szesnastki e2 d2 i ósemka h1, w t. 11 tylko górna wersja, w t. 13 na pierwszą miarę ósemki gis1 e1, w t. 14 przy pierwszej ósemce alternatywnie e1; w zapisie tekstu brak zwr. 2, w zwr. 3 ostatnie dwa wiersze następujące: „Bo ja jadę w zołnirską paradę, racz mi, Boze, szczęście dać”, a zwr. 5 i 6 w odwrotnej kolejności, natomiast dalszego ciągu tekstu brak (karta odcięta). s. 292–293 nr 419 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Klembów”, w druku błędnie podane metrum, winno być . W rkp. melodia zanotowana w metrum 2 przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 5 na pierwszą miarę w dolnej wersji ćwierćnuta cis2, na drugą i trzecią miarę wersja alterna-    tywna:        , w t. 6 na drugą i trzecią miarę wersje alternatywne: ósemki d1 f1 e1 cis1 lub g1 f1 e1 cis1; w rkp. po tekście jak pod nutami fragment jeszcze jednej zwrotki: „A co będzies robić [Kasiu, Kasiuleńku, na wojence daleckiej]. �294 Będę chusty prała... [na wojence daleckiej]”. dalej tekst oznaczony jako zwr. 1 na s. 293, a po nim jeszcze kolejne zwrotki, zanotowane przez Kolberga bardzo skrótowo: „A gdzie [będzies] susyć, [Kasiu, Kasiuleńku, na wojence daleckiej], u króla na górze, na jedwabnym śnurze, [na wojence daleckiej]. [Gdzie będzies] maglować... W piwnicy w złoty maglownicy. Co będzies jadła? … gołąbki, jarząbki. [Co będzies] piła? Jest w k… woda, to nasa ochłoda. A gdzie się połozys? Są na boru syski, to nase poduski. Cem się odziejes? Jest na stawie trzcina, to nasa pierzyna”. s. 293 nr 420 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, tam melodia i tekst zwr. 1–6 i teka 2, sygn. 1124, k. 12, tam tekst zwr. 7, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 8 tylko dolna wersja; tekst zwr. 7 z k. 12 połączony przez Kolberga odsyłaczem z tekstem z k. 7. s. 294 nr 421 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. błędnie podane metrum , w t. 1 tylko górna wersja, ostatnie dwie nuty zanotowane błędnie jako ósemki, w t. 2 i 5 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 1: „Wyjmuje trzy grose z pokoju po trose”. s. 295 nr 423 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W t. 1 cztery ósemki: g1 a1 h1 c2, t. 2 dwukrotnie powtórzony, w t. 7 tylko górna wersja; pod melodią tylko: „Pojedziemy na łów… siarna”. �295 nr 425 – Wariant melodii i tekstu por. nr 266 w suplemencie. s. 296 nr 426 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 17, z lokalizacją jak w druku. W rkp. t. 8:        , melodia niedokończona, brak t. 9–10; tekst krótszy, w zwr. 1 tylko pierwszy wiersz, dalej zwr. 5, 6, 8 i 9. s. 297 nr 427 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”.    W rkp. t. 1–2 w obu wykonaniach:       , w t. 5 tylko dolna wersja, druga szesnastka h , w drugim wy-  konaniu dodana wersja alternatywna:  1     , w t. 6 w pierwszym wykonaniu górna wersja, ostatnia szesnastka h1, przy powtórce dolna wersja. nr 428 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 14, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”; teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 16, z lokalizacją: „Podłęż”, tam tekst zwr. 1–4 bez melodii (w zwr. 3 i 4: „ręce” zamiast „rącki”). W rkp. z teki 2 w pierwszym wykonaniu: t. 1:          , w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki d h , w t. 3 na drugą miarę szesnastki c2 h1, w t. 5 dolna wersja, w t. 6 ostatnia ósemka d1; w drugim wykonaniu: w t. 5 ostatnia ósemka h1; w tym rkp. brak zwr. 5 i 6. W druku brak podanego metrum, winno być . Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem, por. DWOK T. 67/II, nr 689. Por. też nr 287 w suplemencie. s. 300 nr 435 – Tekst bez melodii zanotowany dwukrotnie w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3: jako nr 3, z lokalizacją: „Sokół” i jako nr 18, z lokalizacją ogólną: „Podłęż”; oba zapisy z notką: „Obertas”. W zapisie tekstu nr 3 po wierszu pierwszym jeszcze jeden dodatkowy: „Oj, bo ja owczareczka, to się uroszę”. Melodia i tekst por. nr 196 w suplemencie, tekst por. DWOK T. 41, nr 1156. nr 436 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Łuków”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 1–4 dwukrotnie powtórzone. W pierwszym wykonaniu: w t. 3 na drugą 2 1 �296 i trzecią miarę ósemka d2 i szesnastki f2 e2, przy powtórce: w t. 1 druga szesnastka e2, t. 2 jak w pierwszym wykonaniu, t. 4 i 5 brak, następnie t. 6 i górna wersja taktu 7, taktu 8 brak. nr 437 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. W rkp. zgodne z drukiem tylko t. 1–3, dalszy przebieg melodii nastę­ pujący:                                                         , obok z notatką: „lepiej” kolejny zapis melodii obejmujący tylko t. 5–8 i 11–12 jak w druku, przy czym w t. 7 tylko górna wersja. s. 301 nr 438 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 35, z lokalizacją ogólną: „Wólka Słopska”, tam t. 9–10 trzykrotnie powtórzone i dodany jeszcze ostatni takt: ćwierćnuta z kropką g1. nr 440 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący:         A za stru       wco  raj z je      [wco  raj   z je gą       mo  je   by  śki,               za stru  gą,          dną ko  cha  ne  cką, dziś                 dną ko  cha  ne  cką, dziś z dru  gą, ; z dru  gą.] pod pieśnią jeszcze fragment dalszej części tekstu: „A jak zacnę na fujarce grać, to się byśki…”. �297 s. 302 nr 441 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej w metrum , w t. 1 tylko górna wersja, ostatnia szesnastka e2, przy czwartej szesnastce alternatywnie d2, w t. 2 również tylko górna wersja, brak ostatniej szesnastki, w t. 3 tylko dolna wersja, brak t. 4 i 8, t. 5 w obu wykonaniach:         , w t. 6 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka c2, w dalszym przebiegu melodii górna wersja, w t. 7 w pierwszym wykonaniu widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, takt ten zapisany w metrum  w dwóch odrębnych taktach:         , w drugim wykonaniu dolna wersja. Tekst zanotowany skrótowo, brak pierwszego wiersza, w w. 3 i 4 tylko ostatnie słowa: „grywać” i „odzywać”. nr 442 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, z drobnymi zmianami w jej przebiegu, zapis następujący:                                     Po  gna  ła wo  łe  cki do dą  bro  we  cki Ma  ry  sia, Ma  ry  sia,                i ce  ka  ła w dą  bro  wec  ce,       Woj  ty        sia, Woj  ty              [i ce  ka  ła   sia, w dą  bro  wec  ce]      Woj  ty   ; sia. początek tekstu: „Pognała wołecki do dąbrowecki” zamiast: „Gnała woły do dąbrowy”, dalej tekst jak w druku, przy czym brak fragmentu: „zawołała na słóweńko Wojtysia”, natomiast między zwr. 3 i 4 niedokończony fragment: „Trzeba będzie powijacka, Wojtysiu, a mas ty pas jedwabny…”. s. 302–303 nr 443 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 brak przednutki, na pierwszą miarę dwie szesnastki g1 fis1, w t. 4–8 tylko górna wersja, w t. 5 druga szes- �298 nastka a1, po t. 8 małymi nutami zanotowana dogrywka:                  ; w zapi- sie tekstu w zwr. 1: „Jasio ciesał” zamiast „Walek strugał”. s. 303 nr 444 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1161, tam z pierwszą zwrotką. W rkp. w zwr. 3: „ani też śniadania” zamiast: „nie dałeś śniadania”. s. 304–305 nr 446 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 61, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 i 3 tylko dolna wersja. s. 305 nr 447 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Mińsk, Stoczek”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w metrum , z dodaną po t. 8 dogrywką:      Roz  ma  ryn       dro  bna rut  ka        pan  nom,        po  krzy  wa     mę  żat  kom,      ró  ża wdo  wu  leń  kom,        bab  kom.     ; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 3: „poleczka”, a „polonez” nadpisane jako wariant, w zwr. 3 w. 3: „sztajnkelerka” zamiast „dyliżanse”, w zwr. 5 w. 3 pod „podpiwek” zanotowany wariant „gorzałkę”. Por. nr 344 w suplemencie. s. 306 nr 448 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu w zbiorze M. Mioduszewskiego Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd”…, s. 268–269. nr 449 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu dwie ósemki e2 d2 i ćwierćnuta h1, w drugim wykonaniu: w t. 2 obie wersje i jeszcze alternatywnie dwie ćwierćnuty e2 d2, w t. 3 na drugą miarę ósemki gis1 e1, w t. 4 pierwsza ćwierćnuta gis1; w zwr. 1: „łabędzie” zamiast „gołębie”, dalej zwrotki w następującej kolejności: 2, 3, 6, 5 i 4. �299 s. 307 nr 450 – Tekst w rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 16, tam tak jak w druku odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów …, T. 1, s. 370. s. 308 nr 452 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 269; odsyłacz do zbioru Czelakowskiego niejasny, w pracy tego autora Odgłos pieśni czeskich, przekład A. Szukiewicz, Wrocław 1840 podobnej pieśni brak. Tańce (s. 309–337) s. 309 nr 454 – Tekst por. nr 1021 w DWOK T. 41. s. 309–310 nr 456 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tylko tekst trzeciej zwrotki bez melodii, przy czym w w. 1: „gołąbki” zamiast „gąsecki”. Na tej samej karcie tekst zwr. 2 podpisany pod inna melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1105. s. 310 nr 457 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. nr 458 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, tam melodia z pierwszą zwrotką.         , w t. 2 tylko W rkp. w obu wykonaniach: t. 1: dolna wersja; w t. 3 w pierwszym wykonaniu ze względu na inny tekst: „stajeneczka” zamiast „ale stajenka”, na pierwszą miarę pauza ósemkowa, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka a1, w drugim wykonaniu druga i trzecia nuta fis1. nr 459 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 473, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu. W rkp. w t. 1 i 3 grupa rytmiczna:    zanotowana każdorazowo jako triola szesnastkowa, w t. 1 w drugim wykonaniu również górna wersja, w t. 3: w obu wykonaniach górna wersja, w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki e1 g1, t. 4:       , w drugim wykonaw pierwszym wykonaniu:     niu dolna wersja. nr 460 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. �300 s. 311 nr 461 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 7 tylko dolna wersja, po t. 8 inna, bardziej rozbudowana dogrywka:                                                                  , w powyższym przykładzie w t. 5–7 dodana wersja alternatywna:               , a w t. 11 przy ćwierćnucie al- ternatywnie dwie ósemki e2 e2. nr 462 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący:                              [Oj], ku  ka  we  cka ku  ka,         oj,       Ja  sio li  sty       na  do  bna dzie  wcy  na dzie  ciąt  ko pi  sze,    ko      ; ły  sze. ponadto w zwr. 2 w. 2 i w zwr. 3 w. 2 i 4 na początku: „da”. nr 463 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam zwr. 2 i 3 bez melodii. s. 311–312 nr 464 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia i skreślony inny tekst: �301 „Oj, w polu ogródeczek, oj, w polu malowany i któż go tam malował, da, Jasieńko kochany”. W rkp. w zapisie melodii przy powtórce t. 2–3:             . Na tej samej karcie wariant zwr. 1 zanotowany oddzielnie, bez melodii, tam wiersz 1 brzmi: „Oj, moja dziewcyno”, natomiast zwr. 2–4 także na tej samej karcie stanowią dalszy ciąg pieśni: „Oj, moja dziewcyno, nie kochaj dworaka”, zob. DWOK T. 41, nr 1146. W rkp. w zwr. 3 w. 3: „dziewcyno” zamiast „wdowulu”. s. 312 nr 465 – Rkp. Kolberga, teka 29, sygn. 1294, k. 3, z lokalizacją ogól-       ną: „Międzyleś”, tam t. 3:      . nr 467 – Por. nr 316 w suplemencie. s. 313 nr 468 – Rkp. Kolberga, teka 29, sygn. 1294, k. 3, z lokalizacją jak w druku; w rkp. także odesłanie do melodii nr 673 w T. 25. nr 469 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 470 – Rkp. Kolberga: teka 29, sygn. 1294, k. 3, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, rkp. ten uszkodzony, melodia urywa się w szóstym takcie; teka 2, sygn. 1124, k. 33, z lokalizacją: „od Nowegodworu, Chotomów”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją ogólną: „Klembów”; w obu rkp. tekst podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1151. W rkp. z teki 29, podobnie jak w druku, odesłanie do tekstu nr 692 w cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6). s. 314 nr 471 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam melodia bez tekstu; teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tylko tekst pierwszej zwrotki. W rkp. z teki 2 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym wykonaniu przy pierwszej szesnastce alternatywnie a1, w t. 2 i 4 w pierwszym wykonaniu górna, przy powtórce dolna wersja. nr 473 – Por. nr 401 w suplemencie. nr 474 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka �302 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 77, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 32v., z lokalizacją: „od Latowicza” i „od Stoczka”; w obu rkp. różnice w zapisie t. 6–11, w rkp. z k. 32 następujący zapis tych taktów i dodane jeszcze kolejne sześć taktów:           3                       3                          , w stosunku do powyższego przykładu w rkp. z k. 39 w t. 4–6 tylko dolna wersja, brak t. 7–12. s. 315 nr 475 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, tam melodia i teka 2, sygn. 1124, k. 23, tam tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. z k. 39 tylko t. 1–4, widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, pierwotnie inna kolejność taktów, następnie poprawiona i oznaczona cyframi, w t. 1–2 brak znaku powtórki, w t. 1 pierwsza nuta d2, w t. 2 tylko górna wersja, na pierwszą miarę triola szesnastkowa a1 h1 c2, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna, na trzecią miarę alternatywnie ósemka d1. nr 476 – Zapis w druku jest połączeniem dwóch odrębnych melodii: Takty 1–4 bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 32v., rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 81, oba zapisy bez lokalizacji. W zapisie melodii w rkp. z k. 32v. brak znaku przykluczowego, w rkp. z k. 39v. ≥ fis jako znak przykluczowy zamiast ¯ (przy zachowaniu tej samej wysokości nut). W obu rkp. w pierwszym wykonaniu w t. 3 na pierwszą miarę szesnastka c2 i trzydziestodwójki h1 a1, przy powtórce w t. 2 na trzecią miarę ósemka d1; w rkp. terenowym z k. 39 dodane wersje alternatywne: w t. 3 na trzecią miarę: w pierwszym wykonaniu szesnastki h1 a1, w drugim wykonaniu szesnastki g1 fis1, w tymże rkp. widoczny zapis wahań intonacyjnych wykonawcy: w t. 4 w obu wykonaniach nad fis1 alternatywnie Ω, w t. 1 w drugim wykonaniu nad g1 równocześnie ≥ i Ω. Tekst z inną melodią, zob. nr 1062 w DWOK T. 41. Takty 5–8 w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 32v.; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 72, oba zapisy bez lokalizacji. �303 W obu rkp. melodia zapisana o kwintę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu t. 6 taki sam jak t. 5, w drugim wykonaniu w t. 5 brak wersji alternatywnej oznaczonej w druku małymi nutami, t. 8 w pierwszym wykonaniu taki sam jak t. 7; w rkp. z k. 39v. w t. 7 w drugim  wykonaniu dodana wersja alternatywna:        ; podobnie jak w przypadku taktów 1–4 w obu rkp. brak znaków przykluczowych. nr 477 – Tekst zwr. 2 z inną melodią por. nr 256 w suplemencie. Tekst zwr. 1 i 3 z innymi melodiami, zob. DWOK T. 41, nr 1132 i 1133. s. 316 nr 478 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 2, nr 1581, z lokalizacją jak w druku, zanotowana o sekundę wielką wyżej, przy powtórce w t. 7 na pierwszą miarę szesnastka z kropką i trzydziestodwójka h1. nr 480 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 41 i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 23r., oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; teka 5, sygn. 1137/I, k. 1, z lokalizacją: „od Broku”, tam melodia bez tekstu.       W rkp. z k. 39r. w pierwszym wykonaniu: t. 1:   , 2 2 w t. 3 na trzecią miarę szesnastki f e , w t. 4 na trzecią miarę g1, 3          ; w zaprzy powtórce: w t. 1 górna wersja, t. 2:  3 pisie tekstu zwr. 1: „wózek malowany” zamiast „śliczny pojazd”, w zwr. 2 czytelny tylko w. 3, który brzmi: „i lokaja i kucharza”. W rkp. z k. 23 odwrotna kolejność zwrotek, tam zapis następujący:                     Ze  byś mia  ła chłop  ca Ja  sia,       da, przy  jął  bym ci mam  kę                        i ku  cha  rza, i lo  ka  ja,   da i   pia  stun  kę Han  kę. powyżej zanotowany zapis alternatywny t. 5–8 z powyższego przy-     kładu:                            . W rkp. z teki 5 w obu wykonaniach w t. 1 i 2 tylko dolna wersja, w t. 1 na trzecią miarę ósemka c2, w t. 3 na trzecią miarę f2. �304 nr 481 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 68v., z lokalizacją: „od Siedlec” i teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 474, z lokalizacją: „Klembów”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej. W obu rkp. najpierw górna, w drugim wykonaniu dolna wersja. s. 317 nr 482 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 68, z lokalizacją jak w druku. Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem zob. DWOK T. 67/II, nr 732. nr 483 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 68, z lokalizacją jak w druku; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 18 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 48 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Kuligów pod Serockiem”, we wszystkich rkp. podobnie jak w druku odesłanie do wariantów w cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 233–237, ponadto przy zapisie tekstu z teki 16 odesłanie do wariantu w T. 25, nr 110b. Jeszcze jeden zapis tekstu (bez melodii) w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 1, nr 16, bez lokalizacji; jest to odpis z wymienionego w odsyłaczu zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 278. nr 484 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 68, z lokalizacją jak w druku; teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 181, z lokalizacją: „Kuligów pod Serockiem” – melodia z incipitem: „A z Góry ja parobeczek” i teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 216, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst. W rkp. z teki 5 pierwotnie zapis jak w druku, następnie zmieniona kolejność taktów, dopisane powyżej numery wskazują, że t. 5–6 winny stanowić przygrywkę do pieśni. W rkp. z teki 33 melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, w t. 1 i 3 tylko dolna wersja, brak t. 5–6, natomiast melodia rozbudowana, dodane jeszcze 12 taktów: dwukrotna powtórka t. 3–4 – najpierw dolna, następnie górna wersja, po nich dwukrotna powtórka t. 1–2 – najpierw dolna, następnie górna wersja i dwukrotna powtórka t. 3–4 – tylko dolna wersja. nr 485 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 33, z lokalizacją: „od Nowegodworu (Chotomów)”. W rkp. melodia z innym tekstem, zob. DWOK T. 41, nr 1151, a u dołu karty melodia bez tekstu, tam w drugim wykonaniu t. 2–3:          , brak t. 5–6.          s. 318 nr 486 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tekst bez melodii, zanotowany bez interiekcji. �305 nr 487 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 33, z lokalizacją: „od Radzymina (Dybów)”. W rkp. w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na trzecią miarę f2, w t. 2 druga szesnastka f2, w t. 3 na trzecią miarę g1, przy powtórce: w t. 4 ostatnia nuta g1; pod melodią zwr. 1 jak w druku, a po niej dwie kolejne, zob. DWOK T. 41, nr 1039, zwr. 2 i 3. nr 488 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 33 i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 17, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu górna, przy powtórce dolna wersja, w górnej wersji: w t. 1 pierwsza nuta alternatywnie e1, w t. 2 na drugą miarę ósemka h1, w t. 3 w obu rękopisach dodane liczne wersje alternatywne: w pierwszym wykonaniu:    w rkp. z k. 33:        w rkp. z k. 17:             ,      ,  ,   w drugim wykonaniu: w rkp. z k. 33:          ,          w rkp. z k. 17:         ,       .    W zapisie tekstu z k. 33 w zwr. 3 inny wiersz 4: na k. 33 „jako głupie ciele”, a na k. 17 „jak ubrane ciele” zamiast „do świętej niedziele”. Tekst jak w druku, ale bez melodii w rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 3; jest to odpis ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 246, u Wójcickiego z notką: „spod Warszawy”. s. 318–319 nr 489 – Tekst zwr. 1–2 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 1, z lokalizacją: „Ostrożeń” i notatką: „Obertas”. Por. DWOK T. 41, nr 1008 i nr 1094. s. 319 nr 491 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” i dopiskiem: „Wulka Kozłowska” (właśc: Wólka Kozłowska). W rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu pierwsza szesnastka a2, w t. 5 brak znaku przykluczowego, w obu wykonaniach na drugą i trzecią miarę ósemki f2 f2, t. 6 w obu wykonaniach:      , w t. 7 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ósemka c2. nr 492 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lo- �306 kalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” – melodia i teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” – tekst. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu górna wersja: w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka h1, w drugim wykona-    niu: t. 1:             , w t. 2 dodana wersja alternatywna: , w t. 3–4 przy h1 brak ¯, na zakończenie jeszcze:   3                     . s. 320 nr 493 – Zapis nutowy jest połączeniem dwóch odrębnych melodii. Takty 1–4 z tekstem w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam w pierwszym wykonaniu w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki e2 c2,     na trzecią ósemka f2, w drugim wykonaniu t. 1:     . Takty 5–8 w tym samym rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., mel. nr 3, tam w pierwszym wykonaniu w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa f2 g2 f2, t. 6 i 7:                   . 3 nr 494 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” – melodia z incipitem: „Pijała ja” i teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” – tekst. W zapisie melodii w obu wykonaniach: w t. 1 na trzecią miarę ósemka c2, w t. 2 pierwsza nuta h1, w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na drugą miarę dis2, w t. 4 na trzecią miarę ósemka a1 lub alternatywnie szesnastki a1 gis1; w rkp. z teki 43 na początku: „Pijała ja” i „ni mam męza” zamiast „ni mam zony”. nr 495 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ósemka f2, w t. 4 na trzecią miarę kilka wersji alternatywnych: szesnastki a1 c2, ósemka a1 lub ósemka f1; w obu wykonaniach w t. 3 obie wersje. s. 320–321 nr 496 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 3, nr 1622, �307 z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu; w rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” – tekst zwr. 2 zanotowany z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1168. s. 321 nr 497 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 3, nr 1626, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś” – melodia; rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1252, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” – tekst. W rkp. z teki 33 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie 2         triola szesnastkowa e2 fis2 e2, t. 2:      , w t. 3 w obu 1 wykonaniach dolna wersja, t. 4 jak t. 2 w powyższym zapisie. W rkp. z teki 43 brak słowa: „dusiów”, ponadto „zebrałbym” zamiast „a mój cały”. nr 498 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 3, nr 1625, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwintę czystą wyżej. W t. 1 w obu wykonaniach ostatnia ósemka         , t. 3 w obu wykofis2, t. 2 w drugim wykonaniu:   naniach dolna wersja. nr 499 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam tekst bez melodii. s. 322 nr 500 – Por. nr 1336 w DWOK T. 41. nr 501 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, 9r.; teka 2, sygn. 1124, k. 9v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Na k. 9v. melodia bez tekstu, tam w pierwszym wykonaniu: w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 ≥ przy f2 , t. 4:       gim wykonaniu: w t. 1 obie wersje, t. 4:    ; w dru-  ; w rkp. brak wersji alternatywnych zapisanych w druku jako „vel”. Na k. 9r. tekst jak w druku podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1035, tam tylko z pierwszą zwrotką. Melodia por. nr 1275 w DWOK T. 41 i nr 367 w T. 25. nr 502 – Tekst zwr. 2 w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Melodia z pierwszą zwrotką, por. nr 116 w suplemencie. �308 s. 322–323 nr 503 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tekst zwr. 1–3. Melodia z innym tekstem por. 109 w suplemencie. s. 323 nr 504 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w zwr. 1 ostatni wiersz: „juz mnie boli bocek”, ponadto interiekcje na początku wszystkich wierszy. nr 505 – Tekst zwr. 2 w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Melodia z pierwszą zwrotką, por. nr 264 w suplemencie. nr 506 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu w t. 2 na drugą miarę szesnastki d2 h1, w drugim wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę g1, w t. 4 pierwsza szesnastka d1. s. 324 nr 508 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 30r., z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, melodia bez tekstu i teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam zwr. 1–5 podpisane pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1024; teka 33, sygn. 1305, k. 4, nr 1672, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, tam melodia bez tekstu. W rkp. z teki 2 (k. 30r.) i z teki 33 melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja; w rkp. z teki 2 zapis szkicowy, częściowo brak znaków chromatycznych, przy powtórce w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 przy powtórce ostatnia nuta e1. nr 509 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, tam melodia i teka 2, sygn. 1124, k. 25, bez lokalizacji, tam tekst; rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 4, nr 1674 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 436 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Gończyce”. W obu zapisach melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w rkp. z teki 2, k. 30 w t. 2 na drugą i trzecią miarę alternatywnie ósemka z kropką b1 i szesnastka c2. s. 324–325 nr 510 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1110. W rkp. w zwr. 1 brak „da” przed: „było mnie”, w zwr. 2 w. 3 i 4 brzmią: „tylko ja sierota Bogu najwyższemu”, a w zwr. 4 w. 3 i 4: „da, by się sierota na świat nie rodziła”. s. 325 nr 511 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 14v., z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz” – melodia i teka 2, sygn. 1124, k. 14r. – tekst; teka 33, sygn. 1305, k. 4, nr 1680, z lokalizacją: �309 „Samogoszcz” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 15, z lokalizacją ogólną: „Podłęż” – tekst; jeszcze jeden zapis tekstu w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 6, nr 227, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właść. Ciepielewo). W zapisie melodii z teki 2 i 33 górna wersja, tylko w t. 4 dolna, w t. 6 na pierwszą miarę g1; w rkp. z teki 2 w t. 2 brak ≥ przy c2. We wszystkich rkp. kolejność zwrotek następująca: 3, 1, a na końcu zwr. 2. W rkp. z teki 2 przed zwr. 1–3 jeszcze jedna, zob. DWOK T. 41, nr 1148. nr 512 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 16, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii; w zwr. 2 w. 1 taki jak 2: „wsyscy bijecie, bijecie”. Por. nr 209 w suplemencie. s. 326 nr 513 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 32r., z zapisami z „od Latowicza” i „od Stoczka”, tam z notą: „Mazur” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 66, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w tym rkp. po t. 8 jeszcze jeden takt: taki sam jak górna wersja w t. 4. s. 326 nr 514b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst zwr. 1 i 2 z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1040. s. 326–327 nr 515 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. następujący zapis melodii:            Oj, śpie  waj  cie        bo jak się   po        dzie  wcy  ny       pó  ki wam            ze  ni  cie,         słu  zą   da, za  śpie  wa  la  ta,       , cie ka  ta. tam z tekstem jak zwr. 5 pieśni nr 518, poniżej jeszcze: „Ej, niescęśliwa branka, wzięli mi kochanka, cóz ja sobie poradzę, niescęśliwa Oleksianka”, a dalej zwr. 1–6 jak w druku. s. 327 nr 516 – Tekst zwr. 1–4 bez melodii w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. �310 nr 517 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. tekst z zapisem nutowym, bez zwr. 4, ale zamiast niej dwie inne, zob. DWOK T. 41, nr 1152. s. 328 nr 518 – Błąd druku, winno być: 518 (nie 158). Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; tam tylko tekst zwr. 1–4 bez melodii, natomiast zwr. 5 także na k. 23 stanowi początek tekstu opublikowanego pod numerem 515, por. komentarz do tego numeru. nr 519 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 55, nr 335, z lokalizacją: „od Siedlec” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 409, z lokalizacją jak w tece 33 – tekst. W zapisie melodii w t. 3 w drugim wykonaniu na drugą miarę d2, w t. 6 w obu wykonaniach dolna wersja. s. 328–329 nr 520 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 55, nr 336, z lokalizacją: „od Siedlec” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 410, z lokalizacją ogólną: „Siedlce” – tekst zwr. 1 oraz tamże, k. 8, nr 437, z lokalizacją ogólną: „Gończyce” – tekst zwr. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 25, bez lokalizacji, tam tylko tekst zwr. 2. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka g2, w t. 2 trzy ósemki g2 a1 g1, w t. 3 dolna wersja, w t. 4 trzy ósemki c2 a1 g1, w drugim wykonaniu: w t. 3 górna wersja, t. 4 jak w pierwszym wykonaniu. W zapisie tekstu z teki 16 w zwr. 1: „dwa grosze” zamiast „trzy grose”, w zwr. 2: „nie dostanie do kiszeczek”. W rkp. z teki 2 w w. 1: „kieliszeczek” zamiast „kielisek”, a w w. 2: „kiszeczek” zamiast „kisek”. s. 329 nr 521b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst jak w druku zanotowany jako dalszy ciąg pieśni: „Oj, stary ja”, zob. nr 131 w suplemencie. nr 522 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tylko tekst podpisany bezpośrednio pod pieśnią: „Wy matulu, jak się macie”, zob. nr 412 w T. 26. s. 329–330 nr 523 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w zapisie tekstu: „dziwcyno” zamiast „Kasiu”. W rkp. tekst podpisany bezpośrednio pod pieśnią: „Ej, zarosła drózka”, zob. nr 1083 w DWOK T. 41. s. 330 nr 524 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki f2 �311    g2, t. 3:       , w drugim wykonaniu: w t. 2 na pierwszą      miarę szesnastki b1 d2 lub alternatywnie:      , w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 c2. W zapisie tekstu najpierw zwr. 2–4, a po nich zwr. 1, ponadto w zwr. 2: „Muzykancie” zamiast „Skrzypicielu” i „Cymbalisto” oraz „skrzypki” zamiast „cymbał”. nr 526 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia bez tekstu. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu dolna wersja, w t. 2 na trzecią miarę dodane alternatywnie szesnastki h1 c2, w t. 3 na drugą miarę dodana alternatywnie ósemka g1, w t. 4 w obu wykonaniach tylko dolna wersja. Por. nr 87 w suplemencie. s. 331 nr 527 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w drugim wykonaniu dodane alternatywnie:        , w t. 3 w obu wykonaniach alter- natywnie na pierwszą miarę ósemka e1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu dodana wersja alternatywna: ósemki c2 h1 e2, w drugim wykonaniu brak ≥ przy g1. s. 332 nr 530 i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 16, bez lokalizacji, brak znaku przykluczowego. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 3 zamiast ostatniej ósemki szesnastki c2 h1, w t. 4 pierwsza ćwierćnuta a1; w drugim wykona-     niu t. 3–4:         . Zwr. 3 i 4 zamieszczone w druku w przypisie (błędnie przy nr 531), stanowią w rkp. kontynuację zwrotek 1 i 2, natomiast zwr. 3: „Piąty piwo pije” w rkp. brak. nr 533 – Rkp Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 35, z lokalizacją ogólną: „Wólka Słopska”, z notatką: „Kozak” i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 10, z lokalizacją: „Słopsk”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemki e2 d2, t. 3–4 trzykrotnie powtórzone, zapis nastę-                                . 3 pujący: �312 W t. 1 w pierwszym wykonaniu: w rkp. z teki 43 w zamiast pierwszej ósemki szesnastki g1 a1, a w rkp. z teki 33 na pierwszą miarę cztery szesnastki g1 a1 h1 c2. s. 333 nr 534 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 11, bez lokalizacji. W rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę dwie ósemki: c2 e2; w drugim wykonaniu w t. 4 tylko dolna wersja. nr 535 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 79, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 ostatnia ósemka w pierwszym wykonaniu fis2, w drugim wykonaniu c2, w t. 3–4 w pierwszym wykonaniu: wersja zapisana dużymi nutami, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 h1, w drugim wykonaniu: wersja zapisana małymi nutami. nr 536 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 24, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. W rkp. melodia zanotowana w metrum , z notatką powyżej: „lub ”, w t. 1 i 3 rytm:     , w t. 2 i 4:   , w t. 3 w obu wykona- niach dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu druga ósemka g1; w zapisie tekstu w zwr. 1 pierwotnie: „cepy” i nad „y” nadpisane „em”, tam brak: „też”. nr 537 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1324, k. 17, tam tylko tekst zwr. 1 zanotowany na marginesie, obok pieśni szlacheckich. s. 334 nr 538 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 1 w obu wykonaniach:        , w t. 6 na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 g1. Tekst zwr. 3 por. nr 1053 w DWOK T. 41. nr 539 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w zwr. 2 wiersz 1 jest taki sam jak w zwr. 1. nr 540 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam melodia z incipitem: „Płakała dziewcyna”; teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tekst bez melodii. �313 W zapisie melodii w t. 3: w pierwszym wykonaniu pierwsza ósemki g2, w drugim wykonaniu ostatnia ósemka fis1. W rkp. z teki 43 na początku jeszcze jedna zwrotka: „Płakała dziewcyna trzy godziny w sieni, ze jej kochanecka do zołnierzy wzięni”; nr 541 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 31, z lokalizacją: „od Garwolina”. s. 335 nr 542 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 31r., z lokalizacją jak w druku; teka 33, sygn.1305, k. 29, nr 25, z lokalizacją: „od Maciejowic”, tam melodia z incipitem: „Jechałem z Krakowa” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”. We wszystkich rkp. melodia taka sama, drobne zmiany w przebiegu linii melodycznej, por. DWOK T. 67/I, nr 177, tam w metrum  i podwojonych wartościach rytmicznych, jest to przedruk z „Przyjaciela Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 1 (to odesłanie także we wszystkich rkp.). W rkp. z teki 2, k. 31r. w zwr. 3 w. 3 brzmi: „da, pomóż mi, Boże”, natomiast w rkp. terenowym na k. 26 zwr. 3 wariantowa: „Przecisnę, przecisnę, chusteczkę przez Wisłę, dopomóż mnie, Boże, do której ja myślę”. nr 543 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna, w t. 1 zamiast szesnastek w pierwszym wykonaniu ósemka g2, w drugim wykonaniu ósemka d2, t. 2 w pierwszym wykonaniu:      W rkp. zwr. 2 w brzmieniu: , w drugim:        „Nie ja się bielała, koszulina lniana, a tyś, Jasiu, myślał, że ja malowana” i dalej jeszcze zwr. 3: „Ni ja malowana, ni ja pozłacana, tylko u matuli ładnie wychowana”. . �314 nr 544 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tylko zwr. 1 bez melodii. s. 335–336 nr 545 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1048, tam z pierwszą zwrotką. W rkp. w zwr. 3 dwa ostatnie wiersze brzmią: „gorzałki flaski i dziewcyny chwackij”. s. 336 nr 547 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, z lokalizacją jak w druku. nr 548 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, z lokalizacją jak w druku; w t. 4 na pierwszą miarę tylko dolna wersja. s. 337 nr 549 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, z lokalizacją: „od Stężycy”. nr 550 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38 bez lokalizacji. Odesłanie pod pieśnią dotyczy pracy S. Udzieli Materiały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1886, T. X, s. 75–156, tam na s. 136, nr 96 wariant pieśni. nr 551 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wymienionej w poprzednim przypisie pracy S. Udzieli Materiały etnograficzne…, tam na s. 134, nr 81 wariant pieśni. Pieśni nabożne. Legendy (s. 338–346) s. 338–339 nr 552 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10r. – tam melodia i zwr. 1–11 i k. 10v., – zwr. 12-14, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1 na trzecią miarę triola ósemkowa c2 h1 a1, w t. 3 na trzecią miarę i w t. 4 tylko dolna, w t. 5 i 7 tylko górna wersja, t. 6:    lub alternatywnie      3 ; pod melodią zwr. 1–5 jak w druku, przy czym w zwr. 5 ostatni wiersz brzmi: „nie potonęli”; po zwr. 5 następujący tekst: „Józef przedany od rodzonych braci, w Egipcie żyje i sławy nie traci, �315 boć cały Egipt ojca z braćmi żywi, świat mu się dziwi. Nie umarł z głodu na puszczy Elijasz, anioł go bronił, szczęśliwy Tobijasz, Daniel głodnym lwom na pożarcie dany, nic nietykany”; dalej zwr. 6–14 jak w druku, przy czym w zwr. 8 w wierszu 2: „na kształt rąk swoich” zamiast „wedle potrzeby”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w zbiorze Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, s. 838. s. 339–340 nr 553 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 5 w górnej wersji na trzecią miarę a1 g1 a1 w następującym rytmie: w t. 1:    , w t. 5:    , w t. 2 na drugą miarę tylko górna wersja. Pod melodią tekst obszerniejszy niż w druku, po zwr. 3 jeszcze następne: 3 „Ty masz po sobie i Ojca i Syna, snadnie go Twoja przejedna przyczyna, pokazawszy mu piersi i wnętrzności, łatwo go skłonisz łaskawości. Dla twego serca wszystko Bóg uczyni, daruje plagi, choć człowiek przewini, jak cię cna Matko, nie kochać serdecznie, gdy się skryć możem pod Twój płaszcz bezpiecznie. Ratujże tedy, Matko ukochana, zagniewanego, gdy zobaczysz Pana, mieczem przebite pokazuj mu serce, gdy Syna na krzyż wbijali morderce. Dla tych boleści któreś wycierpiała, kiedyś pod krzyżem syna swego stała, Bóg nam daruje, byśmy nie cierpieli, co my wytrzymać za złości nasze mieli”; dalej zwr. 4 jak w druku. �316 Pod pieśnią odesłanie do pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, s. 556–557, u Kellera, podobnie jak w rkp. Kolberga tekst obszerniejszy niż w druku. s. 340 nr 554 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 brak dolnej wersji, t. 5: w pierwszym wykonaniu         3  , w drugim dolna wersja. Pod melodią tekst obszerniejszy niż w druku, między zwr. 1 i 2 jeszcze jedna, ale ten fragment rkp. wycięty, czytelne pierwsze słowa: „Na każdy”, natomiast po zwr. 2 w rkp. jeszcze: „Przybądź, o Matko, w ostatnim terminie, Ciebie, grzesznicy, wzywamy na pomoc naszą w ostatniej godzinie, niechaj przy Tobie skonamy. Ubłagaj Syna, niechaj się zmiłuje, a żywot wieczny po śmierci daruje, niepokalanie poczęta”. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 451–452. s. 341 nr 555 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, z notatką: „św. Józef”. W zapisie melodii w t. 2–4 drobne zmiany:                     , w t. 6–7 tylko dolna,  3  3 w t. 8–9 tylko górna wersja. Pod melodią tekst obszerniejszy, po zwr. 3 jeszcze następne: „Niech to boski sekret sprawi, że Bóg duszę moje zbawi, Anno i Barbaro święta, niech będzie w niebo przyjęta, Jezus, Maryja, Józef. Z rana w wieczór życzem sobie, żyć, umierać, być przy Tobie, Jezus słodki, mieszkaj ze mną, piastuj duszę mą przyjemną, Jezus, Maryja, Józef”. �317 Pod pieśnią odesłanie do pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, tam tekst jak w rkp. Kolberga. nr 556 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zapisana w metrum  w podwojonych warto-  ściach rytmicznych, t. 2 w pierwszym wykonaniu:        t. 3 w drugim wykonaniu:      . , Pod pieśnią odesłanie do pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 793–794, tam tekst obszerniejszy. s. 341–342 nr 557 – Melodia z incipitem: „Była święta Dorota” w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18r., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący:         By  ła świę  ta         Do  ro  ta...                                . Melodia ta poprzedzona jest w rkp. (k. 18r., nr 3) zapisem wariantowym bez tekstu:                   3       3                   3  . Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstowego w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 255–256. s. 342–343 nr 558 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. �318 W rkp. nad tekstem zapis nutowy, inny niż odesłanie Kolberga, melodia zanotowana dwukrotnie, w pierwszym zapisie widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w drugim czystopis:                                                   ; ponadto w rkp. brak zwr. 19, a w zwr. 26 wiersze w odwrotnej kolejności. s. 343 nr 559 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13v., z lokalizacja ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący:                             By  ła to świan  ta A  li  na,                    co szu  ka  ła Bo  ze  go Sy  na, świan  ta  A  li  na,             Bo  ze  go . Sy  na. Pod melodią tekst obszerniejszy, po zwr. 4 jeszcze: „W jednem grobie Pan Jezus lezy, w drugim grobie świanty Jan klęcy, a w trzecim grobie Najświętsa Panna. Przed Panem Jezusem świece gorają, przed świętym Janem organy grają, przed Najświętsą Panną róza rozkwita”. W rkp. Kolberga tekst jak w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania... na s. 247–248. nr 560 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11r., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 4 tylko górna wersja, w t. 8 w obu wykonaniach druga ósemka h1; pod melodią tekst jak w druku, a dalej jeszcze: �319 „Wielkiemi, Patryarcho, cudy wsławiony na świecie, zdradzieckie widziały obłudy w niewinności kwiecie. Wnet czyni dobrze, kto rzuca szczodrze trzy bryły złota, ażeby cnota jaśniała przed niebem. Młodzieńcom odebrane życie, niewinności gdy widzi, Mikołaj przywraca sowicie, tyrana zawstydzi, zrąbanych w sztuki dla swej nauki, prawdziwéj wiary, Bogu ofiary wolny przystęp czyni”; dalej notka Kolberga: „2 strofy”, a następnie: „Ciebie Bóg obrał za patrona wszelkiemu ludowi, wzywa cię i Polska Korona i mocno stanowi, morzem i lądem, wielki patronie, przybądź na pomoc Polskiej Koronie, święty Mikołaju”. W Zbiorze pieśni nabożnych..., na s. 705–706 tekst jak w rkp. Kolberga z dwoma pominiętymi zwrotkami, przy czym ostatnia zwrotka zanotowana przez Kolberga jest patriotyczną parafrazą tekstu ze zbioru Kellera. s. 343 nr 561 i w. 1–13d. – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana częściowo w metrum , następnie poprawione na , w t. 12 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki c2 a1. Tekst zanotowany prozą (pod pieśnią) w rkp. zapisany skrótowo, np: „Król, wójt, więc nakazał, aby mu dawać dziesięcine, zeby ludzi nie psuł”. s. 345 nr 562 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18r., z lokalizacją ogólną: „Głusków, Załubice, Pniewy”, tam melodia z incipitem: „Szła Kasienka wianki wić”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 3 alternatywnie przy ostatniej ósemce szesnastki fis2 e2, t. 4:   , w t. 5 i 7 tylko górna wersja. s. 345–346 nr 563 i 564 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, nr 2, z lokalizacją: „od Sokołowa, Sterdynia”. W zapisie melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia szes-      nastka b1, t. 3 w pierwszym wykonaniu:      ; pod całą �320 melodią podpisane tylko: „Posła sieroteńka po świecie tułając”, a poniżej zwr. 1. W tym rkp. jeszcze jeden zapis melodii z wariantem tekstu nr 564, zob. nr 212 w suplemencie. nr 564 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1182, tam z pierwszą zwrotką. W rkp. tekst krótszy niż w druku, pod melodią zwr. 1–4, dalej 7–13. Wariant tekstu por. nr 212 w suplemencie. s. 346 nr 565 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 1, z lokalizacją jak w druku i teka 2, sygn. 1124, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. z teki 2 zapis melodii następujący:           bez                         Szła sie  ro  ta  Ni miał ji chto o  wieś,  brać,        o  pad ci ją sie  ro  te  cki   zły o   pies.  , gnać. obok zapisana wersja alternatywna dla t. 5–6 z powyższego przykładu:        .  W obu rkp. w zwr. 1 jeszcze jeden wiersz: „sieroteckę ognać”, po niej tekst następujący: „Pan Jezus się obrał, sieroteckę ognał. Pocął się jej pytać, kogo idzies sukać. Po świecie sie tułam, matuli swej sukam. A idź-ze ty (dziecie) do boru, ułom (sobie) rózckę z jaworu. Sastaj-ze, pukaj-ze po matcynem grobie, to ci się matecka do ciebie odezwie. �321 A chtoz tam puka, a chto tam stuka? Ja, twoja, matecko, twoje dzieciątecko. Weź mnie do siebie, bo mnie źle przez ciebie. Co zaś będzie jadło, co zaś będzie piło, korzonecki gryzło, Bozą manną zyło. A idź-ze ty, dziecie, do młody macierzy, niechaj ci chleba da, kosulkę upierze”; dalej w obu rkp. tekst jak zwr. 9–17 w druku. Przypisy (s. 347–368) s. 349–350 w. 23g. (przyp. 1) – Pierwsze odesłanie dotyczy pracy K. Szajnochy Lechicki początek Polski. Szkic historyczny wydanej we Lwowie w 1858, tam na s. 258 cytowane przez Kolberga zdanie i odwołanie do pracy O. Dalina Geschichte des Reiches Schweden, wydanej w 1756 w Greifswaldzie. W dalszej części cytat z Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften J.H. Zedlersa, tam hasło Masovien w tomie XIX wydanym w 1739 roku; na końcu cytatu odesłania do publikacji: Sz. Starowolskiego Polonia, nunc denuo recognista et aucta, Gdańsk 1652, pierwodruk: Kolonia 1632; M. Kromera Kronika polska biskupa warmińskiego, ksiąg XXX, Kraków 1611; najprawdopodobniej chodzi o pracę F. Clüvera (Cluveris) Introductionis in Universam Geographiam tam Veteram quam Novam libri VI wydaną pośmiertnie w 1624 roku, ostatnie wydanie: Amsterdam 1729; kolejne odesłania dotyczą prac: J. Długosza Annales seu cronical inclidi Regni Poloniae wydanej jako Historia Polonica, Dobromil 1614–1615 (libri I–VI), Lipsk 1711 (całość), zob. Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, Warszawa 1961–2006; Ch. Hartknocha Respublica Polonica duobus libris illustrata, Frankfurt-Lipsk 1678; B. Connora The history of Po- �322 land in several letters to persons of quality, giving an account of the antient and present state of kingdom, historical, geographical, physical, political and ecclesiastical T. I i II wydanej w Londynie w 1698 roku. W przypisie dolnym odesłanie do hasła autorstwa E.S. Świeżawskiego Mazowsze w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, T. VI, Warszawa 1885, s. 188–205; do wydania 12. tomowego Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda (tzw. Mały Orgelbrand), tam anonimowe hasło Mazury, T. 7, Warszawa 1874, s. 394, zob. też J. B[artoszewicz] Mazowieckie Księstwa, Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 18, Warszawa 1864, s. 220; hipoteza A. Naruszewicza w Historyi narodu polskiego, zob. wyd. K.J. Turowskiego, T. 1, Kraków 1859, s. 281; ostatni odsyłacz dotyczy pracy A. Bielowskiego Wstęp krytyczny do dziejów Polski, Lwów 1850, s. 439. s. 351 w. 16g. – s. 352 w. 16g. (przyp. 3) – Kolberg przytoczył fragment artykułu S. Ulanowskiej Z ziemi czerskiej... z wymienionego numeru „Czasu”. s. 352 w. 17–31g. (przyp. 4) – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., s. 176–177; u Gołębiowskiego dłuższy fragment o czarnoksiężniku Twardowskim, brak też ,,Bartoszków” i ,,r. 1707”. Na końcu akapitu odesłania do cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5) i cz. VI Poznańskiego (DWOK T. 14). s. 352 w. 8d. – s. 356 w. 1d. (przyp. 5) – Na s. 352 odesłanie do pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., tam na s. 131–133 rozdział ,,Szlachta drobna czyli zagonowa”. Na kolejnych stronach cytaty z artykułu J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie.... ze s. 54–60; Kolberg wprowadził drobne zmiany redakcyjne i dopowiedzenia w nawiasach. s. 357 w. 1g. – s. 358 w. 15d. (przyp. 6) – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie...; cytaty pochodzą ze s. 71, 79–80, 71–72; Kolberg wprowadził drobne zmiany redakcyjne. s. 358 w. 14d. – s. 360 w. 11g. (przyp. 7) – Wzmianki o Żydach w artykule J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie..., do którego odsyła Kolberg, na s. 68–76. s. 360 w. 12g. – s. 361 w. 1d. (przyp. 8) – Kolberg przywołał fragment artykułu S. Ulanowskiej Z ziemi czerskiej… z wymienionego numeru ,,Czasu”; całość artykułu w numerach 170–175. s. 362 (przyp. 9) – Odesłanie dotyczy publikacji J. Dzierzkowskiego Król dziadów, zob. tegoż Powieści, T. 3, Lwów 1875, s. 5–167, pierwodruk: 1856. �323 s. 363 w. 1g. – s. 364 w. 14d. (przyp. 10) – Kolberg wykorzystał fragmenty tekstu Wacława D. Wspomnienia z podróży po kraju odbytej przez uczniów Instytutu Agronomicznego w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego w czasie wakacji tj. w miesiącu lipcu i sierpniu opublikowanego w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1849, T. 1, s. 221–257 i s. 441–476, do którego odsyła w przyp. 1 dolnym na s. 363. s. 364 w. 13d. – s. 368 w. 19g. (przyp. 11) – Cytat i streszczenie dotyczy przywołanego w przypisie na s. 364 tekstu L. Jastrzębowskiego Wspomnienia z podróży przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego, po kraju odbytej w miesiącach lipcu i sierpniu 1853, Warszawa 1854. Na s. 366 niepełne odesłanie do Gołębiowskiego, cytatu nie umiejscowiono; w przypisie mowa o artykule F.M. Sobieszczańskiego Zamek w Liwie z „Tygodnika Ilustrowanego” 1866, T. XIV, nr 379 oraz o cytowanym wcześniej przez Kolberga artykule J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie. Na s. 367 odesłania do prac: Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy..., s. 176–178; T. Narbutta Zwierciadło czarnoksięskie Twardowskiego, ,,Kolumb. Pamiętnik opisom podróży lądowych i morskich, nowszych odkryć jeograficznych, wiadomościom statystycznym oraz z temi w styczności zostającym, poświęcony” R. 1: 1828, T. II, nr 9, s. 43–46; L. Siemieńskiego Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845, s. 156–157; M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, T. II, Warszawa 1845, s. 1277. W przyp. 1 na s. 368 odesłanie do kolejnego artykułu F.M Sobieszczańskiego Pałac w Patrykozach zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 377. s. 368 w. 26–1d. (przyp. 12) – Odesłanie Kolberga dotyczy pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 1, Warszawa 1840, na s. 137–171 opis kuligu w Lusławicach. ��PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 27 (Mazowsze cz. IV) s. V W Kolbergowskim archiwum, teka 5, sygn. 1137/II, k. 1 zachowała się strona tytułowa egzemplarza erratowego tego tomu z poprawkami Kolberga. Wstęp (s. VII–XI) s. VII w. 1–3d. (przyp. 1) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu A.B. Radoszkowskiego Kupalnocka, czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią opublikowanego w „Muzeum Domowym” w roku 1836, z. 25, s. 194–196; obszerne fragmenty tego artykułu Kolberg wykorzystał na s. 134–137 w T. 27. s. VIII w. 17g. – Wymienieni przez Kolberga W.H. Gawarecki i K.W. Wójcicki byli autorami wielu prac dotyczących Kurpiów, zob. bibliografia. A. Połujański był autorem Wędrówek po guberni augustowskiej w celu naukowym odbytych wydanych w Warszawie w 1859 roku, wielokrotnie cytowanych przez Kolberga w V części Mazowsza, zob. T. 28. w. 24–26g. i przyp. 1 (cd. na s. IX) – Kolberg wymienia artykuł A. Zakrzewskiego Z Puszczy Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła” 1887, T. 1, s. 73–78 i s. 149–156, przytoczony cytat pochodzi ze s. 75. Zakrzewski z kolei wymienia mapkę Z. Glogera z 1869 roku, chodzi o Kartę etnograficzną województwa podlaskiego, części mazowieckiego, trockiego, nowogrodzkiego, brzesko-litewskiego i części Prus pod względem dialektów miejscowych zamieszczoną w Obchodach weselnych wydanych w Krakowie w 1869 roku pod pseudonimem Pruski, tam nuty i mapka po s. 336. Nie jest jednoznaczne odesłanie do publikacji W. Pola, wiadomo, że część jego materiałów, w tym kartograficznych zaginęła, opis Kurpiów wraz z terenem ich zasiedlenia W. Pol zamieścił w Obrazach z życia i natury, seria II, T. II, Kraków 1871, tam rozdział „Puszczaki Mazowsza” na s. 237–273. Na końcu przypisu na s. IX Kolberg odsyła do artykułu ks. B. Ostrzykowskiego Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1856, T. 31, s. 635–645. �326 s. IX s. XI w. 1–7d. (przyp. 2) – Odesłanie Kolberga dotyczy publikacji S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza, „Wisła” 1888, T. 2, s. 122–151. Odesłanie do s. 365 w tym samym tomie dotyczy uzupełnienia do artykułu S. Chełchowskiego, w którym autor zamieścił nadesłane mu informacje (na s. 365–368), w tym zacytowane opracowanie S. Ciszewskiego Bitka. Lepianka. Ziemianka. Murowana opublikowane na s. 366–368. w. 4–8d. – Odesłanie Kolberga dotyczy wymienianej już pracy A. Zakrzewskiego Z Puszczy Zielonej… opublikowanej w „Wiśle” w 1887 roku, tam informacje o gwarze i słowniczek w drugiej części artykułu na s. 149–156. Natomiast drugie odesłanie Kolberga dotyczy anonimowej publikacji Słowniczek spod Zakroczymia (wieś Pieścidła) zamieszczonej w tym samym tomie „Wisły” na s. 317–320. Kraj (s. 1–30) s. 3 s. 4 Opis „Kraju” według rkp. R. Korbasińskiego, por. DWOK T. 80/I, s. 3 nlb. w. 7–11g. i przyp. 1 – Kolberg odwołuje się do własnej publikacji Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III), s. 86–158, natomiast w przypisie odsyła do artykułu E. Dziewulskiego Jeziora rypińskie. Notatki z wycieczki odbytej w maju 1880r., „Pamiętnik Fizjograficzny”, Warszawa 1881, T. 1, s. 101– 109. w. 12–18g. (Dobrzyń) i przyp. 2– Kolberg wymienia publikację W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 1825, na którą powołuje się jeszcze wielokrotnie w dalszej części opisu „Kraju”. W przypisie wymienione zostały publikacje J.N. Romanowskiego Zakon Dobrzyńców aż do wdania się w układy z Krzyżakami, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 1–31 i Poszukiwania nad zakonem Dobrzyńców i nad stosunkiem pierwotnym Krzyżaków do Konrada Mazowieckiego, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 3, s. 1–44 i 315–343. w. 19g. – s. 5 w. 9g. i przyp. 1 na s. 5 (Rokicie) – Opis miejscowości w pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej... na s. 98–100, natomiast cytat pochodzi ze s. 98–99. Informacja zamieszczona przez Kolberga w przypisie �327 s. 5 s. 6 s. 7 s. 8 także u Gawareckiego, za nim odesłanie do J. Długosza dotyczy Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, zob. tegoż Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1 w: Dzieła wszystkie T. 2, Kraków 1867, s. 35. w. 12–15g. (Mokowo) – Zob. W.H. Gawarecki Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej..., s. 93. w. 14d. – s. 6 w. 4g. i przyp. 1 na s. 6 (Skępe) – Informacje o miejscowości także u Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny..., za tą pracą także Kolberg wymienia publikację Wiadomość pewna o obrazie Najświę[tszej] Maryji Panny w Ziemi Dobrzyńskiej, w kościele XX. Bernardynów od kilku wieków łaskami wsławionej, wyd. 3, Warszawa 1813, cytat z broszury ze s. 12 u Gawareckiego na s. 67–68. w. 9–14g. (Lipno) – Opis miejscowości w pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej... na s. 52–56, natomiast cytat dotyczący góry Św. Antoniego na s. 54–55. w. 2–3g. – Kolberg powołał się na publikację W.H. Gawareckiego Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom województwa płockiego, Warszawa 1828, s. 37. w. 1–12 d. (przyp. 1) – Kolberg cytuje fragment pracy ks. M. Smoleńskiego Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej, wydanej we Lwowie w 1869 roku, tam ten fragment na s. 133–134. Nazwisko „T. Święcki” w w. 9d. uzupełnione przez Kolberga; mowa najprawdopodobniej o pracy tegoż Opis starożytnej Polski, Warszawa 1816, T. 1, tam na s. 254 opis Dobrzynia nad Wisłą, a na s. 302 jedynie wzmianka: „Dobrzyń inny od tego, co nad Wisłą osadzają, ojczyzna kanclerza Krzyckiego naukami sławnego”. Pogląd J.N. Romanowskiego w wymienianej już pracy Zakon Dobrzyńców..., „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 25; J. Moraczewski w Dziejach Rzeczypospolitej Polskiej do piętnastego wieku ułożonych, wydanych w Poznaniu w 1843 roku na s. 113 pisze o osadzeniu braci w Dobrzyniu i nadaniu im włości Cedelice; pogląd ks. M. Bulińskiego w Historii kościoła polskiego (epoka piastowska) wydanej w Krakowie, T. 1, 1873, s. 326, jest to druk późniejszy niż praca Smoleńskiego. W w. 4d. wymieniona praca A. Święckiego Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634, zob. Topograficzny opis Mazowsza. Z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 115 i przypis 33. w. 5–16g. (Obory) – Opis miejscowości w pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej na �328 s. 9 s. 10 s. 11 s. 12 s. 129, natomiast przytoczony przez Kolberga cytat pochodzi ze s. 134. W wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły... na s. 8–107 autor zawarł obszerne informacje o klasztorze w Oborach. w. 17–27g. (Żałe) – Cytat pochodzi z pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej ze s. 138–139. w. 9–16g. (Płock) – Informacje zamieszczone w pierwszym akapicie Kolberg podał za A. Naruszewicza Historią narodu polskiego od początku chrześcijaństwa, w wydaniu z 1780 roku, Warszawa T. 2, s. 329–330 (pod rokiem 1041), natomiast w wydaniu z 1803 roku (edycja T. Mostowskiego), Warszawa T. 2, s. 424 – na to wydanie Kolberg powołuje się też w dalszej części tomu 27. Naruszewicz z kolei przytacza Galla jako autora słów „urbs civitas”. W kronice Galla brak tych informacji w brzmieniu podanym przez Naruszewicza, por. Martini Galli Chronicon, wydanie J.W. Bandtkiego, Warszawa 1824; Galla kroniki w: Pomniki dziejowe Polski, wydał A. Bielowski, T. 1, Lwów 1864, s. 379–484. Zob. też Anonim tzw. Gall Kronika polska, przełożył R. Grodecki, wstępem i przypisami opatrzył M. Plezia, Wrocław-Kraków 1965, BN I nr 59. w. 1–17d. (przyp. 1) – Fragment rękopisu przytoczony został, zgodnie z odesłaniem, z pracy W.H. Gawareckiego Pisma historyczne, Warszawa 1824, s. 5 (w przypisie). Na końcu przypisu Kolberg odsyła do własnego artykułu Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego zamieszczonego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877, T. 1, s. 35 (dział etnol.). przyp. 1 – Treść przypisu zaczerpnięta z pracy W.H. Gawareckiego Pisma historyczne…, s. 5–6. przyp. 2 – Informacja podana za A. Naruszewiczem, w Historii narodu polskiego… z 1780, T. 2, s. 353; w wydaniu z 1803, T. 2, s. 223–224. przyp. 2 – Informacja zamieszczona w przypisie pochodzi z pracy W.H. Gawareckiego Pisma historyczne…, s. 44. przyp. 3 – Opis uroczystości, zgodnie z odesłaniem, w pracy W.H. Gawareckiego Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827 na s. 14–25. w. 22 – 35d. – Na końcu opisu Płocka Kolberg wymienia następujące publikacje: T. Święckiego Opis starożytnej Polski, Warszawa 1816; W.H. Gawareckiego Wiadomość o mieście Płocku, znaczniejsze historyczne zdarzenia tegoż miasta obejmująca, Warszawa 1821; tegoż Pisma historyczne, Warszawa 1824 (w druku błędnie: „Pamiątki” zamiast „Pisma”); S. Platera Jeografia wschod- �329 s. 13 s. 14 niej części Europy przez wielorakie narody słowiańskie zamieszkanych, Wrocław 1825; W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki, T. 1 i T. 2, Warszawa 1828 i 1830; w tegoż pracy Pamiątki historyczne Łowicza („i Płocka” dodane przez Kolberga) wydanej w Warszawie w 1844 roku na s. 191–209 znajduje się rozdział „Wspomnienia rynku miasta Płocka”, do niego odsyła autor; artykuł A. Wieniarskiego, podpisany pseudonimem Grzegorz Kostrzewa, Płock i Płoczanie. Kilka szkiców z krótkiego tam pobytu, „Gazeta Codzienna” 1854, nr 239–240 i nr 249–250; ks. W. Krzyżanowskiego Katedra płocka i jej biskupi, Płock 1877, w nawiasie odesłanie do Recenzji książki Krzyżanowskiego pt. „Katedra płocka i jej biskupi” autorstwa E. Świeżawskiego zamieszczonej w „Bibliotece Warszawskiej” w 1877 roku, T. 3, s. 454–462; W.H. Gawareckiego Opisanie kościoła z klasztorem Księży Reformatów w mieście Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 285–315; tegoż Wiadomość o starożytnej kolegiacie ś. Michała w Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1840, T. 1, s. 404. w. 3d. – s. 13 w. 7g. i przyp. 1 (Proboszczowice) – W przyp. 1 (s. 12–13) informacja zaczerpnięta z Pamiętnika historycznego płockiego W.H. Gawareckiego, T. 1, s. 98 (nie 88). Na końcu opisu miejscowości odesłanie do pracy J. Lelewela Stare pieniądze w roku 1824 w czerwcu blisko Płocka w Trzebuniu, Warszawa 1826 oraz do wymienionego już Pamiętnika historycznego płockiego W.H. Gawareckiego, T. 2, s. 29–36. w. 8–9g. (Gozdowo) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wieś Gozdowo w powiecie płockim guberni płockiej położona, opisana topograficzno-historycznie zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1852, T. 4, s. 367–374. w. 10–14g. i przyp. 1 (Drobin) – Odesłania Kolberga dotyczą: artykułu W.H. Gawareckiego Opis kościoła parafialnego w mieście Drobinie, powiatu płockiego, guberni płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 19, s. 324–337; hasła F.M. Sobieszczańskiego Drobin zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, Warszawa T. 7, 1861, s. 407–408. Treść przypisu w rkp. terenowym Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 108. w. 8–11d. (Ośnica) – Na końcu opisu Kolberg odsyła do artykułu J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873 (nie: 1878), T. 1, s. 37–96. w. 1–3g. (Miszewo) – Odesłanie dotyczy artykułu F.M. Sobieszczańskiego Kopce zwane grodziskami w Królestwie Polskim �330 s. 15 s. 16 zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 363, w dziale „Rozmaitości”. w. 2d. – s. 15 w. 2g. (Drwały) – Odsyłacz Kolberga dotyczy wymienianej już publikacji W.H. Gawareckiego Pisma historyczne…, s. 131 i artykułu tegoż Wiadomość historyczna o okopach starodawnych nad Wisłą między Wyszogrodem a wsią rządową Drwały, w powiecie i guberni płockiej istniejących, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 3, s. 163–166. w. 3–9g. i przyp. 1 (Orszymowo) – Kolberg odsyła do trzech publikacji W.H. Gawareckiego: Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej, na teraz w obwodzie i województwie płockim położonej, Warszawa 1823, s. 64–66, z tej pracy (s. 64– –65) pochodzi zamieszczony w przyp. 1 cytat; Słowiańszczyzna. Orszymowo. Wspomnienie historyczne, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. VII, s. 153–158; Pamiętnik historyczny płocki, tam w T. 2 na s. 65 jedynie wzmianka o kopcu, natomiast w T. 1 na s. 99 wzmianka o okopach zwanych kontynami, ale brak opisu dotyczącego wsi Orszymowo. W dwóch pierwszych pracach Gawareckiego odesłania do J. Długosza, zob. Dziejów polskich ksiąg dwanaście T. 2 w: Dzieła wszystkie T. 3, Kraków 1868, s. 353; w Opisie topograficzno-historycznym… Gawarecki powołuje się na T. Święckiego Opis starożytnej Polski wydanie z 1816, T. 1, s. 302, natomiast w „Magazynie Powszechnym” wymienia wydanie tegoż z roku 1828, T. 1, s. 299; w obu pracach także odesłanie do A. Naruszewicza Historii narodu polskiego…, w wydaniu z roku 1803, T. 5, s. 66. w. 1–26d. (przyp. 2) – Cytat pochodzi z anonimowej notatki rozpoczynającej się od słów „Na łąkach wsi Wilkanowa” zamieszczonej w „Kurierze Codziennym” 1871, nr 129. w. 5–21g. (Wyszogród) – Na końcu opisu Kolberg wymienia następujące prace: W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…; tegoż Wiadomość o kościele farnym czyli parafialnym pod tytułem ś. Trójcy w mieście Wyszogrodzie oddanym niegdy w zarząd kanonikom regularnym grobu Chrystusa Jeruzalemskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1845, T. 9, s. 1–17; ks. J. Piaseckiego Kościół i klasztor księży Franciszkanów w Wyszogrodzie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 11, s. 428–448. w. 22–32g. (Rybaki) – W opisie miejscowości Kolberg zamieścił cytat z pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, s. 149–150. w. 7d. – s. 17 w. 5g. i przyp. 1 (Czerwińsk) – Przy opisie Czer- �331 s. 17 s. 18 wińska Kolberg odsyła do prac W.H. Gawareckiego: Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, zamieszczony w przypisie na s. 17 cytat pochodzi z tejże pracy ze s. 36–38; Wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych koretańskich w mieście Czerwińsku niegdyś istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 10, s. 197–223; Słowiańszczyzna. Opis miasta Czerwińska i wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych i laterneńskich w temże niegdyś istniejących, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. II, s. 33–44. Na końcu przyp. 1 dołączone przez Kolberga odesłanie do cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19), nr 656 oraz do wymienianej już w poprzednich częściach Mazowsza pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867–1868 (wydawane w zeszytach), toż 1869 (całość), tam na s. 246 pieśń z wątkiem niegasnących świec. w. 11–14g. (Grodziec) – Kolberg odsyła do artykułu ks. J. Osieckiego Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1885, T. 29, s. 121–148. w. 3–5g. (Sarbiewo) – Kolberg odsyła do artykułu W.H. Gawareckiego Opis kościoła parafialnego we wsi Sarbiewie, w powiecie płockim, guberni płockiej położonego i wspomnienie ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 21, s. 293–324. w. 10–13 g. – Odesłanie dotyczy wymienianego wcześniej artykułu J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych..., s. 37–96. w. 14–23g. (Zakroczym) – Zamieszczone na końcu akapitu odsyłacze dotyczą prac: W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki… T. 1, s. 12–20; anonimowej notki Kaplica rodziny Łojków (na cmentarzu w Zakroczymiu) zamieszczonej w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 370; artykułu ks. J. Osieckiego Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 121–148. w. 6d. – s. 19 w. 3g. (Mława) – Na s. 18 odesłanie do anonimowego artykułu Kościół farny w Mławie zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1865, T. XII, nr 303, tam rycina o takim samym tytule; na końcu opisu Mławy Kolberg wymienia artykuł W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele parafialnym w mieście Mławie wraz z Domem Zgromadzenia ks. Misjonarzy, „Pamiętnik �332 s. 19 s. 20 Religijno-Moralny” 1844, T. 6, s. 289–295 oraz anonimowy artykuł Notatki historyczne o starostwach a mianowicie mławskich zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” 1856, T. 3, s. 185–190. w. 7–10g. i przyp. 1 (Chmielewo) – W przypisie odesłanie do cz. II Pokucia (DWOK T. 30), s. 292 oraz do publikacji K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, s. 112, tam w rozdziale „Sawa”. w. 15–22g. i przyp. 2 (Żuromin) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele z klasztorem Reformatów w mieście Żurominie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1847, T. 12, s. 193–209 i s. 297–308. Zamieszczony w przypisie tekst nie jest cytatem z artykułu, informacja o takim obrazie i przechowywaniu go przez miejscowego gospodarza na s. 197. w. 13–15d. (Zieluń) – Odsyłacz Kolberga dotyczy pracy W.H. Gawareckiego Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom woj. płockiego, Warszawa 1828, s. 278–280. w. 3–7g. (Bieżuń) – Odsyłacze Kolberga dotyczą: A. Święcickiego Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 115 (całość pracy na s. 82–123); wymienionej wcześniej pracy W.H. Gawareckiego Przywileje, nadania i swobody…, s. 27–36. w. 8–20g. i przyp. 1 (Szreńsk) – Przy opisie miejscowości Kolberg odsyła do artykułu W.H. Gawareckiego Opis kościoła parafialnego w mieście Szreńsku w powiecie mławskim, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1849, T. 17, s. 285–304. W przypisie wzmianka o kamieniu, na którym siadywał św. Wojciech zaczerpnięta z artykułu M. Synoradzkiego Z Bieżunia XXXV. Przyczynek do monografii zamieszczonego w piśmie „Korespondent Płocki” 1884, nr 72. Zamieszczony w przypisie cytat pochodzi z anonimowej Korespondencji zamieszczonej w „Gazecie Codziennej” 1859, nr 296. w. 13d. – s. 21 w. 5g. (Sierpc) – Przy wzmiance o obrazie Kolberg odsyła do dzieł: A. Cellariusza Regni Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniiae, Amsterdam 1659, s. 192; Sz. Starowolskiego Polonia sive status regni Poloniae descriptio, Kolonia 1632, na podstawie tego wydania zob. Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, z języka łacińskiego przełożył, wstępem i komentarzami opatrzył A. Piskadło, Kraków 1976 (zob. PDF Copyright by Tower Press, Gdańsk 2000, www.biblioteka.kijowski.pl, tam s. 95–96, dostęp 16. 09. 2016); A. Święckiego Topographia sive Masoviae…, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 115–116. Przywilej miasta z r. 1576, zob. W.H. Gawarecki Przywileje, nadania i swobody…, s. 228–238. Na końcu �333 s. 21 s. 22 s. 23 opisu odesłanie do hasła F.M. Sobieszczańskiego Sierpc zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 441–443. w. 10–21d. (Prasnysz) – Odsyłacz na końcu akapitu dotyczy wymienianego już Pamiętnika historycznego płockiego W.H. Gawareckiego T. 1, s. 42–50. w. 1–3 d. (Sońsko) – Kolberg odsyła do wymienianego już artykułu F.M. Sobieszczańskiego Kopce zwane grodziskami… zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 363 w dziale „Rozmaitości”. w. 4–16g. i przyp. 1 (Ciechanów) – Odsyłacze Kolberga dotyczą: ilustracji i jej opisu Zwaliska zamku w Ciechanowie nad Ładynią zamieszczonych w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, nr 21; pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 1–17. W przypisie Kolberg cytuje fragment hasła E. Świeżawskiego Mazowsze zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego…, T. 6, Warszawa 1885, s. 201 (całość hasła na s. 188–205); za tym hasłem przywołana praca [T. Lubowskiego] Trzy rozdziały z historii skarbowości w Polsce (1507–1532) przez L… , Kraków 1868, tam s. 83–84; ostatni odsyłacz dotyczy zbioru A.J. Glińskiego Bajarz polski. Baśnie, powieści i gawędy ludowe, Wilno 1862, T. 1–2, tam „kurza nóżka” wymieniana wielokrotnie. w. 7–16d. (Krasne) – Odsyłacze Kolberga dotyczą: artykułu F.M. Sobieszczańskiego Nagrobek Andrzeja Krasińskiego w Krasnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1861 (nie 1866, tam brak artykułu o takiej tematyce), T. III, nr 72, z ryciną J. Lewickiego, ponadto wzmianka o kościele z nagrobkiem Krasińskich w artykule W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 296 (całość artykułu nr 295–298); hasła Krasne autorstwa F.M. Sobieszczańskiego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 16 (1864), s. 4–7; pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 100–139. w. 1–4g. i przyp. 1 (Krasnosielc) – Odesłanie dotyczy artykułu W. Dębskiego Źródła rzeki Orzyca zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 347 w dziale „Rozmaitości”; w przypisie Kolberg cytuje fragment Sprostowania tegoż autora, które zostało opublikowane w numerze 355. w. 13g. – s. 24 w. 17g. (Pułtusk) – W opisie miasta Kolberg odsyła do następujących prac: W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 1, s. 105–130; artykułu F.M. Sobieszczańskiego Ratusz w Pułtusku, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 297, �334 s. 24 s. 25 s. 26 s. 27 s. 28 z ryciną Polkowskiego; hasła F.M. Sobieszczańskiego Pułtusk zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 21 (1865), s. 781–784. w. 11–15d. (Nowemiasto) – Odesłanie dotyczy pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 1, s. 6–22. w. 1–2g. i przyp. 1 (Dzierzenin) – W przypisie cytat z anonimowej wzmianki w „Kurierze Codziennym” 1871, nr 139, s. 4. w. 3–14g. i przyp. 2 (Wyszków i Turzyn) – W opisie Wyszkowa odesłanie do hasła F.M. Sobieszczańskiego Wyszków w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 28 (1868), s. 96–98. Fragment dotyczący Wyszkowa oraz informację o wsi Turzyn (w. 8–14g.) przytoczył Kolberg z rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 78. W przypisie odesłanie do artykułu Seweryna z Wyszkowa Obelisk z herbem Wazów w Wyszkowie zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 347. w. 15–18g. (Brańszczyk) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu ks. B. Ostrzykowskiego Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej zamieszczonego w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1856, T. 31, s. 635–648. w. 19g. – s. 26 w. 2g. – Informacje o wsi Porządzie przytoczył Kolberg z rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 78. w. 3–12g. (Rożan) – Odesłanie dotyczy wymienianej już pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 83–95. w. 13–16g. (Sieluń) – Kolberg odsyła do hasła F.M. Sobieszczańskiego Sieluń w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 23 (1866), s. 418–419. w. 10–14d. (Kleczkowo) – Odsyłacze dotyczą hasła F.M. Sobieszczańskiego Kleczków zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 14 (1863), s. 757–758 oraz artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 296 (całość artykułu nr 295–298). w. 1–8d. przyp. 1 – W przypisie cytat z pracy T. Rewolińskiego Medale religijne odnoszące się do kościoła katolickiego we wszystkich krajach dawnej Polski, Kraków 1887, s. 7–8. w. 9d. – s. 28 w. 9g. (Ostrołęka) – Odesłanie dotyczy Pamiętnika historycznego płockiego… W.H. Gawareckiego, tam T. 1, s. 6–22. w. 10–17g. (Kadzidło) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna... w. 18–31g. (Myszyniec) – Odesłanie dotyczy wymienianej już pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 50–76. �335 s. 29 s. 30 w. 7d. – s. 29 w. 4g. i przyp. 2 (Maciejowa Szyja) – W przypisie informacje (ale nie cytat) zaczerpnięte z anonimowej Korespondencji. Z powiatu ostrołęckiego, w lutym 1859, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56. w. 24–25g. – Wzmianka o Janie z Kolna zaczerpnięta z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 78. w. 1–7d. (przyp. 1) – Informacje zamieszczone w przypisie pochodzą z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 77, nie jest to cytat. W rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 5 wyjaśnienie: „gryczan – mieszczuch”. przyp. 1 i 2 – W obu przypisach informacje zaczerpnięte z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, w przyp. 1 ze s. 79, w przyp. 2 ze s. 83. Lud (s. 31–109) s. 33 – s. 34 w. 7d. – Kolberg zacytował fragment pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej…, s. 118– 120. W przyp. 1 na s. 33 odesłanie Kolberga do jego własnej publikacji Właściwości, pieśni i tańce…, s. 86–158. Odesłanie do serii IX w przyp. 2 dotyczy cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9). s. 34 w. 6d. – s. 37 w. 26g. i przyp. 1 – Kolberg przytoczył fragmenty z wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej... ze s. 140–143; informacje zamieszczone przez Kolberga w przypisie na s. 34 i 35 w pracy Smoleńskiego znajdują się w głównym tekście. Kolberg dodał też w nawiasach wyjaśnienia niektórych słów oraz komentarz na końcu cytowanego tekstu. s. 38 w. 12d. – s. 39 w. 11g. i przypis – Zamieszczone informacje pochodzą z pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt…, s. 391–442. Na s. 39 wymieniona broszura [Jana z Wychylówki] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, Kraków 1613–1615, zob. wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku”, z. XVII. Wzmianka o Kornelu Kozłowskim dotyczy jego pracy Lud. Pieśni, podania..., wielokrotnie wymienianej i wykorzystanej przez Kolberga w monografii Mazowsze. s. 39 w. 12g. – s. 40 w. 16g. i przypisy – Kolberg zamieścił cytaty z artykułu Chłopi mazowieccy w lesie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 4 (z ryciną). �336 s. 40 s. 41 s. 43 s. 44 s. 45 s. 46 s. 49 w. 17g. – 41 w. 24g. – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 20; jest to odpis z artykułu Mazurzy, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 18. W przyp. 1 wymieniona praca A. Święckiego Topographia sive Masoviae…, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 105; w przyp. 2 – praca F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt…, s. 439. w. 13d. – s. 43 w. 8g. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu podpisanego ks. S. Pleban Cokolwiek o pauperyzmie w kraju naszym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 200–201 (całość artykułu na s. 189–205). w. 9g. – s. 44 w. 12g. – Informacje i cytaty pochodzą z Korespondencji z okolic Ciechanowa podpisanej kryptonimem P. i zamieszczonej w dziale „Kronika tygodniowa” „Tygodnika Ilustrowanego” 1881, T. XII, (seria III), nr 299. w. 13g. – s. 45 w. 11g. – Cytaty pochodzą z artykułu Poborzanie. Korespondencja Gazety Warszawskiej z Płocka W. Szeligi zamieszczonej w numerach 197 i 198 „Gazety Warszawskiej” 1857. w. 12g. – 46 w. 26g. – Zamieszczone informacje zostały nadesłane przez R. Korbasińskiego, który przekazywał Kolbergowi wiadomości z Porządzia, zob. Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (DWOK T. 64), s. 380, 385. w. 27g. – s. 48 w. 13g. i przyp. 1 na s. 48 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 16v.; jest to odpis z wymienionego na s. 46 artykułu ks. B. Ostrzykowskiego Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku dyecezji płockiej zamieszczonego w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” R. 16: 1856, T. 31, nr 12 ze s. 635–637 (całość artykułu na s. 635–645). w. 15 g. – s. 55 w. 24g. i ryc. po s. 50 – Tylko pierwszy akapit Kolberg zaczerpnął z przypisów K.W. Wójcickiego zamieszczonych w Zarysach domowych, T. 3 na s. 257–259, tam z powołaniem na pracę W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki, T. 2. Z tej ostatniej publikacji pochodzą pozostałe partie tekstu ze s. 57–67; u Gawareckiego brak wyliczenia kolejnych wsi – nazwy wsi (na s. 50) pochodzą prawdopodobnie z zapisów Kolberga, teka 5, sygn. 1139, k. 6. Po s. 50 ryc. – W Kolbergowskim archiwum, teka 5, sygn. 1137/II, k. 3 zachowała się karta z ryciną wg rysunku W. Gersona i ręcznie naniesionym przez Kolberga podpisem, zob. też DWOK T. 80/I, s. LXIII–LXIV. Na s. 51 w przyp. 1 odesłanie do wymienianego już artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., w tym artykule rysunki Gersona w numerach 295, 296 i 298 (całość artykułu �337 s. 55 nr 295–298). W przyp. 2 (s. 51–52) cytat z Zarysów domowych Wójcickiego T. 3, s. 211 (nie 221), ten cytat powtórzył jeszcze Kolberg na s. 219 tomu 27. W drugiej części przypisu wymieniona praca F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt s. 23, a dalej W.A. Maciejowskiego Roczniki i kroniki Polski przedlechickiej, Warszawa 1850, s. 57. Na s. 53–54 w przyp. 1 cytat z hasła E. Świeżawskiego Mazowsze zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. 6, Warszawa 1885, s. 202 (całość hasła na s. 188–205); za tym hasłem przywołana praca K.W. Wójcickiego Przedmowa do K. Niszczyckiego „Prawa bartne bartnikom należące”, „Biblioteka Starożytnych Pisarzy Polskich”, Warszawa 1854, T. 4, s. 217. Na s. 54 w przyp. 1 cytat z hasła Kurp zamieszczonego w Słowniku języka polskiego S. Lindego, Warszawa 1808, T. 1, cz. II (G–L), s. 1190, tam kolejne źródła, których w niniejszych przypisach nie komentowano. Tekst zamieszczony na s. 49 w. 15g. – s. 51 w. 3g. został niezgodnie z erratą Kolberga powtórzony na s. 96–97, zob. przypis do tych stron. w. 12d. – s. 65 w. 5g. – Tekst pochodzi z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej… Pierwszy akapit na s. 55–56 zaczerpnięty z Wędrówek… ze s. 68 i 49; w przyp. 1 fragment z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 298 (całość artykułu nr 295–299). Dalsze partie tekstu do s. 62 w. 15g. pochodzą z Wędrówek… s. 54, 55 (tam też treść przyp. 1 na s. 57), 58, 59, 61–66 i 68, przy czym ostatni akapit na s. 58 został przeredagowany przez Kolberga, a liczba wsi na s. 59 skrócona w stosunku do Wędrówek; na s. 60 odesłanie do publikacji K.W. Wójcickiego Kurpie. Powieść historyczna, Lwów 1856; tekst przypisu 1 ze s. 60 u Połujańskiego na s. 64; na s. 61 przyp. 1 – wzmianka o pochodzeniu Kurpiów w Wędrówkach… na s. 63, treść przyp. 2 – na s. 63, cytat zamieszczony w przyp. 3 – na s. 78–79, a informacje zamieszczone w przyp. 1 na s. 62 – u Połujańskiego na s. 68–69. Tekst zamieszczony przez Kolberga na s. 62 w. 16g. – s. 65 w. 7g. pochodzi ze s. 14 i 15 Wędrówek…, przy czym część zdań została pominięta; akap. 2 na s. 63 – Wędrówki… s. 16, a dalsza część tekstu – ze s. 69–71, przy czym wzmianka o ś. Florianie (u Kolberga przyp. 1 s. 64) – na s. 79 pracy Połujańskiego. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 26 uwaga Kolberga: „Zakopywanie ewangelii u Kurpiów, obacz Połujańskiego i Lud w Płockiem”, zob. s. 65 w. 1 i 2g. �338 s. 65 s. 68 s. 69 s. 70 s. 71 s. 73 w. 6g. – s. 68 w. 10g. – Zgodnie z odsyłaczem tekst pochodzi z pracy Z. Glogera Dawna ziemia łomżyńska, Warszawa 1876, wydanie Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, s. 8–10. Pierwszy akapit w przyp. 1 na s. 66 także w tej pracy w tekście głównym, zamieszczone tam odsyłacze dotyczą publikacji: J. Haczewskiego O bursztynie, „Sylwan”, 1838, T. 14, s. 390; ks. J. Osieckiego Rzut oka na przeszłość Kurpiów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek” R. 9: 1881, nr 103, s. 3; B. Tykiela Kilka uwag historyczno-statystycznych o guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 162–174 (całość artykułu, zob. bibliografia); A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 46. W dalszej części przypisu wymienione zostały: Korespondencja Gazety Codziennej z powiatu ostrołęckiego, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56; Starożytna Polska… M. Balińskiego i T. Lipińskiego, T. 1, s. 537–538; T. Wojciechowskiego Chrobacya. Rozbiór starożytności słowiańskich, Kraków 1873, T. 1, s. 271. Na s. 67 w przyp. 1 cytat z wymienionej Korespondencji Gazety Codziennej…, a w przyp. 2 odesłanie do Ludu polskiego Ł. Gołębiowskiego, s. 39 (nie 38). w. 11g. – s. 69 w. 5g. i przyp. 1 – Zob. artykuł W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 296–298; informacja w przyp. u Czajewskiego w nr. 298. w. 7g. – s. 70 w. 19g. – W pierwszym akapicie Kolberg zamieścił cytat z pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt… s. 503; dalej cytat z publikacji K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 22; na końcu Kolberg odsyła do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu…, s. 93–94. w. 20g. – s. 71 w. 4g. – Tekst zaczerpnięty został z pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, s. 8–9 w przypisie, u Gawareckiego słowa w innej kolej­ ności. w. 5–19g. – Por. A. Połujański Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 89 i 74. w. 20g. – s 73 w. 2g. – Cytaty zostały zaczerpnięte z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 298. w. 3–17g. – Cytat pochodzi z anonimowej notatki Panu B. zamieszczonej w dziale „Korespondencja od Redakcji”, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria III), nr 237. w. 5–8 d. – Te informacje Kolberg uzyskał najprawdopodobniej �339 s. 74 s. 75 s. 76 s. 77 s. 79 s. 84 s. 85 od R. Korbasińskiego, jego wspólpraca z Kolbergiem została omówiona we wstępie do DWOK T. 80/I. w. 1g. – s. 75 w. 4g. – F. Kozłowski w Dziejach Mazowsza… podaje opisy ubiorów na s. 462–469 powołując się na dawne źródła; za Kozłowskim – s. 466 zacytowany Bielski, zob. M. Bielski Satyry, Kraków 1856, przedruk krytyczny Wisłockiego Marcina Bielskiego Satyry, Kraków 1889, s. 45. Opisy ubiorów u Kitowicza i Gołębiowskiego, zob. przypisy źródłowe do cz. III Mazowsza (T. 26). w. 5–9g. i 15–19g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 35a; w rkp. tylko te fragmenty opisu, z boku nota: „Kosino, Blichowo”. w. 1–12g. – Te informacje Kolberg uzyskał najprawdopodobniej od R. Korbasińskiego z Porządzia, zob. wstęp do DWOK T. 80/I. przyp. 1 – Cytat pochodzi z powieści K.W. Wójcickiego Kurpie, T. 2, Lwów 1834, s. 52. w. 12d. – s. 77 w. 28g. i przypisy – Kolberg zacytował fragmenty pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, s. 199–200 i s. 211. W przyp. 1 odesłanie do artykułu Kurpie zamieszczonego w „Przyjacielu Ludu” w R. 3: 1836, T. 1, nr 20. W przyp. 2 odesłanie do pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, tam informacji w takim brzmieniu brak, jest natomiast w Zarysach domowych Wójcickiego, T. 3, s. 211. Tekst bez ostatniego akapitu, ale z przypisami zachował się w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 44, jest to odpis z wymienionej pracy Wójcickiego. w. 29 g. – s. 79 w. 5g. – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 297, przy czym uwaga w nawiasie: „od Kolna” pochodzi od Kolberga. W rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 62 zachował się fragment odpisu z tego artykułu (w druku s. 78 w. 1g. – 3d.). w. 6g. – s. 80 w. 4g. – Ten fragment także w rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1163, k. 232, jest to odpis z wymienionej publikacji A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 73–74. w. 4–10g. – Cytat pochodzi z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. przyp. 1 – Zob. Połujański Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 65. w. 2–7d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 35a; w rkp. tylko skrótowy zapis: „Chaty dosyć obszerne, wysokie, lepsze jak w Mazowszu” i „Domy wzdłuż drogi, kurzych nie ma”, z boku nota: „Kosino, Blichowo”. �340 s. 86 w. 3g. – Wzmianka Kolberga o źródle informacji o wsi Porządzie i okolicach dotyczy R. Korbasińskiego, zob. wstęp do DWOK T. 80/I. s. 86–87 przyp. 1 – Cytat pochodzi z anonimowej notatki zaczynającej się od słów: „Z Mławskiego” zamieszczonej w dziale Korespondencja „Czasu” w części Królestwo Polskie, „Czas” 1872, nr 17. s. 89 w. 21g. – 90 w. 25g. i przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17v. Na górze karty odpis z wymienionej pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 212–215; u dołu odpis zamieszczonego w przypisie fragmentu artykułu podpisanego R. [K.W. Wójcicki] Mechanik wioskowy, „Kłosy” 1871, T. XII, nr 312. s. 90 w. 13d. – s. 92 w. 19g. i ryc. po s. 90 ryc. – Zamieszczony tekst to cytaty z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 296 (nie 292). Ryc. po s. 90 – Zob. DWOK T. 80/I, s. LXIII–LXIV. s. 92 w. 10–11d. – F. Kozłowski w Dziejach Mazowsza pisze o rzemiosłach – s. 396–402, o handlu – s. 402–409, o rolnictwie – s. 409–412. s. 92 w. 9d. – s. 93 w. 24g. – Zamieszczone informacje i cytaty pochodzą z hasła E. Świeżawskiego Mazowsze zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego…, T. 6 (1885), s. 203 (całość hasła na s. 188–205); za tym hasłem podane kolejne źródła: Monumenta medii aevi historica T. II, s. 281 i opracowania X. Liske Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876 będącego zbiorem tekstów o Polsce obcych autorów, tam na s. 37–196 opis Ulryka Werduma, a na s. 73 przytoczony cytat. s. 93 w. 13d. – s. 94 w. 14g. – Kolberg wykorzystał fragment pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, s. 6–7 i 9–10. s. 94 w. 20–30g. – Kolberg odsyła do opisów gospodarstw zamieszczonych w Encyklopedii rolnictwa (nie rolniczej) i wiadomości związek z niem mających wydanej w Warszawie, T. II, 1874, poszczególne Opisy… zob. bibliografia. W rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1194/2, k. 1 zachowała się notka bibliograficzna dotycząca gospodarstwa Kucice. s. 95 w. 4–5g. – Fragment dotyczący nazywania indyków i zawołań w rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. s. 96 w. 15g. – s. 97 w. 17d. – W reedycji nie uwzględniono erraty Kolberga i powtórzono fragmenty wydrukowane już na s. 49 w. 15g. – s. 51 w. 3g., zob. przypisy do tych stron. �341 s. 97 w. 16d. – s. 98 w. 16g. – Kolejne akapity pochodzą ze s. 48, 56 i 75 pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej… . s. 98 w. 17g. – s. 100 w. 12g. – Przytoczony tekst pochodzi kolejno ze stron 195–196, 197–199 i 259 w T. 3 Zarysów domowych Wójcickiego. s. 100 w. 13g. – 106 w. 10d. – Kolberg przytoczył prawie w całości artykuł W. Olszewskiego Od Myszyńca (Powiat Ostrołęcki). W maju 1870 roku zamieszczony w „Gazecie Rolniczej” R. X: 1870, nr 22, s. 217–219. Przypis na s. 102 pochodzi od Kolberga; tekst przypisu naniósł Kolberg na egzemplarz „Gazety” zachowany w jego archiwum, teka 49/ skł. 4b. s. 106 w. 9d. – s. 109 w. 1d. i przypisy – Kolberg zacytował kolejne fragmenty artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 296. Na s. 107 w przyp. 1 cytat z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy Warszawa 1840, T. 2, s. 264; w przyp. 2 cytat z A. Połujańskiego Odpowiedzi na recenzję dzieła: Wędrówki po guberni augustowskiej w nr 273… zamieszczony w „Gazecie Codziennej” 1859, nr 281. Na s. 108 w przyp. 1 cytaty z hasła Bursztyn podpisanego kryptonimem Kurp [A. Zagrzejewski] zamieszczonego w Encyklopedii rolnictwa…, Warszawa 1873, T. I, s. 315 i 312 (całość hasła na s. 310–316. Zwyczaje (s. 110–139) s. 110–111 w. 9 g. i przypisy – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 19, tam także tekst zamieszczony w przyp. 1 na s. 110 i w przyp. 1 na s. 111 oraz tytuł: „Król Herod”. Ponadto tekst w. 4–10g. ze s. 110 (pierwszy akapit) w rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w tymże rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. s. 111 przyp. 1 – Kolberg po raz kolejny cytuje fragment artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 297. s. 115 w. 10–15g. – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 34, tam nad tekstem nota: „Rasztowska Wola”. nr 1 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 37, nr 124. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 i 6 tylko górna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego �342 Dodatek do „Pastorałek i kolęd”, Kraków 1853, s. 265; w Zbiorze pieśni nabożnych katolickich… Sz. Kellera na s. 198–199 taki sam tekst. s. 116 nr 2 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 37, nr 125, tam melodia z pierwszą zwrotką. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 9 w drugim wykonaniu druga ósemka a1; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Pastorałek…, s. 266, tam pełny tekst powtórzony przez Kolberga w druku. s. 117 nr 3 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153v. i teka 38, sygn. 1334, k. 7, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej z tekstem zwr. 1 i zwr. 2 w. 1–4. W obu rkp. w t. 1 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 5 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka g1, w t. 8 i 9 tylko dolna wersja, w t. 9 druga ósemka d2, w t. 11 brak znaku powtórki; w rkp. z teki 43 w t. 5 przy powtórce ostatnia ósemka: dwudźwięk d1g1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885, tam pod numerem. 77 na s. 83–86 wariant tekstu. s. 119 nr 4 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 16, z lokalizacją: „od Koniecpola”; teka 41, sygn. 1347, k. 25, nr 6, jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy, Kraków 1843, s. 31. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885, tam na s. 5–6 pod numerem 6 tekst, a przed s. 5 melodia. s. 120 nr 5 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21r., bez lokalizacji. W rkp. w t. 3 tylko górna, w t. 6 tylko dolna wersja, ostatnia ósemka c2, w t. 7 dwukrotnie d2, w t. 8 tylko dolna wersja, ostatnia ósemka g1, w t. 10 i 11 tylko górna wersja; pod melodią tekst jak w druku. s. 120–121 nr 6 – Pod pieśnią odesłanie do „Rocznika Leśniczego”, Warszawa 1862, T. II, tam nr 319–320 (nie 317). s. 121 nr 7 – Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 112. s. 122 w. 1–7g. – Rkp. Kolberga, teka 12, sygn. 1180, k. 9v. Odesłanie do cz. I Mazowsza (T. 24) naniesione w druku. w. 8–14g. (św. Błażej) – Rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w tym rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. �343 s. 123 w. 3–16g. – Nota lokalizacyjna wskazuje, że informacje zamieszczone w tym akapicie pochodzą od R. Korbasińskiego. przyp. 1 – Informacje zamieszczone w przypisie w publikacji K.W. Wójcickiego Kurpie. Powieść historyczna, T. 2, s. 130. Zob. też A.M. Fredro Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, wyd. 1658, zob. np. wydanie piąte: Wrocław 1809, s. 497 nr 559; przysłowie także u K.W. Wójcickiego Przysłowia narodowe, Warszawa 1830, T. 1, s. 89–96. W obu pracach Wójcickiego przytoczony fragment wiersza M. Stryjkowskiego. s. 124 w. 5–30g. – Kolberg zamieścił cytaty z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 254–255; w przypisie Wójcicki powołuje się na artykuł A. Radoszkowskiego, zob. tegoż, Zapusty u Kurpiów, „Magazyn Mód. Dziennik Przyjemnych Wiadomości” 1835, nr 8, s. 47. Wiersze 16–32g. także w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 21; rkp. uszkodzony, odcięta część karty. s. 124 w. 2d. – 125 w. 18g. – Taki tekst zgodnie z odesłaniem w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 262. s. 125 w. 16–19d. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 125 w. 14d. – s. 126 w. 5g. – Zamieszczony tekst został zaczerpnięty z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 247–248. s. 126 w. 6 – 9g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 127 w. 7g. – s. 128 w. 1g. i przyp. 2 – Odesłanie Kolberga dotyczy ryciny Masłowskiego Kurek wielkanocny zamieszczonej w „Tygodniku Ilustrowanym” 1883, T. 1 (seria IV), nr 12, tam także anonimowa notatka o takim samym tytule, której treść zacytował Kolberg. W przyp. 2 cytat z hasła J. M. [Moraczewski] Kogutek zamieszczonego w Starożytnościach polskich, Poznań 1842, T. 1, s. 444, tam z powołaniem na zapowiadaną pracę K.W. Wójcickiego „Badania starożytności polskich i ruskich”; Wójcicki na temat „kogutka”, zob. m.in. Zarysy domowe, T. 1, s. 301. s. 128 nr 9 – Por. nr 5 w suplemencie. s. 129 w. 23g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 129–130 nr 10 – Pod pieśnią odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Sz. Kellera, tam na s. 505–506 tekst obszerniejszy, a na s. 580–581 wariant tekstu. s. 130 w. 22–25g. – Rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w tym rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. �344 s. 131–132 nr 12 – Pod pieśnią odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Sz. Kellera, tam na s. 680 tekst obszerniejszy. s. 132 w. 7–13g. – Taki tekst odnaleziono w pracy W.H. Gawareckiego Wspomnienie rynku miasta Płocka dołączonej do publikacji Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844, s. 205; w wydanych w 1824 roku Pismach historycznych (zawierających m.in. tekst Wiadomość o mieście Płocku) takiego cytatu brak. w. 14–17g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 133 w. 2g. i 8g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje, ze Kolberg otrzymał informacje te od R. Korbasińskiego. s. 134 w. 12d. – s. 137 w. 9g. (Kupalnocka) – Kolberg zacytował obszerne fragmenty artykułu A.B. Radoszkowskiego Kupalnocka, czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią opublikowanego w „Muzeum Domowym” 1836, z. 25, s. 194–196; w pierwszym akapicie niektóre słowa wprowadzone przez Kolberga: „złych duchów”, „tj. Kurpiów w okolicy Łomży i Nowogrodu”, „osobliwie w wigilię św. Jana”. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 252–254, o którym wspomina Kolberg pod pieśniami nr 13 i 14b, zamieszczone zostały zarówno pieśni 13, 14a i 14b jak i fragmenty artykułu z „Muzeum Domowego”. W T. 2 zbioru Wójcickiego na s. 242 wariant pieśni nr 14 „Z okolic Warszawy”, a na następnych stronach pieśni „Z osad Kurpiów” i „Z nad Narwi”. s. 137 w. 10–15g. (Św. Piotr) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 115. w. 7–14d. (Matka Boska Zielna) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 115; ten zapis sporządzony na podstawie rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75, w tym rkp. na stronie 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. s. 138 w. 1–13g. (św. Roch) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 115. w. 10–16d. (Dzień Zaduszny) – Rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75, tam pierwsze zdanie i tamże, k. 78, tam dalsza część tekstu do słów: „nie wyróżniają”, a dalej: „od dziadów innych okolic”. Odsyłacze do Ludu dotyczą: cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), s. 227 i cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9), s. 162– 165. s. 139 w. 1–13g. (śś. Katarzyna, Andrzej, Mikołaj) – Rkp. Kolberga, sygn. 3205, k. 71, ten rkp. sporządzony na podstawie informacji zamieszczonej w rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75 (całość k. 75–78); w rkp. Korbasińskiego (k. 76) notatka Kolberga: „Porządzie”. �345 Dożynki (s. 140–144) s. 140 w. 1–2g. – Nota lokalizacyjna wskazuje, że zamieszczone informacje przekazał R. Korbasiński. s. 142 nr 17 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 103v., z lokalizacją „od Makowa (Czepielew)” (właśc. Ciepielewo) i z naniesionym numerem jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W obu rkp. melodia rozbudowana, po t. 11 jeszcze 12 taktów wykonywanych prawdopodobnie z tekstem 2. zwrotki (ta niepodpisana pod nutami, tylko poniżej):             Po  zę  li  śmy   pro      sie  my     Plon ży  pa   to, po  żnie  my i       na      nie  siem,       plon, o do  brą     3 jar  kę,       3 go  rzał  kę.          je  go  mo  ści  . w dom. W rkp. z teki 41 fragment ten skreślony przez Kolberga, a w rkp. b z teki 43: pierwszy takt powyższego przykładu: & œ œ œ , brak t. 9–10 z powyższego przykładu. Ponadto w rkp. terenowym z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 11 na drugą miarę dwie ósemki a1 g1; pod melodią zwr. 1–4, po nich: „[A na niebie] czarna burza, [nasza pani] kieby róża”, dalej zwr. 7, 6, 5, 11 (w niej brak słowa: „scur”), zwr. 8, 9 i 12, przy czym w ostatniej: „sraczki” zamiast „tarapacki”. s. 143 w. 14d. – s. 144 w. 1d. (Fryc) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 6; jest to czystopis przygotowany do druku. �346 Obrzędy (s. 145–242) s. 145 – Informacje o obrzędzie chrztu z okolic Porządzia i Pniewa Kolberg otrzymał najprawdopodobniej od R. Korbasińskiego. s. 146 w. 13–17g. – Zgodnie z odesłaniem Kolberga cytat pochodzi z Wędrówek po guberni augustowskiej… Połujańskiego, s. 71. w. 7–8d. (przyp. 1) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 27. s. 147 w. 4d. – s. 149 w. 2g. – Informacje z okolic Porządzia i Pniewa Kolberg otrzymał najprawdopodobniej od R. Korbasińskiego; w archiwum zachował się jedynie krótki zapis Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 120 zamieszczony w druku na s. 148 w. 19–21g. s. 149 w. 3–9g. – Przywołana przez Kolberga formuła pochodzi z powieści K.W. Wójcickiego Kurpie, T. 1, s. 90 (nie 59), tam tylko: „O biednaż ja biedna! sierota”, a w przypisie na s. 90–91 tekst jak w. 4–9g. zaczynający się od słów: „Podobny sposób wyrzekania…” w. 10–15g. i przyp. 1 – Zgodnie z odesłaniem Kolberga cytaty pochodzą z Wędrówek… Połujańskiego, s. 71 i s. 73. w. 18–22g. i s. 150 w. 13–28g. – Zdanie: „Umarłych chowają…” na s. 149 oraz ostatni akapit i przyp. 1 na s. 150 w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 120. s. 151–170 w. 13g. wesele I – Opis wesela (tekst zanotowany prozą i niektóre pieśni) zachował się w rkp. terenowym Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W rkp. tekst zanotowany skrótowo w postaci niepełnych zdań, niekiedy inna kolejność poszczególnych akapitów, brak fragmentów zamieszczonych na s. 166 w. 7d. – s. 167 w. 8g., zob. przypisy do poszczególnych numerów. s. 151 nr 18 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W zapisie melodii w t. 7 ≥ przy f2, w t. 5–8 brak znaku powtórki. s. 153 nr 20 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . s. 154 nr 22 – Pod pieśnią Kolberg odsyła do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu…, s. 101, tam pod numerem 7 wariant melodii. s. 155 nr 24 - Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70v., z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W zapisie melodii w t. 1 na pierwszą j miarę inny rytm: œ œ œ , na trzecią miarę ósemki d2 c2, t. 7 niewypełniony. �347 nr 25 – Odsyłacze pod zapisem nutowym do cz. I i cz. III Mazowsza (T. 24 i 26) dotyczą wariantów melodii. s. 159–160 nr 30 i 31 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, z notką: „do klusek”. W rkp. pod melodią jak nr 30 zanotowany tekst jak nr 31 zwr. 1, a po niej jako dalszy ciąg tekstu jak nr 30.   W zapisie melodii t. 1–2:         , w dalszym prze- biegu tylko dolna wersja, w t. 9 na trzecią miarę szesnastki d2 e2. Ponadto w druku dla pieśni nr 30 błędnie podane metrum, winno być: . s. 160 nr 32 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do grochu”. W rkp. w t. 1 w górnej wersji na trzecią miarę pierwsza ósemka h1, w zapisie tekstu ostatni wiersz zwr. 4 brzmi: „cy im jeno dadzą”. nr 33 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do kiełbasy”. W zapisie melodii tylko górna wersja, brak znaku powtórki, w t. 2 pierwsza szesnastka: d2, e2 zanotowane tylko alternatywnie, po t. 4 jeszcze: & œ œ œ œ œ œœœ , melodia niedokończona. W dru- ku w t. 2 w drugim wykonaniu druga nuta winna być szesnastką. s. 161 nr 34 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do pieczeni”. W zapisie melodii w obu wykonaniach w t. 2 druga ósemka c2, w pierwszym wykonaniu: w t. 3 druga ósemka tylko g2, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta f2. nr 35 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do pieczeni”. W zapisie melodii w t. 4 przy powtórce na drugą i trzecią miarę obie wersje. s. 163 nr 39 i 40 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam pod melodią jak nr 40 (t. 1–6) tekst jak nr 39 bez zwr. 3. Dla melodii nr 40 w rkp. t. 1–6 i 7–15 zanotowane jako dwie odrębne melodie, w obu zapisach widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: �348 Poniżej tekst jak zwr. 3 w pieśni nr 39 podpisany pod melodią jak nr 41, zob. następny przypis. Ponadto w druku dla pieśni nr 39 błędnie podane metrum, winno być: . s. 164 nr 41 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam melodia, a pod nią tekst jak nr 39 zwr. 3, dalej tekst jak zwr. 1 i 4 w druku. W zapisie melodii w t. 3 ≥ nad c2, brak fermaty, brak t. 4, t. 6–7:             , w t. 8 tylko dolna wersja. s. 165 nr 43 - Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. s. 167 nr 46 i 47 – Tekst jak nr 47, bez melodii, w rkp. terenowym Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, z fragmentem zamieszczonym w druku w nawiasie poniżej pieśni nr 46. W rkp. jeszcze dalszy ciąg tekstu opublikowany przez Kolberga jako nr 48, zob. następny przypis. s. 168 nr 48 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W rkp. tekst jest kontynuacją tekstu nr 47. s. 168–169 nr 49 i 50 – Odsyłacze do wariantów tekstu nr 181 i 192 w cz. I Mazowsza (T. 24) zamieszczone pod pieśnią nr 50 winny być pod pieśnią nr 49. �349 s. 169 w. 16g. – 170 w. 13g. – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 49 i 51 (stanowiły dawniej całość); ten fragment także w rkp. z teki 5, zob. przypis źródłowy do wesela I. s. 170 nr 51 – Pod pieśnią odsyłacz do cz. I Mazowsza (T. 24), tam błąd druku, winno być: s. 279 (nie 297). s. 171 nr 54 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. Zapis bardzo słabo czytelny, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1 pierwsza nuta c2; w zapisie tekstu: „Kasinki” zamiast „Marysi”. s. 172 nr 55 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1 zapis słabo czytelny, widoczne liczne poprawki Kolberga, kilka wersji melodii zapisanych równocześnie, w t. 3 na drugą miarę szesnastki g1 fis1, w t. 9 tylko dolna wersja; pod melodią incipit: „Ach, mój Boże”, a poniżej zwr. 1–5 i zwr. 8. s. 174 w. 2 d. – s. 175 w. 5g. – Ten fragment przemowy zachował się w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 77. s. 175 nr 56 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 47 (nr XI) wariant tekstu. nr 57 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy ­zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1–2 tylko górna wersja, w t. 1 na trzecią miarę ósemki h1a1, po t. 2 znak powtórki, t. 3:  2 1       , w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim dolna z dodaną alternatywnie na czwartą miarę ćwierćnutą d2; pod melodią zwr. 1–2 i 5–7, dziś część tekstu bardzo słabo czytelna. s. 177 nr 60 – Odesłanie Kolberga do cz. I Mazowsza (T. 24) nr 82 niejasne, być może dotyczy zwr. 3. nr 61 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w zapisie melodii tylko górna wersja, t. 7–8 zapisane jako wersja alternatywna w t. 9–10. s. 178 nr 63 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38r., nr 26 bez lokalizacji (z boku przekreślone: „Rzątki”, mogło chodzić o Rzędków), z notką: „Weselny marsz”. W rkp. w t. 3 i 4 w pierwszym wykonaniu tylko górna wersja, grupa: œ œ œ zanotowana każdorazowo jako triola ósemkowa, w t. 5 na czwartą miarę dwie ósemki d2 h1, w t. 6 tylko górna wersja, przy ostatniej ósemce alternatywnie dwie szesnastki g1 fis1, �350 w t. 7–8 tylko dolna wersja, po t. 8 powtórzone t. 1–4: w t. 1 tylko górna, w t. 3 tylko dolna, a w t. 4 tylko górna wersja. s. 180 nr 70 i 71 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80v., z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. s. 181 nr 73 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38, bez lokalizacji, z notką: „Przed oczepinami oprowadzają”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana w metrum , co powoduje przesunięcie kresek taktowych przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych. W t. 1 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w t. 2 na drugą miarę ósemka g1 i szesnastki a1 h1, na trzecią miarę obie wersje, w t. 4 wskutek przesunięcia kresek taktowych brak wersji zanotowanej małymi nutami na drugą i trzecią miarę. s. 182 nr 76 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79r., z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. liczne skreślenia i poprawki, przebieg melodii następujący: œ Rœ œ R R 3 œ. &8 J A œ. &J po w tym ko - le - to - czy - ła U - pad przyj . & Jœ Nie œ œ œJ j œ mój mie - sią - czku, w tym œ œR œ œ œ b œ j œ œ R R R R swój wia - ne r r j & œ œ œ # Jœ œ. &J œ œ j R R œ - ci œ # œ œj R R ion we - sie - lo œ œR œ R R mij - że œ œR œ R R przyj - mu - je go, - - j œ ju œ œ œj j œ R R a we - se - le œ œ bœ œ j œ R R ni wia - ne - czka, po j œ œ na ło ko - le, j œ œ. œ czek sto - le. - œ œ œ J do œ ni œ J #œ œ J nie, œ œ J sie - bie. œ œ bœ œ. 3 cie - ; bie. w zapisie tekstu zwr. 1 i 4, a dalej fragmenty zwr. 2: „pani matce” i zwr. 6: „Jasiulkoju”. s. 183 nr 80 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana w t. 1 o kwartę czystą niżej, w t. 2 o tercję wielką niżej, od t. 3 o sekundę wielką niżej, t. 6–8 niewy- �351 pełnione, pod melodią incipit: „Oj, chmielu, chmielu”, a poniżej tekst jak w druku. Taki tekst także w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” zanotowany jako zwr. 3 tekstu nr 81, zob. następny przypis. nr 81 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”; pod melodią tekst obszerniejszy, w rkp. jeszcze: „ale … po ty[ckach]…, nie jedną … z wianeczku zdradzis”, a dalej tekst jak nr 80, zob. poprzedni przypis. nr 82 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. inna kolejność zwrotek: 3, 2, 4 i 1. s. 184 nr 83 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1–2 tylko górna wersja, w t. 2 dwie pierwsze ósemki  zanotowane o sekundę wyżej, w t. 3 i 9 odwrotny rytm:   , w t. 5 na drugą miarę g2, w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 7 tylko górna wersja, na trzecią miarę ósemka f2, t. 8:      ; pod melo- dią tekst zwr. 1, zwr. 3 w. 1 i 2 i zwr. 4 w. 3–5. nr 84 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 5 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja, w t. 6 górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę szesnastki d2 h1, doda- rœ j œ œ  na wersja alternatywna: & œ R œ , t. 8:    ; pod melodią słabo czytelny tekst zwr. 1–4. s. 185–194 (wesele III) – Pierwodruk tego opisu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne zamieszczonym w „Bibliotece Warszawskiej” w T. 3 z 1848 roku, s. 615–622; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 579– 596. W następnych przypisach odsyłano już tylko do odpowiedniego numeru przedruku w T. 67/I. s. 185 nr 85 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43v. i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 – fragment tekstu bez melodii, oba rkp. z lokalizacją: „Czepielew” właśc. Ciepielewo). W rkp. terenowym z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, nad nią notatka Kolberga „przy rozplataniu”, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 przy powtórce na trzecią miarę alternatywnie e1, w t. 5 na drugą miarę ósemka e1, t. 6 nieczytelny, pod melodią zwr. 1, a zwr. 2–4 zanotowane skrótowo. �352 W rkp. z teki 42 tylko wiersze 1–2 pierwszej zwrotki, z notą: „Przy rozplataniu”. Por. T. 67/I, nr 402. s. 185 nr 84 (błąd druku) – W druku błędnie podany numer pieśni 84, pieśń z tym numerem wydrukowano na s. 184, tu winno być 85a. s. 186 nr 86 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43v. i teka 42, sygn.. 1351/II, k. 2, oba rkp. z lokalizacją: „Czepielew”. W rkp. z teki 43 t. 7–8 zanotowane szkicowo i tekst jak w druku. W rkp. z teki 42 tekst do słowa: „rozplecie” bez melodii, z notą: „Przy rozplecinach”. Por. DWOK T. 67/I, nr 403. nr 87 – Por. DWOK T. 67/I, nr 404. s. 186–187 nr 88 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 2 na s. 179 inny tekst. s. 187 nr 89 – Rkp. terenowe: prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce” i Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn”. Na k. 36 tekst zwr. 4, 7 i 6 bez melodii; na k. 43 zwr. 3 i 4, tam stanowią dalszy ciąg pieśni nr 210 w T. 27, zob. przypis do tego numeru. Por. DWOK T. 67/I, nr 405. s. 188 nr 90 – Por. DWOK T. 67/I, nr 406. nr 92 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Umierzysz pod Raciążem”. W rkp. w t. 1 i 2 w pierwszym wykonaniu przy pierwszych czterech nutach dodany dwudźwięk g1, t. 3–4 przy powtórce: & œ œœ œ #œ œ. œ œœœ œ œ J , t. 8 w pierwszym wykonaniu: j œ œœ œ & œœœ . Por. DWOK T. 67/I, nr 407. s. 189 nr 93 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem” i teka 42, sygn. 1358/I, k. 2, z lokalizacją: „Drożdżyn” – tam incipit: „Pod borem sosna, pod nią topola” bez melodii. b j b œ nœ W rkp. z teki 43 t. 4: & b R R œ œ œ ; pod melodią zwr. 1–9, przy czym w zwr. 3: „Mówiłam” zamiast „Pytam”, w zwr. 5 w. 1: „Będą nam” zamiast „Organy” i „będą” zamiast „ludzie”, zamiast zwr. 10 �353 w rkp. tekst: „Utracę raz jużci na zawdy, jużci mi się nie ukłoni kawaler żadny”. Por. DWOK T. 67/I, nr 408. nr 94 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z loka- œ œ œ œœ s. 190 s. 191 s. 192 s. 193 lizacją ogólną: „Maków”; tam t. 7 przy powtórce: & J J J , a pod melodią tekst zwr. 1. nr 95 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 37, z lokalizacją ogólną: „Mokrylas”, tam tekst bez melodii i rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Mokrylas” – tam wiersze 1–3 pierwszej zwrotki, z notą: „Przed wyjazdem do k[ościoła]”. Por. DWOK T. 67/I, nr 409. nr 96 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 80, z lokalizacją: „Czerwin i Mokrylas pod Ostrołęką”. W rkp. melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 1–2 tylko górna wersja; pod melodią zwr. 1–4, po nich odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26), nr 108, zwr. 4–7, a następnie tekst zwr. 6, 8 i 9, przy czym w rkp. w zwr. 6: „Oj, Maryjanno” zamiast „A wróć-ze się”, a w zwr. 8 wiersz 2 brzmi: „weźcie ten wianek ruciany”. Por. DWOK T. 67/I, nr 410. nr 97 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43 i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 – tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. z teki 43 nad melodią notatka Kolberga: „przy obiedzie”; w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 na drugą miarę alternatywnie ósemka a1, w t. 9 tylko górna wersja, pod melodią tekst jak w druku. W rkp. z teki 42 tekst do słowa: „drodze” z notą: „Dając groch przy obiedzie”. Por. DWOK T. 67/I, nr 411. nr 98 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), tam melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 i 7 tylko górna, w t. 6 tylko dolna wersja. nr 99 (w przypisie na s. 193) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, �354 sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), tam nad melodią notatka Kolberga: „Czapnik (Polonez)”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę małą niżej, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 przy powtórce obie wersje, w obu wykonaniach des2 zamiast d2. W druku błędnie podane metrum, winno być . nr 100 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), z notatką: „Chmiel”. W rkp. melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 6 i 7 przy ostatniej szesnastce brak Ω, w t. 7 na pierwszą miarę tylko dolna wersja. Por. DWOK T. 67/I, nr 412. nr 101 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdzyń pod Płońskiem”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  z inną strukturą metrorytmiczną: w t. 1–2 ósemki, w t. 3–6 ćwierćnuta z kropką i ósemka; pod tekstem jak w druku jeszcze dalszy ciąg: „Sadziłam ją w ogródeczku przy drodze, da, którędy mój Jasieniek pojedzie. I urwała panna młoda piętnaście, i zasłała krakowskiemu staroście”. Por. DWOK T. 67/I, nr 413. s. 194 nr 102 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 23, bez lokalizacji, tam zanotowana o kwartę œ œ œ œ J J ,       b czystą niżej, t. 1 w obu wykonaniach: &  t. 6 w pierwszym wykonaniu:    . nr 103 – Rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 39v., z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 20, nr 59, z lokalizacją: „Czepielew pod Makowem” (właśc. Ciepielewo) – tam tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, zob. DWOK T. 67/II, nr 685. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. Por. też DWOK T. 67/I, nr 416, tam tekst bez melodii. po s. 196 ryc. – W Kolbergowskim archiwum, teka 5, sygn. 1137/II, k. 4 zachowała się karta z ryciną i ręcznie naniesionym przez Kolberga podpisem. �355 s. 198 nr 106 – W druku w t. 3 ostatnia nuta winna być ósemka. s. 199 nr 109 – Melodia z innym tekstem, zob. suplement nr 32. nr 110 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . s. 203 w. 4g. – s. 212 w. 23g. (wesele V) – Opis wesela, zgodnie z odsyłaczem, został zaczerpnięty z artykułu A. Radoszkowskiego Obrządek weselny u Kurpiów czyli Kurpików, „Muzeum Domowe” 1836, nr 8 (s. 62–64) i nr 9 (s. 67–69). Z artykułu Radoszkowskiego pochodzą także wszystkie teksty pieśni, tam bez melodii, zatem zapis nutowy nr 118 pochodzi od Kolberga, podobnie jak wszystkie odsyłacze do Ludu. W przypisie na s. 203 Kolberg wymienia opis wesela nr 7 zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” w 1848, T. 3, s. 623–632, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, s. 596–614. W niniejszym tekście Kolberg powtórzył też za „Biblioteką Warszawską” pieśni nr 116–124, zob. przedruk: DWOK T. 67/I nr 418, 419, 423, 427, 429, 430, 431, 435, 436. Przy zamieszczonym w „Bibliotece Warszawskiej” opisie Kolberg powołał się na prace K.W. Wójcickiego Zarysy domowe i Pieśni ludu Białochrobatów…, faktycznie jednak cały materiał pochodzi z wcześniejszego artykułu Radoszkowskiego, którego z kolei wymienia Wójcicki w Zarysach. Na s. 208 pod pieśnią nr 119 odesłanie do cz. I Kujaw (DWOK T. 3), winno być: nr 29 (nie 28). s. 212 w. 8d. – s. 223 w. 12d. (wesele VI) – Na opis wesela składają się materiały pochodzące z kilku źródeł, które zostały wymienione w przypisach poniżej. s. 212 w. 1–7d. – Informacja o zapisie sporządzonym w 1840 roku – zob. K.W. Wójcicki Zarysy domowe, T. 3, s. 216, w przypisie wzmianka o opisie wesela wg Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, zob. Wesele Marysi i Jasia. Zabawa wiejska, „Rozrywki dla Dzieci” 1826, nr 33. s. 213–218 w. 3d. – Ten fragment opisu zaczerpnięty został z Zarysów domowych, T. 3, s. 216–232. Pieśni zamieszczone pod numerami 125, 126 i 131 Kolberg opublikował też już wcześniej z akompaniamentem fortepianowym w „Bibliotece Warszawskiej” w 1848, T. 3, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 444, 445 i 438. W przyp. 1 na s. 216–217 cytat z wymienianego już artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. W odsyłaczach na s. 218 błędy druku, pod pieśnią nr 129 winno być: Mazowsze cz. III s. 99 (nr 47), s. 134 (nr 111) i s. 175 (nr 192); a pod pieśnią nr 130: Mazowsze cz. III s. 109 (nr 64) i s. 318 (nr 489). �356 s. 218–219 (przyp. 1 i nr 132–134) – Tekst zamieszczony w przypisie pochodzi, zgodnie z odsyłaczem, z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. Teksty nr 132–134 Czajewski powtórzył za Wójcickim, Zarysy domowe…, T. 3, s. 226 i 229. Ponadto zachował się rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 103; na karcie nota: „Wyrwasy Kurpiów z Wójcickiego Zarysów domowych”; rkp. jest odpisem z wymienionej pracy. W rkp. Kolberga, tak jak w druku, przy pieśni nr 132 niejasny odsyłacz do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), nr 738. s. 219 w. 1 g. – 220 w. 16g. – Zgodnie z odsyłaczem tekst pochodzi z Zarysów domowych Wójcickiego, T. 3, s. 211–212. Odesłanie na końcu akapitu do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), s. 71–72, wprowadzone przez Kolberga, dotyczy ożenku z wdową. s. 220 w. 17g. – s. 223 i nr 135–144 – Teksty pieśni, zgodnie z odsyłaczem, pochodzą ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…: nr 135 – T. 2, s. 87; nr 136 – T. 2, s. 88; nr 137 – T. 2, s. 89; nr 138 – T. 1, s. 87–88; nr 140 – T. 2, s. 89–90; nr 141 – T. 2, s. 90; nr 142 – T. 2, s. 91; nr 143 – T. 1, s. 171–173; nr 144 – T. 2, s. 247. Pieśni nr 135–143 Kolberg opublikował już wcześniej w „Bibliotece Warszawskiej” w 1848, T. 3, zob. przedruk: DWOK T. 67/I nr 417, 422, 424, 425, 426, 428, 432, 433 i 442. s. 221 nr 139 – Pochodzi z własnych zapisów Kolberga, rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Łyse, Myszyniec”; w rkp. t. 5–8 następujące: # r & œ œR Jœ . j œ œ R R œR œ . r j œ œR œR œ œ œ œ j œ i tekst jak w druku. s. 223 w. 10d. – 227 w. 20g. i nr 145–156 (wesele VII) – Ten fragment opisu wesela został zaczerpnięty z Wędrówek po guberni augustowskiej… Połujańskiego, s. 71–73, tam w tekście głównym informacje zawarte w przyp. 1 na s. 224 oraz s. 89–91 (pieśni). Ponadto pieśń nr 156 w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 74, bez lokalizacji. s. 239 nr 169 – Rkp. nieznanego autora, teka 8, sygn. 1163, nr 215, bez lokalizacji, tam zwr. 1 w. 3 i 4, zwr. 2 i zwr. 3 w. 1 i 2, dalej karta odcięta. s. 240 nr 171 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . �357 Pieśni (s. 243–368) s. 244 nr 175 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 1; jest to odpis z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 250. nr 176 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 1, nr 176, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. z teki 41 pod pieśnią także tekst: „Przyjechali żołnierze” i odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26), nr 234. W rkp. z teki 43 w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę triola ósemkowa d2 e2 f2, w t. 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę przy obu f1 fermaty; pod melodią tylko: „Przyjechali”, poniżej zwr. „Przyjechali żołnierze” jak w druku, a dalej: „Żeby mi była kwatera spokojna, żeby była panieneczka sforna. Żeby były stoły marmurowe, żeby były okna kryształowe. A gdzie to jest pani matka nasza, a gdzie to jest panna córka wasza. Jest i ona w polu, i ona w polu, i wybiera pszeniczkę z kąkolu”. nr 177 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Mokrylas”, tam tekst bez melodii. s. 245 nr 178 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dwie ósemki e2; pod melodią zwr. 1–6 (przy czym w zwr. 1: „sześciu” zamiast „siedmiu”), a po nich zwr. 8, tam początek: „Szóstemu” i tylko „pierścieńcami” (bez: „z obrąckami”). s. 246 nr 181 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 1 i 2 przy szesnastkach alternatywnie ósemka d2, w t. 6 przy szesnastkach alternatywnie ósemka f2; pod melodią tekst jak w druku. s. 247 nr 183 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Warszawy, Pragi (Dębe Wielkie)” – melodia z pierwszą zwrotką i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji – tekst zwr. 8–10. �358 W rkp. z teki 42 w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka e2, w t. 6 na pierwszą miarę tylko górna wersja. W rkp. z teki 43 tekst stanowi dalszy ciąg pieśni nr 185, zob. przypis do tego numeru. s. 248 nr 185 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 na pierwszą miarę w obu wykonaniach szesnastki fis2 a2, w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja, na pierwszą miarę szesnastki h1 a1, w t. 6 tylko dolna, w t. 7 i 8 tylko górna wersja, w t. 5–8 brak znaku powtórki; pod melodią tekst jak w druku, a dalej tekst jak nr 183 zwr. 8–10, zob. przypis do tego numeru. W druku błąd w zapisie metrum – winno być . s. 248–249 nr 186 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 166–167, tam tekst jak u Kolberga z tytułem: „Z Krakowskiego”. s. 249 nr 188 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 74, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. s. 250 nr 189 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 pierwsza nuta d2, w t. 3 na trzecią miarę szesnastki d2 c2, w drugim wykonaniu: t. 3:            , w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szes            2 1 nastki: c b ; pod melodią zwr. 1 w. 1 i 2, zwr. 2, zwr. 4 bez ostatniego wiersza, dla zwr. 5, 6 i 7 tylko w. 1 i 2. nr 190a – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1, 3, 5 i 7 tylko górna, w t. 2 i 6 tylko dolna wersja; pod melodią tekst obszerniejszy, między zwr. 2 i 3 jeszcze tekst jak zwr. 3 i 4 numeru 190b, zob. następny przypis, a po nich jeszcze: „Ej, ty, dziewczyno, ej, ty, maluchna, trzewiczki się połyskują, samaś bieluchna. Czemu, Jasieńku, czemu nie orzesz, czy ci wołki nie chcą chodzić, czy sam nie możesz? �359 Moja Kasieńku, orałyby…, ty byś wołki wyganiała…” s. 251 nr 190b – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „ Mąkolin”, tam zwr. 3 i 4 zanotowane między zwr. 2 i 3 numeru 190a, zob. poprzedni przypis. nr 191 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 171, z lokalizacją: „Jelonki pod Ostrołęką” – tam melodia z incipitem: „A ciężkoć to” i teka 16, sygn. 1209, k. 5, nr 205, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, t. 1 w obu wykonaniach:          , w t. 2 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę górna wersja, t. 5:           . Pod pieśnią odesłanie do zbioru J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, winno być: s. 4, nr 5. nr 192 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 10, nr 79, z lokalizacją jak w druku, tam tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, zob. DWOK T. 67/II, nr 649. s. 252 nr 193 – Melodia por. nr 63 w suplemencie. nr 194 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe T. 3, tam na s. 238–239 (nr 5) wariant tekstu. nr 195 – Odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12) nr 17 i 19 niejasny; do cz. II Mazowsza (T. 25) – dotyczy s. 8, nr 21; dalej niejasny odsyłacz Kolberga do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce…, s. 101 (dział III), nr 7. s. 253 nr 196 – Melodia por. nr 236 w suplemencie. s. 256 nr 200 a i b – Pod pieśnią nr 200a niejasny odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 29, tam inny tekst. nr 204 – Tekst por. nr 1458 w T. 42. Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam tekst podpisany pod pieśnią opublikowaną pod numerem 205. W zwr. 1 zamiast w. 1 i 2: „Orze Jasio, orze”, w zwr. 2 i 3 tylko w. 1–3, po nich: „Nie mogła wytrzymać, musiała się spytać, wiele, Jasiu, kosul mas? �360 Tylko jedną lnianą, trzy lata niepraną, tak-że o mnie, Kasiu, dbasz”. Dalej fragmenty kolejnych zwrotek: „Tylko jedno źrebię, po polu je żywie… . … jednego barana, dałem go do pana… …jednego gąsiora, dałem go do dwora… …jednego kaczora, dałem go do … … jedną kurę [poniżej dopisane „koguta”] … wziął do kata”. s. 257 nr 205 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1, 5, 6 tylko górna wersja, w t. 3, 7 i 8 tylko dolna wersja, w t. 5 pierwsza ósemka a1, t. 5–8 opatrzone znakiem powtórki; w zapisie tekstu w zwr. 1: „konie” zamiast „i konika” i „przyszła”, zamiast „wysła”, w zwr. 2 brak w. 1, a zamiast w. 3: „tyś do mnie podobna”, w zwr. 3 brak w. 1; dalej tekst jak nr 204, zob. poprzedni przypis. nr 206 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. melodia zapisana o sekundę wielką niżej, w t. 4 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta g1, t. 5–8 opatrzone licznymi poprawkami, powyżej literowe oznaczenia nut zgodne z drukiem,   w t. 7 tylko dolna wersja, t. 8:   r & œ œR œJ œ J œ J œ œ ‰ r œ œ œJ R œ J  [ ] , po nim jeszcze: j œ œ ; w druku w t. 6 na drugą miarę błędnie szesnastka, winna być ósemka; pod melodią tekst jak w druku. s. 258 nr 207 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam tekst zwr. 1, 2 i 4 zanotowany jako dalszy ciąg innej pieśni, zob. DWOK T. 42, nr 1419. W druku w zwr. 4 brak oznaczenia numeru 4 i pierwszej sylaby, winno być: Pościel. nr 208 – Por. nr 64 w suplemencie. s. 259 nr 210 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn” i teka 42, sygn. 1351/I, k. 2, z lokalizacją: „Gromadzyn” – tylko incipit: „Zielona ruta, modry kwiat” bez melodii. �361 W rkp. z teki 43 w pierwszym wykonaniu w t. 3 ≥ przy d2, w drugim wykonaniu w t. 1 pierwsza nuta a2; po zwr. 1 tekst jak nr 89 zwr. 3 i 4, zob. też przypis do tego numeru. Por. DWOK T. 67/I, nr 405. s. 260 nr 213 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 5 i 8 tylko górna wersja, w t. 11 na pierwszą miarę druga szesnastka d2; pod melodią zwr. 1–2, przy czym zwr. 2 bez wariantu zanotowanego w nawiasie, a następnie: „Bogatego nie chcę, bo wymawiać będzie, podarunki jego we szkatule wszędzie. Ubogiego nie daj, Panie, bo go na suknie nie stanie, przyjdzie przymrzeć głodu z rana do zachodu”, dalej zwr. 3 jak w druku. s. 261 nr 214 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. zwr. 8, 7, 2, 13, a zamiast zwr. 6 wariant: „Oj, i od każdej wdowy zachowaj mnie, panie, oj, bo by wymawiała to za to nie stanie. Boć to wdowa mózg wysusza, nieboszczyka z grobu wzrusza, oj, a te pasierbięta, gorsze niż szczenięta”. W rkp. tekst stanowi dalszy ciąg pieśni nr 215, zob. następny przypis. s. 262 nr 215 –Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 2 na trzecią miarę ósemka a1; pod melodią tekst zwr. 1, a dalej fragmenty tekstu jak nr 214, zob. poprzedni przypis. nr 216 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. W rkp. zwr. 1 w. 1 i 2, po nich: �362 „Dworskiej panny nie chcę, boć by mnie zgubiła. Poszedłby do miescanki, ona nic nie robi, w lustrze stoi, pięknie się stroi, pić i jeść ładnie, chodzić paradnie”, dalej zwr. 2–5, przy czym w zwr. 4: „scyci się” zamiast „fumów”. s. 264–265 nr 217 i nr 218 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją: „Wola” i dopiskiem: „od Wysokiego”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę szesnastki d2 h1, brak dogrywki instrumentalnej: t. 13–14. Pod melodią tekst nr 217 zwr. 1–3, dalej zwr. 6 (nr 218), a następnie zwr. 6–8 (nr 217). s. 266 nr 220 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 22, nr 120, z lokalizacją: „Zakliczewo pod Makowem”; tam tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, por. DWOK T. 67/II, nr 677. Por. nr 128 w suplemencie. nr 221 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 16a, bez lokalizacji.  W rkp. t. 1 w metrum :       , w t. 2 tylko górna,  w t. 3 tylko dolna wersja, na drugą miarę alternatywnie ósemki e2 a2, na trzecią miarę alternatywnie ósemki c2 h1, w t. 8 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 1: „pisze” zamiast „robi”, dalej skrótowo zanotowane kolejne zwrotki: A ten drugi bije sługi. [A ten] trzeci [bije] dzieci. […] czwarty grywa w karty […] piąty patrzy w kąty. […] szósty bardzo tłusty” i na końcu zwr. 7 i 8 także zanotowane skrótowo. s. 267 nr 222 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 110, czystopis przygotowany przez Kolberga do druku z tytułem nad pieśnią i z odsyłaczami do II i III cz. Mazowsza; w rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ćwierćnuta d2, na drugą ósemki d2 h1. s. 268 nr 225 – Pod pieśnią odesłanie do Zarysów domowych Wójcickiego T. 3, tam na s. 249–250 taki tekst, ale na początku jeszcze dwuwiersz pominięty przez Kolberga. s. 269 nr 227 – Melodia w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 18, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie me- �363 trorytmicznym, t. 2 i 4 zanotowane w metrum , w t. 2 na drugą miarę tylko górna wersja, dwie ostatnie ósemki zanotowane jako # œ. ćwierćnuty, t. 4: & œ œ œ œ œœ œ . œ œ œ œ œ œ ; pod melodią ślady 1. 2. tekstu, dziś zupełnie nieczytelne. nr 228 – Rkp. Kolberga: teka 36, sygn. 1320, k. 64r., z lokalizacją: „Przanów i Czepielew pod Makowem” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W obu rkp. tylko górna wersja, a pod melodią tekst jak w druku; 3 w rkp. z teki 43 w t. 7 inny rytm: œ œ œ œ œ . s. 270 nr 229 – Pod pieśnią niejasny odsyłacz do cz. II Radomskiego (DWOK T. 21), tam pod numerem 132 i na s. 132 inne pieśni; a odsyłacz do cz. II Mazowsza (T. 25) winien być: nr 106 i 107 (nie 108). nr 230 – Tekst zwr. 2 w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” stanowi fragment tekstu nr 231, zob. następny przypis. s. 271 nr 231 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, nr 25, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Szumi deszczyk”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 na trzecią miarę ósemka e2 i szesnastki d2 c2, w t. 4 tylko dolna wersja, zamiast ostatniej ósemki szesnastki c2 b1, w t. 6–8 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. Tekst na tej samej karcie, zanotowany pod inną melodią (nr 19), zob. przypis do następnego numeru; tam zwr. 1, po niej tekst jak zwr. 2 nr 230 i widoczne fragmenty: „domyśliła…, złotem”, a dalej zwr. 2–6, przy czym w. 3 i 4 w zwr. 4 prawie nieczytelne. s. 272 nr 232 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, nr 19, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Szumi deszczyk”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne U trudności Kolberga œ œ . zapis następujący œ œ .w zapisie metrorytmicznym, b œ œ œ œ œ œ œ œ & bb b œœJ œJ œJ œJ Uœ . Jœ Jœ œJœ œJœ Jœ Jœ JJœ œ . Jœ Jœ œJœ & J J J J J J J J J J J J J Szu - mi de - scyk po le - scy - nie, twój wia - ne - cek ma - rnie gi - nie. Szu - mi de - scyk po le - scy - nie, twój wia - ne - cek Nie łzyj ze Ja - siu, nie łzyj, bo mój wia - nek ma - rnie gi - nie. j b œ œœœ œ œ j j & bb b œJœ Jœ œ œ œœ œ œœ œ œ œ œJ œœ œ œœJ Jœ œj œj œJœ œj œœ œ œ J œ & J J œœ œ J wia œ - nek J œ J mój œ Nie łzyj ze ty, Ja - siu, nie łzyj, bo do - brze le - zy. ty, do - brze le - zy. poniżej tekst jak nr 231, zob. przypis do tego numeru. �364 Pod pieśnią niejasny odsyłacz do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), nr 256, być może miał być tylko pod pieśnią nr 233. nr 233 – W pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 243 taki sam tekst. nr 234 – Rkp. terenowe: Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją: „Dzierżanów”; prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce” – tekst bez me­lodii.­ W rkp. na k. 44 t. 1–4 zanotowane w metrum : j j œ œ j jj j j 4œ & 4 œ œ # œ œ Jœ œ œ œ œ J J œJ œ œ # œ œ œJ œ œ œ œ , Z po - nie- dział-ku na świę-to, na świę - to, fur-ma-no-ju ko -nie za - ję - to, za - ję - to. t. 5–7 w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych i tekst jak w druku. W zapisie tekstu z k. 36 w zwr. 2 dwukrotnie: „boczku” zamiast „strużki”, w zwr. 3: „stojała” zamiast „pasła”, po zwr. 3 jeszcze dalszy ciąg tekstu jak nr 236 zwr. 2 i 3. Pierwsze odesłanie pod pieśnią dotyczy cz. II Radomskiego (DWOK T. 21, nie T. 20), nr 47. s. 273 nr 236 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce”, tam tekst zwr. 2 i 3 bez melodii zanotowany jako dalszy ciąg numeru 234, zob. poprzedni przypis. W pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. (nie nr) 237 tekst obszerniejszy. nr 237 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka e2, w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja. s. 274 nr 241 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam melodia z incipitem: „Choćbym zawiązał koniowi oczy”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 w drugim wykonaniu na czwartą i piątą miarę alternatywnie      ósemki c2 b1, t. 3 w drugim wykonaniu:          . 1 2 Por. nr 102 w suplemencie.   , t. 4: �365 s. 275 nr 242 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 pierwsza ósemka alternatywnie c2 lub a1, w t. 2 na czwartą i piątą miarę ósemki b1 a1, w drugim wykonaniu w t. 2 ostatnia ósemka c2; bezpośrednio pod pieśnią drugi wątek tekstu, zob. nr 101 w suplemencie. nr 244 – Por. tekst w pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 248. nr 245 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie ósemka c2; pod melodią zwr. 1–2, zwr. 7 (wariant zamieszczony w nawiasie) i zwr. 8–9, przy czym w zwr. 2 w. 1–2 następujący: „I w Krakowie, i we Lwowie, i w Toruniu, i w Warszawie”. Ponadto w rkp. nieznanego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 1, bez lokalizacji, tekst zwr. 4 i 5 bez melodii. s. 276 nr 246 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Rozogi, Muszyna”, tam tekst zwr. 4 i 5 podpisany jako kolejne zwrotki pieśni „W polu ogródeczek”, zob. DWOK T. 42, nr 1350. s. 277 nr 248 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 5, nr 199, tam tekst z odesłaniem do melodii z teki 33; tekst zwr. 1 z melodią, do której Kolberg odesłał w rkp. został opublikowany w DWOK T. 42, nr 1448. s. 277–278 nr 249 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 8; sygn. 2184, k. 171, tam melodia i fragment tekstu oraz rkp. nieznanego autora, teka 42, sygn. 1349, k. 54, bez lokalizacji, nad melodią nota: „Polonez”. Rkp. z teki 38 to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni jak w tomie. W rkp. o sygn. 2184, k. 171 w t. 1 na trzecią miarę dodana wersja alternatywna: ósemki d2 c2, w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu ósemki: b1 d2 c2, pod melodią zwrotka nienumerowana: „Na Bugu, na Wiśle”, dalej zwr. 5 (tylko w. 5–8), a po niej zwr. 2 i 3 (w obu zwr. tylko w. 5–8) i zwr. 4. W rkp. z teki 42 melodia zanotowana o tercję małą niżej w metrum : �366                    A Nie gdzie   je ku  puj mi                 dziesz Ja  siu?   tyl  ko pa  rę wian  ka,        trze  wi  ki wstą  żek       na nóż  ki, jar  ma  rek                        Na bo ja nie ze         chło  pian  ka,       i Ka  siu.   dwie chus  tecz  ki,             kól  czy  ki na , usz  ki. tam w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 5–7: „oto ta topola, jakże się rozwinie, wtedy będziesz moja”, w zwr. 4 w. 3–4: „a coś nie przyjeżdża mój miły chłopczyna”, a dalej: „Może on zapomniał, co wyrzekał przede mną, możem polewała topolę daremno. Czy widzisz, dziewczyno, ten kamień nad wodą, jakże on popłynie, ożenię się z tobą. A kiedy żeś widział, żeby kamień pływał, kiedyś mnie nie kochał, na coś u mnie bywał”. W rkp. o sygn. 2184 pod pieśnią, podobnie jak w druku, odesłanie do „Przyjaciela Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 46 (s. 368 nie 31), tam melodia w opracowaniu fortepianowym i tekst „Na Bugu, na Wiśle”, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 170. s. 278–279 nr 251 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 236, tam tekst jak zwr. 1–5 u Kolberga z tytułem: „Z nad Dniestru”. s. 279 nr 253 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), tam melodia zanotowana �367 o sekundę wielką wyżej; teka 33, sygn. 1308/I, k. 18, nr 1, z lokalizacją: „Karniewo pod Makowem”, tam melodia w opracowaniu fortepianowym i obszerniejszy tekst, zob. DWOK T. 67/II, nr 656. W rkp. z teki 43 zapis melodii i tekstu jak w T. 67/II nr 656, bez akompaniamentu. s. 280 nr 254 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją: „Słopsk” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 18, nr 3, z lokalizacją: „Andrzejewo”. W rkp. z teki 2 w t. 1 i 2 tylko wersja zanotowana małymi nutami, w t. 3–5 tylko górna wersja; tekst zanotowany skrótowo, po zwr. 1: „A ja za nim oknem wyglądała, czy ujechał daleko, mój Boże, czy ujechał. I wyjechał o staje, o dwoje, ona za nim wołała, a wróć. Kiedy ja był u twojego okienka, tyś miała inszego. Nie uważaj, ach, mój Jasienieczku, choć ja miała inszego. Z inszym ja się pięknie rozmówiła, będę kochać pierwszego. Oczy płaczą... Jutro biorę karabin...”. W rkp. z teki 33 pod melodią w opracowaniu fortepianowym obszerniejszy tekst, zob. DWOK T. 67/II, nr 658. nr 256 i 257 – Odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 262 zamieszczony pod pieśnią nr 256 winien być pod nr. 257. s. 281 nr 258 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; w rkp. pod melodią incipit: „Na dzwonnicy”, a poniżej tekst zwr. 1 i oddzielnie zanotowane zwr. 4–6. nr 260a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 15, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Rosa pada na koń”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemki g1 h1, w t. 3 w obu wykonaniach obie wersje, t. 4 w pierwszym wykonaniu: & w drugim: & # ˙ œ . # œ œœ œ œ œœ , �368 W druku pod nutami błędnie podpisany tekst, pod taktami 1–2 winne być wiersze 1 i 2 zwr. 1, a pod taktami 3–4 wiersze 3 i 4 tejże zwrotki. s. 282 nr 260b – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 34, nr 261, z lokalizacją jak w druku, tam w t. 3 tylko górna wersja. W rkp. odesłanie do wariantu melodii w cz. I Kieleckiego (DWOK T. 18), nr 361a. nr 261 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 34, tam pieśń zanotowana dwukrotnie: jako nr 262, z lokalizacją jak w druku i ponownie jako nr 262, z lokalizacją: „Płock” i przekreśloną: „od Prasnysza”. W tym drugim zapisie inny, przekreślony początek tekstu: „Descyk pada, rosa siada po drobnej lescynie”, a poniżej: „Słońce świeci, wiater wieje po białej brzezinie”, tam zanotowane liczne wersje alternatywne, w t. 1 w drugim wykonaniu obie wersje, w t. 2: œœr œœr œœj œœ w pierwszym wykonaniu: & R R J J œœ œœ œ niu: & R œR Jœ œœ œ J œ , w drugim wykona-  , t. 3 w drugim wykonaniu:     . Pod pierwszym zapisem tak jak w druku odesłanie do wariantu w cz. I Kieleckiego (DWOK T. 18), nr 361a. s. 283 nr 262 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 7, tam tekst zwr. 1, 3 i 4 zanotowany na rkp. nieznanego autora. s. 284 nr 265 – Odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 206 i 207 błędny. nr 266 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 150, z lokalizacją jak w druku, część karty tego czystopisu odcięta, widoczna melodia i wiersz 1 i 3; teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 266, z lokalizacją jak druku – melodia z incipitem: „Przewieźże mnie” i teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 21, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst zwr. 1. nr 267 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 12, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Za borem, za lasem”. W rkp. w t. 4 tylko górna wersja, w t. 5 w górnej wersji zamiast ósemki e2 dwie szesnastki e2 d2, w t. 7 tylko dolna wersja. s. 286 nr 269 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem”; teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” – tylko tekst. �369 W rkp. z k. 34 melodia zanotowana w metrum :          Ja  sio        Czte  ry ko  nie      wszy  stkie zło  tem    miał,         czte  ry ko  nie      ko  wać dał, wszy  stkie zło  tem    Ja  sio miał,    ko  wać ; dał. pod melodią zwr, 1, 3–4, 9 i 16–28, przy czym w rkp. zwr. 22 i 23 w odwrotnej kolejności (w zwr. 22: „czwartą dała”, w zwr. 23: „trzecią dała”). Na k. 78 tekst zwr. 1–3, 8–13 i 15 zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 271, zob. przypis do tego numeru. W „Wiśle” z 1888, T. 1 (z. 1) na s. 145–147 wariant tekstu; jest to fragment artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza (całość artykułu s. 122–153). s. 287 nr 270 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 12, nr 144, z lokalizacją: „Mokrylas pod Ostrowem (Ostrołęckie)”, tam melodia w opracowaniu fortepianowym i wariant tekstu, zob. DWOK T. 67/II, nr 618. nr 271 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Jedzie Jasio z Tor…”, a poniżej tekst. W rkp. w t. 1–4 i 8 tylko dolna wersja, w t. 4 na trzecią miarę alternatywnie f2, w t. 5–7 tylko górna wersja; w zapisie tekstu najpierw tekst zwr. 1 jak w numerze 271, a dalej jak nr 269, zob. przypis do tego numeru. s. 287–288 nr 272 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2 ćwierćnuta d2, t. 3–4 i 10–11 zanotowane każdorazowo jako jeden takt – trzy ósemki, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 7 na drugą miarę ósemka e2, w t. 9 tylko dolna wersja; pod melodią zwr. 1 i 2, po nich: „Dysiu, dysiu, dysiu, gdzie pojedziesz, Jasiu”, dalej bardzo słabo czytelne fragmenty jak zwr. 10–14 i nr 269 zwr. 26–28. Odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 326 dotyczy zwr. 11–16 tego numeru. �370 s. 288 nr 273 – Rkp. nieznanego autora, teka 5, sygn. 1137/I, k. 71, z notatką Kolberga: „Kurpie”; w rkp. kolejność zwrotek następująca: 3, 2, 4, 5 i 1. nr 274 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1–3 tylko        górna wersja, t. 5–6 nieczytelne, t. 7:  , w t. 9 tylko dolna, w t. 10 górna wersja; tekst jak w druku, ale dziś bardzo słabo czytelny. nr 275 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 37, z lokalizacją ogólną: „Mokrylas”, tam tekst bez melodii. s. 290 nr 277 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 20, nr 61, z lokalizacją: „Czepielew pod Makowem” (właśc. Ciepielewo). W rkp. z teki 43 w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 d2, t. 7: & # œ œœ œ œ ; pod melodią tekst do słów: „matula pierzynę”, a poniżej fragment: „jak będę biegała, to będę brzękała, dopiero mi, Jasiu, uwierzysz”. W rkp. z teki 33 melodia przygotowana do opracowania fortepianowego, stąd zapisana dwukrotnie, a tekst podpisany tylko raz (pierwsza zwrotka); w obu zapisach w tym rkp. w t. 2 i 7 tylko górna wersja; w zapisie tekstu „i skrzynię czerwoną, dziewczynę kochaną” zamiast „czerwoną skrzynię i białą Marynię”. nr 278 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1–2 tylko dolna wersja, w t. 1 trzecia ósemka d2, w t. 2 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki d2 e2, w t. 4 tylko górna wersja, t. 6: & # œœ œœ œ œœ œ œ ; w zapisie tekstu jeszcze kolejne œ fragmenty, dziś prawie nieczytelne: „... są we wsi ludzie, ganią cię... Jasieńku, przenocuj nockę,... kupże mi...”. nr 279 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 na drugą i trzecią miarę półnuty c2, lub alternatywnie a1, w t. 3 tylko dolna wersja, dodana �371 wersja alternatywna, dzisiaj nieczytelna, w t. 4 przy szesnastkach alternatywnie ósemka a1, w t. 7 tylko dolna wersja; pod melodią tekst jak w druku, dziś słabo czytelny. s. 291 nr 280 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. tylko t. 1–13 i powtórka t. 11–12, t. 14–16 brak, w t. 2 najpierw ćwierćnuta, następnie ósemka, w t. 3 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu zwr. 1 i 2 w odwrotnej kolejności. s. 292 nr 283 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 17, z lokalizacją: „Mokrylas pod Ostrowem”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ósemki d2 c2, t. 4 w pierwszym wykonaniu: & # œ œ œ œ œ ; w zapisie tekstu w zwr. 3 3 w. 2 bez „a” na początku. s. 293 nr 284 (nie 281, błąd druku) – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją: „Drożdżyn pod Płońskiem”. W rkp. tekst zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 402, zob. przypis do tego nr. nr 287 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. tylko górna wersja, w t. 3 na drugą miarę ćwierćnuta a1, w t. 4 na pierwszą miarę inna wersja alternatywna: ósemki a1 g1; w zapisie tekstu w ostatniej zwrotce brak drugiego wiersza. s. 294 nr 288 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam tekst podpisany pod melodią opublikowaną pod numerem 289. W rkp. tekst zwr. 1–3, 6, 10 i zwr. 12 (wariant zamieszczony w nawiasie) połączony z tekstem jak nr 289, zob. następny przypis, przy czym tekst w zwr. 1 w. 3 i 4 następujący: „poszła dziewczyna zbierać jagody”, a w zwr. 2 i 3 brak wierszy 3 i 4, następnie zwr. 1–3 numeru 288, dalej zwr. 2 i 3, a po nich zwr. 6 nr 288, po nich zwr. 4 i 5, a na zakończenie zwr. 10 i zanotowany w nawiasie wariant zwr. 12 numeru 288, zob. poprzedni przypis, ponadto w rkp. we wszystkich zwrotkach: „grzeczna dziewczyno” zamiast „moja panienko” . s. 295 nr 289 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”.  W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 w drugim wykonaniu na �372 drugą i trzecią miarę tylko górne nuty, t. 7–8 w obu wykonaniach:  s. 296 s. 297 s. 298 s. 300 s. 302        , brak zanotowanej obok wersji alternatywnej dla t. 5; pod melodią wariant tekstu nr 288, zob. poprzedni przypis. nr 290 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu melodii nr 43 zamieszczonego w artykule Kolberga Właściwości, pieśni i tańce…, s. 116 (dział III), por. też tamże nr 42, zob. przedruk: DWOK T. 41, nr 110 i 111. nr 292 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn p. Płońskiem” i teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. z k. 43 w t. 2 ostatnia ósemka g1, alternatywnie h1, w t. 3–4 tylko wersja zanotowana w druku z notatką: „vel”, w t. 5 przy trzeciej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa h1 cis2 h1, w t. 6 przy trzeciej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa e1 fis1 e1; pod melodią tekst jak nr 293 zwr. 1–2, zob. następny przypis. Na k. 73 tekst jak w druku (tylko w zwr. 2: „Marianna” zamiast „Julijanna”) podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 42, nr 1437, tam z pierwszą zwrotką. Pod pieśnią niejasne odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 177; drugi odsyłacz dotyczy wariantu tekstu zamieszczonego w artykule Kolberga Właściwości, pieśni i tańce..., s. 122 (dział III), nr 58, zob. przedruk: DWOK T. 41, nr 109. nr 293 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn p. Płońskiem”, tam zwr. 1 i 2 zanotowane pod melodią jak nr 292, zob. poprzedni przypis. nr 295 – Por. tekst w pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 240–242. nr 299 – Taki tekst w artykule W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. nr 302 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Słopsk” i teka 42, sygn. 1349, k. 2, z lokalizacją: „Wyszków”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W obu rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 5 dolna wersja, t. 6: 2 jj # # # jœjœjœjœ œ œ œ & J J , w t. 7 górna wersja, ostatnia ósemka g1, w t. 8 JJJJ 1 na pierwszą miarę ósemki h1 cis2; w obu rkp. po zwr. 3 jeszcze fragment tekstu: �373 „Żeby nie ta mała dziecineczka, byłaby ja jeszcze panieneczka, kwitłaby ja jak róża”. s. 305 nr 307 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją: „Dzierżanów”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 zamiast piątej ósemki szesnastki b1 a1; pod melodią zwr. 1, 3–4, po nich: „Kasieńka nieboga już z domu odchodzi” (ten wiersz skreślony), dalej: „Nie chcę myśleć o tobie, myśl sama o sobie, idź precz ode mnie”, dalej zwr. 6 i 7, przy czym w zwr. 6: „Jasienku” zamiast „Franusiu”. nr 308 – Takty 1–4 z incipitem: „Nieszczęśliwe te pokoje, ach, jej, jej, je” w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam w t. 2 tylko dolna wersja, przy drugiej ósemce alternatywnie a1, w t. 3 tylko górna wersja. nr 311 – Zgodnie z odsyłaczem tekst pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 242. s. 307 nr 312 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. z teki 38 nota lokalizacyjna, naniesiony numer pieśni i odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26) jak w druku; jest to przygotowany do druku czystopis, zawierający także zapisy pieśni 313–318. W rkp terenowym w t. 1 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 3 zamiast drugiej szesnastki trzydziestodwójki e2 d2. nr 313 – Rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6; jest to przygotowany do druku czystopis, zob. poprzedni przypis. nr 314 – Rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6; jest to czystopis przygotowany do druku, z oznaczeniem numerów zwrotek jak w druku, zob. przypis do numeru 312. nr 315 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, bez lokalizacji. W tece 38 czystopis przygotowany do druku, zob. przypis do nu- �374 meru 312; w rkp. z teki 43 w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, a pod melodią tylko incipit: „Kąpała się Kasia w morzu”. nr 316 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W tece 38 przygotowany do druku czystopis, zob. przypis do numeru 312; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 i 7 tylko górna wersja, w t. 8 tylko dolna wersja, t. 9: œ œ j &b œ J œ . s. 308 nr 317 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 – czystopis przygotowany do druku; teka 5, sygn. 1137, k. 58, bez lokalizacji. W rkp. z teki 5 w t. 2 tylko górna wersja, t. 4–6 w pierwszym wykonaniu: w t. 4 na trzecią miarę szesnastki c2 f2, w t. 5 na pierwszą miarę ósemka e2, zamiast powtórki t. 4–6 ponownie dolna wersja taktów 1–3, tam w t. 2 na trzecią miarę ósemka g1. nr 318 – Rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6, z lokalizacją jak w druku – czystopis przygotowany do druku; w rkp. w t. 3–6 odwrotna kolejność wersji, najpierw dolna, następnie górna, w dolnej wersji w t. 6 ćwierćnuta h1. s. 309 nr 320 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu zamieszczonego w artykule S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 142. nr 321 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”.   W rkp. t. 6:    , w t. 7 tylko dolna wersja, szesnastki a1 a1; w rkp. tekst obszerniejszy, zanotowane jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „Cicho, dziewczyno moja, ja ci za dzban zapłacę, za zielony dzban… pończoszkę, trzewicki, sukienki. Dzięki Bogu, cześć i chwała, żeć ja pana dostała”. s. 310 nr 323 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. brak zwr. 3. s. 311 nr 327 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem” i teka 33, sygn. �375 1308/I, k. 12, z lokalizacją: „Gromadzyn i Drożdżyn pod Płońskiem”. W rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego, w t. 6 na drugą miarę ósemki cis2 h1 i alternatywnie c2 b1, tam tekst jak pod nutami. Wymieniony pod pieśnią tekst: „Cztery konie Jasio miał” zanotowany także w tece 33 na k. 12 tam jako nr 142 z inną melodią, zob. nr 98 w suplemencie. s. 312 nr 328 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 26, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony jeziora” zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 6 pierwsza ósemka f2, w t. 11 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki b1 g1. nr 329 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją: „Dzierżanów” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 17, nr 140, z lokalizacją: „Dzierżanów pod Pułtuskiem”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, druga ósemka gis1, t. 5 i 12:     , w t. 11 tylko górna wersja; w rkp. z teki 43 w t. 2 tylko dolna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 2 tylko górna wersja, w t. 10 na pierwszą miarę ósemki h1 a1. Por. DWOK T. 41, nr 1079. nr 330 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 17, nr 136, z lokalizacją: „Wąsew i Wysoce pod Ostrowem (Ostrołęckie)”, tam pod melodią w opracowaniu fortepianowym obszerniejszy tekst, zob. DWOK 67/II, nr 674. Tekst bez melodii w rkp. terenowym prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce”, tam w zwr. 3 w. 1: „Po leszczynie chodziła”. s. 312–313 nr 331 – Tekst pochodzi z Zarysów domowych Wójcickiego, T. 3, s. (nie nr) 234–235. s. 314 nr 333 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lo- # j j j œ kalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. t. 1, 2 i 4: & œ J œ œ ; po zwr. 1 jeszcze jedna, dziś czytelny tylko w. 1: „Maćkowa się rozgniewała”. nr 334 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 ósemka g2, w t. 4 ćwierćnuta f1, drugie wykonanie t. 1–4 w rkp. rozbudowane: �376 j b œ & b œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ . œ œœ œœ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œœ b &b œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œ œ j œ œœ . W rkp. zwr. 1: „Chodziła gąsecka po lipowej desce, moja zonecka pije jesce w mieście, dylu, dylu, bom, bom, bom, rade, rade, dom, dom”, dalej zwr. 2–5, dla zwr. 6 zanotowane tylko wiersze 2 i 4, następnie zwr. 7, 8 i dla zwr. 9 tylko w. 3 i 4. s. 315 nr 335 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 1 i 2 cis2 zamiast c2, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu w t. 3 na pierwszą i drugą miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 4 tylko dolna wersja, w pierwszym wykonaniu przy ostatniej ósemce alternatywnie szesnastki a1 cis2, przy powtórce przy trzeciej ósemce alternatywnie szesnastki d2 b1; pod melodią najpierw zwr. 3–7, dalej wiersze 3 i 4 zwr. 1, po nich: „Będziesz ci u mnie gospodynią”, a na końcu zwr. 2. s. 316 nr 337 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 26 (s. 208), zob. DWOK T. 67/I, nr 200. nr 338 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji i teka 36, sygn. 1324, k. 11, z lokalizacją: „Kromnów”.  W obu rkp. w t. 2 tylko górna wersja, w t. 4 inny rytm:   , w t. 5 dolna, w t. 6 górna wersja, w t. 8 ósemka g1 i ćwierćnuta d1, t. 5–8 oznaczone znakiem powtórki. W rkp. z teki 43 brak t. 9–12, po t. 8:  W rkp. z teki 36 t. 9–12 inne: # & œ. œ œ œ œ œ œ œ œ  œ      j œ œ W druku błędnie zanotowane metrum, winno być . . . �377 s. 317 nr 339 – Odsyłacz do cz. II Mazowsza (T. 25) winien być: nr 236 (nie 36). s. 318 nr 341 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 3 dodana wersja alternatywna: & œ œ œ œ œ œ , w t. 4 na trzecią miarę dodana wersja alternatywna: dwie ósemki g2 f2; w zapisie tekstu brak zwr. 8. nr 342 – Rkp. Kolberga, teka 50/3, k. 11, z lokalizacją jak w druku. nr 343 i przyp. – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1138, k. 6v., z lokalizacją: „od Wyszkowa (Ochudne)”; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesioną notą lokalizacyjną, numerem pieśni, odsyłaczem i przypisem. s. 320 nr 344 – Tekst, zgodnie z odsyłaczem, pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 235. nr 345 – Tekst, zgodnie z odsyłaczem, pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 242; ostatni odsyłacz dotyczy artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 133, tam pieśń nr 3. s. 322 nr 347 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. b œ W rkp. t. 1: & œ œ œ œ , t. 3: & b œœ œ œœ œœ œœ œœ , w t. 6 na trzecią miarę ćwierćnuta e2, w t. 8 zamiast szesnastek ósemka e1; w rkp. tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze: „Skoro się pani o tem dowiedziała, zaraz czem prędzy po goście posłała, po krawczyka młodego, po sąsiada bliskiego. Skoro się pachole o tem dowiedziało, zaraz czem prędzy konika siodłało i za panem pojechało. Dognał ci pana w Krakowie na moście, wracajże, panie, w twoim domu goście. O, moje pachole, nie mów mi tego, to moja Kasinka rodu bogatego. A jeśli mi, panie, tego nie wierzycie, wyjmam ja z kieszeni krawicka nożyce. �378 Bardzo się pan o tem zasmucił, zaraz czem prędzy konicka nawrócił i do domu przyjechał”. nr 348 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, k. 13, z lokalizacją i odsyłaczami do wariantów – czystopis przygotowany do druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Na Podolu biały”. W rkp. z teki 43 t. 1–2 zanotowane w metrum : j œ œ & œ œJ U œ. œ œ j J J œ , w t. 3 przy szesnastkach alternatyw- nie ósemka c2. s. 323 nr 349 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, k. 13, z lokalizacją i odsyłaczem do wariantu – czystopis przygotowany do druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., bez lokalizacji. U œ œ œœ W rkp. z teki 43 w t. 2 przy powtórce: & œ œ , w t. 5 i 7 ostatnia ósemka alternatywnie cis . Pod pieśnią odesłanie do artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 139, tam pieśń nr 8. nr 350 – Tekst z zapisem nutowym, zob. nr 226 w suplemencie. Odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 393 dotyczy tekstu. s. 324 nr 352 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 5 tylko górna, w t. 8 tylko dolna wersja; pod melodią incipit: „Szła, chodziła po rowie… Jasieńko…”, a poniżej tekst, przy czym widoczne tylko fragmenty zwr. 1: „Szła dz[iewczyna]… po wianeczku płakała”, a dalej zwr. 1–5 jak w druku. s. 325 nr 356 – Odesłanie do artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 138 dotyczy tekstu nr 7. s. 326 nr 357 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1, 3, 5 i 6 tylko dolna, w t. 2 2 b rœ œ œ tylko górna wersja, w t. 7 dolna wersja: & œ R J J . Pod melodią zwr. 1, zwr. 2 zanotowana skrótowo (bez „ją namówili” i „ją wsadzili”), dalej zwr. 3 w. 3 i 4, przy czym w w. 4: „córki Kasi” zamiast „siostry bracie”, następnie zwr. 4–6 (zwr. 5 bez w. 2), w zwr. 6: „Kłaniam” zamiast „witaj” i zwr. 7 w. 1 i 2, po nich jeszcze: �379 „Siedzi on tam za stolikiem, pije piwko z pułkownikiem, kłaniam, kłaniam, szwagrze… na tyle ja … wojnie bywał…”. Odesłanie do artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 138 dotyczy tekstu nr 15 na s. 148–150, przy czym wątek, do którego odsyła Kolberg na s. 149. s. 326 nr 358 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 8, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem”. W obu rkp. w t. 4 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 42 wariant zwr. 6 oznaczony jako „vel” zanotowany jako ostatnia zwrotka pieśni nr 359, zob. następny przypis, natomiast w rkp. terenowym tego wariantu brak. s. 327 nr 359 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 8, z lokalizacją: „Mąkolin”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, dodane inne wersje alternatyw- j j j jœ j œ ne: w pierwszym wykonaniu: & œ œ œ œ œ , w drugim wykoj j j j j œ œ œ œ naniu: & œ œ œ œ J œ , t. 3–4: & J J œ œ œ ˙ J œJ . W rkp. jeszcze jedna zwrotka, zob. nr 358 zwr. 6 (vel) i poprzedni przypis. nr 360 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji i teka 50/3, k. 21v., z lokalizacją: „od Wyszogroda (znana w Rawie i Opocznie)”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 obie wersje, w t. 3 na drugą miarę dodana alternatywnie ósemka f2, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki c2 b1. W rkp. z teki 50 drugie wykonanie oznaczone znakiem powtórki, po nim dogrywka instrumentalna, która w rkp. z teki 43 zanotowana jest w drugim wykonaniu jako wersja alternatywna: Skrzypce & b œ œ œ. œ œ œ œ. œ œ œ œ. œ œ œ œ œ . W obu rkp. tekst jak w druku. s. 329 nr 363 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 234–235, tam taki sam tekst. �380 s. 330 nr 365 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 17, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „My tu przyjechali” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1954, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, tam melodia bez tekstu. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 43 w t. 1, 3, 5 i 6 tylko dolna wersja, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1, w t. 5 na trzecią miarę szesnastki d2 a1, w t. 6: na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki c2 c2, na trzecią ósemka b1, t. 7–8 bez znaku powtórki, t. 9 w obu wykona- œ b niach: & œ œ J œ œ . W rkp. z teki 33 w t. 1, 3 i 7 tylko górna wersja, inny rytm: œ œ œ , w t. 5 tylko górna wersja, na trzecią miarę szesnastki a1 f1, w t. 6 tylko dolna wersja, brak t. 9–10. nr 366 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 11; w rkp. lokalizacja i tekst jak w druku; melodia w opracowaniu fortepianowym zob. DWOK T. 67/II, nr 699. s. 332–333 nr 368 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy pierwodruku pieśni w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 41, przedruk: DWOK T. 67/I, nr 214. s. 333 nr 369 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 74, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, zwr. 3: „hultaju” zamiast „mój synu”. Por. nr 253 i 254 w suplemencie. s. 334 nr 370 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam tekst zwr. 5–9 zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 372, zob. następny przypis. s. 335 nr 372 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta c2, w t. 6 i 7 tylko górna wersja, w obu taktach druga ósemka d2; po ostatniej zwrotce jeszcze tekst jak nr 370 zwr. 5–9, zob. poprzedni przypis. nr 373 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zwr. 1–3 i 5–6 zanotowane jako część pieśni nr 379, przy czym na końcu jeszcze: „Jak na boru drzewo rąbią, tamój wióry lecą, na wojnie siecą, rąbią, rodzice nie wiedzą”. �381 s. 335 nr 374 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 238 i k. 96 (początkowo stanowiły całość), z notatką: „Obertas”; teka 36, sygn. 1317, k. 33v., oba rkp. z lokalizacją: „od Maciejowic (Podłęż)”, bez datowania; tekst bez melodii w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 3, nr 11 (zwr. 1–3), nr 12 (zwr. 4–5), nr 13 (zwr. 6–7), z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. W obu zapisach melodii t. 1 przy powtórce: & œ. œ œ œR R , t. 3 w obu wykonaniach inaczej urytmizowany: œ œ œ œ , t. 4 r r œ. w pierwszym wykonaniu: & œ # œ J œ R , w drugim dolna wersja. W zapisie tekstu w rkp. z teki 36 wcześniej zanotowana inna wersja w. 4 zwr. 6: „da, co ja sypiał na nij”. s. 336 nr 377 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 30 nr 47, z lokalizacją: „Mokrylas pod Ostrowem (Płock)” i tekst bez melodii w rkp. terenowym, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 37, z lokalizacją: „Mokrylas”. W rkp. z teki 33 t. 3–4 dwukrotnie powtórzone – ostatnia powtórka jak pierwsze wykonanie; w zapisie tekstu brak zwr. 14; w rkp. z teki 43 tekst bez ostatniej zwrotki. s. 338 nr 379 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 3 dodane wersje alternatywne: w pierwszym wykonaniu: & œ œ œ œ œ , przy powtórce: & œ œ œ œ , w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie ćwierćnuta e2; pod melodią tekst zwr. 4, wariant zwr. 6: „Jasienko konia osiodłał, pojechał po perły, a Kasieńka z tego żalu w ten moment umarła”, następnie zwr. 7, 8, 9, 10, dalej tekst jak nr 373 (zob. przypis do niego), a po nim zwr. 1–3, przy czym między zwr. 2 i 3 jeszcze: „Mój Boże, mocny Boże, zmiłuj się nade mną, przykryjże mi moje ocy jak najprędzej ziemią”. �382 nr 380 - Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 237v., z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 przy powtórce na pierwszą miarę szesnastki b1 c2. W rkp. z teki 43 liczne wersje alternatywne, wersja drukowana zanotowana oznaczeniami literowymi nut, tam zapis następujący:                  Wy  rzą  dza  ła        bo  daj  ze ma  tka sy  na w cu  dze        ci                  mój sy  ne  czku u  kra  i  ny,             ; szczę  śli  we go  dzi  ny. w tym rkp. w zapisie tekstu w obu rkp.: „Polaczeńki”, „Polaczeniek” zamiast „rekruciki”, „rekrucik” i „Polski” zamiast „Płońska”. s. 339 nr 381– Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 dwukrotnie f2, w t. 3 tylko dolna wersja, na pierwszą b miarę alternatywnie dwie szesnastki f1 f1, t. 4: & b œ j œœ J , w t. 6 w obu wykonaniach i w t. 8 w pierwszym wykonaniu rytm: j œ œ , w t. 7 w pierwszym wykonaniu dodana wersja alternatywna: b & b œ œ œ œ œ , przy powtórce na trzecią miarę szesnastki g1 a1, po t. 8 jeszcze: b œ œ .. œ [ ‰] & b œ œ œ œ œœR œ œJ œ œ œ œ œ . œ œ œ œ œ œ . 1. W rkp. dalszy ciąg tekstu: „A te żołnierze niejednej matki, jak się ubierają to niby kwiatki. Jak maszerują, ludzie się dziwują, ale … radzi, że nie … . 2. �383 Gdzie spoczywają tam wiary grają, a ludzie z niemi wielką biedę mają. Żołnierz za panną … grze… tylko narobi ludzkiego śmiechu”. nr 382 – Por. DWOK T. 79 (Kaliskie. Suplement), nr 78. s. 341 nr 385 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1138, k. 4v., z lokalizacją: „od Prasnysza” i teka 50/3, k. 18r., nr 2, z lokalizacją: „od Czerwińska”, tam melodia z pierwszą zwrotką. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 50 w t. 3 na drugą miarę inna wersja alternatywna: ósemka e2 i dwie szesnastki c2 a1, w t. 6 przy powtórce zamiast czwartej ósemki dwie szesnastki fis1 d1, w t. 7 w obu wykonaniach górna wersja. Por. nr 262 w suplemencie. s. 346–347 nr 392 – Rkp. Kolberga: teka 10, sygn. 1173/4, k. 3, z lokalizacją: „Mąkolin”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. z teki 10 melodia zanotowana o tercję małą wyżej, melodia rozbudowana, zapis następujący: b 2 œ œ œ œ nœ & b b 4 œ nœ œ œ œ nœ œ œ œ œ œ nœ œ b œ œ œ œ nœ œ œ œ œ œ nœ œ œ œ œ œ nœ œ & b b œ nœ œ # 4Marsz j j j & 4 œj œ œ œJ œ œ œœ œ œ œ ˙ Mia - łem ja trze - wi - ki sa - ko - we, # n n n 44 j j jœ œ œ œ œ ˙ œ œ œ J pod nie- mi gwo- ździ - ki ło - jo - we. # jj jj j j j j j & œj œ œ Jœ œ œ [œj œ œ œJ œ œ œj œ œ Jœ œ œ ] œ œ œj œ ˙ Kto mi je zra-bo-wał, bo-daj psi-cho-ro-wał, jak sie Siu-re do-wie, co o - na mi po - # j & œ œj œ ˙ wie, aj, waj, waj. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœœ œ œ œ ; pod melodią zwr. 1–4 i tekst „Dzieci troje”. W rkp. z teki 43 tylko t. 9–16 z powyższego przykładu, brak ≥ przy �384 g1, a pod melodią zwr. 1 (tam „buciki“ zamiast „trzewiki“ i brak w. 3 i 4), zwr. 3, 4 i na końcu zwr. 2. Ponadto w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 168, powyższy przykład zanotowany jako trzy odrębne pieśni: melodia pierwsza, bez lokalizacji, tam t. 1–8 z powyższego przykła- b b du poprzedzone dwoma taktami wstępu: & b œ œ œ œ ; pod nią zwr. 1–4 i tekst pod pieśnią od słowa „Śpiewaną“ do „Raj tu tu“ wraz z odesłaniem do cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9), s. 261; melodia druga, z lokalizacją: „od Bodzanowa (Mąkolin)“, z notatką: „Marsz żydowski“, tam t. 9–21 z pierwszego przykładu i tekst: „Dzieci troje”; melodia trzecia, z lokalizacją jak melodia druga, z notatką: „Na żydów“, tam zapis melodii i zwr. 1 tekstu jak w druku, w t. 3 na drugą miarę brak górnej wersji, melodia poprzedzona dwoma taktami wstępu jak melodia pierwsza z tej karty. s. 347 nr 393 – Rkp. Kolberga, teka 23, sygn. 1279, k. 1v.; rkp. uszkodzony, zachowały się tylko t. 3–4, w t. 4 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim wykonaniu: & # 1 r 2 œœ œœr œœj œj R R J Jœ . Melodia i tekst także w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 168. W rkp. z teki 23 i w odpisie odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 377. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 1, nr 20, tekst bez melodii, ten rkp. jest odpisem z wymienionego zbioru Wójcickiego. nr 394 – Takty 7–12 por. nr 443 w suplemencie. s. 348 nr 395 – Takty 1–6 por. nr 443 w suplemencie. Takty 7–14 (część instrumentalna) w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 49r., nr 1, bez lokalizacji, tam wśród melodii zatytułowanych: „Owczarskie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, rozbudowana, zapis następujący: �385                             3 3                                3  3                                                                                           3 3                                     . 3 3 3 3 nr 396 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 93v., z lokalizacją ogólną: „Kosino” i notką: „Owczarz”, tam w obu wykonaniach w t. 1, 2 i 4 tylko górna wersja, t. 5 w pierw- . œ . œ œ œ œ œ .. szym wykonaniu opatrzony znakiem powtórki: & . , œœ œ# œ œ œ œ œ œ w drugim: & . 3 3 3 nr 397 – Takty 1–3 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., bez lokalizacji, tam z przekreślonym incipitem: „Oj, ryczały”; teka 5, sygn. 1137/I, k. 102, z lokalizacją i tekstem jak w druku oraz notą: „Pastusza”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu w t. 1 na trzecią miarę ósemka c2. s. 349 nr 398 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 94r., nr 3, z lokalizacją: „Kosino” i notką: „Owczarz” oraz uwagą: „gra się o 4 tony wyżej, tj. rozpoczyna ton as”. W t. 1–3 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w obu wykonaniach w t. 1, 4 i 5 tylko górna wersja, w t. 6 �386 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki d2 a1, po czym t. 4–6 jeszcze dwukrotnie powtórzone, przy czym w t. 4–5 tylko górna wersja, t. 6: & # j œ œœœ œ . s. 349 nr 399 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją: „Andrzejów”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 4 na drugą miarę triola ósemkowa, w t. 5 ostatnia ósemka e2, w drugim wykonaniu: w t. 4 na drugą miarę ósemki h1 g1; w zwr. 1 ostatnie wiersze: „wczoraj z jedną kochaneczką, dziś z drugą”, a po zwr. 3 jeszcze: „Hej, z podola, moje byśki, z podola, wygnała mnie od matuli swawola. A trzeba tę swywolenkę porzucić, a do matki się nazad powrócić”. nr 400 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 33, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „A na polu jabłonecka”. W rkp. w t. 1 i 3 tylko dolna wersja, w t. 1 przy pierwszej szesnastce alternatywnie e2, w t. 7 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 d2, w t. 8 alternatywnie e2. s. 350 nr 402 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją: „Drożdżyn pod Płońskiem”. W zapisie tekstu po słowie „obarek” jeszcze w nawiasie: „drzewo smolne”; pod ostatnią zwrotką dalszy ciąg tekstu jak nr 284, zob. przypis do tego numeru. nr 403 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 71, nr 1063 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1067 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Łążyń”. W rkp. z teki 33 notatka: „słowa – weselne”, melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 i 2 w drugim wykonaniu poniżej r r r j œ œr œ œj œj & zapisana wersja alternatywna: . Tekst œ œ œ œ z wariantem melodii por. DWOK T. 41, nr 129. s. 351 nr 405 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją: „Ostrołęka”. W rkp. w obu wykonaniach: t. 4–6 zanotowane o sekundę wielką niżej, w t. 5 na pierwszą i drugą miarę ósemki c2 h1, w drugim �387 wykonaniu t. 1–3: & # j j œ œ œ œ œ œ œ J J J œ œ J ; pod melodią zwr. 1, a po niej: „Drzwiczki z baliczki miała, słomą się podpierała. Naści półkorca maku…. . Naści kopę siana, zmów nas samego pana. [Naści i] krowę z ci[elęciem]… . [Naści i] świnię z prosięciem. Porwane … świnie, bo to to twoja przyczyna. [Naści i] owcę z jagnięciem…”. s. 351 nr 406 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji, tam pod melodią fragmenty tekstu: „W olszynie ja wołki pasła…, bom się z Jasiem zabawiła” (zob. nr 407 i następny przypis). W zapisie melodii brak znaku przykluczowego, w całym przebiegu melodii cis2 zamiast c2, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę h1, w t. 4 na drugą miarę szesnastki g1 fis1; przy powtórce: w t. 1 na trzecią miarę szesnastki a1 g1 lub alternatywnie fis1 h1. Tekst por. nr 180 w suplemencie. nr 407 – Tekst w rkp. terenowych: prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce” i Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. W rkp. z teki 33 fragmenty tekstu: „ W olszynie ja wołki pasła…, bom się z Jasiem zabawiła” pod melodią jak nr 406, zob. poprzedni przypis. s. 352 nr 408 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1105, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Ona pasła” i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1096, z lokalizacją: „Mąkolin” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3–5 tylko dolna wersja, w t. 5 na drugą miarę ósemka a1, w t. 6 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarą szesnastki b1 d2. Por. nr 438 w T. 25. nr 409 – Takty 1–4: Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 93r., z lokalizacją ogólną: „Kosino” i notką: „Owcarz”. �388 W rkp. w obu wykonaniach w t. 1 tylko dolna wersja, w pierwszym wykonaniu, przy pierwszej szesnastce alternatywnie d2, w t. 2 przy powtórce na drugą miarę alternatywnie szesnastki c2 h1, t. 4: 1 2 r r œjœ . œ & œ œ J œR .. . nr 411 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38, bez lokalizacji, z notatką: „z owczarni”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę w obu wykonaniach górna wersja, po t. 4 powtórka t. 3 i 4, po t. 5 brak znaku powtórki, w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 7: w pierwszym wykonaniu czwarta szesnastka c2, w drugim wykonaniu przy h1 brak ¯, w t. 9 w obu wykonaniach górna wersja, przed t. 11 jeszcze jedna powtórka dolnej wersji t. 9–10. s. 353 nr 413 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38r., nr 19, bez lokalizacji, z notką: „Owczarek, z pola”. W t. 1 i 2 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, znak powtórki dotyczy tylko t. 4, w dalszym przebiegu melodii widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, od t. 5 zapis następujący: œ & œ œœJ œ mœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œœ m œ œ œ œ œ œœ . œ . & œ j œ œ œœ œ œ œ œœ œœ œ œ œœ j œ œ J .. . s. 354 nr 415 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. brak znaku przykluczowego, w pierwszym wykonaniu: w t. 4 ≥ przy c2, w t. 5 pierwsza ósemka fis1, w t. 8 na pierwszą miarę ósemka a1; w drugim wykonaniu: w t. 4 ćwierćnuta c2, t. 5–6: # œ œ œ & J J J œ mœ J ; w zapisie tekstu w zwr. 2: „dupy” za- miast „jupy”. nr 416 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80v., z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 5 tylko dolna, w t. 13 tylko górna wersja; w zapisie tekstu jeszcze skrótowo zanotowane warianty: „kacuska”, „gąsecka”, „owiecka – me, me, me”, „konicek – he, he, he”, „koziołek – be, be, be”. �389 s. 355 nr 417 i przyp. 2 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. t. 1–3: & # r rœ œ œ œ J J œœœ r r j œ œ œ œ J , w t. 9 na dru- gą i trzecią miarę ósemki a1 a1, w t. 11 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d1, w t. 12 tylko dolna wersja; pod melodią zwr. 1–3. Pod pieśnią odesłanie do artykułu A. Petrowa Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego charakter, mowa, zwyczaje i obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1878, T. 2, s. 94 (całość na s. 3–182). W przypisie do zwr. 4 Kolberg zamieścił cytat pochodzący z hasła Mazowsze opracowanego przez E. Świeżawskiego, a zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, 1886, T. 6 na s. 188–204; cytat w rozdziale „Przemysł na Mazowszu” na s. 203. s. 355 nr 418 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu dodana wersja alternatywna:     ; między zwr. 1 i 2 jeszcze jedna: „Na piecu studnią miał, mierzał ją przetakiem, ryby łowił grabiami, strzelał wróble makiem”. s. 356 nr 419 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 trzecia ósemka d2, w t. 2 przy szesnastkach alternatywnie ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta h1, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta d1; pod melodią zwr. 1–5, po nich: „Wróble żyto młóciły, trznadle pomagały, co umłócili to zjedli, a nigdy nie …”, dalej fragmenty: „Świnia marchew… a wilk mięso”, a następnie tekst jak nr 423, zob. przypis do tego numeru. �390 nr 421– Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1–2 dolna wersja, w t. 2 druga ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 1–2 górna wersja, w obu wykonaniach w t. 3 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 po w. 1–2 od razu zwr. 4 w. 1 i 2 (brak w. 3 i 4), a następnie w. 3 i 4 zwr. 3. nr 422 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. t. 1–2 skrócone do jednego taktu: dwie ćwierćnuty g1 a1; pod melodią zwr. 1–5, dalej zwr. 7–9, a na końcu zwr. 6. s. 357–358 nr 423– Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo); w rkp. tekst zanotowany jako kontynuacja pieśni nr 419, zgodnie z notą Kolberga. Odsyłacz pod pieśnią do cz. II Mazowsza (T. 25) winien być: 343 (nie 543); odesłanie do cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9), nr 2 winno być prawdopodobnie pod numerem 421. s. 358 nr 424 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 zamiast trzeciej ósemki szesnastki c2 h1, w t. 4 zamiast pauzy ósemka e1, w drugim wykonaniu: t. 1–4 oznaczone znakiem powtórki, w t. 2 na drugą miarę ćwierćnuta d2, t. 3–4 zanotowane jako pierwsza volta, po nich 2. 2. œ œ œj œ œ # œj & J J J J œ volta: ; pod melodią zwr. 1–8, w zwr. 3: „co tam” zamiast „na ziemię”, zwr. 4 i 5 bez powtórzeń „o, dębowe”. Pod pieśnią odsyłacz do wariantu tekstu w artykule Kolberga Właściwości, pieśni i tańce…, s. 144 (dział III), nr 108; zob. DWOK T. 41, nr 188. s. 359 nr 426 – Rkp. Kolberga, teka 2185/4, k. 162, tam lokalizacja, tekst i odesłanie do cz. II Mazowsza (T. 25) jak w druku; w zapisie melodii w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ćwierćnuta d2. s. 360 nr 428 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 tylko górna wersja, w t. 6–8 tylko wersja zanotowana dużymi nutami, brak znaku powtórki; w rkp. jeszcze skrótowo zanotowany tekst: �391 „[A coś tam] jadał – kłosek z mącecki, …pijał – miód, wino, co było, …gdzie sypiał – z młynarką pod miarką, Czy cie tam bili – oj, bili, oj, bili, a czym cie bili – łańcuszkiem francuskim, możeś mi chory, oj, chory, oj, chory, możeś mi umrzesz, oj, umrę, oj, umrę” i dalej zwr. 10–12 także zanotowane skrótowo. s. 362 nr 431 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). œ W rkp. w t. 6 na trzecią miarę a1, t. 7–8: & J œ J œ J œ pod melodią tekst 8-zwrotkowy, między zwr. 4 i 5 jeszcze: œ J ; „Poszedł do komory popłakujący, swojej Celusi [poszukujący], gdzieś mi się podziała…”. W druku błędnie zanotowane metrum, winno być . s. 364 nr 432 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 19, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 na drugą miarę ósemki b1 g1, w t. 3 tylko dolna wersja, przy f1 brak ≥, w t. 4 tylko górna wersja, na drugą miarę ósemki f1 d1, w t. 5–6 tylko górna, w t. 7 i 10 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 brak wyjaśnienia: „nęcili”, w zwr. 5: „nie” zamiast „se”, w zwr. 6 brak w. 2. nr 433 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 6, z lokalizacją: „od Warszawy” i notą: „Usypiająca”. Takty 3–4 trzykrotnie powtórzone, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim również górna, na drugą miarę ósemki d2 d2, w trzecim wykonaniu dolna wersja. s. 364–365 nr 434 i przyp. 1 – W przypisie na s. 364 odsyłacz do informacji w artykule ks. J. Gackiego Wiadomość historyczna o biskupich niegdyś dobrach, zamku i mieście Iłży, a mianowicie o kościele parafialnym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1854 ,T. 27 (nie 17), całość artykułu na s. 366–408 i 449–497. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 101–102, tam taki sam tekst i s. 291, tam wariant tekstu. �392 s. 365 nr 435 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie triola ósemkowa h1 c2 d2, a pod melodią tekst jak nr 436, zob. następny przypis. s. 366 nr 436 – Tekst w rkp. terenowych Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 73 bez lokalizacji i teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). Na k. 73 tekst zwr. 1–7, przy czym tam w zwr. 1: „panna” zamiast „dziewka”, w zwr. 2: „Roztoczyła” zamiast „I nalazła” i w zwr. 3: „Przyjechał” zamiast „Zajechał”, dalej zwr. 10–14, po nich: „Jedno leży pod ławą porośnięte murawą. [Drugie leży pod] progiem przyrzucone barłogiem”, następnie zwr. 16, 17, 20, 21, 23, 24, 27–32, 35. Na k. 40 tekst zwr. 1, 3–9, 12–17, 20, 27, 30 i 35 podpisany pod melodią jak nr 435, zob. poprzedni przypis. s. 367 nr 438 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 24, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Chodzi sierotka po wsi”; teka 11, sygn. 1175, k. 12, z lokalizacją jak w druku; teka 30, sygn. 1302, k. 63, bez lokalizacji, ten rkp. uszkodzony, zachowało się tylko pierwsze wykonanie i wiersz pierwszy dla zwr. 1 i 2. We wszystkich rkp. w pierwszym wykonaniu górna wersja: w t. 1 ósemka g1, w t. 3 na drugą miarę ósemki cis2 a1, w drugim wykonaniu: w t. 1 przy szesnastkach alternatywnie również ósemka g1. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 11 zamiast odesłania do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26) po zwr. 2 tekst następujący: „Sam Pan Jezus z nieba i podał sierotce chleba. Idź do swojej macierze, niech ona koszulkę upierze. Jak ona mi pierze, to kawały lecą. Jak ona mnie myje, to nakręca szyję. Jak ona mnie czesze, strumieniem krew ciecze. �393 Jak ona mnie obłuczy, to po kątach włóczy. Ona swoim dziatkom kaszkę w mliku warzy. A mnie sieroteczce barszczyk w skorupeczce”. Przypisy (s. 369–397) s. 371–372 (przyp. 1) – W pierwszym akapicie odesłanie do informacji zamieszczonej przez J. Długosza w Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, zob. tegoż Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1 w: Dzieła wszystkie T. 2, Kraków 1867, s. 250. Dalej cytaty z pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt… s. 28 i s. 29 (w przypisie), tam cytat z Historii prawa polskiego J.W. Bandtkie-Stężyńskiego wydanej w Warszawie w 1850 roku, s. 69. W drugim akapicie Kolberg powołał się na A. Naruszewicza Historię narodu polskiego od początku chrześcijaństwa, w wydaniu z 1780 roku, Warszawa, T. 2, na s. 328 wzmianka o „napełnianiu Mazowsza mnogim ludem”; wymienił też dzieło K. Wyrwicza Geografia powszechna czasów teraźniejszych albo opisanie krótkie krajów całego świata, Warszawa 1770 (toż: m.in. 1773); dalej odesłanie do K. Niesieckiego Herbarza polskiego, T. 1–10 Lipsk 1839–1845, zob. T. 1, s. 195. Na s. 372 w. 12g. odsyłacz dotyczy J. Haczewskiego O bursztynie, „Sylwan” 1838, T. 14, s. 191–251 i 358–428. W w. 18g. wymieniony Marcin Gallus, winno być: Marcin Kromer, Kronika polska Marcina Kromera, biskupa warmińskiego… przełożona przez Marcina z Błażowa Błażowskiego i wydana w Krakowie r. 1611, zob. wydanie: Sanok 1857, tam s. 100. Wiersz 19g. zob. Kronika Bogufała i Godysława Paska, opracował W.A. Maciejowski, w: Pomniki dziejowe Polski, wyd. A. Bielowskiego, T. II, Lwów 1872, s. 482. Wiersz 20d. J. Długosz Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, zob. tegoż Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1, w: Dzieła wszystkie, T. 2, Kraków 1867, s. 101; w wymienionym powyżej wyd. Historii narodu polskiego Naruszewicza na s. 324 brak takiej informacji, wzmianka o Angelotusie, zob. toż, wyd. K.J. Turowskiego, T. 1, Kraków 1859, s. 59. �394 s. 373 s. 376 s. 376 s. 377 W. 18d. zob. J. Bartoszewicz Biskupstwo płockie, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, Warszawa 1860, T. 3, s. 661–666. W przyp. 1 wymieniony artykuł A. Wagi O turach i żubrach z okoliczności znalezienia niedawno czaszki wołu kopalnianego w Pruszkowie w Płockiem, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 3, s. 133–144, wzmianka o opisie Puscha za A. Wagą, s. 139. W przyp. 2 wymienione artykuły: L. Zejsznera Kopalnie bursztynu w Królestwie Polskim, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 419–421; A. Wagi O bursztynie i z czego on powstał, „Biblioteka Warszawska” 1845, T. 2, s. 66–89 i dodatek s. 205–207 oraz fragment Pamiętnika historycznego płockiego Gawareckiego, tam w T. 2, s. 77–82 rozdział „O kuźnicach żelaza w województwie płockim”. w. 1–27 g. (przyp. 2) – Kolberg zamieścił cytat anonimowej notatki Z Wierzbicka opublikowanej w „Gazecie Polskiej” 1887, nr 245. w. 13d. – s. 375 w. 1d. (przyp. 3) – Tekst do s. 375 w. 4g. pochodzi z wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły... ze s. 20–23, natomiast pozostała część tekstu zaczerpnięta została ze s. 93–98. Przypisy dolne na s. 374 pochodzą od Kolberga, tam w przyp. 2 wymieniona anonimowa notka Koresp[ondencja]. Koźmin, „Tygodnik Katolicki” T. 2: 1861, s. 237. ` w. 1–20g. (przyp. 4) – Kolberg wymienia kronikę Galla, odesłanie do s. 122 dotyczy wydania J.W. Bandtkiego z 1824 roku, Martini Galli Chronicon oraz Kronikę Bielskiego, zob. J. Bielski Kronika polska Marcina Bielskiego, nowo przez…, syna jego wydana, w: Zbiór pisarzów polskich (wyd. A. Gałęzowskiego), cz. IV, tom 11, Warszawa 1829, w tym wydaniu s. 209. Cały przyp. 3 oraz odesłania do kronik za: W.H. Gawarecki Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827, s. 4. w. 21g. – s. 377 w. 22g. (przyp. 5) – Cytaty pochodzą z tekstu A. Przeździeckiego O dwóch stacjach krzemiennych w ziemiach polskich, zamieszczonego w „Roczniku Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1872, T. 43 (ogólnego zbioru), s. 158–160, tekst w „Dodatku I” (brak w spisie treści), wg przypisu autora jest to poprawiona wersja wcześniejszego tekstu Osady przedhistoryczne na gruntach dawnego starostwa gulczewskiego pod Płockiem, w dobrach generała Bontemps z „Biblioteki Warszawskiej” 1871, T. 3, s. 102–103, tam w dziale „Do redakcji Biblioteki Warszawskiej”. w. 21d. – s. 379 w. 10g. (przyp. 6) – Pierwszy akapit pochodzi z Żywotów świętych pańskich narodu polskiego P. Skargi, zob. Sanok 1855, s. 52–53; dalej fragment z pracy W.H. Gawareckiego �395 Opis ziemi wyszogrodzkiej…, s. 19–21, u Gawareckiego cytat z: Bzowski Abraham, Thaumaturgus Polonus, sen de vita et miraculis S. Hiacynthi, Venetia 1606. Na zakończenie Pieśń o św. Jacku – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 105; teka 41, sygn. 1347, k. 104, nr 392, tam tylko melodia z incipitem: „Jacyńcie święty”, oba rkp. bez lokalizacji, w obu rkp. w t. 2 inny rytm:    . Pieśń zanotowana na k. 105 jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek II i III do Śpiewnika kościelnego…, s. 993– 995; w tym rkp. tak jak w druku także odesłanie do dzieła Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 718–723, tam cztery pieśni o św. Jacku (nr 704–707). s. 379 w. 11g. – s. 380 w. 21g. (przyp. 7) – W pierwszej części Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873, T. 1, s. 88 (całość artykułu s. 39–96); na s. 380 cytaty z artykułu ks. J. Osieckiego Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, nr 2, s. 131 i 147 (całość artykułu s. 121–188). Odesłanie do Kromera pochodzi od Kolberga, zob. Kronika polska Marcina Kromera…, wyd. Sanok 1857, tam s. 470. s. 380 w. 22–1d. (przyp. 8) – Rozdział poświęcony Sawie Calińskiemu J. Kitowicz zamieścił w Pamiętnikach do panowania Augusta III i Stanisława Augusta, zob. wyd. A. Woykowskiego, Poznań 1840, tam s. 232–235. s. 381–382 w. 4g. (przyp. 9) – Kolberg wykorzystał fragmenty pracy W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele parafialnym we wsi Koziebrodach w obwodzie mławskim guberni płockiej istniejącym, dołączonej do tegoż Pamiątek historycznych Łowicza…, s. 211–239. s. 382 w. 5g. – 9d. (przyp. 10) – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 121, jest to czystopis przygotowany do druku; teka 41, sygn. 1347, k. 117, nr 418, tam melodia z incipitem: „Nowa jutrzenko”. W czystopisie z k. 121 tak jak w druku odesłania do zbiorów M.M. Mioduszewskiego Dodatek II i III do Śpiewnika kościelnego…, s. 996 i Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, tam na s. 753–755 trzy pieśni (nr 738–740). s. 382 w. 8d. – s. 384 w. 4g. (przyp. 11) – Pierwsze trzy akapity (do s. 383 w. 14g.) zostały zaczerpnięte z notatki bez tytułu zamieszczonej w „Dzienniku Warszawskim” R. 5: 1855, nr 184, w dziale „Wiado- �396 mości krajowe”, tam notatka anonimowa, wzmianka o autorstwie J. Bartoszewicza pochodzi od Kolberga; od Kolberga dodany też przypis do tej części tekstu, w którym wymieniona została praca W. Smoleńskiego Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, wydana w Warszawie w 1885 (nie 1888). W kolejnym akapicie odwołanie do pracy F.S. Dmochowskiego Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa 1860. Wzmianka o Alojzym Żółkowskim dotyczy raczej aktora, pisarza i humorysty (1777–1822), choć możliwe, że jego syna, także Alojzego (1814– 1889), aktora i śpiewaka. s. 384 w. 5g. – s. 390 w. 25g. (przyp. 12) – Kolberg wykorzystał fragmenty wcześniej już cytowanego obszernego artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna… zamieszczonego w kilku numerach „Tygodnika Ilustrowanego”; cytaty pochodzą z numeru 295 (do s. 386 w. 14d.) i 296. Ponadto odesłanie na s. 384 dotyczy pracy W. Czajewskiego Kurpie zamieszczonej w piśmie ,,Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny” 1881, T. I, nr 12, s. 561–567 oraz T. II, nr 13, s. 33–44. W przypisie dolnym na s. 385 wymieniona została praca Z. Glogera Dawna Ziemia Łomżyńska, Warszawa 1876. W przyp. 1 dolnym na s. 387 wymieniony Lud polski... Ł. Gołębiowskiego, tam s. 39 oraz hasło autorstwa K.W. Wójcickiego Kurpie zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 16, Warszawa 1864, s. 502; w przyp. 2 dolnym (s. 387–388) cytat z publikacji A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej..., s. 86. Na s. 388 w. 21d. wzmianka o J. Albertrandim, dotyczy pracy tego autora Dzieje Królestwa Polskiego krótko lat porządkiem opisane, Lwów 1846, T. 1, s. 270. W przyp. 1 na s. 389 cytat z Wędrówek po guberni augustowskiej... Połujańskiego ze s. 85 (nie 58). s. 390 w. 18d. – w. 391 w. 10d. (przyp. 13) – Kolberg zacytował artykuł L. Krzywickiego Ballada kurpiowska, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria 3), nr 249; wspomiane w artykule studium to wymieniany wielokrotnie przez Kolberga artykuł W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna… . s. 391 w. 9d. – s. 27g. (przyp. 14) – Cytaty pochodzą z drugiej części artykułu A. de la Borderie Usages de la féodalité en Haute et Basse – Bretagne, „Mèlusine”, T. III: 1886–1887, s. 317–319 (całość artykułu na s. 274–275, 317–319, 347–348, 368–369); na końcu odesłanie Kolberga do cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5). �397 s. 392 w. 12d. – s. 394 w. 11g. (przyp. 15) – Kolberg przytoczył fragmenty wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły..., łącząc partie tekstu głównego i przypisów ze s. 56–58. s. 394 w. 11g. – s. 395 w. 18g. (przyp. 16) – Cytaty pochodzą z anonimowej notatki Wianki zamieszczonej w „Gazecie Polskiej” 1888, nr 141, s. 2, tam w dziale „Z miasta”. s. 395 w. 19g. – s. 396 w. 6g. (przyp. 17) – Kolberg wykorzystał anonimowy tekst Z Paryża zamieszczony w „Gazecie Polskiej” 1888, nr 156, s. 1–2. s. 396 (przyp. 18) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 82, nr 300, tam melodia i dwie pierwsze zwrotki; nad melodią notatka Kolberga: „Pieśń o N[ajświętszej] P[annie] Maryi”; rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 186, do którego odsyła Kolberg w druku, przy czym w zbiorze Mioduszewskiego brak zwr. 7 i 8. W Zbiorze pieśni nabożnych… Kellera na s. 419 tekst jak u Kolberga w druku. s. 397 (przyp. 19), przykład muzyczny – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemki d2 c2, w t. 8 na pierwszą miarę ćwierćnuta d1; pod melodią tekst jak w druku. �398 �PRZYPISY ŹRÓDŁOWE TOMU 28 (Mazowsze cz. V) Wstęp (s. VII–X) s. VII w. 1–18d. (przyp. 1) – W przypisie Kolberg zamieścił cytat z anonimowej notki Z literatury zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” R. 70 1890, nr 121, s. 3; w cytacie wzmianka o pracy W. Smoleńskiego Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, Warszawa 1885. Nie jest jasne, o jakiej publikacji Z. Glogera mowa w „Kurierze”, Gloger wydał już wcześniej prace na temat szlachty, zob. m.in. Dawna ziemia bielska i jej cząstkowa szlachta, Warszawa 1873; część prac Glogera o tej tematyce wydana została na początku XX wieku, ale mogła być znana Kolbergowi z rękopisów. s. IX–XI – Kolberg kilkakrotnie wymienia pracę Z. Glogera Obchody weselne wydaną pod pseudonimem „Pruski” w Krakowie w 1869 roku, zob. też wstęp do tomu DWOK 80/I „Mazowsze Oskara Kolberga”. Zob. też wykaz prac Glogera w bibliografii. Kraj (s. 3–18) s. 3–4 przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 7. Redagując tekst w rkp. Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu T. Dziekońskiego Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku zamieszczonego w „Kalendarzu Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, s. 61–67. s. 4 w. 1–7g. – Odesłania Kolberga dotyczą następujących publikacji: M. Balińskiego, T. Lipińskiego Starożytna Polska, T. 1: Warszawa 1843 (nie 1844), tam rozdział „Ziemia Łomżyńska” z opisem Łomży na s. 525–529; L. Rzeczniowskiego Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861; tegoż autora Opis kościoła farnego pod wezwaniem świętego Michała w Łomży w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1861, T. 8, s. 255–271; ks. M. Kościół pierwotnie �400 jezuicki, następnie pijarski, a obecnie ewangelicki w Łomży w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 363; hasła Łomża w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 17: Warszawa 1864, s. 613–622, także autorstwa Rzeczniowskiego; ostatni odsyłacz dotyczy hasła Łomża podpisanego Cab. (brak wyjaśnienia w wykazie skrótów) i Br. Ch. (Chlebowski), zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, T. V, Warszawa 1884, s. 699–714. w. 14g. – s. 5 w. 6g. (Wierzbowo) – W opisie cytat z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, Warszawa 1859, s. 96–97. Kolberga odsyła także do cz. I Kujaw (DWOK T. 3), s. 32. s. 6 w. 19–21g. (Lipniki) – Odesłanie dotyczy artykułu Z. Glogera Dworzec Łukasza Górnickiego w Lipnikach pod Tykocinem, „Biblioteka Warszawska”, 1889, T. 1, s. 435–439. w. 24–27g. (Złotoryja) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość topograficzno-historyczna o osadach zwanych Złotoryją, tudzież o kościołach i kaplicach w tychże istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 10, tam o Złotoryi na s. 512–525. w. 12d. – s. 7 w. 7g. i przyp. 1 (Wizna) – Cytat w przypisie pochodzi z wymienionej pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858 ze s. 35, tam w przypisie 1. Na końcu opisu odesłanie do hasła F.M. Sobieszczańskiego Wizna zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej… 1867, T. 27, s. 326–328. s. 7 w. 13–16g. (Radziłów) – Odsyłacze Kolberga dotyczą prac: A. Święcickiego Topographia sive Masoviae… s. 26, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 109; M. Balińskiego, T. Lipińskiego Starożytna Polska…, T. 1, s. 489–490. w. 17–20g. (Wąsocz) – Kolberg odsyła do opisu w Starożytnej Polsce… T. 1, s. 487–489. s. 7–8 przyp. 1 i s. 8 przyp. 1 i 2 – Odesłania dotyczą pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…; miejscowość Grajewo opisana na s. 102–103, Rajgród na s. 105, informacje zawarte w przyp. 2 u Połujańskiego na s. 194–195. s. 13 w. 14–21g. (Studziennice) – Zamieszczone informacje Kolberg zaczerpnął z Wędrówek po guberni augustowskiej… A. Połujańskiego, ze s. 110. s. 13–14 w. 13d. – s. 14 w. 3 g. i przyp. 1 na s. 14 (Krasnybór) – W przy- �401 s. 14 s. 15 s. 16 s. 17 pisie fragment pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 191. w. 8–11g. (Lipsko) – Kolberg wymienia Korespondencję Gazety Warszawskiej. Suwałki, 10 czerwca 1856 roku, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 168, tam brak autora, w bibliografii w DWOK T. 80/III pod: [Połujański] (za Kolbergiem). w. 21g. – s. 15 w. 4g. (Święte Jeziory) – Odesłanie Kolberga dotyczy Wędrówek po guberni augustowskiej… A. Połujańskiego, s. 115. przyp. 1 – Zamieszczone informacje dotyczące leśnictwa przełomskiego Kolberg zaczerpnął z Wędrówek po guberni augustowskiej… A. Połujańskiego, ze s. 112–113. w. 13– 37g. (Suwałki) – Opis Suwałk oraz informacje zamieszczone przez Kolberga u A. Połujańskiego Wędrówki… na s. 218 – 220. w. 2d. – s. 17 w. 3 g. (Biała Woda) – Kolberg wymienił artykuł A. Budzińskiego Poszukiwania archeologiczne w b. guberni augustowskiej zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” 1871, T. 1, s. 230–243, wzmianka o Białej Wodzie na s. 243. w. 4–8g. (Hańcza) – Kolberg zacytował fragment pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 216. w. 9d. – s. 18 w. 3d. i przyp. 2 (Dowspuda) – Opis miejscowoś­ ci u A. Połujańskiego Wędrówki… na s. 195. W przyp. 2 Kolberg wspomina o poglądzie A. Osipowicza wyrażonym w artykule Ruiny zamku w Dowspudzie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. X, nr 276. Lud (s. 21 –62) s. 21 s. 22 w. 8g. – s. 22 w. 2g. – Cytat pochodzi z artykułu Z. Glogera Rzeka Narew zamieszczonego w „Wędrowcu” 1881, nr 259; dokończenie artykułu w numerze 260. w. 3 – s. 23 w. 7g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z artykułu B. Chlebowskiego Zadania historii i literatury polskiej wobec warunków i czynników jej dziejowego rozwoju w wymienionym roczniku „Ateneum”, zeszyt 2, pierwszy akapit ze s. 304, drugi ze s. 310; w przyp. 1 na s. 22 Kolberg zacytował fragment artykułu Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno z „Pamiętnika Sandomierskiego” 1829, T. 1, (nie 2) s. 365–366, natomiast wzmianka na s. 23 o Pamiętnikach Paska także u Chlebowskiego, zob. Pamiętniki… z czasów �402 s. 23 s. 26 s. 27 s. 28 s. 30 s. 32 s. 33 panowania Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, wydane z rękopisu przez E. Raczyńskiego, Poznań 1836. Odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26) pochodzi od Kolberga. w. 8g. – s. 25 w. 1d. – Początek tekstu to cytat, a dalej informacje zaczerpnięte z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 182–183 i s. 17, Połujański wymienia Pamiętniki… Paska, natomiast odesłania do cz. III i IV Mazowsza pochodzą od Kolberga. W przypisie 2 (s. 24–25) odesłanie do czasopism – te informacje m.in. w artykule podpisanym kryptonimem „Nil” Na widnokręgu, „Prawda. Tygodnik Polityczny, Społeczny i Literacki” R. IV: 1884, nr 21 oraz w Korespondencji Głosu Łomżyńskiego podpisanej „Lekarz”, „Głos. Tygodnik Literacko-Społeczno-Polityczny” R. II: 1887, nr 27 i 29. w. 1–24 g. – Kolberg przytoczył fragment Korespondencji Gazety Warszawskiej. Suwałki, w grudniu 1856 roku, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 50 (nie 52); w numerze 52 dokończenie artykułu i podpis autora: „J. W”. w. 3–15d. – Kolberg zaczerpnął informacje z Korespondencji Gazety Warszawskiej. Sejny 1857, nr 206 (początek artykułu w numerze 205), tekst nie jest cytatem, nie jest też podpisany, zatem jedynie tematyka lub wiedza Kolberga pozwalała mu na identyfikację autorstwa. w. 2d. – s. 27 w. 23g. – Rkp. Kolberga, teka 4, sygn. 1128, k. 1; jest to odpis fragmentów wymienionego artykułu J. Tyrawskiego Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, nr 68–69. w. 15d. – 28 w. 3g. – Kolberg zacytował fragment pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 204. w. 3g. – s. 30 w. 12g. – Tekst zredagowany przez Kolberga na podstawie rkp. A. Osipowicza Nałogi i namiętności, teka 4, sygn. 1131, k. 1–2, zob. DWOK T. 80/I, s. XLVII. w. 13g. – s. 32 w. 13d. – Tekst zredagowany przez Kolberga na podstawie rkp. Wyrażenia obelżywe i przekleństwa, teka 4, sygn. 1129, k. 1–4, którego autorem był najprawdopodobniej A. Osipowicz, zob. DWOK T. 80/I, s. XLVII. w. 12d. – s. 33 w. 4g. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250 (całość artykułu w nr 250–255). Pierwszy akapit tego tekstu (s. 32 w. 2–12d.) także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 12, jest to odpis z wymienionego artykułu. w. 5g. – 34 w. 5g. i przyp. 2 – Rkp. Kolberga, teka 4, sygn. 1128, �403 k. 1; jest to odpis fragmentów wymienionego artykułu J. Tyrawskiego Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, nr 68–69; treść przypisu tylko w rkp. Kolberga. s. 34 w. 6g. – s. 37 w. 11g. i przyp. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250–255, informacje dotyczące mowy w numerze 253; w przyp. 1 na s. 34 wspomniana już publikacja A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 210. W ostatnim wierszu wymieniona została powieść E. Orzeszkowej Nad Niemnem, pierwodruk: „Tygodnik Ilustrowany” 1887; wydanie osobne: Warszawa 1888. ryc. przed s. 37– Rycina „od Zambrowa i Łomży” wg akwareli i rysunków W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXIV i tamże ryc. 7. s. 37 w. 16–17g. – Odesłanie Kolberga dotyczy ryciny „od Radzymina i Serocka” zamieszczonej w cz. III Mazowsza (T. 26) przed rozdziałem „Kraj”. w. 2d. – Wzmianka Kolberga dotyczy ryciny „od Zambrowa i Łomży” zamieszczonej przed s. 37. s. 39 w. 6–13g. – Rkp. nieznanego autora (być może A. Osipowicza), Augustowskie. Ubiory włościan, teka 30, sygn. 1298, k. 42–43, z notką Kopernickiego dotyczącą tej karty: „przeniesiona z teki 4”. Tekst zamieszczony na s. 39 pochodzi z obszerniejszego rkp., którego pozostałe fragmenty (Spod Augustowa i Około Wilkowyszek i Wierzbołowa) zostały opublikowane w ramach edycji DWOK w monografii Litwa (T. 53), s. 84 i 85. w. 13d. – s. 40 w. 15g. – Kolberg wykorzystał fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 199 i 205, przytoczony tekst został przeredagowany przez Kolberga. s. 40 w. 16g. – s. 41 w. 1d. – Kolberg wykorzystał fragmenty publikacji P. Bobrowskiego Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, Sankt–Petersburg 1863, T. II, s. 818–819. s. 42–45 w. 5 d. – Kolberg wykorzystał informacje z zachowanego w jego archiwum rkp. A. Osipowicza Potrawy i napoje szczególne, teka 4, sygn. 1130, 1–2, na rkp. notka I. Kopernickiego: „Wyciśnięte w Mazowszu V, s. 42” (zob. DWOK T. 80/I, s. XLVII). Fragment tekstu zamieszczony w przyp. 1 na s. 44 w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 22. s. 46 przyp. 1 – W przypisie Kolberg odsyła do obszernego hasła K. Martina Budownictwo wiejskie zamieszczonego w Encyklopedii �404 s. 48 s. 49 s. 50 s. 51 s. 54 s. 58 s. 59 s. 60 s. 61 rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, Warszawa 1873 (nie 1872), T. I, s. 189–256; tam opis prac ciesielskich na s. 202–210, natomiast informacje o oborach litewskich na s. 232. w. 15 i 20g. – Odesłania Kolberga niejasne (w obu brak stron). W cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5) w opisie sprzętów brak wymienionych przedmiotów; w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) również brak opisu stojaka, tam na s. 248 rycina dziecka w stojaku – dotyczy ona jednak wierzeń. w. 22g. – Wg erraty Kolberga winno być: „karmnikiem” nie „karmniem”. w. 18–1d. – Cytaty pochodzą z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 204; fragment: „Jazda w hołoblach” u Połujańskiego na s. 19; ostatnie zdanie oraz odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26) wprowadzone przez Kolberga. przyp. 1 – Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Wołkunach… i Opis gospodarstwa większego we wsi Zawrocie… w Encyklopedii rolnictwa…, T. II, 1874, s. 1046 i 963. Notatka bibliograficzna dotycząca gospodarstwa w Zawrociu i Wysokim Mazowieckim w rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1194/2, k. 1. przyp. 5 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 22. w. 11g. – w. 11d. i przyp. 1–2 (s. 59) – Kolberg wykorzystał fragmenty wymienianego już artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk… z „Tygodnika Ilustrowanego” 1864, informacje o tkactwie w numerze 254 (początek artykułu: nr 250); cytat zamieszczony na s. 58 i w przypisach w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 12 i teka 1, sygn. 1118, k. 23 (karty te tworzyły kiedyś całość), jest to odpis z wymienionego artykułu Osipowicza. w. 13g. – 60 w. 12g. – Ten fragment w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 7; jest to odpis z anonimowego artykułu Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku zamieszczonego w „Kalendarzu Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, ze s. 65, całość artykułu na s. 61–67. w. 9–13d. – Kolberg odsyła do publikacji Z. Glogera Podróż Niemnem, „Wisła” 1888, T. 2, z. 1, s. 30–84 i z. 2, s. 247–305, odesłanie do s. 147 błędne, o rybołówstwie pisze Gloger w drugim zeszycie. Zob. też E. Orzeszkowa Nad Niemnem, pierwodruk: „Tygodnik Ilustrowany” 1887; wydanie osobne: Warszawa 1888. w. 5g. – s. 62 w. 1d. i przyp. 1 – Cytaty pochodzą z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 18–19 i 64. W przypisie Kolberg zamieścił cytat z anonimowego artykułu Złodziej leśny zamieszczonego w czasopiśmie „Biesiada Literacka” �405 1886, T. XXII, nr 43 (43–564), tam z ryciną o tym samym tytule z podpisem „Obraz Monginot’a”; na końcu przypisu (s. 62) ponownie informacje z pracy Połujańskiego z wymienionych powyżej stron. Zwyczaje (s. 63–116) s. 63 w. 6 d. – Odsyłacz Kolberga do zbioru ks. M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny, Kraków 1838 dotyczy pieśni zamieszczonych na następnej stronie, zob. następne przypisy. s. 64 nr 1 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 7, nr 6, bez lokalizacji, tam wśród „Pieśni adwentowych”; w rkp. w t. 5 tylko górna, w t. 9 i 11 tylko dolna wersja. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 17–20, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 2 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 10r., nr 10, bez lokalizacji, jest to odpis z Dodatku do Śpiewnika kościelnego M.M. Mioduszewskiego; teka 38, sygn. 1334, k. 11, z lokalizacją: „od Zgierza”, tam melodia zanotowana w wartościach o połowę mniejszych. W obu rkp. odesłanie do wymienionego zbioru Mioduszewskiego, zob. s. 387; w rkp. z teki 38 także odesłanie do dzieła Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871, tam na s. 112 obszerniejszy tekst. s. 65 nr 3 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17, nr 46, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”; w rkp. w t. 2 tylko górna, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 7 brak nut na pierwszą i drugą miarę. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 412–415, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. Pod pieśnią także odesłanie do zbioru Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, tam na s. 136 wariant tekstu (różnice w zwr. 3). s. 65–66 nr 4 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 16, nr 43, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”, tam w t. 1 tylko górna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 407–408, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy s. 66 nr 5 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 14, nr 33, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”; jest to odpis ze zbioru �406 M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny… s. 47–50, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. s. 71 w. 3–4 d. – Odsyłacz do Poznańskiego winien być: cz. III, zob. DWOK T. 11 (nie cz. I, DWOK T. 9). s. 72 nr 22 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 14, nr 34, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”; w rkp. w t. 3 na drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja, w t. 9 górna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny… s. 50–51; u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 23 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 11v. i teka 41, sygn. 1347, k. 24, nr 80, oba rkp. bez lokalizacji; teka 50/3, k. 24, tam melodia z incipitem: „Pójdziemy bracia wszyscy z wieczora“. W rkp. z teki 41, k. 11v. melodia i tekst jak w druku. Na k. 24 z teki 41 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, nad nią notatka Kolberga: „Msza na Boże Nar[odzenie]. Pasterska. Na Introit“, pod melodią obszerniejszy niż w druku wariant tekstu, ten rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek II i III do Śpiewnika…, s. 914, wymienionego pod pieśnią. W rkp. z teki 50 zapis wśród melodii zatytułowanych: „Kantyczki“, również o kwartę czystą wyżej, w metrum , z zachowaniem tych samych wartości rytmicznych, w t. 3 na drugą miarę ósemki h1 d2, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki h1 h1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, tam na s. 47 także z notą: „Na Boże Narodzenie. Pasterska. Na Introit“ s. 73 nr 25 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 14, nr 29, bez lokalizacji, tam w t. 5 tylko dolna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny… s. 41–43, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 26 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 15, nr 37, z notą: „Płockie”; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 56–57, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. W rkp. odesłanie Kolberga do cz. IV Mazowsza (T. 27) nr 213 – dotyczy wariantu melodii. s. 73–74 nr 27 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 15, nr 38, bez lokalizacji; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 399–400, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. W druku błędnie podane metrum, winno być: . Nr 27 powtórzono błędnie przy następnej pieśni na s. 81. s. 74 w. 27d. – s. 75 w. 12g. (Święte wieczory) – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina �407 s. 74 s. 78 s. 80 s. 81 s. 82 s. 83 i Bielska zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 1, s. 144–145 (całość artykułu na s. 142–146), tam w dziale „Rozmaitości”. w. 7d. – s. 77 w. 13g. (Nowy Rok) – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, 143–144. w. 3g. – s. 79 (Zapusty) – W przypisach do pierwszego akapitu Kolberg odsyła do artykułu podpisanego kryptonimem „F.” Licytacja dziewcząt zamieszczonego w „Wiśle” 1888, T. II, s. 443 (jest to przedruk z „Wędrowca” 1888, nr 9, s. 100–101) oraz do artykułu K.W. Wójcickiego Ostatni kulig staropolski, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 84. W drugiej części opisu Kolberg przytoczył fragmenty Korespondencji. Z guberni augustowskiej podpisanej A. O. [Osipowicz] z „Gazety Polskiej” 1865, nr 65. w. 11g. – s. 81 w. 19g. i przyp. 1 (Środa wstępna) – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 145–146. nr 27 (błędnie powtórzony) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 40, nr 96, bez lokalizacji, tam w t. 4 tylko dolna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 75–77, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. W druku błędny numer pieśni 27 – nadany dwukrotnie, był już na s. 73. nr 28 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 43, nr 113, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 i 7 tylko górna, w t. 3 i 8 tylko dolna wersja, w t. 9 na pierwszą miarę dolna wersja, na drugą miarę w pierwszym wykonaniu c2, przy powtórce a1. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 121–125, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 29 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 45, nr 118, bez lokalizacji, tam podane metrum , ale melodia zanotowana w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 15–16 tylko dolna wersja. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 445–446; u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 30 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 48, nr 134, z lokalizacją jak w druku, nad melodią notatka: „z łacińskiego: Salvum fac.”, tam w t. 5 tylko górna wersja. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 134–135, w zbiorze Mioduszewskiego tekst obszerniejszy, nota lokalizacyjna: „od Brańska, Mielnika” pochodzi od Kolberga. �408 s. 83–84 nr 31 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 50, nr 140 i teka 38, sygn. 1334, k. 5, oba rkp. bez lokalizacji. W rkp. z teki 41 melodia zanotowana wśród „Pieśni Wielkanocnych”; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 458–459, tam pieśń z obszerniejszym tekstem. W rkp. z teki 38 melodia zanotowana w metrum , ale w wartościach o połowę mniejszych, tam także tekst jak w druku i odesłanie do zbioru Mioduszewskiego. s. 84 w. 26d. – s. 85 w. 7g. (Śmigus) – Cytat zamieszczony na s. 84 oraz w przypisie 1 na tej stronie pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych, Warszawa 1831. Na s. 85 odesłanie do anonimowego artykułu o ogólnym tytule Rozmaitości w „Kurierze Warszawskim” 1827, nr 104. s. 85 (św. Jerzy) – Cytat pochodzi z artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 143. s. 85–86 (Śpiewy pod krzyżami) – Zob. Z. Gloger Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 146 i 147. s. 87–89 w. 19g. (Zielone Świątki) – Zob. Z. Gloger Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 141 i 142. s. 89 nr 32 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 57, nr 176, z lokalizacją jak w druku i notą: „P. o Trójcy…”. W rkp. w t. 2, 6 i 10 tylko dolna wersja, w t. 5, 8 i 9 tylko górna wersja, t. 4: & s. 90 œ œœ ˙ . Jest to odpis ze zbioru Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 255–256, tam pieśń z obszerniejszym tekstem, nota lokalizacyjna pochodzi od Kolberga. nr 33 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 53, nr 154, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”, w t. 4 tylko górna wersja. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 156–157, tam obszerniejszy tekst. nr 34 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 53, nr 155, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; w rkp. w t. 1 pierwsza nuta c2, w t. 4 tylko dolna wersja. Jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 159–160 pieśń z obszerniejszym tekstem. nr 35 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 54, nr 162, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 171–174 pieśń z obszerniejszym tekstem. �409 s. 91 nr 36 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 54, nr 165, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; jest to odpis z Dodatku II i III do Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 928 pieśń z obszerniejszym tekstem. nr 37 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 54, nr 164, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 175–176 pieśń z obszerniejszym tekstem. Odsyłacze Kolberga do cz. I Radomskiego (DWOK T. 20) błędne. s. 91–96 w. 13d. (św. Jan Chrzciciel) – Początek tekstu (s. 91 do s. 94 w. 6g.) Kolberg zaczerpnął z artykułu Z. Glogera Kópalnocka (Sobótka) z „Tygodnika Ilustrowanego” 1868, T. I (seria II), nr 5. Na s. 92 w. 6g. wzmianka o poglądach K. Rogawskiego, zob. m.in. artykuł tegoż Wiadomość o rozkopaniu mogiły w Siedliszczowicach, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 3, s. 1–43; wymieniona w następnym akapicie wieś Kruszewo to XIX-wieczne Kobylino-Kruszewo (obecnie Kobylin-Kruszewo). W przyp. 2 wymieniony artykuł A.B. Radoszkowskiego Kupalnocka czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią zamieszczony w „Muzeum Domowym” 1836, nr 25, s. 194–196; przy tej nocie bibliograficznej odesłanie do cz. IV Mazowsza (T. 27), winno być: s. 134, tam zaczyna się cytat z artykułu Radoszkowskiego. Na s. 93 w. 7g. niejasny odsyłacz do cz. I Mazowsza (T. 24), tam na s. 203 pieśni dożynkowe. Dalej Kolberg cytuje fragmenty tekstu oraz pieśni nr 38–42 z publikacji Glogera Obchody weselne, Kraków 1869, s. 42–45 oraz ze s. 14–15. Informacje zamieszczone przez Kolberga w przyp. 1 na s. 96 pochodzą także z Obchodów weselnych… s. 42; wzmianka o pieśni rzemieślniczej dotyczy zbioru J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, s. 144–145, tam pieśń „rzemieślnicka” nr 3; odesłanie do cz. IV Mazowsza (T. 27), nr 227 dotyczy drugiego wątku. s. 95–96 nr 43 – Pieśń wraz z melodią zaczerpnięta z pracy Glogera Obchody weselne… s. 44, melodia po s. 336. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 93, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, melodia z incipitem: „W polu lipeczka”; w rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: t. 6: & œ Uœ s. 97 ˙œ œ œ œ œ #œ  , brak  . t. 8, t. 10: & , t. 15–16:   nr 45 – Rkp. nieznanego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 2, nr 3, z notą: „ Z Powiatu Bielskiego, spod Brańska, Glinnik”, tam melodia z tek- �410 stem, nad melodią ołówkowa notatka Kolberga: „Weselna”. W tym rkp. przy e2 i a1 każdorazowo ¯, w t. 2, 4 i 6 w obu wykonaniach j s. 98 s. 99 œ . Tekst bez melodii w rkp. innego nieznaodwrotny rytm: œ nego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 1, bez lokalizacji. nr 47 – Odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26) dotyczy numeru 33. nr 49 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 81, bez lokalizacji, tam pod nr. 292 melodia z incipitem: „W pierwszym momencie” i pod nr. 297 tekst: „Wzięta do nieba”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja, w t. 5 górna wersja, na trzecią miarę ćwierćnuta e2, w t. 6 tylko dolna wersja. Oba zapisy Kolberga są odpisami ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 179–181 melodia („Melodia druga”) z tekstem: „W pierwszym momencie”, a na s. 185 tekst: „Wzięta do nieba” z notą: „Melodyja jak wyżej”. Tekst zob. też T. 28, str. 349. Dożynki (s. 100–116) s. 101 w. 9d. – s. 112 w. 1d. (nr II) – Przytoczony opis wraz z pieśniami, rycinami i przypisami pochodzi, zgodnie z odsyłaczem, z artykułu Z. Glogera Obrzędy rolnicze (z drzeworytami) zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1867, T. 2, s. 274–287; jedynie odesłania do poszczególnych tomów Ludu wprowadzone zostały przez Kolberga. Na s. 111 w. 6d. błędny odsyłacz do Ludu, seria III to cz. I Kujaw (DWOK T. 3); odsyłacz na s. 112 pod pieśnią „Zielona ruta” dotyczy dwóch ostatnich wersów pieśni nr 50 w T. 28, zob. też Mazowsze cz. II (T. 25), nr 55–57. s. 113 w. 1–2 g. i nr 58 – Kolberg odsyła do podobnej pieśni żniwiarzy zamieszczonej w pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, tam s. 210–212. s. 114 nr 59 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 24, sygn. 1283, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Łomża”, nad melodią notatka Kolberga: „przy jarzynie, jęczmieniu”. W rkp. zapis następujący: r & œ Jœ . œ œ Bu - jaj, bu - jaj œ œ œœ je - le - niu, œ œ œJ œ œJ J J po tym buj - nym œ œ œœ œ œ jęcz - mie - niu. obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 3–4: , �411 &œ œœ œ œ œ œœ œ ; pod melodią tekst bez powtórzeń. nr 60 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 44, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem zwr. 2: „Dożęlim żytka do odłogu” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tylko tekst. W rkp. z k. 92v. zamiast t. 5–8:                       , pod melodią widoczne jeszcze fragmenty refrenu: „Plon niesiem, plon”; w zapisie tekstu z k. 88 najpierw zwr. 1–3, przy czym w zwr. 2 w. 2 powtórzone: „dożęlim” zamiast „podziękujmy”, następnie zwrotki: 8, 9, 14, 12, 13, 4, 5, 7, 6, 17, 16, 15, 10 i 11, ponadto po zwr. 15 w rkp. jeszcze: „A nasa pani w czerwonej subie, kluseczki na kolacyi robi i w tyłku dłubie. Ejze, ejze, malowany drogi, w Suwałkach idą po selągu” i wariant zwr. 18: „A u nasej pani jak dwie kopani, a u nasego pana wisi po kolana”. Obrzędy (s. 117–234) s. 120–123 (Pogrzeb) – Większość informacji (s. 121–123 w. 6g.) pochodzi z rkp. zatytułowanego Różne przesądy i gusła (zabobony), teka 1, sygn. 1116, k. 8, którego autorką była najprawdopodobniej Melania Czarkowska, zob. DWOK T. 80/I, s. LVII. W rkp. brak informacji zamieszczonych w akapicie czwartym, jest natomiast następująca wzmianka: „Przypominam sobie, że wioząc ciało zmarłego z domu do kościoła, wiozą razem z niem bochen chleba i ten oddają ubogim kościelnym”. Ponadto Kolberg w druku uporządkował chronologicznie informacje o przebiegu pogrzebu oraz dodał przypisy. W przyp. 2 na s. 121 wg słów Kolberga cytat z artykułu A. Osipowicza; w wielokrotnie cytowanym artykule Wycieczki w okolice Suwałk…, a także w obszernym tekście tego autora �412 Z Suwałk do Augustowa zamieszczonym także w „Tygodniku Ilustrowanym” 1863, T. 7, nr 177–180 cytowanego fragmentu brak. Na końcu opisu pogrzebu na s. 123 Kolberg przytacza fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 203 i 210. s. 123 nr 62 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 58, nr 182, bez lokalizacji, nad melodią notatka: „P[ieśni] w utrapieniu”; jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 267–268 z obszerniejszym tekstem. s. 124 nr 63 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 59, nr 185, bez lokalizacji, nad melodią notatka: „O opatrzności Boskiej”; jest to odpis z Dodatku do Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 554–555 pieśń z obszerniejszym tekstem. nr 64 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 60r., nr 191; teka 41, sygn. 1347, k. 60v., bez numeru – wariant melodii bez tekstu, oba rkp. bez lokalizacji. W rkp. z k. 60r. obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 1: & œ œœ œ. œœ œ. , w t. 3 i 8 tylko wersja zanotowana dużymi nutami, w t. 4 tylko górna wersja; tam odesłanie do zbioru Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika…, s. 564–566. W rkp. z k. 60v. zapis następujący: & j œj œ œ œ œ œJ œ œj œj j j j j œj j œ œœ œœ œ œ Œ œ œ œ œ œ J JJ J J j œ œ œJ œ œ œœ œ œ œ œJ œ œ œœ œ œ œj j œ j j & œ Jœ œ J J J J J J J œ J œ œ j & j œj œj œ œj Jœ œ j j j j œ œj œJ œ œ œ œœ œJœ œ œ J Œ . Pod pieśnią w przypisie odesłanie do poezji J. Baki Uwagi o śmierci niechybnej wszystkim pospolitej wierszem wyrażone, Wilno 1766, zob. przedruk z przedmową R. Korsaka b. m. 1807. s. 125–184 (wesele I) – Cały opis wesela Kolberg zaczerpnął z pracy Z. Glogera Obchody weselne, napisanej pod pseudonimem Pruski, Kraków 1869. Tytuły podrozdziałów (oznaczone cyframi rzymskimi) oraz teksty pieśni (niekiedy podane przez Kolberga w wersji skróconej) pochodzą także od Glogera. Zgodnie z wzmianką w przyp. �413 1 (s. 126) w Obchodach weselnych znajduje się pięć drzeworytów (przy czym dwa z nich na s. 199), na końcu pracy Glogera wkładka z 9 melodiami, które autor otrzymał od Kolberga. Odsyłacze do poszczególnych tomów Ludu zostały wprowadzone przez Kolberga. s. 125–126 w. 17g. – Ten fragment opisu wesela wraz z pieśnią nr 65 w pracy Glogera na s. 17–18. s. 126 w. 20–21g. i nr 66 – Zob. Obchody weselne…, s. 20. w. 9–10d. i nr 67 – Zob. Obchody weselne…, s. 23. w. 5d. – s. 127 w. 2g i nr 68 – Zob. Obchody weselne…, s. 26. s. 127 w. 13–23g. i nr 69 – Zob. Obchody weselne…, s. 32. w. 10d. – s. 129 w. 1 d. (Wróżby) – Opis wróżb zaczerpnięty z Obchodów weselnych ze s. 34–35, 45–46, 49–50, 53, 55–57. Pod pieśnią „Koło dworu topola stojała” odesłanie do zbiorów: Wacława z Oleska [Zaleskiego] Pieśni polskie i ruskie…, s. 331 i K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 123 – oba odesłania także u Glogera na s. 35; pieśni nr 70 i 71 odpowiednio na s. 36 i 45. Na s. 129 odesłanie (także za Glogerem, s. 49) do pracy R. Zienkiewicza O uroczyskach i zwyczajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni, Warszawa 1853. s. 130 w. 1–20 g. (Pora wesel) – Zob. Obchody weselne…, s. 61–62. Odesłanie do pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, pochodzi od Kolberga, tam na s. 211 początek opisu wesel, ale wzmianka o wysypywaniu piaskiem na s. 214. w. 21g. – s. 133 w. 7g. (Swaty, zaloty) i przyp. 1 – Pierwszy akapit zredagowany przez Kolberga na podstawie Obchodów weselnych…, s. 65–66, kolejne akapity zaczerpnięte ze s. 69, 78–79, 81, 70, 73–76, pieśń nr 72 na s. 75; treść przyp. 1 (s. 133) u Glogera na s. 80 w głównym tekście. s. 133 w. 8g. – 136 w. 17 g. (Zaręczyny, zrękowiny) – Poszczególne akapity pochodzą z Obchodów weselnych ze s. 84, 86, 90, 93, 95, 96, 98, 99, 103 i 104; pieśni nr 73 na s. 93, nr 74 na s. 103, nr 75 na s. 104. s. 136 w. 18g. – s. 139 w. 2g. (Sprosiny i błogosławienie) – Zob. Obchody weselne…, s. 104, dalej s. 115–118. s. 139 w. 3g. – s. 141 w. 22g. (Drużyna weselna) – Zob. Obchody weselne s. 119, 120, 123, 127, 130, 133. Na końcu akap. 1 na s. 140 odesłania za Glogerem dotyczą: pracy A. Tereschenko Byt russkogo naroda, Sankt Petersburg, T. 2, 1848, s. 481 (stronę podano za Glogerem); artykułu Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie Borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, „Tygodnik Wileński” 1819, T. VII, nr 150, s. 1–18 i nr 152, s. 81–104. �414 Na s. 140 w 7d. odesłanie do pracy L.A. Jucewicza Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów, skreślona przez Ludwika z Pokiewia (pseudonim autora), wydanej w Wilnie w 1846 roku, tam wzmianka o darowaniu ręczników na s. 265. Na s. 139 w. 10g. – Błąd druku, winno być: „zamężne” zamiast „zamożne”. s. 141 w. 23g. – 145 w. 2g. – (Pieczenie kołacza…) – Poszczególne fragmenty tego podrozdziału pochodzą z Obchodów weselnych… ze s. 136–137, 140–142, 152–155. Przyp. 1 ( s. 141–142) pochodzi od Kolberga, natomiast przyp. 1 na s. 142 u Glogera w tekście głównym na s. 142. Melodia zamieszczona przez Kolberga na s. 143 nr 76 także w Obchodach weselnych…, po s. 336 pod numerem 1. Wymieniony przez Kolberga na końcu s. 143 drzeworyt przedstawiający kołacz, zgodnie z odesłaniem, w pracy Glogera na s. 152. s. 145 w. 3g. – 150 w. 17g. (Dziewiczy wieczór) – Zamieszczone opisy oraz teksty pieśni nr 77–84 pochodzą ze s. 178–184 Obchodów weselnych… Na s. 146 w. 11g. odsyłacz winien być: nr 74 (nie 72). Przyp. 1 na s. 148 pochodzi od Kolberga. Pieśni nr 85 i nr 86 pochodzą także ze zbiorów Kolberga, zob. następne przypisy. s. 148–149 nr 85 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 9, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”; dziś rkp. słabo czytelny, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. Melodia i tekst także w pracy Z. Glogera Obchody weselne…, po s. 336 melodia nr 7, tekst s. 182–183, przy czym Kolberg opublikował tę melodię z drobnymi zmianami metrorytmicznymi. s. 149 tekst między nutami i s. 149–150 nr 86 – Tekst opisowy oraz tekst pieśni w Obchodach weselnych… na s. 183, melodia nr 6 po s. 336. Ponadto w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 37, z lokalizacją ogólną: „Łomża” – melodia z incipitem tekstu: „Ej, dobra temu nocka”, tam w pierwszym wykonaniu: w t. 1 trzy ósemki d2, przy powtórce ósemki h1 d2 d2, w obu wykonaniach: w t. 6 dolna, w t. 7 i 8 górna wersja. s. 150 w. 16d. – s. 158 w. 5g. (Przybycie pana młodego) – Informacje zawarte w pierwszym akapicie pochodzą z Obchodów weselnych… ze s. 185; kolejne akapity oraz pieśni nr 87–91 u Glogera na s. 198–210. Na s. 151 odesłania do drzeworytów zamieszczonych w Obchodach weselnych… na s. 199. Na s. 152 nad pieśnią nr 89 nota, która u Glogera (s. 201) brzmi: „Na Podlasiu śpiewają”, natomiast nota: „Śpiewają także na Mazowszu” u Glogera przy innej pieśni. �415 Pod pieśnią nr 91 błędny odsyłacz do cz. II Pokucia (DWOK T. 30), tam na s. 24 pieśń 25. s. 158 w. 6g. – s. 163 w. 12g. (Rozpleciny) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 92–100 w Obchodach weselnych…, s. 211–229; u Glogera także zapisy nutowe: nr 94 – W Obchodach weselnych… melodia (po s. 336, nr 5) z wariantem tekstu (na s. 215). W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, melodia z incipitem tekstu: „Zakukała kukawecka”, w rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, t. 2: & & œ. #œ œ œ œ œ œ #œ œ œ œ , t. 5: . nr 95 – W Obchodach weselnych… tekst pieśni na s. 215, natomiast melodia jak nr 95 u Glogera jest bez tekstu, tam po s. 336 nr 2. Na końcu opisu Rozplecin (s. 163 w. 12g.) wzmianka o pracy Jana Łasickiego drukowanej po raz pierwszy po łacinie Michalonis Lituani de moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum wydanej w Bazylei w 1615 roku, zob. przekład polski A. Rogalskiego Mitologia Jana Łasickiego Polaka O bogach Żmudzinów i innych Sarmatów, „Dziennik Wileński” 1823, T. 1, s. 248–255, 398–406 i T. 3, s. 308–314. s. 163 w. 13g. – s. 167 w. 9g. (Wyjazd do ślubu) – Tekst opisowy oraz pieśni nr 101–107 pochodzą z Obchodów weselnych Z. Glogera ze s. 229 – pierwszy akapit, s. 241–248 – pozostały tekst. Pieśń nr 101 u Glogera po s. 336, nr 3, bez lokalizacji. Na s. 164 wzmianka o drzeworycie – w Obchodach weselnych…, s. 245. s. 163 w. 10g. – s. 173 w. 14g. (Ślub) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 108–115 i przypisy zaczerpnięte z Obchodów weselnych…, s. 251–273; pieśń nr 108 u Glogera także z melodią po s. 336 nr 4. W przyp. 1 na s. 168 wzmianka o Śpiewie Jonka (sprawa IV odsłona I) z Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego, zob. tegoż Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, Wrocław 1956, BN I 162. Na s. 169 w. 13d. wzmianka o drzeworycie zamieszczonym przez Glogera na s. 269. s. 173 w. 15g. – 176 w. 16d. (Powrót z kościoła) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 116–121 i przypisy zaczerpnięte z Obchodów weselnych…, s. 278–286. Na s. 175 w. 18d. odesłanie za Glogerem do pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, s. 212. �416 s. 176 w. 15d. – s. 177 w. 11g. (Przyjazd pana młodego) – Tekst zaczerpnięty z Obchodów weselnych…, s. 287–301. s. 177 w. 12g. – s. 182 w. 18d. (Obiad weselny) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 122–130 i przypisy zaczerpnięte z Obchodów weselnych…, s. 301–326. s. 182 w. 17d. – s. 184 w. 14g. (Obdzielenie korowajem) – Tekst zaczerpnięty z Obchodów weselnych…, s. 326–335. Na końcu odesłanie do artykułu Z. Glogera Korowaj. Wspomnienie lat dziecinnych zamieszczonego w „Kronice Rodzinnej” 1875, nr 16. s. 184–190 (wesele II) – Melodie zamieszczone w opisie pochodzą w większości z rękopisów Kolberga, zob. poszczególne przypisy do pieśni. s. 184 nr 131 – Pieśń zaczerpnięta z Obchodów weselnych… Z. Glogera, tam melodia po s. 336, nr 8. nr 131 (dolna wersja) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 10, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem, dziś nieczytelnym; w rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, t. 1–2 ze znakiem powtórki. s. 189 nr 132 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Wstał Jasieńku”, tam w t. 1 i 3 tylko dolna, w t. 6 i 7 tylko górna wersja. s. 189–190 nr 134 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 7, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Na polu sośnia”; w rkp. w t. 3 i 5 tylko dolna wersja, w t. 5 ostatnia nuta e2, w t. 6 brak ≥ przy g1, w t. 7 na pierwszą miarę szesnastki d2 c2. s. 190 nr 135 – Wariant tekstu w cz. IV Mazowsza (T. 27), nr 55 (nie 118 jak w odsyłaczu Kolberga), zob. też Mazowsze cz. II (T. 25), nr 117. nr 136 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 24, sygn. 1283, k. 13v; z boku nota: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Hej, zakukała”, przy melodii notatka: „lepiej”. Rkp. zniszczony, melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, tylko górna wersja. Wcześniej próba zapisu tej  melodii:  Hej,            za  ku  ka  ła            si  wa ku  ka  weń  ka...                 . s. 191–195 (wesele III) – Melodie zamieszczone w opisie pochodzą z rękopisów Kolberga, zob. poszczególne przypisy do pieśni. s. 191 nr 139a – Odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 297 błędny. �417 s. 192 nr 140 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 12, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Potoczę ja, potoczę”, w całym przebiegu melodii tylko górna wersja. Odsyłacze do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6) i cz. II Radomskiego (DWOK T. 21) błędne, natomiast odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12) dotyczy wariantu drugiej zwrotki. s. 193 nr 142 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 50, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia bez tekstu; w rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis melodii następujący: &œ & œ œ œ #œ œ #œ J œ. œ œ J U œ. # œœ œœ # œœ œœ œ œœ œ #œ œœ œœ # œœj. œ . Opublikowana wersja taktów 7–9 zanotowana obok, w tym samym rkp., z notatką: „lepiej”. s. 193–194 nr 144 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 22, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia oraz fragmenty nieczytelnego dziś tekstu; w zapisie melodii w t. 1 przy pierwszej nucie alternatywnie c2, w t. 2 tylko górna wersja, brak znaku powtórki. s. 194 nr 145 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 24, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam pod melodią ślady nieczytelnego dziś tekstu; w t. 3–5 i 13 tylko górna wersja, t. 10–11 niewypełnione, w t. 13–18 brak ≥ przy g1. s. 195–208 (wesele IV) – Opis wesela nadesłała Kolbergowi Melania Czarkowska, jej rękopis nie zachował się, zob. DWOK T. 80/I, s. LVI– –LVII. s. 208 w. 3d. – s. 212 w. 212 w. 4d. (wesele V) – Opis wesela wraz z pieśniami nr 146–152 pochodzi z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 199–203. W przyp. 1 wzmianka o terminologii stosowanej przez Glogera, zob. Obchody weselne…, m.in. s. 69 i 215. s. 212 w. 5g. – s. 222 w. 1d. (wesele VI) – Pieśni zamieszczone w tym opisie pochodzą z własnych badań Kolberga, który zanotował melodie oraz kilka tekstów. Pozostałe teksty sporządzone zostały obcą ręką, część z nich mógł zapisać Władysław Wierzbowski, zob. DWOK T. 80/I, s. LI, zob. następne przypisy. �418 s. 212 w. 8–16g. – Tekst do słowa „głupia” zanotowany skrótowo w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji. s. 212 nr 153 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 18, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „W ogródeńku przy ziołeńku” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst, z notą: „Przy oświadczynach, przy zaręczynach”. W rkp. z k. 92v. w t. 1 na trzecią miarę brak ≥, w t. 7 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 gis1. s. 213 nr 154 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 14, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Carna drużynka była, oj, carna” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji – tekst, z notą: „W lecie po polu”. W rkp. z k. 91 melodia inaczej urytmizowana:    Car  na    dru  żyn      ka                          3 by  ła, oj,          3      3  car  na...  poniżej wersje alternatywne dla t. 9:   wyższego przykładu:               , i t. 13–16 z po-  . nr 155 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji. nr 156 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji. s. 213–214 nr 157 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 31, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „A w wiśniowym sadeńku” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 92v. w t. 3 dolna wersja, na pierwszą miarę szesnastki h1 d2, w t. 5 górna wersja. s. 214 nr 158 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 22, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Ona wyszła i wyjrzała” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst. �419 W rkp. z k. 92v. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 na drugą miarę dolna, na trzecią górna wersja, w t. 3 i 6 górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 1 powtórzone: „modre ocki zapłakała” zamiast „modre ocka we łzach stały”, a zwr. 4 zanotowana następująco: „Ostawaj się, ostawaj się z Bogiem”. s. 214–215 nr 159a – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 41, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Idzie rzecka” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji – tekst. W rkp. z k. 92v. tylko t. 1–8, w t. 1 na drugą miarę szesnastki h1 a1, w t. 2 na trzecią miarę trzydziestodwójki: c2 h1 a1 g1, w t. 5 i 7 tylko górna wersja. Odsyłacz nad nutami do numeru 139b dotyczy wariantu tekstu. s. 215 nr 159b – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 4 w. 1: „Pise listy” zamiast „Napisę listy”, a w. 3 brzmi: „a ja ich będę cytała”. w. 1–2d. – Te informacje w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji. s. 216 nr 161 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 15, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Cy ja tobie” (zob. nr 162), a obok jeszcze incipit: „Zakowała zieziula” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst, z notką: „Jak do ślubu wyjeżdżają”. W zapisie z k. 92v. w t. 2 i 4 górna, w t. 3 dolna wersja, po t. 4   kilka wersji t. 5–6:               , takty te zostały skreślone przez Kolberga, po nich inna wersja taktów 5–6: & œ œ œ œœ œ œ œ œœ œ œœ˙ , a następnie z notatką: „lub” kolejna wersja alternatywna: górna wersja t. 5–6, tam w t. 6 brak ≥ przy g1. nr 162 – Rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notką: „Jak wyjezdzają z za stoła, do ślubu, panna młoda śpiewa”. Melodia z incipitem: „Cy ja tobie” zob. poprzedni przypis. s. 216–217 nr 163 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 17, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Poszła Kasinka” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notką: „Przed ślubem – śniadanie, a potem śpiewają” (por. s. 215 w. 1–2d). �420  j  , t. 4: œ œ , W rkp. z k. 92v. w t. 2 i 4 inny rytm, tam t. 2:  w t. 8 tylko dolna, w t. 9, 10 i 12 tylko górna wersja, w t. 14 na drugą miarę w górnej wersji szesnastki c2 h1. s. 217 nr 164 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Gdzie pojedzies do ślubu” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86r. i 86v., (dalszy ciąg tekstu), bez lokalizacji, tam tekst ze wzmianką jak nad nutami: „Marszałkowie...”. W zapisie nutowym   w t. 5 w pierwszym wykonaniu:   . s. 217–218 nr 166a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 23, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Kapusteńka”; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 4–6; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 1–3. Zapis nutowy słabo czytelny, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki d2 cis2, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę ósemki h1 c2, w t. 7 tylko górna wersja, powyżej zanotowana kolejna wersja alternatywna dla tego taktu: & # œ œ œ œj œ . s. 218 nr 166b – Rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tylko tekst zwr. 1–4. s. 218–219 nr 167 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 20, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W ogródeńku kapusteńka”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę ćwierćnuta a1, na trzecią ósemki dis2 fis 2, w t. 2 tylko górna wersja, w t. 3 przy f2 brak ≥, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki e2 dis2, w t. 6 tylko górna wersja, t. 7–8:           . Tekst por. nr 166a w T. 28. s. 219 nr 168 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 14, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Mój wianeczku” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji – tekst. W zapisie melodii w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2 ≥ przy g1, przy tej nucie alternatywnie h , t. 3: 1           3 , w t. 4 na trzecią miarę �421 ósemka e1, brak przednutki, t. 6–8: # & œ œ J œ œ œ œ œ j œ ; w zapisie tekstu brak ostatniego wiersza: „zginies jak drugie”. s. 219–220 nr 169 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 24, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Niescęśliwa godzinecka”; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst jak w druku. W zapisie melodii w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 3 widoczne trud- œ ności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: & U œœœœ œ 3 , w t. 4 tylko górna wersja, w t. 5 tylko dolna wersja, na trzecią miarę e2, w t. 6 na pierwszą i trzecią miarę dolna, na drugą górna wersja. s. 220 nr 170 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 2, tam melodia z incipitem: „Bodaj ty, chmielu” i notą: „Oczepiny”; teka 43, sygn. 1352, k. 89 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Augustów”. W zapisie z k. 92r. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 na pierwszą miarę dwie szesnastki a1 a1, w t. 4 ćwierćnuta b1, w t. 6 druga szesnastka c2, w t. 7 tylko górna, w t. 8 tylko dolna wersja, druga szesnastka c2, w t. 9 tylko dolna wersja, w t. 10 tylko ćwierćnuta a1. nr 171 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam z notą: „Po ślubie, po oczepinach”. s. 220–221 nr 172 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 13, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ach, rozkosz moja”. W rkp. w t. 1 i 3 tylko górna wersja, w t. 2 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki a1 fis1, powyżej dopisana wersja alternatywna jak górna wersja w takcie opatrzonym notatką: „albo”, w t. 4 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki h1 c2, na drugą miarę ćwierćnuta d2, t. 5–6: & # j œ jœ Ó œ œœœ J œ œ Jœ . s. 221 nr 173 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 3, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „To z nią do pszeniczki”, z notatką: „Po oczepinach”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę ósemka c2, przy powtórce: w t. 1 druga szesnastka h1, w t. 3 dolna wersja. s. 221–222 nr 174 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 19, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Wczorej była panienecka” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. �422 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notą jak nad numerem 173. W zapisie nutowym brak znaku przykluczowego, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 liczne wersje alternatywne, wersja opublikowana   oznaczona literami powyżej zapisu nutowego:      , w t. 2 górna wersja, na trzecią miarę g1, alternatywnie a1, w drugim wykonaniu: t. 2: & œ œ œœ œ œ . W rkp. tekst jak w druku, wariant „v. panny” w zwr. 6 dodany przez Kolberga. W druku błędnie podane metrum, winno być . s. 222 nr 175 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Ej, wybieraj się” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notą jak nad nutami. W zapisie nutowym widoczne trudności Kolberga w zapisie linii melodycznej, liczne poprawki i wersje alternatywne; w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie g1, w t. 2 na pierwszą miarę h1, alternatywnie c2, na drugą miarę przy pierwszej ósemce alternatywnie a1, na czwartą miarę alternatywnie d2, w t. 4 na drugą miarę pierwsza ósemka e2, alternatywnie d2, w t. 5 przy czwartej ósemce alternatywnie szesnastki c2 h1, na trzecią miarę alternatywnie h1, w t. 6 dolna wersja, na trzecią i czwartą miarę ćwierćnuty e2 a1. nr 176 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Siadaj” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji – tekst, z notą jak nad nutami. W rkp. w t. 1 dolna, w t. 3 i 4 górna wersja, w t. 4 na drugą miarę ósemki h1 g1. s. 223–230 (wesele VII) – Materiały zawarte w opisie tego wesela mogły zostać pozyskane podczas podróży odbytej z W. Wierzbowskim w 1858 roku, zob. DWOK T. 80/I, s. XXVIII; rękopisy dotyczące tego wesela nie zachowały się. s. 225 nr 182 – Odesłanie do cz. II Kujaw (DWOK T. 4), nr 149 niejasne. s. 227 nr 189 – Odesłanie do numeru 174 w T. 28 niejasne. s. 230–234 (wesele VIII) – Opis wesela wraz z pieśniami nr 198–202 pochodzi z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 205–213. �423 Pieśni i dumy (s. 235–321) s. 235 nr 203 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 5r., z lokalizacją: „od Zambrowa, Tykocina”, nad nutami notatka: „Szlachecka (z C-dur)”. W zapisie melodii w t. 3–4 brak znaku powtórki, t. 4 zapisany dwukrotnie, a po nim:                                              . s. 236–237 nr 205 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5v., z lokalizacją: „od Grajewa, Rajgroda”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 23, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „A gdzieże jedziesz moje”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2, 7 i 8 tylko górna wersja; w rkp. z teki 43 w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 c2. s. 237 nr 206 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5v., z lokalizacją: „od Augustowa, Żarnowo”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 29, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu. W zapisie melodii w rkp. z teki 5 w t. 6 tylko górna wersja, w t. 7 przy ostatniej ósemce alternatywnie a1, w t. 8 w górnej wersji na pierwszą miarę ćwierćnuta a1; w rkp. terenowym w t. 2 i 8 tylko dolna, w t. 6 tylko górna wersja. nr 207 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5v., z lokalizacją: „Augustów”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 20, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 5–8 zanotowana tylko górna wersja, oznaczona w druku: „śpiew”, brak akompaniamentu granego na harmonijce. W rkp. z teki 5 w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę alternatywnie szes-      , w t. 3 tylko nastki h1 a1; w rkp. terenowym t. 2:  dolna wersja. s. 238 nr 209 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ani tydzień, ani dwa, ani pół roku” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst; teka 5, sygn. 1136, k. 5r., z lokalizacją: „Augustów”, tam melodia i tekst. �424 W rkp. terenowym z k. 92r. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 tylko dolna wersja, na pierwszą miarę dwie szesnastki e2 e2, t. 3: # # œ & œ œ œJ œ œ , przy powtórce: t. 3: & œR R # œ r j drukowana oznaczona literami, t. 5: & R œ œ œ j J œ , wersja j œ , w t. 6 na trzecią miarę alternatywnie a1. W rkp. z teki 5 w pierwszym wykonaniu t. 3: & # œœ œœ œ. J œ œ , w drugim wykonaniu w t. 5 na drugą miarę alternatywnie a1. Odesłanie do cz. II Mazowsza (T. 25), nr 157 niejasne. s. 238–239 nr 210 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5r., z lokalizacją jak w druku, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 10, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „O, pamiętaj dziewcyno”. W czystopisie z teki 5 w t. 3 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu triola szesnastkowa cis2 a1 h1, przy powtórce triola szesnastkowa a1 cis2 a1, w t. 5 w drugim wykonaniu górna wersja, alternatywnie na trzecią miarę trzydziestodwójki a1 h1 a1 fis1, w t. 6 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę ósemka a1 lub alternatywnie triola szesnastkowa cis2 a1 h1. W rkp. terenowym w t. 3 liczne poprawki i wersje alternatywne: # r œ œ #œ w pierwszym wykonaniu: & œ R J Jœœ œ , lub obok z notatką # r œ mœ œœ # œ œ „lepiej”: & œ R J J œ ;           , w t. 6 w obu w drugim wykonaniu:     3 wykonaniach górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 h1. s. 239 nr 212 i 213 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 84, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam tekst bez melodii; w rkp. między tekstem 212 i 213 jeszcze jeden wątek, zob. nr 165 w suplemencie. s. 239–240 nr 214 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 41, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia; teka 5, sygn. 1137, k. 1 (czystopis uszkodzony), widoczne tylko fragmenty zwrotek 2, 4, 6 i 7. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 przy ostatniej �425 szesnastce alternatywnie trzydziestodwójki c2 a1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę szesnastki g1 h1, w t. 3 na pierwszą miarę szesnastki d2 h1. Tekst por. DWOK T. 42, nr 1800. s. 240 nr 215 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1137, k. 1r., z lokalizacją: „od Raczek, Wronowo”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 8, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam tylko pierwsze wykonanie z incipitem: „I wygnała wołki”, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1. W czystopisie w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ósemka d2. nr 216 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 10, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ej, wyjdę ja na poleńko” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 91 zapis melodii następujący:    Ej, wyj        dę    ja      3 na po                    leń  ko...          , obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 5–6 z powyższego       przykładu:  . nr 217 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji. s. 241–242 nr 221 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 3, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Zielona rutka, żółty kw[iat]”; teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam fragmenty tekstu; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 83, z lokalizacją naniesioną przez Kolberga: „Suwałki, Korkliny”, tam tekst jak w druku. W rkp. z k. 92v. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; na k. 87 zwr. 4, dalej incipit: „Zielona… żółty kwiat”, a na początku jeszcze dwie zwrotki: „Zielona rutka, jałówka, lepsza panienka niż wdówka. [Zielona rutka, jałowiec], lepsy kawaler jak wdowiec”. �426 s. 242 nr 222 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 1, bez lokalizacji i teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 1, bez lokalizacji, w obu rkp. melodia z incipitem: „Z tamtej strony zielonego stawu”; czystopis, teka 5, sygn. 1136, k. 85v., z lokalizacją: „od Grajewa, Rajgroda”. # j W rkp. z k. 94v. t. 5: & œ œœ , w t. 6 i 7 tylko dolna wersja. W rkp. z k. 94r. od t. 5 zapis wariantowy: # & œ œ œ œ œ J œ œ J œ œ j œj œ j œ œ . W rkp. z teki 5 Kolberg połączył oba rkp. terenowe: najpierw zapis z k. 94r., następnie zapis jak w rkp. z k. 94v., przy czym t. 1: # j # 3 œ œœ œ & œ œ œ J J , t. 5: & œœ œ œ . s. 243 nr 223 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 8, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Powstał stary rano” i teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 1. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą niżej, w pierwszym wy- r bb œ œ konaniu t. 1–2: & œ R J œ J œ J œ , w drugim wykonaniu w t. 1 pierwsza nuta b1; zapis tekstu z k. 20 dziś bardzo słabo czytelny. Pod pieśnią odsyłacz do wariantu: „Jedzie stary przez wieś” opublikowanego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 30, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 204. Odesłanie do cz. V Poznańskiego (DWOK T. 12) dotyczy zwrotek 5 i 6 numeru 399. s. 243–244 nr 224 – Rkp. Kolberga: teka 50/2, sygn. 1357, k. 1, tam lokalizacja i naniesiony nr pieśni jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 14, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W sadu, saduleńku”. W rkp. z teki 50 t. 3 opatrzony znakiem powtórki, brak t. 4, w zapisie tekstu w zwr. 1 „sadzinku” zamiast „sadeńku”; w rkp. z teki 43 w t. 2 i 4 tylko dolna wersja. s. 244 nr 225 – Rkp. Kolberga: teka 50/2, sygn. 1357, k. 1v., tam lokalizacja, naniesiony nr pieśni i odsyłacze do wariantów jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 17, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „A jestem ja niewielicka”. �427 W rkp. z teki 50 w t. 6 w pierwszym wykonaniu ostatnia ćwierćnuta d2. W rkp. terenowym w t. 1 w drugim wykonaniu i w t. 4 w obu wykonaniach druga ósemka a1, w t. 3 w drugim wykonaniu Ω przy f1, w t. 4 w obu wykonaniach ¯ przy h1, t. 5 w # drugim wykonaniu: & œ œ œ œ œ , w t. 6 w pierwszym wykonaniu druga ćwierćnuta d2. nr 226 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 327; jest to czystopis przygotowany do druku z numerem pieśni „228” (nie 226) oraz z naniesionymi odsyłaczami; odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26) dotyczy zwr. 2 numeru 291. s. 245 nr 227 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 194; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym odsyłaczem, ale innym niż w tomie numerem pieśni: „218”. nr 228 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 194; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym odsyłaczem, ale innym niż w tomie numerem pieśni: „219”; rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 43, bez lokalizacji, tam melodia z fragmentami tekstu i teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. terenowym z k. 91v. w t. 2 i 4 tylko dolna wersja, w t. 5 przy drugiej szesnastce alternatywnie g2, na trzecią miarę szesnastki e2 fis2, w t. 7 i 8 tylko górna wersja, pod melodią widoczny tekst: „Z poniedziałku na święto furmanowi… nie wiadomo, którą dróżką po nie”; na k. 89 dalszy ciąg tekstu: „I stojała na moście, kłaniała się staroście, kłaniam ci się, starosto. Jasienku, cóż tam słychać w Toruniu na rynku. Powiem tobie nowinę, będziesz miała dziewczynę, A bodaj cię, mój Jasieńku, kat męczył, jak ty mnie moje serce zasmucił”. nr 229 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 17, z lokalizacją: „Szcze[panków]”, tam melodia bez tekstu. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę ósemka e2, w t. 3 przy powtórce na drugą i trzecią miarę ósemki e2 d2, w t. 4 w obu wykonaniach dolna wersja. �428 nr 230 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 49, z lokalizacją: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, w obu wykonaniach: w t. 1 ostatnia szesnastka g1, w t. 2 tylko dolna wersja, ostatnia ósemka a1, w t. 3 tylko górna, w t. 5 tylko dolna wersja. nr 231 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 19, bez lokalizacji, tam melodia z tekstem do słowa: „oczy”. W rkp. w obu wykonaniach w t. 1 górna wersja, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę h1 i alternatywnie d2, przy powtórce tylko górna wersja. s. 246 nr 232 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 34, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Choćbym ja jeździł we dnie”. W rkp. w t. 1 pierwsza ósemka g1, ostatnia e1, w t. 2 na czwartą i piątą miarę ćwierćnuta a1, w t. 3, 4 i 7 tylko dolna, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 6 przy pierwszej ćwierćnucie alternatywnie ósemki c2 e2. nr 233 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwartę czystą wyżej; teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 1 bez melodii, przy czym w tym rkp. zapis następujący: „Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj, zapłaćże mi, moje dziewczę, com cię kołysał”. s. 246–247 nr 234 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst jak w druku, bez melodii. Por. nr 303 w suplemencie. s. 247 nr 235 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 35, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”. œ œ œ. W rkp. w pierwszym wykonaniu t. 1: & j œ œ J , w drugim wykonaniu: w t. 1 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuty d2 h1, œ œ œj œ w t. 3: & œ œ , wersja drukowana zanotowana obok jako rozwiązanie alternatywne. Odsyłacze zamieszczone w druku błędne. nr 236 – Rkp. nieznanego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 2, nr 2, z �429 notą: „Z powiatu bielskiego, spod Brańska, Glinnik”; w rkp. nad nutami oznaczenie tempa: „Moderato”, w t. 3 w drugim wykonaniu druga ósemka ais1. s. 247–248 nr 237 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 26, bez lokalizacji, tam zapis następujący: j # œœj & J œœ œ œœ # j & œœ œœ œœ œœ œœ J # œ œ & œ œ œ œœœ j œ J œœ œ œ œ œ œ œ œ œœ œœ œ œ œ œ œœ œ œ J œœj œ œœ j œ œ . Odsyłacz zamieszczony w druku nad nutami błędny. s. 248 nr 238 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 28, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Ej, cóż tam słychać” i teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst jak w druku. W rkp. z k. 92v. tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę dwie ósemki h1 h1 lub alternatywnie d2 d2. s. 249 nr 239 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 2 w. 2: „co po drzewie skace”, a „sieci” nadpisane jako wariant. s. 250 nr 241 – Melodia w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 15, bez lokalizacji. W rkp. tylko dolna wersja, w t. 3 na drugą miarę dwie ósemki c2 d2, w t. 5 na pierwszą miarę ósemki fis1 a1, alternatywnie h1 d2, t. 6–7 brak, w t. 8 dodane dwie wersje alternatywne: & i & # œœœ œœ œ . # œœœ œœœ nr 242 – Melodia w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 33, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”. nr 243 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 18, z lokalizacją: „Sejny”, tam melodia z incipitem: „Nie stawiaj konika” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Jastrzenno”, tam tekst. �430 W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: & œ Nie &œ œ mœ œ œ œ œ sta - wiaj Œ œ ko 3 - œ ni - ka... œœœœ ˙ œ. 3 œ œ. J œ j œ œ œœ œ œœJ U œ œ ˙ j œ ; w zapisie tekstu ostatnie wiersze: „Nie będę ja twoją, nie spodziewaj się” zamiast „zaleca się jej”. s. 250–251 nr 244 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „I przyjechał w podwóreczko”, zanotowana o sekundę wielką wyżej i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Jastrzenno, ku Grodnu”, tam tekst. W zapisie tekstu w zwr. 3 w. 3 i 4: „Czy horoszu doczku [i nadpiane: „córku”] miejasz, niech ja podziwiu się”. s. 251 nr 245 – Rkp. Kolberga: sygn. 2185/4, k. 56–57, jest to przygotowany do druku czystopis z naniesionym numerem pieśni „245”, odsyłaczem i tekstem w nawiasie zamieszczonym pod pieśnią; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Kasia po sadzie chodziła”, w tym rkp. t. 4 w drugim wykonaniu niedokończony. s. 251–252 nr 246 – Rkp. Kolberga: sygn. 2185/4, k. 56–57, jest to przygotowany do druku czystopis, z naniesionym numerem pieśni i odsyłaczem; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 40, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Pognał Jasio woły”. W rkp. z teki 43 tylko dolna wersja, w t. 1 druga ósemka g1, w t. 2 i 6 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d2 i ósemki h1 c2, w t. 3 alternatywnie półnuta g1 i ćwierćnuta h1, w t. 7 inny rytm: U # & œ œ œ œ . s. 252 nr 247 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 6, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Nie tylko te sady”; w rkp. t. 3–4 w drugim wykonaniu: & # œ œ j J œ ‰ [ ‰] . Odesłania pod pieśnią błędne. s. 253 nr 248 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 17, bez lokalizacji, zanotowana w metrum �431  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w drugim wykonaniu: w t. 2 ćwierćnuta z kropką e2, t. 3–4 skrócone do jednego taktu: & # œ J j œ œ J , podobnie t. 7–8:      . s. 253–254 nr 250 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W wiśniowym sadeńku” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 91 brak znaku przykluczowego, w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki h1 d1 lub alternatywnie ósemka h1, w t. 3 tylko dolna, w t. 5 tylko górna wersja, t. 6–7: & # œ œ j œ œ œ œj œœ œœ œJ œJ ; J œ J w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 3 i 4 brzmi: „choć jedna panna zasmuci, to druga pociesy”, dalej zwr. 2–3 i 5–6, a zwr. 4 zanotowana na końcu. s. 254 nr 251 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Biedny ja chłopak” i teka 11, sygn. 1176/1, k. 79, ze skreśloną lokalizacją: „od Augustowa”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 6 ostatnia szesnastka a1, w drugim wykonaniu: w t. 4 na trzecią miarę cis2. W rkp. z teki 43 w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka c2, w t. 5 alternatywnie ćwierćnuta c2 i ósemka e2, na trzecią miarę alternatywnie ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 5 ćwierćnuta e2. W rkp. z teki 11 melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na drugą miarę cis2, w drugim wykonaniu: w t. 5 ćwierćnuta d2; w tym rkp. zwrotki 2 i 3 w odwrotnej kolejności, ponadto w zapisie tekstu odpowiednio: „Hanusia” i „Hanusi” zamiast „Anusia” i „Anusi”, a w zwr. 3 w. 4: „bo spogląda” zamiast „czekać na mnie”. s. 255–256 nr 254 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 14, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Cztery kośniczki” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst. W rkp. następujący zapis melodii: �432             Czte  ry   ko      śni  czki...                                         . Odsyłacz nad pieśnią do cz. II Mazowsza (T. 25), nr 11 dotyczy podobieństwa w urytmizowaniu melodii. s. 256 nr 255 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji. Melodia por. nr 286 w suplemencie. nr 256 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „U jeziora bystrej wody” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam tekst. W zapisie melodii t. 1 zanotowany również w metrum : cztery ósemki, w t. 2 tylko dolna, w t. 4 tylko górna wersja, w t. 4 i 5 ≥ przy g1, w t. 6 tylko górna wersja, t. 7: n jœjœ & œœœ J œ œœ œ . Odsyłacz nad melodią do cz. IV Mazowsza (T. 27) nr 349, dotyczy zmiennego metrum, między  i . s. 257 nr 257 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 1 wiersze 3 i 4 takie jak w zwr. 2, a w zwr. 2 w. 3 i 4 jak w zwr. 1. nr 258 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 2, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Poszed Jaś do roli”. W rkp. w t. 1–7 tylko dolna, w t. 8 górna wersja, w t. 1 ≥ przy g1, na drugą miarę e1. s. 257–258 nr 259 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 5 w. 2 taki jak w. 4: „ni ojca, ni matki”. s. 258 nr 261 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją ogólną: „Łomża”; w rkp. w zapisie melodii brak znaku przykluczowego, t. 6 jak t. 3. W druku błędnie zanotowane metrum, winno być . Pod pieśnią błędny odsyłacz do numeru 261 w T. 27. s. 259 nr 262 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 22, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Smużkiem dziew… sm…” i teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją ogólną: „Rosogi” [właśc. Rozogi] i dopiskiem: „Łomża”, tam tekst bez melodii. �433 Na k. 93r. zapis melodii następujący:      Smuż            kiem    dziew…    []              []    []   . nr 263 – Rkp. Kolberga, sygn. 3208, k. 87, z lokalizacją jak w druku i notatką: „Zalotna”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 1, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Za stodołą modry”. W obu rkp. w t. 3 trzecia ósemka d1, w t. 2 i 4 tylko górna wer-  sja; w rkp. o sygn. 3208 t. 1:       ; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej. s. 259–260 nr 264 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „A moja matulu coś waspani”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę ósemka e2, w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja. s. 260 nr 265 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 21, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Bywaj, Jasiu, bywaj”, zanotowana w metrum  z zachowaniem tych samych wartości rytmicznych, melodia ma następujący przebieg:                                            . 1. 2.     s. 261 nr 266 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Bywaj, Jasiu, bywaj” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst. W rkp. (k. 92r.) melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 3 na trzecią miarę szesnastki f2 g2, w drugim wykonaniu: w t. 2 ćwierćnuta f1; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 4: „studzienecka w stodole”, a „w gumnie” dodane w nawiasie, w zwr. 4 w. 2: „jadąc” zamiast „zjechał”, w zwr. 6 w. 3 taki sam jak w. 2. nr 267 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 26, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Zielona dąbrowa” i teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam �434 tekst. W rkp. z k. 92 melodia zapisana w metrum : # 2 j & 4 œj œ œ œ Zie - lo - na # j j & œ œ œ œ œ J œ dą - bro œ œ J - j œ wa... j œ œ J œ j j œ œJ œ œ j œ œ j œ œ j œ j œ . W druku błędne metrum, winno być . s. 261–262 nr 268 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji; w rkp. brak zwr. 2. s. 262 nr 269 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 13, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Przyjechali do Lublina”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 3 w drugiej połowie taktu ćwierćnuta d2 ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na ostatnią miarę szesnastki f1 e1, w t. 3 pierwsza ćwierćnuta d1, w obu wykonaniach w t. 4 pauza zamiast ostatniej ósemki. s. 262–263 nr 270 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 30, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Wyleciała na góreckę” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. j jœ œ œ , t. 2–3 tylko W rkp. (k. 92v.) przy powtórce t. 1: & œ # œ górna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach: na pierwszą miarę ósemki h1 a1, ≥ przy g1. s. 263 nr 271 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji. s. 263–264 nr 272 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 13, sygn. 1193, k. 5, nr 159 i 160, tam wśród odpisów ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 198; teka 13, sygn. 1193, k. 17, nr 1293, tam wśród odpisów ze zbioru Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, s. 176, nr 671. s. 264–265 nr 273 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Pognała dziewczyna do”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 w dolnej wersji druga ósemka g1, w t. 2 nad h1 widoczne trudności Kolberga w zapisie muzycznym lub problemy intonacyjne wykonawcy: równocześnie ¯ i Ω, t. 5 zanotowany alternatywnie o sekundę wielką wyżej, w t. 6 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki f1 a1, w t. 7 tylko górna wersja. �435 s. 265 nr 274 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 18, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pognała dziewczyna”. W rkp. w t. 2 trzecia ósemka d2, t. 3 i 7: & # œ j œ J œ œ œ , w t. 5 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemki d2 h2, w t. 6 w drugim wykonaniu zamiast ostatniej ósemki szesnastki h1 c2. s. 266 nr 275 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 25, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „A wcoraj z wiecora Kasia wołki gnała” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. (k. 92v.) melodia zapisana w tonacji G-dur, fis zanotowane jako znak przykluczowy, w t. 6 dolna wersja zanotowana jako triola ósemkowa, w t. 7 tylko górna, w t. 8 i 9 tylko dolna wersja, w t. 9 na trzecią miarę ósemki g1 h1, t. 10–11 brak; w zapisie tekstu w zwr. 4 najpierw w. 5–8, a po nich w. 1–3. s. 266–267 nr 276 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 23, bez lokalizacji, tam w t. 3 ostatnia ósemka d1, w t. 5 górna, w t. 6 tylko dolna wersja. s. 267–268 nr 277 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 17, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Stoi Jasieniek za drzwi[ceńkami]” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. (k. 91r.) w t. 1, 2 i 5 tylko dolna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki d2 d2, w t. 6 tylko górna wersja; w zapisie tekstu z k. 89 w zwr. 1: „carnemi” zamiast „carniusieńkiemi”, zwr. 2 zanotowana skrótowo – tekst od słowa: „rucha”, zwr. 3–5 jak w druku. s. 268 nr 278 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 14, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Na polu wiśnia”, zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 7 tylko górna wersja, trzecia ósemka alternatywnie c2, w t. 8 tylko górna wersja. s. 269 nr 279 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 2, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Usiądziem Józiu”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: �436                    U  sią  dziem Józiu...                                                 . Nad nutami notatka Kolberga: „lub . nr 280 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 18, tam tylko górna wersja, w t. 3 dwie pierwsze ósemki f2 e2. s. 269–270 nr 281 – Wariant tekstu por. nr 185 w suplemencie. s. 270 nr 282 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 2, bez lokalizacji. W rkp. t. 3 i 4 w pierwszym wykonaniu: & # j j j œJ œJ œJ œJ œ œ , w drugim œ œ J wykonaniu w t. 3 pierwsza ósemka g1. s. 271 nr 283 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Nieszczęśliwy ten ganeczek”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 3 przy drugiej ósemce alternatywnie c2, w pierwszym wykonaniu brak t. 7. nr 284 – Rkp. Kolberga, sygn. 3208, k. 182, z lokalizacją jak w druku, tam melodia z incipitem: „Jak ja będę dzieci miała, oj, joj, joj”. r œ œ W rkp. t. 1–2: & œ R J œ J j œ œ R R Jœ œ , w t. 3–4 tylko dolna wersja, w t. 8 w pierwszym wykonaniu górna, przy powtórce dolna wersja. s. 272 nr 286 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 23, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Rąbała Kasia kalinę”; w rkp. t. 3–4:        ga: „lub ”, t. 7–8:      , nad t. 3 notatka Kolber. s. 272–273 nr 288 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”. W rkp. w drugim wykonaniu: w t. 6 na trzecią miarę ósemka e2, w t. 7 na trzecią miarę ósemka h1 i w t. 8 na pierwszą miarę ósemka d2; pod melodią ślady zapisu tekstu, dziś nieczytelne. �437 s. 273 nr 289 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 142v.; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesioną lokalizacją, numerem pieśni jak w tomie i odsyłaczami. Por. nr 189 w suplemencie. nr 290 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 142v., z lokalizacją jak w druku, tam tekst podpisany pod melodią jak nr 291. s. 274 nr 291 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 142v., z lokalizacją, tam tekst podpisany pod melodią jak nr 290. nr 292 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 52, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Czyja to córa, czyja”; teka 43, sygn. 1352, k. 90 i 87, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp (k. 92r.) melodia niedokończona, w drugim wykonaniu:    . brak t. 5–6, w t. 1 alternatywnie trzy ósemki d2, t. 3:   Na k. 90 tylko: zwr. 1, zwr 2 w. 1–2, zwr. 3 w. 3–4, zwr. 4 w. 1–2 i zwr. 5; na k. 87 fragmenty tekstu: „Jeden drugiego pyta, gdzie ta dziewcyna sypia. Sypia se w komorze pod okienkiem, zapiera się dre[wienkiem]. Drzwicki z bylickim, słomą… . Głupi dwo[racy byli], co tych zamków nie pobili”. nr 293 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 6, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pasła dziewcyna owce”; teka 43, sygn. 1352, k. 87 i teka 43, sygn. 1352, k. 90, na k. 87 i 90 tylko tekst bez lokalizacji. W rkp. z k. 91 w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę ósemka fis1, w t. 4 górna wersja, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie ósemka a1, w drugim wykonaniu: t. 1–3:              , w t. 4 dolna wersja. W zapisie tekstu z k. 90 w zwr. 1 w. 1–2: „Pod laskiem na murawce pasła dziewcyna owce”, w zwr. 2 brak w. 3–4. s. 275 nr 294 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam w zwr. 3 w. 1: „W Warszawie” zamiast „A w Łomży”, w zwr. 4 w. 3 i 4 następujące: „I weszłem do pokoju, tupnąłem nóżką na nią”. �438 nr 295 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 21, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Młoda dziewcyna, młoda”; w rkp. zapis następujący: j œ œ &œ J J Mło - da œ œ œ. œ œ J J dzie - wcy - na, j j & œj # œ œ œJ œ mło - da... œ œJ œ œ J J œ œ œ œ œ J J J J œ œ œ œ #œ œ œœ œ j œ . s. 275–276 nr 296 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji. W rkp. po zwr. 1–2: „Jak… kiedy dzieci płacą. Daj dzieciom po jabłuski, niechaj płacą pomalusku, bywaj, waspan, u mnie”, dalej zwr. 4, a następnie: „Jak u pani… kiedy stara przędzie. Daj starej na czepiec…”, po tym fragmencie zwr. 5 i 6. Tekst por. DWOK T. 42, nr 1811. s. 276 nr 297 – Por. nr 159 w suplemencie. s. 277 nr 298 – Rkp. Kolberga: teka 11, sygn. 1175, k. 22, z lokalizacją „od Suwałk (Zielone, Niemcowizna)”, tam melodia i tekst; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 43, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Hulaj, bujaj, jeleniu” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W obu zapisach melodii tylko œ. j œ œ œ Uœ R R R . część wokalna: t. 1–6, t. 3: & J nr 299 – Rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1160, k. 367, z lokalizacją: „od Białegostoku i Nowogrodka”. Pieśń z akompaniamentem fortepianowym zob. DWOK T. 67/II, nr 664. nr 300 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 16, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pojechał pan po wino” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst. W rkp. (k. 92r.) w t. 1–2 tylko górna wersja, w t. 4 zamiast pierw   szej ósemki szesnastki c h , t. 7:      , w t. 8 tylko 2 1   �439 dolna wersja. W rkp. (k. 90) po tekście jak w druku jeszcze niedokończone fragmenty: „Pyta…, mundur…, z Modlina, napił miodu i wina… połamał mu koń nogi. Ubogiego żałować, dukata mu darować”, a dalej: „Naści żołnierz złoty krzyż, a idź sobie, gdzie ty chcesz, przez dziedziniec kulając, przez dziedziniec skakając, wsiad na konia, wywinął. W nocy z panią spał, jeszcze za to krzyż dostał. Pani w ok[ienku mrugała. Ja sie pana nie boje, co mnie pan dał, to moje”. s. 278 nr 301 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 7, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony jeziora” i teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst; teka 43, sygn. 1352, k. 90, z zapisami z Augustowa, tam fragmenty tekstu. W zapisie melodii t. 2–3 i 5–6 skrócone każdorazowo do jednego taktu: œ œ œ , w t. 4–5 ≥ przy c2, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 8 tylko górna wersja, na pierwszą miarę ósemki d2 cis2, w t. 9 dolna wersja: ćwierćnuty h1 g1, t. 12: & # œœ # œœ œœ œœ . W zapisie tekstu z k. 86 zwr. 1–3 i zwr. 4 w. 1–2, a po nich: „W tej komorze jest zielone łoze, slicne, malowane, hej, łoze, moje łoze, któż na tobie będzie spał” oraz wariant ostatniego wiersza: „kogoz ja tam połoze”, a dalej zwr. 6. �440 W zapisie z k. 90 zwr. 1 bez w. 3, wiersz 2 zwrotki 4 i na koniec: „Pod tą lipką zieloną stoi łoże malowane” (por. zwr. 5). nr 302 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 15, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony jeziora, stoi lipa”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, t. 4–6: # œ œ œ œ œ #œ œ˙ & # œJ J J , w t. 9 tylko górna wersja, na drugą miarę triola ósemkowa, t. 11–13: & 3 # jj œ œ œ œ œ œ œj 3 ˙ . s. 279 nr 303 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 1, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Na suchym dębie”; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 129, tam widoczne tylko zwr. 2, 4, 6, 7 i 9 oraz przekreślone zwr. 5, 3 i 8, początek karty odcięty. W zapisie melodii z teki 43 w pierwszym wykonaniu: t. 1: & # œœ t. 3: & œ # œ jœ œ œ œ J œ J J , t. 3: & œ œ , w drugim wykonaniu: # œ œ œ œ . s. 279–280 nr 304 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem zwr. 3: „Pogonię ja woły” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 3–5 i zwr. 6 w. 1–3. W zapisie melodii w t. 2 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 2: „Jasiowe” zamiast „Stasiowe”. s. 280–281 nr 305 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 30, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Na tutejszej grobli”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 2:      , w t. 6 tylko górna, w t. 7 i 8 tylko dolna wersja         ,  i dodana inna wersja alternatywna:  brak znaku powtórki. s. 282 nr 307 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 25, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ożenił się sajdak”; w rkp. zapis melodii następujący: �441 # œ œ œ œ & J J J J O - że - nił œ œ œ œ œ œ J J J J œ œ œ się saj - dak... # & œ œ œ œ œ # & œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ œ œ [ œ] œ œ œ œ œ .. œ . nr 308 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 11, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Rozgniewała się, wzięła”; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 83, z lokalizacją naniesioną przez Kolberga: „Kropiwno”, tam tekst bez melodii. W rkp. (k. 92) melodia zanotowana o sekundę wielką wy- œœ œ œ œ J , w t. 5 b œ œœ J żej, w t. 1–3 tylko dolna wersja, t. 4: & J J œ w drugiej połowie taktu trzy ósemki d2 c2 a1, w t. 8 przy trzeciej ósemce alternatywnie b1, poniżej dodana wersja alternatywna:        . s. 283 nr 309 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 2, tam melodia bez tekstu; teka 39, sygn. 1343, k. 17, tam tekst bez melodii, oba rkp. bez lokalizacji. W rkp. z teki 43 melodia zapisana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1–4 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 h1, w t. 6 na pierwszą miarę ósemka h1, w t. 9 tylko górna wersja, t. 10–12:              . s. 283–284 nr 311 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 26, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „Kum z kościoła idzie” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją jak w druku, tam tekst; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 113, tam widoczne fragmenty melodii i tekst, jest to czystopis, dziś uszkodzony. �442 W obu zapisach tekstu w zwr. 4 między w. 2 i 3 jeszcze: „Chodź, kumeńku, do chaty, napijem sie herbaty”, przy czym w rkp. o sygn. 465 ten fragment przekreślony. s. 284 nr 312 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna 150), k. 113, z lokalizacją jak w druku, tam melodia i tekst; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Na progu stojała, na kuma” i teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk, tam tekst bez melodii. W rkp. o sygn. 465 w t. 3 i 5 tylko górna wersja. W zapisie nutowym z teki 43 w t. 1 i 2 zamiast trzydziestodwójek szesnastka d2, w t. 1 ostatnia szesnastka d2, przy niej alternatywnie trzydziestodwójki d2 c2, w t. 3 tylko górna wersja, t. 5: & # œ œœ Rœœ J œJ R . s. 284–285 nr 313 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 281, tam pieśń zapisana dwukrotnie; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 83, z lokalizacją naniesioną przez Kolberga: „Suwałki” i jego dopiskiem: „Trzciany, Korkliny”, tam tekst bez melodii. W rkp. o sygn. 465 pierwszy zapis uszkodzony – karta odcięta, dziś widoczny tylko dolny fragment pięciolinii oraz tekst, tam odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26) nr 409; poniżej drugi zapis, tam melodia z pierwszą zwrotką, lokalizacją jak w druku i numerem pieśni jak w tomie. W zapisie tekstu z teki 43 brak trzech ostatnich wierszy zwr. 4 i brak zwr. 6. s. 285–286 nr 314 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1117, k. 1b v., tam melodia i tekst, skreślona nota: „od Łodzi (Milewski)”, przekreślony odsyłacz do wariantu tekstu w Sandomierskiem (DWOK T. 2) nr 198 i notka: „przeniesiono do Maz[owsza] V”; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 281, jest to czystopis z lokalizacją, numerem pieśni i odsyłaczami jak w druku, a także ze wzmianką zamieszczoną na s. 286 w. 1–3g. W rkp. z teki 1 przed t. 1 przygrywka:  ## 2 1   & œœ œRœ œJœ œ œJœ œ , t. 5–8: R     , t. 3: r j j r r j ## œ œ œ œ œ j r & J J J R R œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œj , a obok  zanotowana jeszcze jedna wersja alternatywna dla t. 8 – zgodna z wersją małych nut w druku. �443 W rkp. o sygn. 465 przed t. 1 przygrywka (później skreślona przez Kolberga): & ## ## œ œœ t. 7: & œœJ j œ œ œ . & œ œ œ , t. 3: ## œœ œœ 2 1 œœ œJ œ œœ œ R R J J , s. 286–287 nr 315 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 46, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Hej, stojała w sadzie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 na drugą miarę alternatywnie d2, w t. 2 tylko górna wersja, pierwsza szesnastka f2 lub alternatywnie na pierwszą miarę szesnastki e2 c2, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 g1. Melodia i tekst zob. DWOK T. 42, nr 1846. s. 287–288 nr 316 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 3, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Stała się nam nowina”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 2 i 9 na pierwszą miarę dolna wersja, na drugą ósemki h1 a1, w t. 5, 6 i 8 tylko górna wersja, t. 7 słabo czytelny. s. 288–290 nr 317 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 29, z lokalizacją ogólną: „Suwałki” i teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 10, bez lokalizacji, w obu rkp. melodia z incipitem: „Jasio konie poił”; teka 43, sygn. 1352, k. 85 i k. 86, bez lokalizacji, tam tekst.  W rkp. z k. 92v. w t. 1 dodana wersja alternatywna:    , t. 3:       , w t. 5 dolna wersja zgodna z drukiem, poza tym dodane wersje alternatywne jak powyższy przykład w t. 3, w t. 7 tylko dolna wersja. W rkp. z k. 95r., melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 1: & œ œ œ œ œ , w t. 5 na pierwszą miarę dodane alternatywnie ósemki f2 e2, w t. 6 tylko górna, w t. 7 tylko dolna wersja. W zapisie tekstu z k. 85 zwrotki 1–4, po nich zwr. 7–9 i pierwszy wiersz zwr. 10, dalej zwr. 15–17, 20, 22–25, a następnie: �444 „Zacepił się Kasi fartuszek za pale, ej, ratujze, mój Jasienku, moje zakochanie. Nie na tom cię kidał, żeby cię ratować, musis, ty, Kasinku, ten dunaj zgruntować”, po tym fragmencie zanotowany jeszcze incipit: „Młode rybackowie”, dalej w. 1–2 zwrotki 36 i w. 2 i 5 zwrotki 35. Na k. 86 zwr. 21, dalej: zwr. 13, 14, 26, 28, 34, 35 i 36, przy czym w zwr. 21 w. 4: „bym na sobie miała”, w zwr. 34 w. 2: „złote” zamiast „głośne”. Wariant melodii z incipitem: „Przyjechał Jasiu z cudzej ukrainy”, zob. nr 218 w suplemencie. s. 290 nr 318 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 35, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „W jednem to miasteczku”. W rkp. w t. 1 na trzecią i czwartą miarę alternatywnie ćwierćnuta c2 i ósemki d2 e2, w t. 2 zamiast ostatniej ósemki szesnastki f1 d1, w t. 3 tylko dolna, w t. 4 górna wersja, na trzecią i czwartą miarę alternatywnie ósemki c2 g1 i ćwierćnuta g1, w t. 5 przy ostatniej ósemce alternatywnie d2. s. 290–291 nr 319 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 19, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem drugiej zwrotki: „A mój jegomość” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 2. W rkp. z k. 91 w t. 1 na drugą miarę ósemki f2 d2, w t. 3 w górnej wersji zamiast szesnastek ósemka f2, w t. 4 dodane wersje alternatywne: na pierwszą i drugą miarę ósemki a1 h1 c2 a1, na trzecią miarę ósemki a1 g1, w t. 5 i 6 tylko górna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę ósemki c2 g1. s. 291 nr 320 – Tekst w rkp. terenowych Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją: „Augustów”. Na k. 88 kolejno: zwr. 1–3, przy czym w zwr. 1: „królewna” zamiast „podolanka”, a w zwr. 2 brak w. 2, dalej zwr. 4, zwr. 6–10, 12–16, 18–23 i 26–33, pozostałych zwrotek brak. Na k. 89 zwr. 1, dalej: „Przyszedł do nij”, a następnie zwr. 11, 17, 26 (bez słów: „Pan brat”), zwr. 25, a po niej: „Szewce siedzą przy warstacie…” i na końcu zwr. 27. W rkp. Kolberga zachowały się także inne niż publikowany pod nr. 320 zapisy nutowe do tej pieśni, por. DWOK T. 42, nr 1827– 1828. �445 Odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 9 dotyczy podobnych fragmentów tekstu. s. 292 nr 321 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 6, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Jak w lecie, tak w zimie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 i 6 tylko górna wersja, w t. 3 na trzecią miarę szesnastki e2 d2, t. 7: & b œR Rœ œJ . r œ , w t. 8 na pierwszą miarę ósemka g1. s. 292–293 nr 322 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 42, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: & # œ œ œ œJ œ œ œ J œ œ œ œœœœ œ J J # j j j j j j œ œœœ & œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œJ œ J J œ œ œ ˙ œ . s. 293–294 nr 323 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352: k. 92v., nr 38, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Cemu te wiatry nie wieją” i teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk, tam tekst. W zapisie melodii (k. 92) w t. 3, 4 i 6 tylko dolna wersja, w t. 4 pierwsza ćwierćnuta alternatynie d2, druga ćwierćnuta g1, w t. 6 druga ćwierćnuta c2. s. 294 nr 324 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 6, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Służył Jasio u pana” i teka 43, sygn. 1352, k. 85, tam tekst. W zapisie melodii (k. 92) zanotowana tylko dolna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę ósemki d2 e2, w t. 4 zamiast szesnastek ósemka gis1, w t. 5 widoczne trudności intonacyjne wykonawcy, nad d2 zanotował Kolberg równocześnie ≥ i Ω. s. 295 nr 325 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 21, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Tam za borem bylica” – zob. przypis Kolberga do numeru 325 w T. 28. j œ œ œœ W rkp. t. 1: & œ œJ J , w t. 2–5 tylko dolna wersja, w t. 4 druga ósemka h1, w t. 6 na pierwszą miarę dolna, na trzecią obie wersje. �446 nr 326 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 22, bez lokalizacji; tam widoczne trudności w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana czę częściowo , przy zachowaniu tych saściowo w metrum , mych wartości rytmicznych, w rkp. tylko górna wersja, t. 1–2:         , t. 5–6 przy powtórce zanotowane o sekundę niżej. s. 296 nr 327 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 37, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Pojechał pan na dunaj”; teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk i teka 43, sygn. 1352, k. 90, na k. 84 i tamże na k. 90 tylko tekst, oba rkp. bez lokalizacji. W zapisie melodii w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 i 4 tylko górna, w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki e2 f2, w t. 4 na pierwszą miarę szesnastki f2 d2. W rkp. z k. 84 najpierw incipit: „Pojechał pan”, dalej zwr. 6, zwr. 4 w. 1 i 2, zwr. 7 w. 1, następnie wariant zwr. 9: „Służka do dworu przychodzi i pani nowinę powiada”, po nim zwr. 10, dalej tekst: „Juże pan utonął, tylko wrony konik…”, zwr. 13 (vel) i 12 (vel). Na k. 90 zwr. 1–3, zwr. 4 (vel), w zwr. 5 w. 2: „do pani znać daje”, dalej zwr. 8, przy czym w rkp. „dworu” zamiast „domu”, po niej zwr. 11–16 bez wariantów zamieszczonych w nawiasach. Tekst por. nr 225 w suplemencie. s. 296–297 nr 328 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 25, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Czego kalino w cieni stoisz”; teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 11–13 i 17–21; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji – tekst zwr. 1, 3–6 i 11–12. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1–4 górna wersja, przy powtórce zapis następujący: # œ & œ œ J œ œ œ œ J œ m œ œ œ . W zapisie tekstu z k. 88 zwr. 1 zanotowana skrótowo (tylko incipit, a dalej: „etc.”), w zwr. 11 i 12: „Kasienku” zamiast „siostro”, po zwr. 12 wariant zwr. 13: „Mnie sąsiadeńka poprosiła, żeby dzieciątko porzuciła”. W rkp. Kolberga zachował jeszcze inny zapis melodii do tej pieśni, zob. DWOK T. 42, nr 1829. s. 298 nr 330 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 5, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: �447 „U szenkarza na dole (bis)”; w rkp. w t. 1 i 3 tylko dolna wersja, w t. 1 na pierwszą miarę ósemki d2 d2, w t. 3 dodana inna wersja # œ œœœœœ alternatywna: & , t. 5:         . s. 298–299 nr 331 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 39, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Wędrowali krawcycy” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W zapisie melodii (k. 92v.) różnice w zapisie metrorytmicznym: # & œj œj œœ œœ J J Wę - dro - wa - li # œ & œœ œœ œ j œ Jœ œ kraw - cy - cy... j œ œJ œJ œJ œ # œ ˙ j œ œ J œ j j j j œ œ œ œ œ œ ˙ œ . W zapisie tekstu w zwr. 9 najpierw: „z tą dziewcyną”, a dalej zanotowane: „pójść z senkarką”, w zwr. 10: „weź dziewcynę” zamiast „weź senkarkę”, w zwr. 12: „senkarko” jak w druku. s. 299 nr 333 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 18, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Skocyła Ka-          sia”; w rkp. tylko dolna wersja, t. 7–8:  . nr 334 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 27, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Szła Kasinka”, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący:                                                  , w powyższym przykładzie dodane wersje alternatywne: w t. 1 jak œ œ œ œ œjœ œ dolna wersja w druku, w t. 5: & œ . s. 300 nr 335 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 16, bez lokalizacji. W rkp. w zapisie melodii przy kluczu tylko �448 b œ jeden bemol, t. 1: & œ œ œ œ J J J J , t. 5–6 zanotowane w metrum  zamiast ćwierćnuty z kropką każdorazowo ósemka i nad nią fermata. s. 301–302 nr 337 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją: „od Stawisk, Szczuczyna”. Zapisowi tekstu z k. 89 odpowiada melodia z k. 92, inna niż publikowana przez Kolberga, zob. DWOK T. 42, nr 1833, tam z pierwszą zwrotką. Odsyłacz do melodii nr 418 w T. 26 błędny. s. 302 nr 338 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk, tam tekst; dwie ostatnie zwrotki zanotowane skrótowo, bez pierwszego wiersza. W rkp. Kolberga zachował się zapis melodii do tej pieśni, zob. DWOK T. 42, nr 1831. s. 303 nr 339 – Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku opublikowanego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 42, tam melodia z pierwszą zwrotką, zob. przedruk w DWOK T. 67/I, nr 215. nr 340 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 83r., z lokalizacją ogólną: „z Łomżyńskiego”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w tonacji durowej, tzn. przy c2 i g1 występuje każdorazowo ≥; w t. 2 na ostatnią miarę ćwierćnuta cis2 lub alternatywnie ósemki cis2 a1, w t. 3 tylko górna wersja, na ostatnią miarę alter-    natywnie gis1, t. 4–5:                     , w t. 6 tylko górna wersja. s. 304 nr 341 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 15, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Ach, zbujali się siwe łabędzie” zanotowana o sekundę wielką wyżej; teka 42, sygn. 1349, k. 20, z lokalizacją jak w druku, bez daty. W obu rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 na drugą miarę druga ósemka f2; w rkp. z teki 43 w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki es2 d2. W zapisie tekstu (teka 42) w zwr. 2: „mego tatula” zamiast „mego ojca”, w zwr. 3: „koniki” zamiast „konie”. W rkp. jeszcze jedna zwrotka: „Ach, trzeba, trzeba te drogie sygnety sprzedawać, swego najmilejszego z tej niewoleńki dostawać. Już jego kochana te drogie sygnety sprzedała, swego najmilejszego z tej niewoleńki dostała”. �449 Poniżej jeszcze notatka Kolberga odnosząca się do kolejnych zwrotek: „podobnie: mamula – te siwe krowy, siostryczka – te drogie suknie, kochanka – ten drogi sygnet”. nr 342 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 11, bez lokalizacji, tam melodia z fragmentami tekstu: „Gdzie to jedziesz, Jasiu, na wojenkę, Kasiu. […] na cisowej górze, [na] jedwabnym…”. W rkp. w t. 5, 8 i 10 tylko dolna wersja, w t. 10 widoczne trudności intonacyjne wykonawcy, nad f2 równocześnie ≥ i Ω. s. 304–305 nr 343 – Rkp. Kolberga, sygn. 3208, k. 85, z lokalizacją jak w druku, tam melodia i tekst. W zapisie melodii w t. 2 na drugą miarę a1, w t. 3–5 tylko dolna, w t. 6–8 tylko górna wersja, w t. 8 na drugą miarę g1. s. 305 nr 344 – Por. nr 249 w suplemencie. s. 306 nr 346 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Żołnierz ci ja, żołnierz”; w t. 1 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka d2. s. 306–307 nr 347 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 201, z lokalizacją jak w druku i notą: „Żołnierska”, tam melodia, tekst zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 2; rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 3, tam melodia z incipitem: „Jak ja miałam lat piętnaście”; teka 39, sygn. 1343, k. 17, bez lokalizacji, tam widoczne tylko wiersze 1–3 pierwszej zwrotki, reszta karty odcięta. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 4: w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 g1, przy powtórce ósemki d1 d1. s. 307–308 nr 348 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 48, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Idzie kobieta tak” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. (k. 92) melodia zanotowana o tercję małą niżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 druga ósemka b1, na trzecią miarę ósemki b b c , w t. 2 na pierwszą miarę ósemki c c , t. 3: & j b œœœœœ œ , w drugim wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę ósemki b b , na 1 2 b drugą druga ósemka b1, t. 3: & 2 2 1 1 b œ œ œ œœ œ œ JJ , tam na trzecią �450 i czwartą miarę dodana jeszcze jedna wersja alternatywna, jak wersja małych nut w druku. W zapisie tekstu we wszystkich zwrotkach: „kanapa” zamiast „łoże”, w rkp. brak też zamieszczonego w nawiasie wariantu zwr. 4. s. 308–309 nr 349 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 169v., jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni oraz z odsyłaczem jak w tomie; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 6, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Cały dzień myśliwy”. W rkp. o sygn. 465 w t. 2 na trzecią i czwartą miarę tylko górna wersja, w t. 4 w górnej wersji półnuta fis1. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 na ostatnią miarę alternatywnie ósemki a1 g1, w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ćwierćnuta c2, w t. 3 tylko dolna wersja, na drugą miarę alternatywnie ósemki h1 c2, w t. 4 tylko górna wersja. s. 309–310 nr 350 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 169v., jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni oraz z odsyłaczem jak w tomie; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 51, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pojechał myśliwy” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam tekst. W zapisie z teki 43 melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1 w pierwszym wykonaniu druga ósemka fis1. s. 310 nr 351 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 146, jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni jak w tomie oraz z odsyłaczami i przypisem; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 45, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Siedzi zając pod miedzą”. W rkp. o sygn. 465 w t. 6 tylko dolna wersja; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 pierwsza ósemka e2, w t. 4 i 6 tylko dolna wersja, w t. 7 zamiast pierwszej ósemki szesnastki d2 c2. s. 310–311 nr 352 – Por. nr 267 w suplemencie. s. 311 nr 353 – Rkp. Kolberga, teka 24, sygn. 1283, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Łomża”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w drugim wykonaniu: w t. 2 również dolna wersja, t. 3–4:             . �451 s. 312–313 nr 355 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 11, bez lokalizacji, tam melodia i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam tekst. W rkp. z k. 95 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w drugim wykonaniu t. 5–8: &b œœœ œ œ #œ J œœœ œ œœœ œ œ ‰ ; w zapisie tekstu po zwr. 1 zanotowane skrótowo kolejne zwrotki: „Przyjechał do ni w sobotę w sabas, aj, waj, … w sobotę… . I jechał do ni trzema furami. Na jedną furę śrebło i złoto. Na drugą furę skrynki, pierynki. Na trzecią furę wsiąde ja sama”. s. 313 nr 356 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 46, bez lokalizacji, z notatką: „Żydówka Ryfka”, tam melodia z incipitem: „Ej, była, żyła”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w pierwszym wykonaniu:   t. 2:    , w t. 4 na pierwszą miarę ósemka a1, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 c2, w drugim wykonaniu:  t. 1–2:        , w t. 8 na trzecią miarę tylko cis2, po t. 8 dodany jeszcze jeden takt: ćwierćnuta z kropką d2. s. 313–314 nr 357 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 41, jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją, naniesionym numerem pieśni i odsyłaczem jak w druku; rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 39, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia. W rkp. o sygn. 465 zwr. 3 pierwotnie zanotowana na końcu, a po zwr. 4 jeszcze: „Żydówkę głuchą biczem przez brzucho, a Żyda Arona pałkiem za ucho, aj waj mir”; r r j ‰ w rkp. z teki 43 t. 5–6 skrócone do jednego taktu: & œœ œœ œ R R powyżej jeszcze oznaczenia literowe nut: trzy razy e. , �452 s. 314 nr 358 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 41, jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją i naniesionym numerem pieśni jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Na moście Chroście”. W rkp. o sygn. 465 zwr. 3 zanotowana jako ostatnia; w rkp. z teki 43 w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 przy drugiej ósemce alternatywnie c2, t. 5–8 w drugim wykonaniu: & œ œ œ j œœ J œ œ œ œ œ œ J . s. 315 nr 359 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 38, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Przyjechali Żydkowie”, zapis następujący: j j & œ œ œJ Jœ Przy - je - cha - li j j œ œ &œ œ J J œ J j œ œ Żyd - ko - wie... j 3j j j œœ œœ œœ œœ œ œ œ œ J J 3 œ œ œ œ œ œj œ œ œ œ œ J J J J œ Œ . s. 316 nr 361 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam z wariantem melodii, por. DWOK T. 42, nr 1848. nr 362 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. nr 363 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. W rkp. najpierw zwr. 3–9, a po nich zwr. 1–2 zanotowane jako osobny wątek. s. 317 nr 364 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. nr 366 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 5, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Tuna, tuna przy dolinie”; teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 11, bez lokalizacji, tam melodia i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 91 w t. 4: w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu: & # œ œ œj . œr . R R W rkp. z k. 95 w pierwszym wykonaniu w t. 4 na pierwszą miarę górna wersja, na drugą miarę ósemka g1, w drugim wykonaniu t. 1–4: �453 # r r j & œœ œœ œ œj r r œ œ œ œ œ J # œœ j œ Jœ œ & # m œ œœjœ œ œ J œ. J r j j œ œ œR œR œR œ œ ; R w zapisie tekstu z k. 88 zwr. 3 zanotowana skrótowo, brak w. 2. s. 318 nr 367 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 27v., jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją i naniesionym numerem pieśni jak w druku; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „Za jezioreńkiem konie” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Sejny”, tam tekst. W rkp. o sygn. 465 w t. 4 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 43 w t. 1 tylko górna wersja, od t. 3 zmiany rytmiczne: U j œ j œœœ j r œ. œ . œ J œ R 3 3 nr 368 – Incipit tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, por. nr 286 w suplemencie. nr 369 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 31, bez lokalizacji, zapis słabo czytelny. W rkp. w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim dolna; w t. 1 w obu wykonaniach druga szesnastka a1; w pierwszym wykonaniu: w t. 3 pierwsza szesnastka nieczytelna, druga e2, na trzecią miarę alternatywnie ósemka g2, między t. 3 i 4 dodane jeszcze dwa takty: takt pierwszy nieczytelny, t. 2 jak górna wersja w t. 3; w drugim wykonaniu: brak powtórki w t. 2, w t. 3 ostatnia szesnastka h1, t. 4: ósemka i ćwierćnuta g1. s. 318–319 nr 370 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 41, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Hola, wołki, hola” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam tekst. W rkp. z k. 91 zapis następujący: U # r j j œ œ j & œ œR œ œJ œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . Jałochna (za bydłem) Ho - la, woł - ki, byś - ki ho - la # j œ œ œ œ œœœ œ œœ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ J & # . œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ .J JJ J œ œ œ .. J œ . ho - la ryk krów œ. œ. # 2 j & 4 .. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ 1. 2. 2 4 �# j œ œ œ œ œœœ œ œœ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ J 454 # œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ œ .. & .. J J J œJ J œ . ho - la ryk krów œ. œ. 2 4 # 2 j & 4 .. œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ . 1. 2. rom ta ta s. 319–320 nr 372 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 43, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Poszła mucha po wodę”; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 109, tam tekst, karta odcięta, był to czystopis z notą lokalizacyjną i z melodią. W zapisie z teki 43 w pierwszym wykonaniu t. 4:     , w drugim wykonaniu: w t. 1 ostatnia ósemka c , w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta a1. W rkp. o sygn. 465 zwr. 3 zanotowana początkowo jako ostatnia, a następnie opatrzona numerem 3, w zwr. 6 w. 4: „wyleciał” zamiast „wycieczał”. s. 320 nr 373 – Tekst w rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 109 podpisany jako dalszy ciąg poprzedniej pieśni. nr 374 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 109, jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją i naniesionym numerem pieśni. s. 320–321 nr 375 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 44, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Dwa kapłony żyta”. W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, na drugą miarę alternatywnie ósemki c2 c2, w t. 2 na pierwszą miarę dolna, na drugą miarę obie wersje, na trzecią i czwartą miarę górna wersja. 2 Przypisy (s. 323–354) s. 323–325 w. 30g. ( przyp. 1) – Cytaty pochodzą z wymienionej przez Kolberga pracy L. Rzeczniowskiego Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861, s. 61, 82–87; przyp. 1 na s. 325 wprowadzony przez Kolberga. s. 325 w. 31g. (przyp. 1) – s. 334 w. 1d. (przyp. 10) – Wszystkie fragmenty pochodzą z pracy Z. Glogera Kilka słów o podaniach z okolic �455 Tykocina, „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 3, s. 141–150; w archiwum zachowała się też odbitka artykułu (teka 50/29, k. 11–16) z naniesionymi notatkami Kolberga dotyczącymi rozmieszczenia w druku i przypisami. Poszczególne partie tekstu pochodzą z następujących stron „Biblioteki Warszawskiej”: przyp. 2 – s. 149– –150; przyp. 3 – s. 144; przyp. 4 – s. 146–148; przyp. 5 – s. 142–143, tam także w przypisie odesłanie do fragmentu hasła K. Wł. W[ójcickiego] Cygani zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w 1861, T. 6, s. 38 (całość hasła s. 35–47); przyp. 6 (i przypisy dolne) – s. 143–144: w przyp. 1 na s. 332 odesłanie za Glogerem do hasła w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda, tam w T. IV z 1860 roku na s. 20–29 hasło J. Bartoszewicza Bona Sforcyja, na s. 24 Bartoszewicz wymienia pracę Orzelskiego w tłumaczeniu Spasowicza, zob. Bezkrólewia ksiąg ośmioro, czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 do r. 1576 Świętosława z Borzejowic Orzelskiego, przełożył przypisami i życiorysem uzupełnił W. Spasowicz, Petersburg i Mohilew 1856, T. 3, s. 206 i 215–216, tam na wymienionych stronach o dobrach Bony; przyp. 7 – pochodzi ze s. 148 pracy Glogera Kilka słów…; przyp. 8 – s. 146; przyp. 9 – s. 116, przy czym przyp. 2 dolny na s. 333 włączony przez Kolberga, jego treść naniesiona na odbitce; przyp. 10 – s. 145. s. 335–337 w. 25g. (przyp. 11) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberg wykorzystał fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 115. s. 337–339 w. 6g. (przyp. 12) – Kolberg wykorzystał fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 270– 273. s. 339 w. 7g. – s. 340 w. 1d. (przyp. 13) – Por. fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 152. W przypisach dolnych na s. 339 wprowadzonych przez Kolberga wymieniony został tekst S. Nowalskiego Wigry zamieszczony w „Kalendarzu Ludowym Redakcji Zorzy” na rok 1871 [Warszawa 1870], s. 55–61 zawierający fragment zaginionego rękopisu dotyczącego historii klasztoru w Wigrach. s. 341–342 (przyp. 14) – Przytoczone przez Kolberga fragmenty pochodzą z artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk… zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym”, nr 255. W pierwszym akapicie wzmianka o autorze historii Wilna, dotyczy pracy A.H. Kirkora wydanej pod pseudonimem Jan ze Śliwna Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, Wilno 1856, tam na s. 134–135 rozważania o pochodzeniu nazwy. �456 s. 343 (przyp. 15) – Wymieniony na początku akapitu „sprawozdawca” to B. Chlebowski (nazwisko autora w spisie treści), który w ramach Przeglądu piśmienniczego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1881, T. XII, (seria III), nr 299 analizuje poglądy W. Kętrzyńskiego wyrażone w artykule O pierwotnym ustroju społecznym w Polsce. Z powodu dzieła pana prof. dr Stanisława Smolki: Mieszko Stary i jego wiek zamieszczonym w „Ateneum” 1881, T. 2, s. 463–477. Zamieszczony przez Kolberga cytat pochodzi z „Tygodnika”, tam natomiast omówione (a nie cytowane) zostały poglądy Kętrzyńskiego. Dalej wymieniony został artykuł Antoniego J. [A.J. Rolle] Dzieje szlachty okolicznej w owruckim powiecie, „Biblioteka Warszawska” 1881, T. 2, s. 19–39, 183–200 i 352–367, przytoczone informacje pochodzą ze s. 33 i 35 i nie jest to cytat. W przypisie wykorzystany fragment artykułu W. Łebińskiego O wojnach i rycerzach polskich. Studium starożytnicze, „Ateneum” 1885, T. 2, s. 243–271. s. 344–346 w. 20g. (przyp. 16) – Kolberg wykorzystał fragmenty publikacji P. Bobrowskiego Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, Sankt–Petersburg 1863, T. II (nota za: Estreicherem). Na początku cytatu wzmianka o pracach Szafarzyka i Jaroszewicza, zob. m.in.: P.J. Szafarzyk Starożytności słowiańskie, w tłumaczeniu H.N. Bońkowskiego, T. 1–2, Poznań 1844 (oryginał czeski publikowany w zeszytach w latach 1836–1837) i J. Jaroszewicz Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Atheneum” Wilno 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186. W przypisie na s. 345 odesłanie do mapy – Karty etnograficznej województw zamieszczonej na końcu Obchodów weselnych… Glogera. s. 346 w. 21g. – s. 347 w. 1d. (przyp. 17) – Cytat pochodzi z rozdziału „O sobótkach świętojańskich” zamieszczonego w pracy K. Milewskiego Pamiątki historyczne krajowe, Warszawa 1848, s. 279– –283. Na s. 347 w. 7–8g. wymieniona praca A. Kajsarowa Versuch einer Slavischen Mythologie in alphabetischer Ordnung – wyd. niemieckie: Getynga 1804 (tam s. 65–66); wyd. rosyjskie 1807. s. 348–349 w. 12g. (przyp. 18) – Kolberg zacytował fragment artykułu Z. Glogera Kópalnocka (Sobótka) z „Tygodnika Ilustrowanego” 1868, T. I (seria 2), nr 5. Na s. 348 w pierwszym akapicie wymieniony starodruk Innocentego Gizela Synopsis ili kratkoje opisanie o naczale slawienskago naroda z 1679 roku. W drugim akapicie wzmianka o poglądach J.S. Bandtkiego, zob. tegoż Dzieje narodu polskiego, T. 1: Wrocław 1833, s. 109 w rozdziale „O religii pogańskiej w Polszcze”; dalej wzmianka o wymienionej w poprzednim przypisie pracy Kajsarowa Versuch einer Slavischen �457 Mythologie…, s. 65; na końcu drugiego akapitu wymieniony za Glogerem Cerkovnyj Slovar P. Aleksiejewa, Sanktpetersburg 1794 (wydanie wykorzystane przez S. Lindego), natomiast nie wiadomo o jaką pracę Wójcickiego chodzi: krótki opis kupalnocki m.in. w Pieśniach ludu Białochrobatów… T. 1, s. 252–256, w Zarysach domowych T. 3, s. 278–281. W trzecim akapicie wymieniona praca Z. Glogera Obchody weselne…, tam wróżby świętojańskie opisane na s. 39–46. Na s. 349 wymieniona została M. Stryjkowskiego Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi, wydanie nowe Warszawa 1846; pierwodruk: Królewiec 1582. s. 349 w. 13g. – s. 350 w. 17g. (przyp. 19) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 81, nr 292–296, jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego ze s. 179–182; w rkp. Kolberga pod numerem 292 zapis nutowy z incipitem: „W pierwszym momencie” oraz jako nr 297 tekst: „Wzięta do nieba”, zob. nr 49 w T. 28 i przypis do tego numeru. s. 350 w. 18g. – s. 352 w. 6d. (przyp. 20) – Kolberg zacytował fragmenty Ludu polskiego… Ł. Gołębiowskiego, s. 319–324. Pod nr. 2 za Gołębiowskim wymieniony „Kalendarz Polski i Ruski” S. Duńczewskiego – nie odnaleziono rocznika z wierszem; pod nr. 4 wymieniony K. Lach-Szyrma i jego praca Anglia i Szkocja. Przypomnienie z podróży roku 1820–1824, T. 1, Warszawa 1828; pod nr. 15 fragment ballady W. Żukowskiego Świetlana w tłumaczeniu A.E. Odyńca, zob. m.in. Nowy parnas polski zawierający poezje Adama Mickiewicza, Edwarda Odyńca…, Poznań 1832, s. 9–11. s. 352 w. 5d. – s. 353 w. 1d. (przyp. 21) – Cały tekst pochodzi z Obchodów weselnych. Pierwsza pieśń u Glogera na s. 236–238, tam za broszurą [Jana z Wychylówki] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, odnaleziono wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XVII, tam Pieśń VI, s. 12– –14, zob. też Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, Wrocław 1985, s. 343–367. Odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… także za Glogerem, dotyczy T. 2, s. 27. Druga pieśń oraz dotyczące jej informacje wraz z odesłaniem do starodruku u Glogera na s. 236, odnaleziono: Dama dla uciechy młodzieńcom i pannom, w której się zamykają tańce i padwany rozmaite teraz na nowo wydane, w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku, wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XIX, s. 67–91, tam Taniec 10, s. 75–78. s. 354 (przyp. 22) – Pieśń w zbiorze A. Kocipińskiego Pisni, dumki i szumki ruśkoho naroda na Podoli, Ukraini i w Małorossyj. �458 Spisani i perełożeny pid muzyku… . Persza sotnia [8 desiatok], W Kijiwi i Kamińci Pod. 1862, tam s. 26–27, nr 9 z informacją o pochodzeniu z rkp. I. Szpeka. s. 355–377 (Podlasie Ruskie) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberg zamieścił artykuł Podlasie ruskie podpisany „Podlasiak (A. P… łowicz) publikowany w „Gazecie Warszawskiej” w 1854, nr 242–246, 248– –251, 253 i 255. W przypisie na s. 355 Kolberg wymienia J. Jaroszewicza, zob. tegoż Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Atheneum” Wilno 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186 i Z. Glogera, zob. bibliografia. �ANEKS Recenzja cz. I, II i III Mazowsza W. Smoleńskiego1 O. Kolberg Mazowsze, obraz etnograficzny. T. I–II Kraków 1885-86 i Tom III Kraków 1887 Niewielu pozostało z dzielnej drużyny, która po wypadkach r. 1831 z zapałem się rzuciła do badań etnograficznych. Parł ja do chat wieśniaczych zarówno z ludu czerpiący siłę, a rozwielmożniony w poezji romantyzm, jak rozbrzmiewające śród emigracji hasła rewolucyjne i przyszłość Polski fundujące na niewyzyskanym w pracy narodowej pokładzie. Przewodniczył też młodzieńcom, składającym drużynę ową, raczej motyw literacko-społeczny, niż świadomość badania naukowego istoty ludu, zaklętej w pieśni, klechdach, przysłowiach, zagadkach, zwyczajach, ubiorze i t. p. Wacław z Oleska, Wójcicki, Żegota, Pauli, Konopka, Lipiński, Zmorski, żarliwiej czcili poezję, niż wiedzę. W historii byli antykwariuszami, antropologii nie tknęli, przygotowania do studiów porównawczych nie posiadali żadnego, potrzeba metody umiejętnej w badaniu przechodziła granice ich pojęć. Żaden z nich chyba nie studiował A. Humboldta, Malte-Bruna, Klaprotha, Edwardsa, a każdy mógłby o sobie powiedzieć: „ Czucie i wiara silniej mówi do mnie, niż mędrca szkiełko i oko”. Pomiędzy dyletantami etnografii, przedsiębiorcymi wycieczki po kraju około r. 1840, odznaczył się p. Oskar Kolberg nie zdolnościami szczególnemi lub wiedzą, lecz mrówczą w gromadzeniu rzeczy ludowych skrzętnością, przez co żniwo zebrał obfitsze, niż inni. Jego kilkunastotomowy Lud nieocenione zawiera skarby i zagranicy nawet imponuje ogromem. Dawniejsze serie ogarnęły sandomierskie, krakowskie, Kujawy i W. Ks. Poznańskie; obecnie siedemdziesięcioletni starzec rozpoczął publikację Mazowsza według porządku takiego: 1) Mazowsze polne tj. obszar po lewej stronie Wisły, 2) leśne – po prawej Wisły, a lewej Bugu; 3) stare – po prawej Wisły i Bugu; 4) pruskie. Same przezwiska, nadane przez p. Kolberga różnym częściom Mazowsza, okazują nieokreśloność zasady, która przewodniczyć powinna planowi. Nazwy polne i leśne są fizjograficzne; stare i pruskie – historyczne; nie wiemy przeto, na czem właściwie autor opiera swój układ. – Obok tego nazwy fizjograficzne nie wytrzymują krytyki, nie od dzisiaj bowiem całe Mazowsze jest polnem; nie wytrzymuje jej i pierwsza historyczna, skoro całe Mazowsze jest starem. Z objaśnień, dodanych do nazw, 1 Recenzja W. Smoleńskiego została opublikowana w dwóch częściach: O. Kolberg „Mazowsze, obraz etnograficzny”. Tom I–II, Kraków 1885-86 oraz „Mazowsze. Obraz etnograficzny”. Tom III, Mazowsze leśne, Kraków 1887, z rycinami podług rysunków W. Gersona, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280-282 i tamże, s. 435–436. �460 wychodzi zasada podziału hydrograficzna, która również zadowolnić nie może. Podlasie np. ze względów historycznych i etnograficznych powinno by stanowić jednostkę odrębną, tymczasem autor część jedną zaliczył do Mazowsza leśnego, drugą do starego, dlatego, że całość rozciąga się po stronie Bugu lewej i prawej. Bezzasadnie również rozbił autor takie jednostki, jak dawne ziemie: warszawska i czerska. Wypadało oprzeć plan dzieła na dostrzeżonych odrębnościach etnograficznych, co z niewielką by autorowi przyszło trudnością, skoro posiada materiał do Mazowsza całego. Pierwsze dwa tomy poświęcił p. K. Mazowszu polnemu, t.j. częściom ziem dawnych: warszawskiej i czerskiej, województwu rawskiemu i odłamowi łęczyckiego, stanowiącemu powiat brzeziński. Ujął materiał w działy idące w następującym porządku: kraj, lud, zwyczaje, okrężne, obrzędy (chrzest, pogrzeb, wesele), a w końcu pieśni różne, zajmujące cały tom drugi. Opis kraju (str. 3–34) nadzwyczajnem świeci ubóstwem. Po wzmiance długiej o odrębności politycznej Mazowsza, idzie podział jego, na województwa, następnie opis Warszawy z wyliczeniem wszystkich kościołów, w końcu krótka historia miast i osad z lewego brzegu Wisły, jak Piaseczno, Czersk, Warka, Grodzisk itp. Nie jest to więc ani geografia, ani historia i nie rozumiemy, z jakiej racji w dziele etnograficznym tego rodzaju wiadomości znalazły miejsce. Żadnego zgoła z etnografia nie mają związku, najmniejszego bowiem nie dają pojęcia nawet o właściwościach topograficznych obszaru, gatunku gleby, sieci wód itp., nie potrącają również o właściwą historię. Zamiast notatek o miastach, wolelibyśmy dzieje chłopa mazowieckiego, choćby na podstawie dotychczasowych „opracowań”; zamiast specyfikacji miast wolelibyśmy próbkę geografii historycznej, do której niemało dostarczają szczegółów Księga ziemi czerskiej, Jędrzej Święcicki (Topographia 1634), Ulryk Werdum (1670-72) i inni. Dział, zatytułowany L u d, zawierający oprócz opisu fizycznej postawy i charakteru Mazura, jego ubiór, żywność, mieszkanie, gatunki zajęć, wypełniony jest lepiej, chociaż bez krytyki i kunsztu. Rzecz dziwna, że autor, który dla obserwowania ludu odbywał po kraju wędrówki, zamiast własnych spostrzeżeń powołuje się na rozmaite powagi; nie kompiluje nawet, lecz podaje nie zawsze wiążące się z sobą wypisy z Gołębiowskiego i Wójcickiego, oraz liczne z gazet wycinki. Dla charakterystyki ubioru, nie licząc na siebie i na piękne, dodane do dzieła ryciny, przepisuje z Kozłowskiego i czasopism całe ustępy; toż samo w materii żywności, mieszkania i zajęć. Tego rodzaju metoda sprowadza powtarzania (np. o budnikach str. 41 i 67 pod ludem i pracą; święcone str. 57 i 137 pod żywnością i zwyczajami), sprzeczności nawet i luki; nie daje obrazu, lecz strzępy tylko i to wartości niepewnej, skoro autor, zawierzywszy korespondentom i kolaboratorom gazet, całemi garściami bez wyboru z nich czerpie. W ten sam sposób traktuje p. Kolberg zwyczaje: o wiankach świętojańskich przepisuje z Kurierów notatki kronikarskie i błahe koncepta (I. str. 171–175). W ogóle tom pierwszy jest słaby; tylko ustępom, ilustrującym zwyczaje za pomocą �461 muzyki i tekstu pieśni, choć po większej części znanym skądinąd, wartości odmówić nie można. Inaczej się przedstawia tom drugi, zawierający różnego rodzaju dość dobrze usystematyzowane pieśni z nutami i tańce. P. Kolberg nie jest pisarzem, lecz wybornym zbieraczem. Uchybił w tomie pierwszym pod względem ogarnięcia przedmiotu, konstrukcji i krytyki; dobrze się wywiązał w drugim, surowy podając materiał. Nieudolność pisarska nie może uwłaczać sławie, na którą jako zbieracz wytrwały i umiejętny niezaprzeczenie zasłużył. * Tom trzeci dzieł p. Kolberga, poświęcony Mazowszu „leśnemu” nie przewyższa wartością pierwszego. Rozdział pt. „Kraj” zamiast fizjografii z obszaru prawego brzegu Wisły, podaje suchy, a niedokładny spis rzek i jezior, szereguje według podziału administracyjnego z roku 1815 (obwody: stanisławowski, siedlecki i łukowski) nomenklatury miasteczek i osad, jak Kobyłka, Radzymin, Kamieńczyk, Stanisławów itp. Trzebaż było przynajmniej uzasadnić nazwę obszaru opisem lasów, które tam kiedyś szumiały; godziło się wskazać kierunek biegu rzek i właściwości jezior, podać jakieś cechy znamienne, odróżniające tę część kraju od „polnego”. Dostarczyć by mogła autorowi materiału mapa hydrograficzna, wydana w roku 1883 przez W. Kopernickiego, geologiczna Encyklopedii rolniczej, rozprawy Pamiętnika Fizjograficznego z dziedziny fauny i flory krajowej, relacje podróżników (np. Niemcewicza), artykuły po czasopismach itp. Stosowania podziału administracyjnego z r. 1885 [błąd druku, miało być: 1815] zrozumieć trudno; większą by chyba miał rację pochodzący z czasów Rzeczypospolitej, jako oparty na pewnych podstawach etnograficzno-historycznych. W ogóle opis „kraju” niczego zgoła nie uczy; zarówno mieszkaniec łanów, jak stepów lub gór po przeczytaniu artykułu p. Kolberga łatwo mógłby przypuścić, że Mazowsze „leśne” różni się od jego ojczyzny jedynie nomenklaturami, czasem powstania osad, odmiennością osób historycznych i zdarzeń, lecz niczem więcej. Na podstawie materiałów przedstawionych w rozdziale poświęconym opisowi „Ludu”, cudzoziemiec mógłby wyrobić sobie pewne o chłopie polskim pojęcie, lecz nie nauczyłby się istotnej charakterystyki kmiecia z Mazowsza „leśnego”. Zaznaczył p. Kolberg na wstępie dzieła, że Mazurowie z prawego brzegu Wisły przybierają w okolicy Stężycy i Adamowej cechy małopolskiemi, pod Siedlcami zaś mieszają się z ludem podlaskim, lecz charakterystyki owego melanżu etnograficznego, z wyjątkiem zaznaczenia pewnych osobliwości fizycznych, nie daje. Dużo uczą kolorowane ryciny: jedna, przedstawiająca ubiór chłopstwa od Radzymina i Serocka, druga od Żelechowa i Łukowa; lecz z tekstu zarówno o Mazurze z cechami małopolskiemi, jak z podlaskiemi wyobrażenia dokładnego nabrać nie �462 można. P. Kolberg nie podaje własnych obserwacji, lecz przepisuje spostrzeżenia bliźnich. Cenne być mogą opisy Ulanowskiej, Krupińskiego itp., nie zawadziłoby jednak przy korzystaniu z prac dyletantów nieco krytyki; nabrałoby też dzieło p. Kolberga większego interesu, gdyby był zamiast wypisów etnograficznych ułomki różnorodnego materiału organicznie połączył, gdyby z nich istotny ułożył obraz. Po charakterystyce ludu idą jego zwyczaje (wigilia, kolęda, zapusty etc.), obrzędy domowe (1. chrzciny, 2. pogrzeb, 3. wesele, zam. 1, 3, 2), pieśni i tańce, przeważnie w wariantach rzeczy znanych z tomów poprzednich. Jest to materiał nader szacowny, zwłaszcza, że go wydawca zbogacił spisanemi przez siebie nutami. Zaznacza p. Kolberg w pieśniach i tańcach nowość zwrotów melodyjnych i obfitość rytmów z niezwykłą mocą akcentowanych, co nie znając się na muzyce, zaznaczamy tylko. Wł. Smoleński. ��ISBN 978-83-959125-2-8 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mazowsze. Suplement do tomów 24-28 Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; Mazowsze ; folklor tradycyjny ; etnografia Description An account of the resource Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, tom 80/II, 466 stron Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; z rękopisów i ze źródeł drukowanych wybrały i opracowały Ewa Antyborzec i Hanna Pawlak Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/8925a58b3e26b48fdade0ac237f19f85.pdf cb2715eaca2e1beceacc5066124cf57d PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OSKAR KOLBERG. CZŁOWIEK I DZIEŁO ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 85/III INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa OSKAR KOLBERG CZŁOWIEK I DZIEŁO Część III SPUŚCIZNA RĘKOPIŚMIENNA. KALENDARIUM PODRÓŻY. BIBLIOGRAFIA Poznań 2024 �Copyright © by: Instytut im. Oskara Kolberga & authors Poznań 2024 Rada Naukowa Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący Jan Adamowski, Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska Recenzenci dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN dr Katarzyna Ceklarz Skład i łamanie Jacek Grześkowiak Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Doskonała Nauka II” ISBN 978-83-95-9125-9-7 Druk i oprawa Zakład Poligraficzny Moś & Łuczka �Spis treści Agata Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny s. 7 Elżbieta Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga s. 103 Agata Skrukwa Bibliografia prac Oskara Kolberga s. 159 Agata Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów s. 221 Indeks osób s. 287 Indeks geograficzny s. 321 ��Agata Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny Testament Kolberga i wiążące się z nim działania Izydora Kopernickiego, s. 8 – Prace nad edycją rękopisów Kolberga w latach 1891–1914, s. 18 – Działania Komisji Etnograficznej PAU do roku 1939, s. 35 – Stan archiwum Kolberga po roku 1939, s. 45 – Prace nad wydaniem Dzieł wszystkich Kolberga, s. 58 – Ogólna charakterystyka obecnego stanu spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, s. 80 Rękopisy Oskara Kolberga opublikowane w monografiach wydanych w ramach Dzieł wszystkich oraz wcześniej w drukowanych przez niego w XIX wieku tomach Ludu i Obrazów etnograficznych są charakteryzowane we wstępach do tomów, w których je wykorzystano (T. 39–69) oraz w suplementach (T. 70–84). Tu, w tomie zamykającym Dzieła wszystkie i prezentującym dokonania Kolberga, należy te szczegółowe charakterystyki zrekapitulować i uzupełnić, wskazując czytelnikom uwarunkowania, które miały decydujące znaczenie dla obecnego stanu źródeł zgromadzonych przez Kolberga i ich wydania w Dziełach wszystkich. Opisać zatem trzeba działania zmierzające do udostępnienia jego spuścizny w latach 1890–1961 i wydarzenia, które miały wpływ na stan rękopisów, oraz scharakteryzować obecny zasób archiwum Kolberga mający zasadnicze znaczenie dla ostatecznego kształtu Dzieł wszystkich. Zebrane niżej informacje dotyczące tych zagadnień są wynikiem analizy dokumentacji zawartej przede wszystkim w wydawnictwach Polskiej Akademii Umiejętności, Polskiej Akademii Nauk, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga oraz w niedrukowanych archiwaliach tych instytucji. Dokumentacja ta pozwoliła w pewnej mierze zapoznać się z ponad stuletnimi dziejami spuścizny Kolberga, historią opracowywania jej do druku i stosowanymi w tym czasie zasadami wydawania źródeł zgromadzonych przez tego muzyka, folklorystę i etnografa. Wskazała też, jakim zmianom 7 �podlegało jego archiwum. Prezentowane opracowanie to w dużym stopniu także wynik wielostronnej i wieloletniej analizy rękopisów Kolberga wykonanej przez zespół pracujący od 1963 r. nad ich inwentaryzacją oraz nad przygotowaniem do druku kolejnych tomów jego Dzieł wszystkich. Testament Oskara Kolberga i wiążące się z nim działania Izydora Kopernickiego Ostatnie lata życia Oskara Kolberga wypełniała coraz bardziej dojmująca troska o opublikowanie dokumentacji kultury ludowej zgromadzonej przez niego w ciągu wieloletnich badań. Już w 1882 r. w liście do Zygmunta Glogera pisał: Materiał tak liczny, który w ciągu lat tylu zdobyłem, wymaga bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia, ażeby się istotnie kiedyś mógł badaczom na cośkolwiek przydać. Co będę mógł za życia mego odrobić, to odrobię, resztę szpargałów pozostawię Akad[emii] Um[iejętności], wierząc, że zużytkować go naukowo potrafi.1 Przygotowywał wtedy do druku rocznie dwa, a nawet trzy tomy Ludu i Obrazów etnograficznych, przeprowadzał ich korekty, ciągle zabiegał o pieniądze na druk i porządkował swe materiały, jednak był w pełni świadomy, że sam nie zdąży już wydać planowanych tomów. W czerwcu 1890 r. miał jeszcze w ręku pierwszą część Chełmskiego i korekty dwu początkowych arkuszy Przemyskiego, ale obie te monografie dokończył już kto inny. W testamencie sporządzonym 3 czerwca 1890 r. przekazał w ręce Izydora Kopernickiego wszystkie uprawnienia do dysponowania zgromadzonymi zbiorami etnograficznymi: Książki, rękopisma w tekach, rysunki, nuty itp. materiały oddaję do dyspozycji memu przyjacielowi, dr Izydorowi Kopernickiemu. Odda on Akademii, co za stosowne uzna. Co do wydawnictwa pod swoją opieką i kierunkiem porozumie się z Akademią Umiejętności i z Kasą Mianowskiego, a nikt dr. Izydora Kopernickiego pod tym względem krępować ani kontrolować nie ma prawa2. 1 Brulion listu do Z. Glogera z 10 IX 1882 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (DWOK T. 65), s. 694. 2 Odpis testamentu ręką I. Kopernickiego z notą: „Dla W. Pani Kar. Wąsowskiej z oryginału najwierniej przepisane przez dr I. Kopern.” Odpis ten znajduje się w Bibliotece Narodowej 8 �Dokładnego stanu spuścizny wymienionej w tej części testamentu nie znamy, jednak w świetle dostępnych dziś źródeł możemy mieć pewność, że była ona do pewnego stopnia rozproszona już za życia Kolberga, a potem ulegała dalszym podziałom. W roku 1871 Kolberg, zachęcony obietnicą dotacji ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i zaproszony przez Józefa Konopkę, przeniósł się z Warszawy w okolice Krakowa. Wyjeżdżając, zabrał – jak sądzić można – wszystkie materiały zgromadzone do Ludu, zabrał też zapewne książki potrzebne do dalszej pracy oraz druki i rękopisy wybranych własnych kompozycji i utwory innych muzyków. Ale w Warszawie, poza jego fortepianem, zostały inne nuty i książki oraz większość egzemplarzy wydanych czterech tomów Ludu. Książki i nuty przechowywane były w firmie wydawniczej Gebethner i Wolff, nuty także u jednego z przyjaciół, Władysława Wierzbowskiego1 , a w drukarni J. Jaworskiego pozostały tomy Ludu wydawane nakładem autora w latach 1857– –1869, tj. Pieśni ludu polskiego, Sandomierskie i Kujawy. Pieczę nad majątkiem pozostawionym w Warszawie sprawował Wilhelm, starszy brat Oskara. W roku 1877, po śmierci Wilhelma, Oskar pisał do Gustawa Gebethnera: Co do papierów, nut i książek moich pozostawionych u Panów przy moim odjeździe z Warszawy, to istotnie postanowienia jeszcze żadnego względem nich dotąd powziąć nie mogłem2. U Gustawa Gebethnera, księgarza i wydawcy, znajdowały się wtedy także egzemplarze trzech monografii odzyskane z drukarni Jaworskiego przez Wilhelma. Te tomy Oskar sprowadzał do Krakowa w miarę (sygn. II 6487), przytoczony jest w cz. I tomu Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło (DWOK T. 85/I) s. 493-494. Karolina Wąsowska była wychowanicą Karoliny Kolberg, matki Oskara i żoną jego młodszego brata, Antoniego. Kilka lat po śmierci Antoniego Kolberga wyszła za mąż za Antoniego Wąsowskiego. 1 W. Wierzbowski w liście z 1 IV 1876 r. pisał: „Wyjeżdżając z Warszawy, Kochany Oskarze, zostawiłeś u mnie paczkę różnych nut, miedzy którymi są i tańce, i kościelne melodie. Są to rzeczy, z których zdaje mi się nie zamierzasz korzystać, czybyś więc nie zgodził się, aby te nuty przesłać do biblioteki Towarzystwa Muzycznego, lub też wskaż, jaki by z nich użytek zrobić”, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 589. 2 Brulion listu do Gebethnera i Wolffa z 19 VIII 1877 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 58. 9 �potrzeby, ale nie podjął decyzji co do innych książek i nut pozostawionych w Warszawie. Jak wynika z późniejszej korespondencji z rodziną oraz z firmą Gebethner i Wolff, a także z testamentu, swój księgozbiór zamierzał oddać Bibliotece Jagiellońskiej. Dziś w tej bibliotece znajdują się egzemplarze różnych książek z wyraźnymi śladami pracy Kolberga, pochodzące niewątpliwie z jego podręcznego zbioru, ale nie zawsze wiadomo, czy są to jego bezpośrednie dary, czy też druki przekazane przez Kopernickiego, wykonawcę testamentu 1. O pozostawionych u Gebetnera książkach i nutach brak informacji. Nie wiadomo też, jakie dokumenty osobiste pozostały w Warszawie, ponieważ archiwum rodzinne złożone w Bibliotece Krasińskich przez potomków profesora Juliusza Kolberga, tj. przez rodziny Wilhelma i Antoniego, dwu braci Oskara, spłonęło w czasie niszczenia Warszawy przez Niemców po upadku powstania jesienią 1944 r. Następna przeprowadzka Kolberga – z Modlnicy do Krakowa, nie była tak dokładnie zaplanowana jak wyjazd z Warszawy do Modlnicy. W październiku 1884 r. pisał do Karoliny Kolberg, bratowej, po przyjeździe z kilkumiesięcznych badań terenowych w Sanockiem: […] do Modlnicy na to tylko wróciłem, ażeby stamtąd zabrać wszystkie moje manatki i rekwizyta i z nimi podążyć do miasta2. Nie mógł wtedy, czy nie chciał zabrać całości swych materiałów i część z nich pozostała w Modlnicy. Nie zabrał ich także później, a po śmierci Kolberga rodzina Konopków, choć jej członkowie znali postanowienia testamentu3, nie przekazała posiadanych materiałów ani w ręce Kopernickiego bezpośrednio po śmierci etnografa, ani później do zbiorów 1 Niektóre z nich mają w XIX-wiecznym katalogu adnotację „od Kopernickiego” lub „darem dra I. Kopernickiego”, jest to m.in. egzemplarz Littauische Volkslieder G. H. Nesselmanna (Berlin 1853), z widocznymi jeszcze ołówkowymi notatkami wykonanymi charakterystycznym pismem Kolberga, a także A. Schleichera Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder (Weimar 1857). Część posiadanych druków Kolberg sam ofiarował Bibliotece Jagiellońskiej, np. pięć tomików zbioru słoweńskich pieśni Emila Korytki, które nabył w Lublanie w 1857 r., a także kupione tam wtedy dwa kalendarze: „Koledarček Slovenski za navadno leto 1855” i następne wydanie tegoż na rok 1856, obydwa z jego glosami. 2 Brulion listu O. Kolberga do Karoliny Kolberg z 17 X 1884 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 200. 3 Tadeusz Konopka (1844–1903), syn Józefa, przyjaciela O. Kolberga, był jednym ze świadków spisania i odczytania testamentu etnografa. 10 �Akademii Umiejętności. Maria Turczynowiczowa, muzykolożka, która w latach 1937–1939 miała zamiar przygotować do druku korespondencję Kolberga i gromadziła potrzebną dokumentację, pisała, że w Modlnicy w okresie jej poszukiwań znajdowały się należące niegdyś do Kolberga rysunki, fotografie, notatki, listy i nuty1. Nie precyzowała dokładniej, czy te ostatnie to kompozycje Kolberga, czy jego zapisy folkloru muzycznego, jednak późniejsze informacje wskazują, że były to materiały nie tylko folklorystyczne, a wśród nut znajdowały się rękopisy i druki kompozycji Kolberga. W Modlnicy pozostały prawdopodobnie także nuty wielu utworów różnych autorów, które grywał tam Kolberg sam lub na cztery ręce z Antoniną Męcińską. Tak więc w chwili śmierci Kolberga jego zbiory były już rozproszone. W Warszawie nie pozostały zapewne żadne rękopisy związane z badaniami etnograficznymi. Sądzić też można, że zasadnicza część materiałów źródłowych do wydanych i niewydanych monografii, tzw. teki2 Kolberga, bezpośrednio po jego śmierci znajdowała się u Kopernickiego, u którego etnograf mieszkał w ostatnich miesiącach życia. Ale niewątpliwie ich część pozostała we dworze Konopków w Modlnicy, a wśród nich były ryciny, akwarele i fotografie gromadzone przez Kolberga jako źródła etnograficzne w specjalnym albumie i w osobnej tece. Wykonawca naukowej części testamentu, Izydor Kopernicki, już w czerwcu 1890 r. zajął się Kolbergowskimi tekami z materiałami etnograficzno-folklorystycznymi i sporządził cenne notatki3 o ich zawartości oraz o pochodzeniu i przeznaczeniu niektórych rękopisów. Sam pisał do Jana Karłowicza kilka dni po śmierci przyjaciela: 1 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Ruch Muzyczny” 1948, nr 10, s. 13, zob. też jej wstęp do cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64, s. VII), taki stan rzeczy opisywała również w ustnych relacjach. 2 Teki Kolberga i inne zespoły jego rękopisów są zestawione w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 3 Większość notatek Kopernickiego znajduje się dziś w Muzeum Etnograficznym w Krakowie w zbiorach Seweryna Udzieli, tylko część zachowała się w tekach, których dotyczą. W Muzeum mają nadany przez Udzielę tytuł: Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich (Arch. MEK, sygn. II/155, nr inw. I/191/RKP). Notatki te mają tak duże znaczenie, ponie­waż w stosunku do niektórych rękopisów są jedynymi informacjami z XIX w.; wykorzystywano je przy opracowywaniu tomów Dzieł wszystkich Kolberga, a przytoczono także w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 11 �Od czterech dni pogrążony jestem w przeglądaniu i porządkowaniu spuścizny po śp. Kolbergu. Od 6 z rana do zmroku przesiaduję nad tym w jego pokoiku1. Informacje odnoszące się do całej teki notował Kopernicki na osobnych kartkach, czasem zapiski dotyczące tylko niektórych rękopisów zamieszczał bezpośrednio na obejmującej je obwolucie lub na pierwszej ich karcie. Z niektórych takich notatek wynika, że Kopernicki przemieszczał rękopisy miedzy tekami. Np. na pierwszej karcie rękopisu Augustowskie. Ubiory włościan2, z notatką Kolberga na marginesie „Litwa”, zanotował „Przeniesione z teki 4”. Dziś dysponujemy notatkami Kopernickiego dotyczącymi większości tek3, ale brak ich dla niektórych zespołów istniejących w okresie, gdy opiekował się on rękopisami Kolberga. Sądzić można, że albo nie objął nimi całej spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, albo część kart zaginęła. Notatki Kopernickiego na temat rękopisów składają się na jedyny inwentarz Kolbergowskiego archiwum informujący o jego stanie w roku 1890. Jest on jednak niekompletny i w odniesieniu do większości tek ograniczony do kilku zaledwie krótkich zdań. Nieco wcześniejsze dane o ilości tek z rękopisami, ich tytuły, a także zawartość, choć tę ostatnią też bardzo ogólnie, znamy z kilku wykazów4 z lat 1883–1887. Sporządzał je Kolberg dla Akademii Umiejętności oraz dla innych instytucji, do których zwracał się z petycjami o finansowanie badań i druku Ludu, a także dołączał do brulionów testamentu, przekazując zebrane przez siebie materiały Akademii Umiejętności. Jednak dziś trudno porównać obecny stan spuścizny etnografa z przedstawionym przez niego i przez Kopernickiego z powodu lakoniczności wykazów obydwu autorów. Charakteryzowali oni w kilku słowach tylko większe zespoły notatek, ale nie podawali liczby kart ani choćby przybliżonej objętości zapisów. Jedynie spis zawartości nieistniejącej dziś teki 3 Mazury pruskie wykonany przez Kopernickiego jest tak szczegółowy, że 1 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza, Adama Honoriusza Kirkora i Benedykta Dybowskiego, wydał i wstępem opatrzył A. Wrzosek, „Przegląd Antropologiczny” T. XXVI: 1960, s. 90, list z 10 VI 1890 r. 2 Rkp. prawdopodobnie Aleksandra Osipowicza, dziś w Arch. PTL, teka 30 Litwa, sygn. 1198, k. 42. 3 W zbiorach Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie zachowały się notatki Kopernickiego dotyczące tek: 1-9, 12-17 i 19-38. 4 Zachowały się wykazy z r. 1883, 1886 i 1887 (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 71–80), spis z 10 stycznia 1886 r. został opublikowany w aneksach do Korespondencji... cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 743-749. 12 �pozwala odtworzyć jej pierwotną zawartość i ustalić, jakie materiały z niej zaginęły. Notatki Kopernickiego nie dotyczą korespondencji i innych dokumentów osobistych Kolberga ani jego kompozycji. Z korespondencji Kopernickiego wynika, że niektóre swe decyzje co do rękopisów Kolberga konsultował z Karłowiczem, który na miejscu w Krakowie zapoznał się z częścią przynajmniej tek Kolberga. W grudniu 1890 r. Kopernicki pisał do niego: […] nie odmów przyrzeczonej interwencji swej w Szan. Towarzystwie Muzycznym Warszawskim, co do znanych Panu rękopisów muzycznych śp. O. Kolberga. Czy przyjmą je do swoich archiwów, czy nie? A w razie odmowy proszę o radę, co mam z tym zrobić1. Zatem znajdujące się w spuściźnie Kolberga rękopisy kompozycji Kopernicki zamierzał wtedy przesłać do zbiorów Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego i prosił Karłowicza o wywiedzenie się, czy Towarzystwo przyjmie ten dar. Nie wiadomo jednak, czy zdążył doprowadzić ten zamiar do końca. Obecnie biblioteka Towarzystwa nie ma informacji o pochodzeniu przechowywanych tam utworów Kolberga i daty ich otrzymania, mógł jednak przekazać je około roku 1876 Wierzbowski, o czym już tu wspomniano. Druga część znanych dziś rękopisów Kolbergowskich kompozycji, licząca ponad 200 kart, znajduje się w jednej z tek w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale nie wiadomo, czy jest to całość muzykaliów pozostałych po jego śmierci w Krakowie w r. 1890. Karłowicz, do którego w przytoczonym fragmencie listu zwraca się Kopernicki, mógł zapoznać się w końcu roku 1890 nie tylko z rękopisami kompozycji Kolberga, ale prawdopodobnie przeglądał także inne interesujące go materiały. Można tak przypuszczać, ponieważ na obwolucie jednego z rękopisów z teki 30. Litwa obok notatki Kopernickiego: „Nie wiele, ale rzeczy ciekawe, z których da się ułożyć przyczynek niezły do »Zbioru Wiadomości«” widnieje notatka Karłowicza sygnowana jego inicjałami: „Trzeba bardzo ostrożnie korzystać z tych przyczynków, J.K.” 2. Prawdopodobnie w roku 1890 lub 1891, tj. w okresie gdy rękopisami Kolberga opiekował się Kopernicki, z materiałów znajdujących się 1 2 1298. I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza ..., s. 91, list z 14 grudnia 1890 r. Notatki Kopernickiego i Karłowicza na obwolucie rękopisów w Arch. PTL, teka 30, sygn. 13 �w spuściźnie etnografa korzystał Samuel Adalberg, przygotowując Księgę przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich1. W spisie wykorzystanych prac wymienia on tomy Ludu i Obrazów etnograficznych Kolberga, a także rękopis W. Siarkowskiego2 znajdujący się i wówczas, i dziś w jednej z Kolbergowskich tek, nie notuje tam jednak innych rękopisów autora Ludu ani ogromnego zbioru Konopki liczącego ponad 12 tysięcy tekstów. Uwagę Adalberga na rękopisy Kolberga, a także na obfity zbiór Józefa Konopki3 skierował za pośrednictwem Karłowicza właśnie Kopernicki jeszcze za życia etnografa. W marcu 1888 r. pisał do Karłowicza: Choć nieproszony, mam sobie za obowiązek za pośrednictwem Szanownego Pana zawiadomić p. Adalberga, że olbrzymi zbiór przysłów polskich istnieje tu o 2 mile od Krakowa, u p. Tadeusza Konopki, właściciela Mogilan4. Kopernicki wymienia też autora Księgi przysłów w opisie jednej z Kolbergowskich tek Miscellanea: „Trochę przysłów z Poznańskiego (wypisane z »Prz[yjaciela] Ludu« i innych, mogą się przydać Adalbergowi” 5. W dokumentach dotyczących Kolberga i jego spuścizny zachowały się tylko te wzmianki o Adalbergu. Nie ulega jednak wątpliwości, że sięgał on do części przynajmniej materiałów znajdujących się w tekach autora Ludu, m.in. do wymienionego wyżej rękopisu Siarkowskiego. Wobec zniszczenia w czasie wojny archiwum Adalberga, głównie analiza zasobu tekstów w jego Księdze przysłów potwierdza dziś, że korzystał on w jakimś stopniu ze zbiorów Kolberga i Konopki. Pisze o tym Stanisław Świrko we wstępie do Kolbergowskiego tomu Przysłowia: Dowodem ostatnim, materiałowym i chyba najważniejszym, jest wreszcie wielokrotne cytowanie przez Adalberga, bez podania źródeł, przysłów rzadkich, a występujących w zbiorach rękopiśmiennych Kolberga i Konopki. Wgląd Adalberga w rękopisy obu zbieraczy musiał być jednak pobieżny, gdyż nie wszystkie 1 S. Adalberg Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, Warszawa 1889–1894. 2 W. Siarkowski Przysłowia i zdania z okolic Kielc, rkp. w Arch. PTL, teka 14, sygn. 1200, k. 1–6. 3 Zbiór przysłów J. Konopki mieści się dziś w tece 44 Przysłowia, sygn. Arch. PTL 1416, k. 59–270. 4 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza..., s. 69, list z 27 III 1888 r. 5 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich…, k. 27. Notatki te dotyczą zawartości teki 37. Miscellanea. 14 �przysłowia nowe lub ciekawe warianty zostały z nich wyłowione. Być może Adalberg czynił to już w trakcie druku Księgi i tylko niektóre, najciekawsze materiały mógł do niej włączyć1. Kopernicki przeżył Kolberga zaledwie o nieco ponad rok i w tym czasie, kosztem własnych badań i wielkiego wysiłku, zdążył zakończyć prace nad dwoma wspomnianymi już tomami: Przemyskiem i częścią II Chełmskiego2. We wstępie dołączonym do Przemyskiego zamieścił życiorys autora oraz cenne wiadomości o jego badaniach terenowych, bowiem podał tam nie tylko roczne daty pobytu Kolberga w różnych regionach, ale także opisał jego sposób przeprowadzania wywiadów z informatorami, czego bywał naocznym świadkiem, i scharakteryzował stosunek Kolberga do wykonawców folkloru. Obydwie monografie zawierały jednak tylko część ze zgromadzonej przez Kolberga dokumentacji kultury ludowej tych regionów, bowiem Kopernicki musiał, podobnie jak Kolberg, w wydawanych przez siebie tomach, przeprowadzić pewną selekcję materiałów do Chełmskiego, a objętość Przemyskiego ograniczona była do dwudziestu arkuszy druku przez finansujące ten tom Muzeum Przemysłowe im. Dzieduszyckich we Lwowie3. Monografie wydawane przez Kolberga dzięki dotacji Akademii Umiejętności lub finansowane z innych źródeł, obejmujące region porównywalny obszarem, zwykle miewały nie jeden, a dwa lub więcej tomów i to o nieco większej objętości. Z relacji4 Kopernickiego wiadomo, że w ostatnich dniach życia Kolberg przekazał mu wskazówki dotyczące materiałów do kilku tomów: drugiej części Chełmskiego, Przemyskiego, części VI i VII Mazowsza5 oraz 1 S. Świrko wstęp w: O. Kolberg Przysłowia (DWOK T. 60), s. XXVIII. 2 O udziale I. Kopernickiego w opracowaniu tych dwu monografii zob. E. Millerowa „Chełm- skie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), s. XXXVII i nast., oraz tejże „Przemyskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do tomu 35 (DWOK T. 83/I), s. XXXVI i nast. 3 Materiały źródłowe zebrane przez Kolberga w Przemyskiem, pominięte z konieczności w edycji monografii tego regionu z 1891 r. finansowanej przez Muzeum Dzieduszyckich, wydano w 2012 r. w suplemencie (DWOK T. 83), zajęły tam blisko 50 arkuszy druku. W. Bieńkowski w artykule Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie („Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” T. 1: 1999, s. 15 i 19) mylnie podaje, że druk Przemyskiego w 1891 r. opłaciła Akademia. 4 I. Kopernicki Śmierć Oskara Kolberga, „Wisła” T. 4: 1890, s. 510. 5 Miały to być tomy zawierające monografię Mazury pruskie oraz zapisy mazowieckich bajek i wierzeń. Zob. E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/1), m.in. s. XXXVI, LXXIV–LXXVII. 15 �drugiej części Kaliskiego. Kopernicki zamierzał wydać ponadto rękopisy opublikowane później w Dziełach wszystkich w tomach Sanockie-Krośnieńskie. Niektóre zespoły materiałów uznał za zbyt szczupłe i niekompletne, aby „złożyć tom osobny” i zamierzał wydrukować je w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, roczniku Akademii, albo w oddzielnym tomie gromadzącym dokumentację Kolbergowską z różnych regionów. Niektóre, jako cząstkowe tylko lub bardzo szczupłe, chciał włączyć do prac innych autorów. Część wreszcie uznał za nieprzydatne do jakichkolwiek publikacji i albo je usunął, albo zostawił w tece jako świadectwo pracy Kolberga. Np. o zawartości jednej z tek pisał: Muzykalia, obertasy, pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni, w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane. Nie tykając ich, zachowałem jako autografy i okazy, dające wyobrażenie o tym, w jaki sposób śp. O. Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu1. W testamencie Kolberg przekazał swemu przyjacielowi i zarazem wykonawcy ostatniej woli nieograniczone prawo dysponowania pozostawionymi materiałami etnograficzno-folklorystycznymi. Jeżeli chodzi o rękopisy wykorzystane w Ludzie i Obrazach etnograficznych, „nieograniczone prawo” oznaczało także możliwość usunięcia ich, czyli praktycznie zniszczenia. Stąd o niektórych tekach lub zespołach rękopisów Kopernicki pisał np.: Teka 28 [...] Na koniec niewielka paczka pieśni przez kogoś spisanych w Borowej, w Pińszczyźnie, nie wiadomo czy dobrze, bo językiem wołyńskim, lecz nie poleskim, białoruskim, zupełnie odmiennym od Zienkiewicza. Te pieśni wszystkie były już drukowane w XIII tomie „Zbioru Wiadomości” i na rękopisie poprzekreślane. Wszystkie wyrzuciłem2. Uwagę „poprzekreślane, więc wydane” zauważamy kilkakrotnie, np. w notatkach o tekach 16, 17, 20 i 35. Niektóre z tak charakteryzowanych zespołów Kopernicki usunął bezpowrotnie. Potrzebę zachowania innych rękopisów, określał też często według tego kryterium, np. o części zawartości teki 7. Kujawy pisał: 1 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich..., k. 24, prawdopodobnie notatka ta dotyczy rękopisów znajdujących się dziś w tece 43 Miscellanea, o czym niżej. 2 Tamże, k. 19. 16 �Wszystko wyczerpane w serii III–IV (Kujawy) i XXII (Łęczyckie). Zostały odpadki muzyczne: melodie pieśni i tańców, nie przekreślone przez O.K., więc mogące się przydać komuś, o ile podobne lub takie same nie zostały już podane przez O.K. w innych seriach1. Dziś wiemy, że Kolberg swe zapisy terenowe przygotowywał do druku i przepisywał czasem nawet kilkakrotnie, ponieważ służyły mu one do różnie sprofilowanych publikacji, które wydawał od roku 1842. Przekreślenie w notatkach terenowych skośną kreską całej pieśni lub melodii na ogół wskazuje, że sporządził czystopis tego utworu, selekcjonując materiały do planowanego, lecz nie zawsze ostatecznie oddanego do druku tomu. Dokładniejsze analizy w trakcie inwentaryzacji rękopisów potwierdziły, że nie wszystkie skreślone zapisy były opublikowane. Pamiętać musimy, że Kopernicki miał prawo usunąć wybrane materiały, ale wartość oryginalnych rękopisów Kolberga, zwłaszcza jego bezpośrednich zapisów ze słuchu, nawet jeżeli były wydane w Ludzie, oceniamy obecnie inaczej niż wykonawca testamentu, a także sam ich autor w ostatnim okresie życia. Pewną część swych rękopisów usunął bowiem już wcześniej Kolberg, co kilkakrotnie odnotował w wykazie tek z 1886 r. O zapisach z Poznańskiego pisał np.: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875–1882 przy wydawnictwie[…]”, o zapisach z Krakowskiego: „Odpadki od drukowanych już rzeczy w 4 tomach […]”, podobne informacje podał przy spisie zawartości teki 7. Kujawy, 17. Lubelskie i 21. Pokucie 2. Korespondencja Kolberga według testamentu miała być oddana Bibliotece Jagiellońskiej. Składały się nią listy otrzymane od rodziny, przyjaciół, współpracowników, wydawców i uczonych oraz bruliony listów pisanych przez niego. Dziś wiemy o dwu jej zespołach. Jeden zawierający przede wszystkim listy związane z badaniami Kolberga i jego publikacjami to blisko 900 listów i brulionów znajdujących się w Bibliotece Naukowej PAU i PAN3. W drugim, mniejszym, znajdującym się już przed rokiem 1936 1 Tamże, k. 5. Zob. sporządzony przez Kolberga Wykaz tek rękopiśmiennych z datą 10 stycznia 1886 r. w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 744–746, oraz opis zawartości odpowiednich zespołów rękopiśmiennych w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 3 W zbiorach BN PAU i PAN mają one sygnaturę 2185, t. 1-4. Wymieniony dalej drugi zespół listów przechowywany przed rokiem 1936 w bibliotece PAU miał sygn. 2030. 2 17 �w zbiorach Biblioteki PAU przechowywane były głównie listy do i od rodziny. Nie udało się ustalić, czy na dwa odrębne zespoły korespondencję podzielił jeszcze Kolberg, czy też zrobił to Kopernicki w trakcie przeglądania rękopisów pozostawionych przez przyjaciela. Najbardziej prawdopodobne jest, że dokonał tego dopiero Roman Zawiliński, który w lutym 1914 r. na uroczystym posiedzeniu Komisji Antropologicznej zobowiązany został do napisania biografii Kolberga. Z późniejszych informacji wynika, że wypożyczył wtedy dokumenty osobiste Kolberga przechowywane w sali Komisji Antropologicznej Akademii, w tym potrzebną mu część korespondencji. Interesowały go prawdopodobnie głównie listy dotyczące kontaktów Kolberga ze światem nauki, więc jeżeli korespondencja nie była podzielona wcześniej, on właśnie mógł przeprowadzić tę selekcję, zabierając część listów i pozostawiając w zbiorach Komisji inne, w większości poruszające sprawy ściślej prywatne. Prace nad edycją rękopisów Kolberga w latach 1891–1914 Teki Kolberga po śmierci Kopernickiego we wrześniu 1891 r. zostały przekazane Akademii do dyspozycji Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej AU. Nie były one włączone do zbiorów biblioteki Akademii 1. W gmachu Akademii przy ul. Sławkowskiej znalazła się wtedy także korespondencja Kolberga oraz jego dokumenty osobiste. Księgozbiór zdążył przynajmniej w części przekazać Bibliotece Jagiellońskiej jeszcze Kopernicki, podobnie jak niektóre wyselekcjonowane rękopisy2, które uznał za cenne, ale nieprzydatne do dalszych tomów Ludu. Po śmierci wykonawcy testamentu prace nad przygotowaniem do druku spuścizny Kolberga zostały na około dziewięć lat zarzucone. J. Karłowicz po wydaniu Przemyskiego zadał retoryczne pytanie: 1 Potwierdza to późniejsza dokumentacja: Katalog rękopisów Akademii Umiejętności w Krakowie wydany przez J. Czubka w 1906 r. nie wymienia tek Kolberga, jego nazwisko widnieje tam dwukrotnie w związku z innymi materiałami: w informacji o rękopisie pieśni litewskich zebranych przez J. Juszkiewicza (sygn. 1438), ponieważ Kolberg przygotował do druku część melodii z tego rkp., oraz jako darczyńcy autografu F. Chopina: Wariacje E-dur na temat piosenki „Steh’ auf, steh’ auf, o du Schweitzer Bub” (sygn. 1439). 2 Zob. np. spis zawartości teki 24, 30 i 38 w notatkach Kopernickiego przytoczonych w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 18 �Kto i kiedy dostarczy nam reszty spuścizny po Kolbergu? Przyjazną rękę Kopernickiego niestety śmierć już ubezwładniła1. Na przerwanie prac nad rękopisami Kolberga złożyło się wiele przyczyn. Jednym z powodów było to, że wśród niedrukowanych rękopisów przeważały pieśni i melodie, a Sekcja Etnologiczna Komisji Antropologicznej AU otrzymywała tak wiele materiałów pieśniowych, że zdominowałyby one przeznaczony dla niej dział rocznika „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” i jego kontynuacji – „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. Już znacznie wcześniej zarząd Sekcji starał się ograniczyć zarówno napływ, jak i druk pieśni, ponieważ zapisywane były najczęściej bez melodii, a przysyłane bez krytycznego opracowania stawały się gąszczem nieuporządkowanych materiałów trudnym do wykorzystania w dalszych pracach naukowych. Ponadto zredagowanie do druku zapisów Kolberga wymagało specjalistycznych umiejętności, takich jakie miał ich autor – wykształcony muzyk, a w kręgu Sekcji Etnologicznej brakowało ludzi o takim przygotowaniu. Niewątpliwie zabrakło też osoby tak zdeterminowanej jak Izydor Kopernicki, który przekonany o znaczeniu materiałów przyjaciela, skłonny był odłożyć własne prace, aby przygotować do druku kolejny tom Ludu. Spuścizna Kolberga została na około dziesięć lat zapomniana. Jedynie w roku 1897 jego materiałami śląskimi zainteresował się Władysław Nehring, historyk literatury i językoznawca, wówczas profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, a także członek krakowskiej Akademii Umiejętności. Kolberga poznał prawdopodobnie jeszcze w roku 1865, gdy autor Ludu starał się o pomoc materialną na druk swoich prac w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, Nehring był wtedy jeszcze profesorem gimnazjum Św. Marii Magdaleny w Poznaniu. W 1897 r. Nehring wypożyczył tekę Kolberga z rękopisami dotyczącymi Śląska i zdał sprawę z jej zawartości w artykule zamieszczonym w „Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde”. Szczególną uwagę poświęcił tekstom bajek śląskich zapisanych przez Kolberga w roku 1868, podając treść kilku z nich2. 1 Tak J. Karłowicz zakończył recenzję Przemyskiego w „Kwartalniku Historycznym” T. VI: 1892, s. 357. 2 W. Nehring Zweiter Bericht über Aberglauben, Sagen und Märchen in Oberschlesien, “Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde” 1897, H. IV, No 4, s. 75–87, część pierwsza artykułu tamże H. III, No 1. 19 �Starania o wydanie spuścizny Kolberga zostały wznowione dopiero dzięki inicjatywie Romana Zawilińskiego, sekretarza Komisji Antropologicznej w latach 1891-1903. Zawiliński 30 października 1900 r. na posiedzeniu Komisji poinformował zebranych, że po śmierci Kolberga pozostało do opublikowania 21 tek materiałów o różnej objętości i postulował: Chodzi tu o to, aby opracować wszystko i w krótkim czasie wydać; uczynić to można przy współpracownictwie członków Komisji krajowych, którym po porozumieniu się należy przesłać rękopisy z instrukcją, celem jednolitości w opracowaniu. Ponieważ się znaleźli ochotnicy, należy rzecz bezzwłocznie rozpocząć 1. Wniosek Zawilińskiego Komisja uchwaliła. Trzy lata później w sprawozdaniu z posiedzenia odbytego dnia 31 marca 1903 r. czytamy: Sekretarz p. Zawiliński zdał następnie sprawę z dalszych przygotowań do wydania materiałów etnograficznych po Kolbergu i wyjaśnił stronę finansową tego wydawnictwa. Po ożywionej dyskusji, która rozwinęła się nad sposobem dalszego wydania tych materiałów przyjęto za zasadę, aby materiały będące wycinkami z rzadkich czasopism i dzienników drukować, natomiast wyjątki z dzieł tylko zacytować2. W latach 1902–1912 podjęto prace nad kilkoma zespołami rękopisów i starania Zawilińskiego i innych członków Komisji doprowadziły do opu­ blikowania czterech pozycji: uzupełnień do Pokucia3 przygotowanych przez Stanisława Zdziarskiego w 1904 r., Szląska Górnego4 przez Sewe­ryna Udzielę w 1906 r., Wołynia5 przez Józefa Tretiaka w 1907 r. i Tarnowa– 1 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych r. 1900, MAAE T. V: 1901, s. VII. Określenie „członków krajowych” wskazywało na współpracowników Komisji mieszkających w Galicji. 2 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1903 i 1904, MAAE T. VII: 1904, s. VIII. „Zacytować” – tu w znaczeniu: zamieścić jako notę bibliograficzną. 3 O. Kolberg Pokucie. Uzupełnienia dawniej ogłoszonego dzieła śp. Oskara Kolberga z rękopisów pozgonnych wydał dr S. Zdziarski, MAAE T. VII: 1904, s. 174–194. Teksty i melodie tam zamieszczone zostały na podstawie zachowanych rękopisów opracowane na nowo i w ramach Dzieł wszystkich wydane w tomie Ruś Karpacka (DWOK T. 54–55). 4 O. Kolberg Szląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga z papierów pośmiertnych wydał S. Udziela, MAAE T. VIII: 1906, s. 140–212 i odbitka: Kraków 1906. Rękopisy wykorzystane przez Udzielę zostały opracowane na nowo i wydane razem z innymi dotyczącymi Śląska w tomie Śląsk (DWOK T. 43). 5 O. Kolberg Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak, Kraków 1907; wydanie Tretiaka w Dziełach wszystkich przedrukowano w serii fotooffsetowej jako tom 36. 20 �–Rzeszowa1 w 1910 r. również przez Udzielę. Kilka innych opracowań, w różnym stopniu zaawansowanych, drukiem się nie ukazało, głównie z powodu braku pieniędzy. Pewne znaczenie dla prac nad rękopisami Kolberga miała dyskusja wokół zasad drukowania folkloru tocząca się w latach 1888-1900 w Komisji Antropologiczno-Archeologicznej, do której należała Sekcja Etnologiczna. Językoznawcy postulowali zapisywanie w terenie i wydawanie tekstów ludowych w pisowni fonetycznej (zwanej wówczas także pisownią organiczną). Etnografowie byli przeciwni takiej metodzie notowania i publikowania bajek i pieśni2. W czasie posiedzenia 19 grudnia 1900 r. R. Zawiliński dramatycznie pytał: Dialektologia zażądała od etnografii materiału i zaprzągłszy ją do swego pługa, poganiała nią do ostateczności. Powstało hasło przeciwne dawnemu zwyczajowi: pisać wszystko jak najwierniej, a że do tej wierności nie wystarczał zasób grafiki języka literackiego, potworzono nowe znaki i znaczki, ciągle nowe i ciągle inne, a zawsze jeszcze niewystarczające. Nad rozwojem naszej etnografii zaciążyła klątwa, podana w służbę językoznawcom zaledwie dycha. Czyśmy nie zaszli za daleko?3 Na tym posiedzeniu uchwalono, że teksty ludowe Komisja drukować będzie w swoich wydawnictwach „wiernie podług opowiadania ludu, ale środkami graficznymi języka literackiego, z dodaniem do abecadła st.pol. á, é”4. Już w marcu w r. 1902 Zawiliński zawiadomił Komisję, że Śląsk Górny opracowany przez Jana Bystronia jest gotowy5, jednak do wydania tej pozycji nie doszło. Bystroń, członek utworzonej w 1895 r. komisji Akademii do uporządkowania metod zapisu tekstów ludowych, był zwolennikiem 1 O. Kolberg Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne. Zebrał, uporządkował i wydał S. Udziela, MAAE T. XI: 1910, s. 116–323 i odbitka: Kraków 1910. Materiały z tego regionu, także te opublikowane przez S. Udzielę, zostały opracowane na nowo i wydane w tomie Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48). 2 Sprzeciw wobec stosowania pisowni fonetycznej dla druku folkloru już w r. 1888 wyrażał Kopernicki, zob. jego Listy do Jana Karłowcza..., list z 15 I 1888 r., s. 65–66. 3 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w r. 1900, MAAE T. V: 1901, s. IX. Tamże. 5 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, MAAE T. VI: 1903, s. XII. 4 21 �notacji fonetycznej. Na jego wniosek komisja postanowiła w 1898 r. wydać bajki śląskie Lucjana Malinowskiego w pisowni stosowanej w pracach dialektologicznych. Zapisane one były tą metodą przez autora, językoznawcę, już w czasie badań terenowych. Teksty bajek śląskich Kolberga, najcenniejszą część przygotowywanej publikacji, poddał Bystroń transkrypcji wbrew uchwale Komisji z 1900 r. i chciał je w takiej postaci oddać do druku. Jego rękopis Kolbergowskiej bajki Jak to syn rzeźnicki został królem w notacji fonetycznej zachował się w tece śląskiej1 wraz z notatką sporządzoną prawdopodobnie przez Jana Łosia, kwestionującą celowość takiego opracowania: Teksty zebrane przez Kolberga drukujemy tak, jak przez niego zostały zapisane, z zachowaniem wszystkich właściwości jego ortografii. Pisownia ta nie zawsze jest konsekwentna; do sprawdzenia jednak, o ile ona odpowiada istotnemu wymawianiu ludowemu, należałoby tekst zapisany sprawdzić w tych samych okolicach Szląska, które badał Kolberg. Bez tego każdy językoznawca z równą łatwością poprawi to, co mu się wyda błędnym, jak by to zrobił redaktor, wydający pracę Kolberga. Lepiej ściśle wydać tekst tak, jak został zapisany, aniżeli narażać się na niebezpieczeństwo zepsucia go przez poprawki, które choćby z pozoru najracjonalniejsze, mogłyby nie zgadzać się z faktycznym wymawianiem ludu szląskiego2. Bajki śląskie Malinowskiego zapisane były przez językoznawcę w pisowni fonetycznej i taką postać otrzymały w druku, natomiast śląskie bajki Kolberga, zapisane jego własną metodą w znacznej mierze oddającą wymowę narratora, zanotowane były w roku 1868, ponad trzydzieści lat przed próbą ich transkrypcji. Weryfikacja ich brzmienia u informatora Kolberga była nie tylko niemożliwa, ale z racji upływu czasu także pozbawiona sensu. Prawdopodobnie opinia Łosia i głos Zawilińskiego, przeciwnika stosowania zapisu fonetycznego w publikowaniu materiałów folklorystycznych, zaważyły na tym, że opracowania Bystronia nie oddano do druku. 1 Rękopis J. Bystronia w Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 27, oryginał Kolberga tamże, k. 25; tekst tej bajki opublikowany jest według zapisu Kolberga w tomie Śląsk (DWOK T. 43), s. 109–119. 2 Notatka zachowana w tece Śląsk (Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 1) nie ma daty i nie jest podpisana, pod tekstem inną ręką (prawdopodobnie przez S. Udzielę) dopisane „prof. dr Jan Łoś”. Tekst ten Udziela przytoczył w całości (bez podania autora) w swoim krótkim wstępie do Szląska Górnego, zamieszczonym w T. VIII MAAE w r. 1906, s. 140. Tam w końcowym zdaniu błędnie „fonetycznym” zamiast „faktycznym” jak w oryginale notatki. 22 �Kolbergowski Śląsk przygotował do wydania cztery lata później Seweryn Udziela, od roku 1903 redaktor „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. W tym roczniku Komisji Antropologicznej Udziela w roku 1906 oddał do druku 13 bajek, 21 pieśni, garść notatek słownikowych, noty bibliograficzne różnych publikacji dotyczących regionu, kilka wypisów z prasy z połowy XIX w. oraz szkic stroju „wieśniaka ze Szląska Górnego” 1. Nie wprowadził pisowni fonetycznej, ale nie odwzorował też w tekstach bajek pisowni Kolberga2, przyjętej przez tego muzyka o znakomitym słuchu i równie znakomitej umiejętności notowania odcieni wymowy narratora. Kolberg używał zapisu piętrowego, więc trzeba by było w drukarni sporządzać odlewy wielu nowych, specjalnych czcionek, co by znacznie utrudniło składanie i spowodowało wyraźny wzrost kosztów druku. Monika Gruchmanowa, która przygotowała bajki śląskie do druku w Dziełach wszystkich, nie zgadzała się z powtórzoną przez Udzielę za Łosiem opinią o niekonsekwencji zapisów Kolberga: „Sądzę, że to informator miał już rozchwiany system gwarowy, zaś Kolberg po prostu zapisów nie ujednolicał”3. Analizując notację bajek śląskich Kolberga, M. Gruchmanowa podsumowała swe rozważania następująco: Kolberg nie tylko dostrzegał gwarowe niuanse fonetyczne, lecz potrafił je także oddać właściwym zapisem (piętrowym), jakim posługuje się współczesna dialektologia przy szczegółowych opracowaniach systemów fonetyczno-fonologicznych4. Jeszcze przed wydaniem Śląska Górnego, na początku roku 1902 był gotowy do druku tom zatytułowany Galicja Wschodnia5. Na podstawie rękopisów z teki 19. Ruś Czerwona II i 20. Ruś Czerwona III przygotował go Wojciech Grzegorzewicz, filolog, od r. 1897 nauczyciel gimnazjum we Lwowie. Grzegorzewicz pisał do Zawilińskiego, że rękopisy przeczytał, 1 Wszystkie zgromadzone przez Kolberga materiały ze Śląska, także nieliczne znajdujące się w innych tekach i pominięte przez Udzielę, zostały wydane w T. 43 Dzieł wszystkich. 2 Zob. M. Gruchmanowa Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890, Kraków 1998, seria „W Służbie Nauki” nr 1, s. 27–34, tam o zapisach bajek śląskich s. 31–33. 3 Tamże, s. 31. 4 Tamże, s. 33. 5 Mówił o tym R. Zawiliński na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 20 marca 1902 r., zob. Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, MAAE T. VI: 1903, s. XII. Nie był to nowy rękopis, ale znajdujące się dziś w tekach 19 i 20 uporządkowane geograficznie i następnie tematycznie rękopisy Kolberga, a w części ich kopie. 23 �miejsca trudniejsze do odczytania przepisał, zawartość tek ułożył według powiatów, a w obrębie materiałów z jednego powiatu zgodnie z porządkiem, jaki „zaprowadził sam Kolberg w [...] dziele Lud”1. Informował wtedy o ukończeniu pracy nad tomem pierwszym, wkrótce też miał odesłać drugi. Śladem pracy Grzegorzewicza są liczne kopie sporządzone przez niego i umieszczone bezpośrednio obok oryginałów Kolberga w tekach 19 i 20, a także wprowadzony – również przez niego – nowy układ materiałów, zapewne odmienny od pozostawionego przez Kolberga. Na posiedzeniu Komisji 20 marca 1902 r., na którym Zawiliński przedstawił stan prac nad materiałami Kolberga, postanowiono „zwrócić się do Wydziału III z prośbą, aby wyznaczył stosowną kwotę na wydawnictwo dawniej przerwane”2. Galicja Wschodnia miała być wydana w dwu tomach, na co potrzebne było „około 6 200 koron”. W protokole dodano zastrzeżenie, że koszt ten ma być pokryty „z dochodów nadzwyczajnych, o ile zdoła je Komisja uzyskać”3. Jednak potrzebnej dotacji Komisja nie otrzymała i opracowanie Grzegorzewicza nie zostało wydane. W trakcie przygotowywania do druku w ramach Dzieł wszystkich monografii Ruś Czerwona (tomy 56-57 DWOK) porównano kopie Grzegorzewicza z oryginałami i stwierdzono, że jego odpisy tekstów i nut są dokładne. Dlatego wydawcy postanowili wykorzystać je w kilku przypadkach, gdy były jedynymi śladami dokumentacji Kolberga, tj. gdy oryginały zaginęły. W 1904 roku w „Materiałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych” Stanisław Zdziarski zamieścił część niedrukowanych tekstów z teki 21/22 jako uzupełnienie do Pokucia, monografii wydanej przez Kolberga w latach 1882–1889. Wybrał do publikacji m.in. niedrukowane przez Kolberga teksty z rękopisu Bazylego Jurczeńki4. Mimo wcześniejszej uchwały komisji zapisy te Zdziarski dał do druku w transkrypcji fonetycznej. 1 List W. Grzegorzewicza do R. Zawilińskiego z 5 II 1902 r., rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2185, t. 3, k. 338. 2 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, Protokół z posiedzenia 20 III 1902 r., MAAE T. VI: 1903, s. XII. 3 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1903 i 1904, Protokół z posiedzenia 20 XI 1903 r., MAAE T. VII: 1904, s. IX. Tam tytuł tomu przygotowanego przez W. Grzegorzewicza: Ruś Czerwona. 4 O udziale B. Jurczeńki w gromadzeniu materiałów do monografii Pokucia zob. A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. XXX–XXXIII. Tam też charakterystyka rękopisów Jurczeńki i innych materiałów wybranych do druku przez Zdziarskiego. 24 �Jurczeńko sporządził swoje rękopisy alfabetem łacińskim jako eksponat na wystawę etnograficzną w Kołomyi, która odbyła się we wrześniu 1880 r.; był wtedy młodym nauczycielem w Ispasie. Jego manuskrypt to 62 karty zawierające 74 pieśni i 189 przyśpiewek, wszystkie z notami lokalizacyjnymi, ale bez melodii. Znaczną część materiału z tego rękopisu Kolberg zamieścił w Pokuciu, uzupełniając tam niekiedy zapis nutowy1, część pominął, przede wszystkim dlatego że nie pochodziły z „dolnego Pokucia”, które było przedmiotem monografii. Zapisy z Huculszczyzny (m.in. z Kosmacza) Kolberg zamierzał wydać w osobnej monografii poświęconej „górnemu Pokuciu”, czyli Huculszczyźnie i wybór tych właśnie opublikował Zdziarski2. Porównał on dokładnie zawartość rękopisu Jurczeńki z monografią Kolberga i teksty już drukowane opatrzył w rękopisie odsyłaczami do Pokucia, sygnując te notatki swoim podpisem. W krótkim wstępie zaznaczył, że rękopis pieśni pochodzi z roku 1880, nie podał jednak nazwiska autora3 i nie poinformował, że sam dokonał transkrypcji oryginalnych zapisów. Celowość takiego potraktowania ukraińskich tekstów Jurczeńki po dwudziestu czterech latach od daty ich powstania jest tym bardziej wątpliwa, że już notacja autora zapisu była uproszczona. Zatem autorytet Zdziarskiego, filologa i folklorysty, mógł sugerować, że rękopisy Jurczeńki sporządzone były od początku metodą fonetyczną i zamieszczone w takiej postaci w druku oddają wymowę mieszkańców „górnego” Pokucia około roku 1880. Na początku roku 1905 Zdziarski zakończył również prace nad dwuczęściowym tomem Sąde[c]czyzna i Podhale4 zawierającym materiały z teki 11. Górale. Zawartość rękopisu pierwszego tomu z tytułem Sąde[c] 1 Kolberg był w 1880 r. kuratorem naukowym wystawy etnograficznej w Kołomyi, znał Jurczeńkę i jego rękopisy eksponowane na tej wystawie, ponadto w okresie organizacji wystawy przebywał od połowy czerwca do połowy listopada na Pokuciu i odwiedził tam wiele miejscowości. Mógł wtedy usłyszeć i zanotować melodie do tekstów znajdujących się w rękopisie Jurczeńki. 2 Materiały dotyczące „górnego Pokucia” zawarte były głównie w tece 23, zatytułowanej Huculi, natomiast w tece 21/22 Pokucie znajdowały się tylko te z huculskich, które na jednej karcie lub w jednym zespole przemieszane były z pochodzącymi z „dolnego Pokucia” lub z innych regionów Ukrainy. 3 S. Zdziarski mógł nie dotrzeć do wskazówek na temat autorstwa tego rękopisu znajdujących się m.in. w notatkach Kopernickiego i w korespondencji Kolberga, nie podał jednak informacji, że autorem opracowywanego rękopisu nie był Kolberg, ale inna osoba. 4 Rękopis S. Zdziarskiego Sąde[c]czyzna i Podhale znajdował się do roku 1936 w Kolbergowskiej tece 11 Górale, został z niej wyjęty prawdopodobnie jeszcze przez S. Udzielę, obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie (sygn. archiwum MEK I/369/ RKP). 25 �czyzna to pieśni, a w większości tylko ich teksty, do drugiego, pt. Podhale, Zdziarski znalazł w tece materiały także do kilku innych rozdziałów, choć i tu przeważają pieśni. W krótkim wstępie zwrócił uwagę na ograniczony zakres rzeczowy zawartych w tece zapisów, podkreślił bogactwo melodii z Podhala i na końcu zauważył: Co się tyczy strony czysto wydawniczej, nie mam nic do dodania, gdyż stosując się do uchwały Komisji Antropologicznej, przyjąłem układ rzeczy taki, jakim posługiwał się śp. Kolberg1. Do druku przeznaczył jednak tylko część materiałów znajdujących się w tece i odnoszących się do regionów podanych w tytule. Dla swoich potrzeb rękopisy w Kolbergowskiej tece ułożył w trzech działach: materiały oryginalne (tj. notatki z badań Kolberga), materiały wypisane i – na końcu – dotyczące Spiszu. Karol Hławiczka, kompozytor, pedagog, historyk muzyki, który w 1936 r. zapoznał się z tekami Kolberga, pisał, że przygotowany przez Zdziarskiego rękopis monografii, przechowywany wówczas w tece 11, zawiera m.in. 689 pieśni, w tym 363 z melodiami, i dodał: Tom Sądecczyzna i Podhale jest zbiorem tak cennych materiałów, że można wyrazić tylko zdziwienie, iż możliwy jest fakt zapomnienia co najmniej przez 30 lat gotowego do druku manuskryptu2. Opracowany przez historyka literatury Józefa Tretiaka i wydany w 1907 r. Wołyń3 jest najobszerniejszym spośród tytułów opublikowanych w latach 1890–1914 na podstawie materiałów Kolbergowskich. Wydawca dał mu podtytuł Obrzędy, melodie, pieśni, a z teki wołyńskiej 1 S. Zdziarski Sąde[c]czyzna i Podhale... , k. 1 nlb. Zdziarski do swego opracowania włączył jedną kartę z czystopisami ośmiu melodii tańców wyjętą z manuskryptów Kolberga z teki 11, pozostałe karty w jego rękopisie są kopiami. Materiały ujęte w opracowaniu Zdziarskiego zostały razem z innymi zapisami z tych regionów opublikowane w tomach Góry i Podgórze (DWOK T. 44-45) na podstawie oryginałów Kolberga. Z pracy Zdziarskiego wykorzystano tylko oryginalny rękopis wyjęty przez niego z teki 11 (w tomie Góry i Podgórze cz II, DWOK T. 45, melodie nr 1937, 1955, 1956, 1996, 1997, 2036, 2079 i 2122). 2 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” R. IV : 1936, nr 47. 3 Edycja Tretiaka została bez zmian i uzupełnień włączona do Dzieł wszystkich Kolberga jako ostatni tom z serii wydawanych techniką fotooffsetową (DWOK T. 36), niedrukowane tam materiały wołyńskie z tek Kolberga i przypisy źródłowe do wydania Tretiaka zamieszczone są w: O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84). 26 �wybrał do druku opisy wesel z trzech miejscowości, 148 pieśni obrzędowych, głównie weselnych, 484 pieśni innych i 25 tekstów prozatorskich. Jako zasadę przyjął publikowanie tylko materiałów zebranych przez Kolberga w terenie, a pomijanie wszystkich odpisów i wyciągów z druków. Porównanie obecnej zawartości teki wołyńskiej1 z edycją Tretiaka pozwala stwierdzić, że kryteria jego wyboru nie są czytelne, nie uwzględnił bowiem wielu zapisów z badań terenowych Kolberga, choć nie są one wariantami tekstów przez niego opublikowanych. Niemniej udostępnił do dalszych badań duży, bo liczący ponad 630 utworów zbiór pieśni, w większości z melodiami, zanotowanych przez Kolberga głównie w ciągu sierpnia i września 1862 roku, oraz znacznie wcześniejsze zapisy prozy Jana Prusinowskiego2. J. Tretiak, podobnie jak inni współcześni mu wydawcy materiałów Kolberga, nie odtworzył w druku pisowni badacza. We wstępie zaznaczył: Co się tyczy gwarowych właściwości pod względem wymowy pewnych głosek (w szczególności samogłosek), to i te właściwości widocznie starał się Kolberg uwzględniać, ale bardzo często, jak to widać z jego brulionów, wahał się między użyciem takiej lub innej litery. Już z tego tylko powodu ubieganie się o zupełną ścisłość dialektologiczną przy wydaniu niniejszego zbioru jego pieśni uważałem za rzecz niewłaściwą, bo niepodobną w danych warunkach do osiągnięcia. […] Trzeba więc było zrezygnować z tego, aby zbiór niniejszy mógł być materiałem dialektologicznym, za jaki np. może być uważane Pokucie, owoc ostatnich lat pracy Kolberga i dlatego sądziłem, że wypada mi w pewnej mierze ujednostajnić pisownię, albo raczej wymowę3. Brulionami nazywa Tretiak zapisy prymarne, wykonane ze słuchu w czasie badań terenowych, a zastosowana w nich notacja nie ukazuje wahania Kolberga co do „użycia takiej lub innej litery”, ale jest udaną próbą odtworzenia głosek pośrednich przez zapis piętrowy. Taką metodę zapisu 1 Teka ta miała w spisach Kolberga numer 26. Dziś są to dwa zespoły rękopisów opatrzone w BN PAU i PAN w Krakowie sygnaturami 3206 i 3207. 2 Tretiak nie wiedział, kto zapisał zamieszczone w Wołyniu bajki, podpis autora uznał za nieczytelny. Na podstawie notatki Kopernickiego i listów Kolberga, do których Tretiak zapewne nie mógł wtedy dotrzeć, wiemy dziś, że teksty te zapisał około roku 1835 Jan Prusinowski (1818–1882), wówczas student, później adwokat z zawodu, a literat z zamiłowania, mieszkający w Żytomierzu. Rękopis Prusinowskiego zaginął. 3 J. Tretiak Od wydawcy, w: O. Kolberg Wołyń (DWOK T. 36), s. X–XI. 27 �stosował Kolberg także później, m.in. w czasie badań terenowych na Kujawach w 1865 r. i w trakcie wywiadów ze Ślązakami w 1868 r. Po wydaniu Wołynia na trzy lata zamarły prace nad rękopisami Kolberga. Jedynie w r. 1909 odnotowano, że na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 16 grudnia „prof. Rostafiński wyraził życzenie, aby Komisja zajęła się sporządzeniem i wydaniem indeksu do dzieł Kolberga”1. Propozycji tej jednak nie podjęto. W roku 1910 Seweryn Udziela ponownie zajął się spuścizną Kolberga i opublikował materiały z teki 15 Tarnów–Rzeszów. Tak jak inni ówcześni edytorzy rękopisów Kolberga do wydania przeznaczył tylko zapisy z tej teki, choć zapisy pochodzące z opracowywanego przez niego regionu znajdowały się także w innych zespołach. Wybrane materiały w druku ułożył według porządku stosowanego przez Kolberga w tomach Ludu, nadał również rękopisom nowy układ według kolejności tekstów i melodii przyjętej w edycji. Recenzent, Mieczysław Treter, pisząc o tej publikacji, podkreślił zasługi wydawcy: Na gorące uznanie jednak zasługuje sumienna praca wydawnicza Seweryna Udzieli, który sam będąc jednym z najwybitniejszych polskich etnologów, skąpy czas swój poświęca na rzecz tak żmudną, niewdzięczną, zamiast obracać go na własne prace krytyczne, które przecież o tyle więcej zadowolenia przynoszą2. Dodać tu trzeba, że członkowie Sekcji Etnologicznej zarabiali na życie najczęściej jako nauczyciele, zaś Udziela był w tym okresie inspektorem szkolnym. Dlatego własnym badaniom i opracowywaniu ich wyników nie mogli poświęcić wiele czasu – na przygotowanie do druku zbiorów Kolberga oddawali skąpe godziny kosztem własnych badań naukowych lub wypoczynku, a za prace na rzecz Akademii nad edycją Kolbergowskich rękopisów nie otrzymywali honorariów. Tarnów-Rzeszów opracowany przez Udzielę był ostatnim zbiorem materiałów Kolberga opublikowanym przed pierwszą wojną światową. Nie oddano bowiem do druku, poza wcześniej opracowanymi przez 1 Sprawozdania z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1908 i 1909. Protokół z posiedzenia 16 XII 1909 r., MAAE T. XI: 1910, s. XIII. Józef Rostafiński (1850–1928), botanik, był członkiem czynnym Akademii od 1887 r. 2 Recenzja M. Tretera była zamieszczona w czasopiśmie „Lud. Kwartalnik Etnograficzny”, R. 16: 1910, s. 410-411. 28 �W. Grzegorzewicza Galicją wschodnią i przez S. Zdziarskiego Sąde[c]czyzną..., także przygotowanych przez Jana Bielę w 1911 r. Materiałów etnograficznych z Podkarpacia1 i nieco późniejszego Podgórza zachodniej Galicji Władysława Kosińskiego. Jan Biela2, filolog, pedagog, zajął się rękopisami znajdującymi się wówczas w tece 18. Ruś Czerwona I. Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl. Starannie przepisał notatki Kolberga, opatrując je własnym wstępem datowanym „Lwów, we wrześniu 1911”. Przepisując materiały Kolberga, zgodnie z instrukcją Komisji opuścił niektóre teksty zaczerpnięte z druków i parę innych, nie mających not lokalizacyjnych, bądź treścią wykraczających jego zdaniem poza Kolbergowski Lud. Porównał materiały przejęte ze zbiorów poprzedników z ich podstawą, m.in. z Pieśniami ludu ruskiego Ż. Paulego i Ruskim weselem J. Łozińskiego, a we wstępie scharakteryzował odpisy Kolberga z tych źródeł3. Redagując materiały, zachował pisownię oryginałów, a przepisane teksty uporządkował według planu, jaki w monografiach stosował Kolberg. Z zapisów dotyczących okolic Przemyśla wybrał do druku pominięte w tomie przygotowywanym w r. 1890 przez Kolberga, a ukończonym przez Kopernickiego. Tekturową teczkę, do której włożył swój rękopis, opatrzył tytułem: „18. teka Kolberga przygotowana do druku, J. Biela”. Przygotował więc do wydania rękopisy z określonej teki, nie materiały do planowanej przez Kolberga monografii regionalnej. Rękopis ten, wzorowo wręcz kaligrafowany, nie doczekał się druku. W roku 1912 miał też być gotowy obszerny tom Podgórze zachodniej Galicji4 przygotowywany przez Władysława Kosińskiego, wówczas emerytowanego nauczyciela gimnazjum. Kosiński, badający wcześniej gwary 1 Taki tytuł opracowania J. Bieli podany był w protokole z posiedzenia Komisji dnia 21 XII 1911 r., zob. MAAE T. XII: 1912, s. XVIII. Niewątpliwie chodziło o zachowany do dziś rękopis J. Bieli znajdujący się obecnie w tece 18a. Rękopis nie ma tytułu, swój wstęp Biela zatytułował Materiały etnograficzne zebrał Oskar Kolberg, wydał Jan Biela. 2 W spisie członków przybranych Komisji Antropologicznej przy nazwisku J. Bieli do roku 1910 jest nota „Drohobycz” (np. MAAE T. V: 1901, s. XI), był tam wtedy zapewne nauczycielem – tekturowa teczka, w której umieścił swój rękopis Rusi Czerwonej, ma nadruk „Szkoła przygotowawcza uzup. w Drohobyczu. Ćwiczenia polskie i rysunkowe”. Później J. Biela był nauczycielem w liceum we Lwowie. 3 O Kolbergowskich odpisach z pracy Ż. Paulego i tłumaczeniu J. Łozińskiego zob. też E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 83/I), s. LXVI–LXXIV. 4 Zob. Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. XXVI. 29 �i folklor mieszkańców Beskidów, wybrał do opracowania do druku tekę 12. Podgórze krakowskie i sporządził kopie większości zapisów terenowych i innych notatek Kolberga tam przechowywanych. Tytuły i własne notatki na obwolutach do rękopisów Kolberga wpisywał notacją stenograficzną. Kopie Kosińskiego, przemieszane z oryginałami Kolberga znajdują się dziś w tece 12a Podgórze utworzonej specjalnie dla tych materiałów oraz w zespole rękopisów nazwanych później teką 50. Miscellanea. Po porównaniu kopii z zapisami Kolberga można było stwierdzić, że odpisy Kosińskiego są dokładne, dlatego użyto ich kilkakrotnie w edycji Dzieł wszystkich, jeżeli oryginały Kolberga zaginęły1. Jednak opracowanie Kosińskiego nie zostało ukończone, na co wskazuje dzisiejszy stan jego kopii. Również w protokołach z posiedzeń Komisji Antropologicznej przed wybuchem wojny nie ma o nim wzmianki. Prawdopodobnie w tym okresie, tj. przed rokiem 1914, niekiedy sięgano do spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, traktując zawarte tam rękopisy jako materiały przydatne do własnych prac. Korzystał z tej możliwości Adam Fischer, etnograf zainteresowany kulturą ludową Rusinów. W jego materiałach wśród jego własnych maszynopisów znajduje się ponad trzydzieści kart pochodzących niewątpliwie z archiwum Kolberga2. Są to trzy rękopisy wspominanego tu już Bazylego Jurczeńki: Piosnki huculskie, Przysłowia i gadki i Przyzwoitsze huculskie przekleństwa, oraz rękopis nieznanego autora, prawdopodobnie Sofrona Witwickiego – odpowiedź na listę pytań Kolberga na temat wypasu bydła przez Hucułów. Pierwotnie znajdowały się one na pewno w zbiorach Kolberga, widać na nich ślady jego pracy w postaci drobnych dopisków, poprawek i wyjaśnień słownikowych, jednak jako materiały z Huculszczyzny teksty te nie weszły do czterotomowego Pokucia. Zostały opublikowane dopiero w Dziełach wszystkich w monografii Ruś Karpacka razem z innymi 1 Kosiński kilkakrotnie wyciął z manuskryptu Kolberga fragment z zapisem nutowym lub rysunek i przykleił go nad swoja kopią tekstu pieśni czy opisu. Pozostałe fragmenty oryginalnego rękopisu Kolberga zaginęły. Zob. np. w tece 12a, sygn. 1185, k. 9–10, 19, 24–27 oraz ryc. w T. 73/I, na której przedstawiony jest rysunek czepca wycięty z oryginalnej karty, naklejony na nowej kartce przez Kosińskiego i przez niego podpisany. 2 Rękopisy A. Fischera przechowywane są obecnie w Archiwum Naukowym PTL we Wrocławiu, wywiezione zostały ze Lwowa razem z dokumentacją Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przez Olgę i Józefa Gajków w 1945 r., bezpośrednio po wojnie. Karty pochodzące ze spuś­cizny Kolberga, a znajdujące się obecnie w zespole „Ze zbiorów śp. A. Fischera” mają w Archiwum PTL sygn. 99 (dawniej 323). 30 �zgromadzonymi przez Kolberga na temat Hucułów i Bojków 1. Fischer zainteresował się rękopisami Kolberga, przygotowując w 1914 r. rocznicowy artykuł2 o nim zamieszczony w „Ziemi”; m.in. pisał tam, że spuścizna autora Ludu zawiera materiały na co najmniej trzydzieści następnych tomów. Wśród regionów, których monografie można opracować na podstawie zachowanych rękopisów, wymienia np. Mazury pruskie, Pomorze i Spisz. Nie zachowały się jednak dokumenty pozwalające ustalić datę wypożyczenia wymienionych wyżej rękopisów wyjętych przez niego z tek Kolbergowskich. Można tylko stwierdzić, że mieszkający i pracujący we Lwowie Adam Fischer, wypożyczył interesujące go manuskrypty, ale nie zwrócił ich do przechowywanej w Krakowie spuścizny Kolberga. Wydawcy rękopisów Kolberga w latach 1902–1914 spośród jego tek wybierali do opracowania tę, która miała zawierać materiały z regionu nie objętego jeszcze tomami Ludu, kierowali się przy tym nazwą regionu w tytule. Jednak w archiwum Kolberga wielokrotnie nie tylko w jednej tece, ale i na jednej karcie zauważamy melodie i teksty pochodzące z różnych regionów. Dotyczy to między innymi czystopisów redagowanych do publikacji podobnych do Pieśni ludu weselnych z lat 1847–1849 i Pieśni ludu polskiego z roku 1857, tj. do monograficznych zbiorów pieśni. Wtedy na jednej karcie zapisane są pochodzące z różnych regionów warianty wątku tekstowego z melodiami i notami o ich lokalizacji. Również w zapisach terenowych na jednej karcie wielokrotnie notował Kolberg utwory wykonane przez kilku instrumentalistów czy śpiewaków, pochodzących z różnych miejscowości. Karty takie znajdują się dziś w jednej z tek regionalnych, choć nie wszystkie zapisane na nich utwory pochodzą z tego właśnie regionu. Ówcześni edytorzy kierowali się tylko tytułem, choć do wybranego regionu odnoszą się także zapisy zawarte w kilku lub kilkunastu innych tekach. Nie zawsze zdawali sobie z tego sprawę, nie mieli też wówczas „klucza”, aby dotrzeć do rękopisów znajdujących się poza teką, która ich zainteresowała. Część takich problemów rozwiązałyby indeksy geograficzne do wszystkich tek, choć nie byłyby one wystarczające, ponieważ część rękopisów Kolberga nie miała odnotowanej lokalizacji. Jak 1 Zob. m.in. w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), tam s. 172–175 – pytania i odpowiedzi na temat wypasu na połoninach, tamże cz. II (DWOK T. 55) s. 446–447 – przysłowia, s. 449–450 – przekleństwa, natomiast liczne pieśni rozproszone są w różnych rozdziałach obu części tomu Ruś Karpacka. 2 A. Fischer Oskar Kolberg, „Ziemia” R. V: 1914, nr 8, s. 113-115 i nr 9, s. 129-132. 31 �pokazały wyniki prac prowadzonych wiele lat później, w czasie redagowania Dzieł wszystkich, dopiero wielostronne analizy rękopisów i publikacji autora Ludu pozwoliły zadowalająco uściślić pochodzenie regionalne większości znajdujących się w spuściźnie Kolberga zapisów pozbawionych not lokalizacyjnych. Niektórzy z ówczesnych wydawców materiałów Kolberga pomijali też fakt, że w każdej z wybranych tek są mniej lub bardziej liczne materiały dotyczące innych regionów i publikowali je także, mimo oznaczonej proweniencji, wskazującej, że powinny być zamieszczone w innej monografii. Udziela, przygotowując Śląsk Górny, wziął pod uwagę tylko materiały śląskie, natomiast w przygotowanym przez niego Tarnowie-Rzeszowie znalazły się, nieliczne wprawdzie, pieśni ze Lwowa, z Krakowa czy z Sandomierskiego. Tretiak, redagując Wołyń, zauważał, że „nie wszędzie wreszcie oznaczoną była miejscowość lub okolica, gdzie pieśń zapisano”1, ale selekcjonując pieśni do druku nie kierował się czytelnym kryterium, jakim mogła być ich lokalizacja (tj. nota o miejscu zapisu) lub jej brak. W swej edycji zamieścił pieśni pozbawione w rękopisie lokalizacji (możliwej jednak często do odtworzenia np. przez porównanie zapisów terenowych i czystopisów, gdzie była ona odnotowana), ale także pieśni z notami „od Kamieńca Podolskiego”, „od Kijowa”, „od Nieświeża”, czyli z okolic i miejscowości spoza Wołynia2. Opracowując do druku wybrane materiały, ówcześni wydawcy spuścizny Kolberga starali się ułożyć je według planu przyjętego w Ludzie, uwzględniali na ogół noty lokalizacyjne i zwykle także odsyłacze do wariantów wpisane w czystopisach, ale tylko niekiedy informowali o autorze rękopisu, chociaż nie zawsze był nim Kolberg. Wydawali we własnym wyborze rękopisy znajdujące się w danym zespole archiwalnym, a nie zapisy do planowanej przez Kolberga monografii, ponieważ nie orientowali się w charakterze jego spuścizny. Chodzi tu m.in. o nawarstwienie się w niej wersji pochodzących z różnych etapów dokumentowania i redagowania wyników badań terenowych przechowywanych w różnych tekach, a przygotowywanych do różnych 1 J. Tretiak Od wydawcy, w: O. Kolberg Wołyń (DWOK T. 36), s. X. W opracowaniach obu autorów, tj. w Wołyniu Tretiaka i Tarnowie-Rzeszowie Udzieli niektóre pieśni pochodzące z innych regionów bywają wariantami tekstów zanotowanych w regionie tytułowym, czasem w czystopisach zapisane są one przez Kolberga na tej samej karcie, na której znajduje się wariant właściwy dla opracowywanego regionu. Nie dotyczy to jednak większości pieśni z notami lokalizacyjnymi spoza regionu tytułowego opublikowanych przez Tretiaka i Udzielę. 2 32 �planowanych i nie zawsze wydanych publikacji oraz o wspomniane już częste notowanie przez Kolberga na jednej karcie folkloru z różnych regionów. Po śmierci Kopernickiego, znającego plany i warsztat edytorski Kolberga, zabrakło osoby, która chciałaby zapoznać się z całością pozostawionych przez niego materiałów oraz z ich zróżnicowanym profilem źródłowym i mogła dzięki temu koordynować prace wydawnicze. Jak już tu wspominano, wydawcy z lat 1902–1912 „porządkowali” zawartość wybranych tek. Zmieniali wtedy układ rękopisów nadany przez Kolberga, zacierając stan pierwotny, a nie dysponujemy dziś żadnym dokumentem pozwalającym odtworzyć dokładniej zawartość tek z okresu poprzedzającego ich działania. Dotyczy to zarówno liczby kart, jak i ich kolejności w zbiorze. To ostatnie mogło mieć jednak znaczenie dla interpretacji zapisanych tekstów, do czego trzeba będzie jeszcze wrócić1. Niektórzy edytorzy notowali swe uwagi bezpośrednio na kartach z zapisami Kolberga lub jego współpracowników, nie zawsze sygnując swoje dopiski. Dotyczą one najczęściej klasyfikacji pieśni lub innych tekstów, zauważyć też można wskazówki wydawcy tekstów dla współpracownika opracowującego melodie. Niekiedy posuwali się do działań jeszcze bardziej radykalnych, wyjmując oryginalny rękopis z teki lub wycinając jego fragment i włączając go do swojego manuskryptu. Stwierdzić też trzeba, że w każdej tece, której zawartość była wówczas opracowywana, brakuje obecnie kilku lub kilkunastu pojedynczych kart, a czasem nawet większych zespołów. O ich zniknięciu świadczy istnienie kopii sporządzonych w trakcie przygotowywania materiałów Kolberga do druku, a także zamieszczenie w wydanym drukiem opracowaniu tekstów i melodii, których dziś nie znajdujemy2 w spuściźnie Kolberga. Zaginął np. „Rękopism oprawny Prusinowskiego, bajki wołyńskie, spisane przez niego w r. 1835 i opowiedziane przez niego, bardzo ciekawe […]”3. O bajkach tych wspomniano już charakteryzując Wołyń przygotowany do druku przez Tretiaka. Czasem rękopisy Kolberga nieznaną dziś drogą dostawały się do popularnych w XIX w. kolekcji autografów. Np. w takich zbiorach 1 Zob. informacje o układzie zawartości dawnej teki 34, s. 90–91. Informacje o takich faktach są zamieszczane w monografiach i innych tomach wydawanych na podstawie rękopisów (T. 39–63 DWOK) i w przypisach źródłowych w tomach suplementowych (T. 70–84 DWOK). 3 Notatka I. Kopernickiego dotycząca dawnej teki 26 Wołyń, obecnie w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, zob. przypis 3 na s. 11. 2 33 �przechowywanych dziś w Bibliotece Jagiellońskiej znalazły się dwie karty z pieśniami z Wołynia oraz karta z pieśniami z Wielkopolski1. Po roku 1910 nie ukazały się drukiem nowe opracowania rękopisów Kolberga. Problem edycji jego zbiorów na forum Akademii wrócił dopiero na początku roku 1914, gdy Komisja Antropologiczna postanowiła uczcić stulecie urodzin etnografa. Na zorganizowanym 24 lutego uroczystym posiedzeniu komisji R. Zawiliński przedstawił fragment przygotowywanej przez siebie biografii Kolberga. W sprawozdaniu z posiedzenia czytamy: Po odczycie rozwinęła się ożywiona dyskusja, podczas której obecni członkowie Komisji przypominali z własnego życia stosunki z Kolbergiem, który był też członkiem Komisji Antropologicznej. Sekretarz generalny Akademii postawił wniosek, aby uprosić p. Romana Zawilińskiego, by opracował całą monografię O. Kolberga, którą Akademia Umiejętności wyda własnym nakładem. Wniosek uchwalono. Prof. Ciechanowski wniósł, by wydać muzykę O. Kolberga, a do opracowania i przygotowania tego wydawnictwa uproszono prof. Z. Jachimeckiego2. Zawiliński wypożyczył wtedy ze spuścizny rękopiśmiennej Kolberga potrzebne mu dokumenty i listy, o czym już wyżej wspomniano, jednak do wydania biografii jego autorstwa3, ani „muzyki O. Kolberga”, czyli kompozycji, ani nowych monografii regionalnych nie doszło. Wybuch wojny w sierpniu 1914 roku praktycznie przerwał działalność Komisji Antropologicznej na ponad cztery lata. 1 Zbiór autografów Ciechanowskiej, sygn. Biblioteki Jagiellońskiej 7891, k. 107 i 108, oraz zbiór autografów Dynowskiej, tamże, sygn. 7892, k. 41. 2 Sprawozdania z posiedzeń Komisji Antropologicznej jakie odbyły się w latach 1914– –1919, Protokół z posiedzenia 24 II 1914 roku, MAAE T. XIV: 1919, s. VIII. Sekretarzem generalnym Akademii był wówczas Bolesław Ulanowski, prawnik i historyk prawa. Wymieniony w sprawozdaniu Stanisław Ciechanowski był lekarzem anatomopatologiem, a Zdzisław Jachimecki, któremu powierzono wydanie twórczości muzycznej Kolberga – kompozytorem i historykiem muzyki. 3 R. Zawiliński opublikował kilka rocznicowych artykułów w prasie krakowskiej i warszawskiej: Skarby Oskara Kolberga (W setną rocznicę jego urodzin), „Świat” 1914, nr 10; Pamięci Kolberga w setną rocznicę jego urodzin (1814–1914), „Czas” 1914, nr 54; Kolberg a Jenike, „Tygodnik Ilustrowany” 1914, nr 9; Kolberg a Bliziński, „Nowa Reforma” 1914, nr 50. W dwu ostatnich artykułach opierał się na listach pisanych do Kolberga i brulionach jego odpowiedzi znajdujących się obecnie w zbiorach BN PAU i PAN, wydanych w Korespondencji… (DWOK T. 64–66). Ponadto w „Nowej Reformie” Zawiliński opublikował w r. 1926 (nr 272 i 273) artykuł pt. Kolberg a Chopin, oparty na korespondencji Kolberga z M. A. Szulcem i M. Karasowskim znajdującej się obecnie w zbiorach BN PAU i PAN, a wydanej także w Korespondencji… (DWOK T. 64–66). 34 �Działania Komisji Etnograficznej PAU do roku 1939 W okresie międzywojennym nie podjęto opracowania żadnej spośród planowanych przez Kolberga monografii, nie wydano tomów przygotowanych przed wybuchem wojny przez Zdziarskiego, Bielę i Grzegorzewicza, nie próbowano też dokończyć pracy Kosińskiego. Przez kilkanaście lat o tym, że teki z rękopisami Kolberga znajdują się w siedzibie Akademii Umiejętności wiedzieli prawdopodobnie tylko Seweryn Udziela, wówczas zastępca przewodniczącego Komisji Etnograficznej PAU, a później Tadeusz Seweryn, od r. 1929 zastępca jej sekretarza, a w latach 1935–1952 sekretarz. On właśnie starał się zainteresować władze Akademii opublikowaniem materiałów Kolberga. W maju 1931 r. Stanisław Kutrzeba, wówczas sekretarz generalny PAU pisał do Udzieli: „Dr Seweryn dał mi wykaz rkp. Kolb[ergowskich…]. Podaje, że do druku nadaje się 128 arkuszy, w tym wymienia tekę Górale tatrzańscy i beskidowi”1. Działania Seweryna nie odnosiły jednak wtedy skutku. Treść testamentu Kolberga i fakt zdeponowania tek z jego rękopisami w Akademii były całkowicie nieznane innym członkom Komisji Etnograficznej i zaskoczeniem dla nich stało się odnalezienie tych rękopisów właśnie w jej pomieszczeniach. Odkrycia tego dokonano, gdy w 1933 r. zwrócone zostały materiały Kolberga wypożyczone przed pierwszą wojną światową przez R. Zawilińskiego, a równocześnie S. Udziela na posiedzeniu komisji podniósł sprawę druku niewydanych dotąd rękopisów autora Ludu. Tym dwu wydarzeniom związanym ze sobą trzeba tu poświęcić nieco więcej miejsca. Na początku roku 1933 dwaj badacze kultury ludowej Podhala, Juliusz Zborowski i Adolf Chybiński, poszukiwali zapisów Kolberga z tego regionu i zwrócili się w tej sprawie do Udzieli. Kierowali się informacjami zaczerpniętymi z artykułów Łopacińskiego i Fischera2, w których wymienione są m.in. teki o tytułach Górale tatrzańscy i nowotarscy oraz Spisz. Z nieznanych powodów Udziela nie udostępnił wtedy teki 11 Górale, natomiast 1 Przytoczono za: Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga (DWOK T. 44), s. XXVI. Teka 11 w spisach Kolberga miała osobne tytuły dla dwu odrębnych części: Górale tatrzańscy i nowotarscy oraz Spisz. Na zachowanej do dziś okładce teki widnieje tytuł: Górale. Nowy Targ, Nowy Sącz, Jasło. Spisz. 2 H. Łopaciński Oskar Kolberg, w: Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX, T. 1 Warszawa 1901, s. 480; A. Fischer Oskar Kolberg…, s. 130. 35 �wypożyczył Chybińskiemu tekę 12 Podgórze krakowskie, co doprowadziło do nieporozumień. Zborowski, mylnie poinformowany przez Udzielę, że tek o wymienionych przez niego tytułach w spuściźnie Kolberga nie ma, zamieścił w roczniku „Wierchy” list pt. Rzekome teki Oskara Kolberga o Podhalu i Spiszu.1 Zawartą w tytule tezę odwołał cztery lata później oraz ponownie w „Ludzie” w roku 1946. Prawdopodobnie zainteresowanie Chybińskiego i Zborowskiego przypomniało Udzieli o istnieniu niedrukowanych rękopisów, ponieważ 12 maja 1933 r. na posiedzeniu Komisji Etnograficznej poruszył on „sprawę dalszego druku prac O. Kolberga”2. Z protokołu z następnego posiedzenia, odbytego dnia 19 marca 1934 roku wynika, że rękopisy Kolberga, o których wydaniu Udziela mówił poprzednio, to właśnie teka 12 Podgórze, którą tymczasem udostępnił już Chybińskiemu. Reakcja członków Komisji była jednoznaczna, w protokole zanotowano: Komisja uchwaliła prosić p. Udzielę, by zwrócił się do prof. Chybińskiego z zapytaniem, czy wspomniane rękopisy bezwarunkowo do druku przygotuje i w razie odpowiedzi przeczącej, by rękopisy od niego wycofał, zwracając je Komisji3. Brak dziś informacji, czy Chybiński zamierzał opracować do druku4 część zapisów Kolberga, czy też zainteresowany muzyką góralską chciał 1 J. Zborowski Legendy i błędy w dawniejszych i nowszych wydawnictwach o góralszczyźnie, „Wierchy” T. XI: 1933, s. 249, list Zborowskiego do redakcji „Wierchów” ma datę „maj 1933”. Odwołanie zamieszczone było w „Wierchach” T. XV: 1937, s. 253, oraz w „Ludzie” T. XXXVI za lata 1939-1945, s. 402-403. 2 Protokół 15. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 12 V 1933 r., Archiwum PAU, sygn. PAU I – 29, k. 20. 3 Protokół 16. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 19 III 1934 r., Archiwum PAU, sygn. PAU I – 29, k. 23. 4 Wprawdzie W. Bieńkowski, pisząc o działalności Komisji Etnograficznej w latach 19331937, dodaje m.in.: „Prócz tego część tek Kolberga (Sandeckie, Od Wisły po Górali beskidowych) przygotował do druku Adolf Chybiński, a Mazury pruskie – Karol Hławiczka” (zob. W. Bieńkowski Etnografia, w: Polska Akademia Umiejętności 1872-1954, Wrocław 1974, s. 145), nie podał jednak źródeł, które potwierdzałyby istnienie opracowania Chybińskiego, jego tytuł albo obecne miejsce przechowywania. Tak samo Bieńkowski informował później w r. 1996, m.in. w artykule: Działalność Tadeusza Seweryna w Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1924-1952 („XIII Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie” 1996, s. 37). Bieńkowski powoływał się w swych artykułach na protokóły z 15 i 16 posiedzenia Komisji Etnograficznej PAU (sygn. PAU I – 29, k. 20 i 23), w których jest tylko przytoczona wyżej informacja o wypożyczeniu Chybińskiemu w roku 1933 teki 12 Podgórze. Chybiński 36 �jedynie zapoznać się z jej stosunkowo wczesnymi zapisami wykonanymi przez Kolberga. Data zwrotu wypożyczonych przez niego rękopisów z teki 12. Podgórze nie jest znana, wiadomo tylko, że znalazły się ponownie w zbiorach Komisji przed rokiem 19391. Zainteresowanie się w tym czasie rękopisami Kolberga przez Komisję Etnograficzną PAU było spowodowane także zwrotem jego dokumentów osobistych przez spadkobierców R. Zawilińskiego. Jak już tu wspomniano, został on w roku 1914 zobowiązany do napisania biografii autora Ludu i wypożyczył jego papiery osobiste i korespondencję. W aktach Komisji szukano rewersu Zawilińskiego potwierdzającego przynależność tych dokumentów do zbiorów PAU, ale pisma takiego nie odnaleziono, odkryto natomiast istnienie rękopisów Kolberga, przekazanych Akademii testamentem etnografa. W protokole Komisji Etnograficznej PAU odnotowano 19 marca 1934 r.: Prof. Semkowicz 2 w r. 1933 zawiadomił sekr[etarza] 3, że w posiadaniu rodziny śp. R. Zawilińskiego znajduje się teka z dokumentami osobistymi po O. Kolbergu. Zachodziła wątpliwość, czyją ta teka jest własnością. Sekretarz poszukiwał odpowiednich śladów co do ewentualnego wypożyczenia itp. w dawnych protokółach. Przy tej sposobności stwierdził, o czym ani jemu, ani jego poprzednikowi, prof. Bystroniowi4 nie było wiadome, że w posiadaniu Komisji znajduje się szafa nr [tu w oryginale brak liczby] w pokoju 22. W szafie tej obok klisz itp. przedmiotów znajdują się teki po O. Kolbergu. Inwentarza brak. Śladów wypożyczenia teki z dokumentami osobistymi śp. R. Zawilińskiemu nie odnaleziono. Wobec tego poprzestano na zeznaniu piśmiennym dyr. interesował się muzyką góralską, ale nie ma w jego dorobku śladów opracowania do druku rękopisów Kolberga. Podobnie Hławiczka nie przygotował do druku ani Mazur pruskich, ani innych materiałów Kolberga. W latach 1936-1937 Mazury pruskie, rękopis tomu pozostawionego przez Kolberga w postaci praktycznie gotowej do wydania, Hławiczka przepisał, ale nie wiadomo, czy zamierzał to opracowanie wydać. Gajek w roku 1957 korespondował z nim na temat druku tej kopii, zanim dowiedział się o odnalezieniu oryginału Kolberga w stopniowo porządkowanych po wojnie zbiorach krakowskiej Biblioteki PAU. 1 W inwentarzu z 1934 r. (o którym nieco dalej) obok nazwy teki 12 notatka: „Teki 12 brak”, ale obok inną ręką dopisano „jest”, notatki te nie są datowane. 2Władysław Semkowicz, prawnik, historyk i geograf, członek Polskiej Akademii Umiejętności, był od 1926 r. członkiem Komisji Etnograficznej PAU, a w latach 1935–1937 jej przewodniczącym. 3 Sekretarzem Komisji w tym czasie (do 1 IX 1935 r.) był Kazimierz Moszyński. 4 Jan Stanisław Bystroń był sekretarzem Komisji Etnograficznej PAU w latach 1926–1932. 37 �S. Udzieli, któremu również i spadkobiercy śp. Zawilińskiego zaufali (odpis zeznania w załączeniu)1. Komisja Etnograficzna uchwaliła na posiedzeniu 19 marca 1934 r., że odzyskane papiery osobiste etnografa należy przekazać do Biblioteki PAU. Wśród zwróconych wtedy przez rodzinę R. Zawilińskiego materiałów, poza dokumentami (m.in. świadectwa pracy i paszporty) była także znaczna część korespondencji Kolberga – blisko 900 listów skierowanych do niego i bruliony jego listów, a prawdopodobnie także inne rękopisy złożone później w tece Miscellanea2. Korespondencja podzielona była wcześniej – jak już wspomniano – na dwie części, prawdopodobnie właśnie przez Zawilińskiego. Rękopisy Kolberga oraz dokumenty oddane przez rodzinę Zawilińskiego w 1934 r. zostały wpisane do inwentarza biblioteki PAU z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Zbiór listów przekazany w 1934 r. bibliotece PAU został znacznie wzbogacony trzydzieści lat później. W sierpniu 1963 r. dołączono do niego sto listów, brulionów i ich fragmentów. Znajdowały się one w tece 35 Miscellanea, gdzie sześćdziesiąt z nich miało obwolutę z notatką: „Listy wyłączone z tek Kolbergowskich przez prof. dr Tadeusza Seweryna”, czterdzieści następnych włożono do teki 35 w latach 1959–1961 w czasie prac nad rękopisami Kolberga w Pracowni Kolbergowskiej we Wrocławiu. Redakcja Dzieł Wszystkich Kolberga, działająca w Poznaniu, listy te na prośbę Zbigniewa Jabłońskiego, dyrektora Biblioteki PAN w Krakowie, przekazała tej bibliotece w sierpniu 1963 r. przed ostatecznym skatalogowaniem i oprawieniem korespondencji znajdującej się już w jej zbiorach3. W marcu 1934 r., po nieoczekiwanym odnalezieniu tek Kolberga, na posiedzeniu Komisji Etnograficznej postanowiono sporządzić inwentarz rękopisów znajdujących się w archiwum komisji i wystąpić do zarządu 1 Protokół 18. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 23 stycznia 1936 r., w Archiwum PAU, sygn. PAU I-29, k. 26. W aktach Komisji znajduje się wspomniane w protokóle oświadczenie S. Udzieli z 12 lipca 1933 r. potwierdzające, że rękopisy znajdujące się u rodziny Zawilińskiego są częścią spuścizny Kolberga należącej do Akademii oraz że kilkakrotnie upominał się on u Zawilińskiego o ich zwrot. 2 Korespondencja podzielona na cztery woluminy otrzymała w Bibliotece PAU sygnaturę 2185, t. 1-4, dokumenty osobiste Kolberga miały pierwotnie sygnaturę 2184 (obecnie 2183), a pozostałym rękopisom nadano tytuł Miscellanea i sygnaturę 2183 (obecnie 2184). 3 Przekazane wówczas rękopisy zostały włączone do zespołu o sygn. BN PAU i PAN 2185, t. 1-4. 38 �Akademii o specjalny zasiłek na ten cel. W aktach Komisji istnieje niedatowany, wykonany prawdopodobnie wtedy wykaz1 rękopisów znajdujących się w jej posiadaniu, w którym na pierwszym miejscu wpisano 41 tek z manuskryptami Kolberga2. Powstały wtedy inwentarz nie był jednak spisywany po dokładnym zapoznaniu się z zawartością tek odkrytych w jednej z akademickich szaf. Jest on praktycznie powtórzeniem wykazu3 sporządzonego przez Kolberga 10 stycznia 1886 r., znajdującego się wówczas (a także obecnie) wśród papierów osobistych, a drobne różnice miedzy inwentarzem a spisem Kolberga wynikają z nielicznych prób dostosowania tekstu z roku 1886 do stanu o pół wieku późniejszego. Zbiegiem okoliczności w roku 1936 dwie wspomniane już tu osoby – Maria Turczynowiczowa i Karol Hławiczka – niezależnie od siebie poszukiwały Kolbergianów. Turczynowiczowa interesowała się przede wszystkim korespondencją Kolberga, którą miała zamiar opracować do druku, i starała się dotrzeć także do innych dokumentów, aby zebrać materiały do planowanej biografii. Poszukiwała ich w Modlnicy u Konopków i w Krakowie, w Komisji Etnograficznej PAU. W maju 1936 r. skontaktowała się z Sewerynem, sekretarzem Komisji, i otrzymała od niego spis, który – jak stwierdza – wykonany był w 1886 r. przez Kolberga, „a prof. Seweryn uzupełnił go swymi uwagami”4. Spis ten znamy z jej artykułu drukowanego w roku 1948, nie jest to jednak wierny odpis wykazu tek Kolberga z 10 stycznia 1886 r. ani żadnego z kilku sporządzonych później, ale wyciąg z inwentarza Komisji Etnograficznej z dodatkowymi uwagami Seweryna. 1 Inwentarz ten jest obecnie w aktach Komisji Etnograficznej PAU, sygn. PAU I – 29f, rękopisów Kolberga dotyczą k. 1–5 (rękopis) i k. 7-8 (maszynopis, nieco późniejszy, być może już powojenny). Znajdował się on w dokumentach Akademii Umiejętności złożonych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie jako depozyt, a zwróconych Akademii dopiero w roku 1986, zob. A. Rataj Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznice Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 486. 2 W inwentarzu wymieniono teki o numerach 1 do 25, 27 do 31 oraz 33 do 43. Odnotowano tam wypożyczenie teki 3 Mazury do biblioteki PAU oraz istnienie nowych tek 41-43, pominięto tekę 32, którą zlikwidował Kopernicki, nie wpisano także teki 26 z materiałami z Wołynia – nie wiadomo, gdzie się ona wówczas znajdowała. 3 Oryginał tego spisu tek (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 75-76) opublikowany jest w aneksach do korespondencji Kolberga, zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 743– –749. Próby przystosowania tekstu Kolbergowskiego wykazu do sytuacji o wiele lat późniejszej są w inwentarzu nieliczne i niekonsekwentne. 4 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 12–13. 39 �Poszukując korespondencji Kolberga, Turczynowiczowa zwróciła się także do rodziny Konopków. We wstępie do części I Korespondencji… Kolberga, wydanej w 1965 r., o jego materiałach znajdujących się przed rokiem 1939 w posiadaniu Konopków pisała: Z informacji córki ostatniego właściciela Modlnicy, Marii, dowiedziałam się, że ojciec jej, Adam Konopka, w latach trzydziestych materiały Kolbergowskie uporządkował i zinwentaryzował. Oprócz Kolbergianów modlnickich w rękach Konopków znajdowała się jeszcze jedna ich grupa. Józef Konopka z Warszawy, wnuk i imiennik autora Pieśni ludu krakowskiego, posiadał listy, nuty, notatki Kolberga, wypełniające, jak doniósł w swym liście z 25 III 1937 r., dużą skrzynię1. Autorka przytoczonych słów nie zdążyła przed wojną zapoznać się z tą częścią spuścizny Kolberga, którą mieli Konopkowie w Modlnicy i w Warszawie. Jak już wspomniano, dotarła tylko do korespondencji Kolberga przechowywanej w bibliotece PAU, na którą składały się 624 listy, dotyczące przede wszystkim spraw rodzinnych. Kto i kiedy przekazał je do zbiorów biblioteki, nie udało się ustalić, można jedynie przypuszczać, że zostały one przyjęte do Biblioteki PAU nieco wcześniej niż zespół listów zwróconych przez spadkobierców Zawilińskiego2. W 1936 r. ten mniejszy objętościowo zbiór listów wypożyczono do biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie w latach 1936–1939 Turczynowiczowa mogła wykonywać ich kopie3. Wspomnianego już tu obszerniejszego zespołu listów, dotyczących głównie badań i prac edytorskich Kolberga, wtedy M. Turczynowiczowej nie udostępniono. Być może nie był on jeszcze włączony do katalogu biblioteki. Drugą znaną nam osobą poszukującą Kolbergianów w tym okresie był Karol Hławiczka, który kompletował Lud potrzebny mu do pracy nad 1 M. Turczynowiczowa Przedmowa, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. VII. Miały sygnaturę 2030, czyli nieco wcześniejszą od listów przekazanych w roku 1934 mających sygn. 2185. 3 M. Turczynowiczowa mieszkała wówczas w Poznaniu i na jej prośbę ten zespół listów (sygn. Bibl. PAU 2030) został wówczas przesłany do Poznania do biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Tam sporządziła ona przed rokiem 1939 kopie wszystkich listów i innych dokumentów znajdujących się w zespole wypożyczonym z biblioteki PAU; kopie te znajdują się obecnie w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. M. Turczynowiczową z rodziną wysiedlili Niemcy z Poznania późną jesienią 1939 r., przedtem kopie Kolbergowskiej korespondencji oraz oryginały wspomnień Konopczanek i córek Antoniego Kolberga pozostawiła u dozorcy domu, w którym mieszkała. Otrzymała je nienaruszone po powrocie w 1945 r. 2 40 �polską muzyką ludową. Mając część pierwszą Kaliskiego, starał się kupić w antykwariatach część drugą tej monografii z nadzieją, że będą tam melodie tańców, które go szczególnie interesowały. Dopiero z przedmowy Kopernickiego zamieszczonej w Przemyskiem dowiedział się, że część druga Kaliskiego pozostała w rękopisie. Rękopisów Kolberga szukał m.in. w Bibliotece Akademii Umiejętności, w Muzeum Etnograficznym i w Komisji Językowej Akademii. O odnalezieniu ich Hławiczka pisał w 1936 r.: […] dotarłem w końcu do osoby kompetentnej, zasłużonego etnografa, dr. Tadeusza Seweryna, który potrafił mi udzielić wyczerpujących informacji co do spuścizny Kolbergowskiej. Przejrzałem więc niedawno sporządzony katalog zawartości teczek pozostałych po Kolbergu i same teczki znajdujące się w salach Komisji Etnograficznej A.U. Dłuższe studium tych teczek podczas następnego pobytu w Krakowie pozwoliło mi zdać sobie sprawę z olbrzymiej ilości materiałów etnograficznych, częściowo przygotowanych do druku, częściowo wymagających jeszcze uporządkowania, a dotychczas nie wydanych1. W dalszym ciągu przytaczanego wyżej obszernego artykułu o Kolbergowskich rękopisach Hławiczka pisał m.in.: […] olbrzymia ilość materiałów pośmiertnych Kolberga (zaznaczmy to zaraz z góry – niezwykle cennych) od czasu śmierci Kolberga w roku 1890 czeka na wydawcę. Pewna część tych materiałów została co prawda opublikowana, nie są to jednak materiały najwartościowsze. […] Ponieważ materiały pozostawione przez Kolberga przedstawiają, jak to już zaznaczyłem, wartość niezwykłą (niektóre zapiski sięgają roku 1843) i zasługują na to, by je jak najszybciej wydano, chciałbym przedstawić zawartość choćby kilku teczek i podkreślić ich znaczenie. Zaznaczam przy tym, że jako muzyk interesowałem się przede wszystkim tym działem, który Kolbergowi szczególnie był bliski i z tego punktu widzenia głównie będę przedstawiał spuściznę Kolberga2. Hławiczka scharakteryzował w tym artykule zawartość teki 3. Mazury pruskie, opisał tekę 8, zawierającą rękopisy do drugiej części Kaliskiego, oraz teki 11. Górale i 6. Prusy zachodnie, Kaszuby, Połaby, Łużyce, a krótko omówił także materiały do Rusi Czerwonej z tek 18., 18a., 19. i 20. 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3, tu i w cytacie następnym wyróżnienia fragmentów tekstu pochodzą od autora przytaczanego artykułu. 2 Tamże, s. 3. 41 �Zafascynowany zawartością zapomnianych rękopisów Kolberga zwrócił szczególną uwagę na znaczenie zapisów folkloru z Mazur, podlegających stałemu naciskowi germanizacyjnemu i konsekwentnie badanych przez uczonych niemieckich. Sporządził też wtedy odpis gotowej już do druku monografii tego regionu opracowanej przez Kolberga w roku 1889 i znajdującej się w tece nr 3. Sporo uwagi poświęcił materiałom z Podhala i odnotował wspomniany już rękopis tomu Sąde[c]czyzna i Podhale, przygotowany do druku w 1905 r. przez S. Zdziarskiego, a znajdujący się wtedy w tece 11. Następnie Hławiczka przytoczył też stwierdzenia A. Fischera z roku 1914, że Kolberg „[…] pozostawił w rękopisie w swych słynnych tekach na drugie trzydzieści tomów materiału”1. Dlatego ze zdziwieniem cytuje nieuzasadnione opinie późniejsze (opatrując niektóre sformułowania wykrzyknikami): […] urobiło się przekonanie, że wszystko, co Kolberg zebrał, zostało bądź to przez niego, bądź to przez jego następców wydane. Dr Zdz. Jachimecki2 pisze w wydawnictwie zbiorowym Polska, jej dzieje i kultura na s. 670: „Po śmierci Kolberga w r. 1890 doprowadzili jego dzieło do końca (!), wydając zebrane przez twórcę Ludu materiały, dr I. Kopernicki i S. Udziela”. Podobnie pisze dr St. Łobaczewska3 w artykule Muzykologia polska w wydawnictwie Muzyka polska, Warszawa 1927: „Pośmiertne materiały po Kolbergu zostały wydane przez Polską Akademię Um. w Krakowie oraz uzupełnione melodiami z ziem poznańskich przez Kantora (?!) i Szembekównę”4. W swym artykule Hławiczka pominął ciąg dalszy wypowiedzi S. Łobaczewskiej: Poza tym posiadamy jeszcze zbiory tekstów i melodyj ludowych w tekach rękopiśmiennych Muzeum Etnograficznego w Krakowie; niestety ta praca zbieracka została przerwana z wybuchem wojny […]5. 1 Zob. A. Fischer Oskar Kolberg…, s. 130. Z. Jachimecki Muzyka polska, w: Polska, jej dzieje i kultura, Warszawa 1932, s. 670. 3 S. Łobaczewska Muzykologia polska, w: Muzyka polska, Warszawa 1927, monografia zbiorowa pod red. M. Glińskiego wydana jako zeszyty 7-9 miesięcznika „Muzyka” R. 4: 1927, s. 150. 4 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3, przypis. 5 S. Łobaczewska Muzykologia polska…, s. 150. 2 42 �Hławiczka pisał o dorobku Kolberga z wielkim szacunkiem, stwierdzał, że potrzeba wydania go w całości nie ulega żadnym wątpliwościom, ale nie ukrywał, że jego notacje melodii i tekstów nie spełniają wszystkich wymogów dokumentacji źródłowej obowiązujących w XX w. Mocno jednak podkreślał, że znaczenie tej dokumentacji jest bezsporne i potrzeba wydania jej w całości nie ulega żadnym wątpliwościom: Mimo to materiały zebrane przez Kolberga przedstawiają wartość bezcenną, ponieważ niczym nie dadzą się zastąpić i sięgają czasów, kiedy kultura ludowa była mniej narażona na unifikujący wpływ komunikacji i radia1. Z przytoczonych wyżej wypowiedzi wynika, że w okresie dwudziestolecia międzywojennego niewydane drukiem rękopisy Kolberga były właściwie zapomniane, być może dlatego, że w kilku publikacjach bezzasadnie uznano je za opublikowane w całości lub godne wydania tylko w niewielkiej części. Nawet władze Akademii nie zawsze były informowane o rzeczywistej wartości spuścizny rękopiśmiennej Kolberga. Kutrzeba, odpowiadając prawdopodobnie na nalegania Seweryna, pisał do niego w maju 1937 r.: Był u mnie p. insp. Udziela, który mnie jednak poinformował, że warte są druku tylko materiały tyczące się Sandomierszczyzny i Beskidu2. Opinia Udzieli była całkowicie błędna, o czym świadczą wydane w ramach Dzieł wszystkich nowe monografie, na przykład Pomorze, Mazury pruskie, trzyczęściowe Sanockie-Krośnieńskie, czy zbiór bajek i wierzeń uzupełniający wydaną przez Kolberga monografię Mazowsza (DWOK T. 42) albo zapisy melodii góralskich wydane w tomach Góry i Podgórze. Teki Kolberga nie objęte katalogami Biblioteki PAU „zniknęły” z pola widzenia osób z zewnątrz, niezwiązanych bezpośrednio z Komisją Etnograficzną PAU i nie wykazujących dostatecznej determinacji (jak Hławiczka i Turczynowiczowa), aby do nich dotrzeć. Wspomniany przez Hławiczkę „niedawno sporządzony katalog zawartości teczek pozostałych po Kolbergu”, tj. inwentarz zbiorów Komisji Etnograficznej, z którego korzystał on w roku 1936, był prawdopodobnie dostępny tylko dla osób zgłaszających się bezpośrednio do przewodniczącego lub sekretarza Komisji Etnograficznej. Szukał tego katalogu Józef Burszta po objęciu w roku 1961 redakcji 1 2 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 4. List S. Kutrzeby przytoczono tu za: Z. Jasiewicz Góry i Podgórze Oskara Kolberga…, s. 3. 43 �Dzieł wszystkich Kolberga, jednak w zbiorach Akademii nie udało się wówczas trafić na jego ślad. Znacznie później okazało się, że inwentarz rękopisów będących w posiadaniu Komisji Etnograficznej, zawierający spis tek z rękopisami Kolberga, zdeponowany był wtedy w krakowskim Muzeum Etnograficznym razem z wieloma innymi dokumentami Komisji Etnograficznej PAU, wówczas niezinwentaryzowanymi. Andrzej Rataj w artykule Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie pisze: A o bogactwie zbiorów Muzeum może także świadczyć fakt, że w roku 1986 na prośbę reaktywowanej Polskiej Akademii Umiejętności, popartej zresztą przez władze Polskiej Akademii Nauk, Muzeum przekazało tam część swoich zbiorów zakwalifikowanych wcześniej jako „depozyt Polskiej Akademii Umiejętności”, aczkolwiek brak w Muzeum dokumentacji dotyczącej zdeponowania tych zbiorów przez Akademię 1. Rataj dodaje, że wśród zwróconych dokumentów była m.in. wspominana tu już Księga inwentarzowa Komisji Etnograficznej PAU, która rozpoczyna się spisem tek Kolberga. Spuścizna rękopiśmienna Kolberga do roku 1939 była w gestii Akademii, najpierw Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, później Komisji Etnograficznej powołanej w r. 1926. W roku 1939 była już podzielona: korespondencja i inne dokumenty osobiste oraz część tek regionalnych (26 Wołyń, 27 Ruś Chełmska i 34 zawierająca rękopisy wydane później jako Sanockie-Krośnieńskie) a także jedna teka Miscellanea znajdowały się w zbiorach Biblioteki PAU. Pozostałe teki regionalne i miscellanea oraz znaczna część kompozycji przechowywane były w sali Komisji Etnograficznej. Przez cały ten okres, od śmierci Kopernickiego w r. 1891 do wybuchu wojny w 1939 r., o rękopisach Kolberga i udostępnianiu ich badaczom decydowali w zasadzie sekretarze tych komisji, przy czym udokumentowane są działania w tym zakresie trzech osób. W latach 1891–1903, po śmierci Kopernickiego, sekretarzem Komisji był Roman Zawiliński, którego starania o opublikowanie dorobku Kolberga już tu przedstawiono. Następnie do roku 1925 funkcję tę pełnił Seweryn Udziela, wówczas także organizator i pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a po utworzeniu Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności zastępca jej przewodniczącego w latach 1 Zob. A. Rataj Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym…, s. 486. 44 �1926–1937. Od r. 1935 do końca działalności Komisji w r. 1952 sekretarzem był Tadeusz Seweryn, kustosz, a po śmierci Udzieli także dyrektor krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Z racji łączenia dwu funkcji przez Udzielę, później także przez Seweryna, informacje o losach spuścizny rękopiśmiennej Kolberga splatają się z historią zbiorów krakowskiego Muzeum Etnograficznego i w jego archiwum znajdują się do dziś niektóre dokumenty dotyczące tek Kolberga oraz rękopisy z nich wyjęte1. Stan archiwum Kolberga po roku 1939 Po zakończeniu drugiej wojny światowej okazało się, że część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga została bezpowrotnie zniszczona, część zaginęła i rozpoznana została dopiero po latach, część zaś – i to jak sądzić można najważniejsza i największa – ocalała, więc choć podzielona i przechowywana w różnych miejscach, mogła być później podstawą edycji nowych monografii, kontynuacji Kolbergowskiego Ludu. Dramatyczne niekiedy losy rękopisów Kolberga w latach 1939–1945 znane są tylko częściowo. Już jesienią 1939 r. Niemcy na dziedzińcu siedziby Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk spalili wiele dokumentów ze zbiorów PTPN, m.in. trzy teki z listami Kolberga wypożyczone z Biblioteki PAU2. Niemcy zniszczyli wtedy także odpowiedzi na ankietę Towarzystwa, tzw. Szematy […] do opisu statystycznego W. Ks. Poznańskiego3. Ankiety rozsyłane były od r. 1858 do wielu miejscowości w Wielkopolsce, zawierały 22 pytania w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. W dziale etnograficznym pytano m.in. o ubiór, zwyczaje, przebieg obrzędów, oracje towarzyszące zaręczynom i weselom, a także o umiejętność czytania i pisania mieszkańców danej wsi. W ciągu paru lat Towarzystwo otrzymało z powrotem ogółem 570 ankiet wypełnionych zwykle przez miejscowych księży i właścicieli majątków. Dosyć często w ankietach 1 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). Według ustnych informacji Marii Turczynowiczowej świadkiem spalenia tych i innych rękopisów ze zbiorów PTPN była Wiesława Turczynowicz, pracująca wówczas w Bibliotece PTPN. Obserwowała ona zza zasłony okna działania Niemców na dziedzińcu PTPN i relację swą przekazała Marii Turczynowiczowej. M. Turczynowiczowa częściowo wykorzystała te informacje we wstępie do Korespondencji Oskara Kolberga (DWOK T. 64). 3 Zob. E. Antyborzec Dzieje „Szematów”, czyli ankiet Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 1: 2017 (Szreniawa 2017), s. 97–105. 2 45 �wpisane były odpowiedzi na pytania w dziale etnograficznym i po zapoznaniu się z nimi w roku 1868 Kolberg wypożyczył 31 ankiet lub ich fragmenty. Jednak po wykorzystaniu w monografii Wielkopolski informacji zapisanych w Szematach… nie zwrócił wszystkich do zbiorów Towarzystwa. Dlatego zbiegiem okoliczności jedynymi ocalałymi oryginalnymi dokumentami tej wielkiej akcji są zachowane w archiwum Kolberga dwa fragmenty i jeden cały egzemplarz Szematów. W Warszawie w roku 1944, w czasie niszczenia miasta przez Niemców po powstaniu, w mieszkaniach potomków braci Oskara, Wilhelma i Antoniego, spłonęły dokumenty rodzinne, portrety malowane przez Antoniego, muzykalia i listy, w tym także portret Oskara1 i jego kompozycje. W tym czasie również zostały zniszczone albo rozgrabione Kolbergiana przywiezione do Warszawy przez Józefa Konopkę2, wnuka XIX-wiecznego właściciela Mogilan, zawierające m.in. – o ile wiadomo – ważną część kolekcji ikonograficznej autora Ludu. Na pewno spłonęły dokumenty złożone przez rodzinę Kolbergów w Bibliotece Krasińskich, wśród nich listy pisane przez Oskara do rodziny; ich treść zapewne pomogłaby wyjaśnić przyczyny niektórych podejmowanych przez niego decyzji. Spalona mogła też zostać część spuścizny Kolberga pozostawiona przez niego we dworze Konopków. Według ustnej relacji Marii Turczynowiczowej, która po powstaniu dotarła z rodziną do Modlnicy, archiwum Konopków na początku wojny zostało zamurowane w korytarzu piwnicznym, a nową ściankę osłonięto drewnem opałowym. Biwakujący w ogrodzie żołnierze Armii Czerwonej po zużyciu drewna dotarli do świeżego muru i zburzyli go, a nie znalazłszy niczego cennego, do palenia ognisk użyli odkrytych tam papierów. M. Turczynowiczowa w r. 1948 pisała: „[…] w Modlnicy 1 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882). Warszawski malarz portretów, obrazów religijnych, scen rodzajowych. Katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 61 i 63. 2 W roku 2004 rodzina Józefa Konopki odzyskała obraz Madonny z XV-wiecznego tryptyku pozostawiony w 1944 r. w mieszkaniu w Warszawie. Odnaleziono go w Stanach Zjednoczonych, a po powrocie obrazu do Polski rodzina Konopków złożyła go jako depozyt w Muzeum Narodowym w Krakowie. Z tej okazji, po rozmowie z Anną Konopką-Unrug, córką Józefa, autor artykułu w „Gazecie Wyborczej” pisał: „Podczas ewakuacji po powstaniu nietknięte mieszkanie zamknięto na klucz. Wszyscy domownicy zostali wywiezieni przez Niemców do obozu w Pruszkowie. Po wojnie matka Anny Konopki-Unrug zastała mieszkanie całkowicie rozgrabione” (W. Kalicki Jest Madonna! „Gazeta Wyborcza” z 10 grudnia 2004 r., s. 17). Przypuszczać więc można, że również zbiór rycin Kolberga mógł zostać wtedy zagrabiony i być może ocalał. 46 �przepadła skrzynia, w której z wielką czcią i pietyzmem zebrane były listy, fotografie itp., należące ongiś do Kolberga”1. Jak się później okazało, niektóre znajdujące się w Modlnicy materiały Kolberga lub rękopisy związane z jego pracami jednak wtedy ocalały. Ocalała także największa i niezwykle ważna część archiwum Kolberga – jego teki z materiałami etnograficzno-folklorystycznymi znajdujące się przed wybuchem wojny w sali Komisji Etnograficznej PAU i w Bibliotece PAU. Trudno jednak dziś ustalić, w jakim stopniu ich zawartość pozostała nienaruszona. Zbiory Polskiej Akademii Umiejętności zostały na polecenie Niemców przetransportowane na początku 1940 r. do nowego, jeszcze pustego gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie znalazły się również zbiory Muzeum Etnograficznego usunięte z Wawelu. Część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, na pewno teka 3. Mazury pruskie, pozostała jednak w Akademii przy ul. Sławkowskiej. Seweryn w rozmowie telefonicznej2 z Bursztą mówił, że po wkroczeniu Niemców teki Kolberga były w Akademii i chowano je „za szafami wraz z tablicami owadów […]. Po wyzwoleniu [przeniesiono] teki do muzeum na Karmelicką 70 – tam wszystkie te, co [były] w AU”. Również Władysław Ogrodziński, pracownik Akademii Umiejętności przed wojną, pisał, że rękopis Mazury pruskie i część pozostałej zawartości teki o tym tytule „zakonspirowana została w czasie okupacji hitlerowskiej w Muzeum Przyrodniczym PAU”3. Bezpośrednio po wyzwoleniu budynek Akademii Umiejętności był częściowo zajęty przez Uniwersytet Jagielloński i dopiero od połowy roku 1948, po opróżnieniu pomieszczeń i pozyskaniu niezbędnych sprzętów zbiory Biblioteki PAU stopniowo wracały z nowej Biblioteki Jagiellońskiej do swego macierzystego gmachu i tam były katalogowane i inwentaryzowane4. Spuścizna rękopiśmienna Kolberga – jak wspominano już wcześniej – była wtedy podzielona: kilka tek znajdowało się w Bibliotece PAU, większość do września 1939 r. przechowywana była również w gmachu 1 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 13. Dalej przytoczono fragmenty odręcznej notatki sporządzonej przez J. Bursztę w trakcie tej rozmowy w r. 1964, notatka w aktach Instytutu im. O. Kolberga. 3 W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazury pruskie (DWOK T. 40), s. XVIII. Władysław Ogrodziński w latach 1935–1939 studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim i równocześnie pracował w Bibliotece PAU. 4 Zob. D. Rederowa, Z. Jabłoński Zarys dziejów Biblioteki PAN w Krakowie w latach 1856–1956. „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” R. 1: 1955 (Wrocław 1957), s. 40–43. 2 47 �PAU, ale należała razem z rękopisami innych autorów do Komisji Etnograficznej. W okresie porządkowania i katalogowania zbiorów Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1948–1957 teki 26. Wołyń, 27. Ruś Chełmska i Podlaska oraz 34. Sanockie były już w posiadaniu Biblioteki PAU, gdzie podzielono je na mniejsze jednostki i każdą z nich opatrzono sygnaturami tej biblioteki. W publikowanych drukiem katalogach zbiorów rękopisów Biblioteki Naukowej PAU i PAN mają one notę „dar Komisji Etnograficznej PAU”. Także zachowane, choć rozproszone fragmenty teki 3. Mazury Pruskie po wojnie wpisano do inwentarza tej biblioteki i każdemu nadano odrębną sygnaturę1. Znajdujący się pierwotnie w tej tece ukończony przez Kolberga rękopis monografii Mazury pruskie przez dziesięć lat uchodził za zaginiony, a ponieważ pozbawiony był karty tytułowej i wstępu Kolberga, rozpoznany został dopiero w roku 1955 w trakcie katalogowania zbiorów w Bibliotece PAN2. Związek innych fragmentów dawnej teki Mazury pruskie ze spuścizną Kolberga został na wiele lat zatarty. Dotyczy to m.in. rękopisów Gustawa Gizewiusza, Wojciecha Kętrzyńskiego i innych osób, a także map i druków wymienionych w notatce Kopernickiego z roku 1890. Jednak większość spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, tj. teki regionalne i miscellanea o numerach 1–2, 4–25, 28–31, 33, 35–42, razem z innymi rękopisami należącymi do Komisji Etnograficznej, bezpośrednio po wojnie trafiła – jak wynika z cytowanej tu już notatki Burszty – do tymczasowej siedziby Muzeum Etnograficznego przy ul. Karmelickiej. Stało się tak dlatego, że opiekunem ich był Seweryn, wówczas sekretarz Komisji Etnograficznej a równocześnie dyrektor Muzeum Etnograficznego, odpowiedzialny za zbiory tych dwu instytucji, a budynek PAU był wówczas jeszcze niedostępny. Potem przez jakiś czas manuskrypty Kolberga razem ze zbiorami muzealnymi znajdowały się w dawnych koszarach wojskowych przy ul. Warszawskiej. W połowie roku 1948 Muzeum Etnograficzne otrzymało jako stałą siedzibę dawny ratusz dzielnicy Kazimierz przy placu Wolnica i tam stopniowo przenoszono jego zbiory, 1 Zawartość dawnej teki 3. Mazury pruskie została wyjątkowo dokładnie podana w notatkach Kopernickiego z roku 1890, zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/ III). Notatki Kopernickiego nie były znane redakcji Dzieł Kolberga w czasie przygotowywania do druku tomu Mazury pruskie. Znajdowały się wtedy w nieskatalogowanej jeszcze spuściźnie S. Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 2 Zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga…, s. XVIII. 48 �a z nimi także teki Kolberga. Pozostawały one jednak własnością Komisji Etnograficznej PAU 1. Dla późniejszych wydawców przydatne byłyby informacje o stanie tek Kolberga i o podejmowanych wobec nich działaniach nazywanych „porządkowaniem rękopisów” w latach 1945–1961, ale informacji na ten temat jest niewiele i są one czasem sprzeczne. Wiadomo, że w krótkim okresie, gdy teki Kolberga znajdowały się razem z biurem, biblioteką i archiwum Muzeum Etnograficznego w jego prowizorycznej siedzibie przy ul. Karmelickiej, zgodę i pieniądze na uporządkowanie ich otrzymał z Ministerstwa Kultury i Sztuki muzyk, pedagog i kompozytor, Czesław Kozietulski2. Przeglądał on część Kolbergowskiego archiwum i szczegółowo spisał zawartość teki 1 Mazowsze. Po powrocie Seweryna3 do obowiązków sekretarza Ko1 Dokładne poznanie wszystkich wydarzeń wpływających na spuściznę Kolberga od września 1939 r. do marca 1953 r. jest dziś praktycznie niemożliwe. Andrzej Rataj, pracownik krakowskiego Muzeum Etnograficznego, w artykule Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym…, s. 483, pisze: „Losy tek Kolbergowskich jak widać ciągle wiązały się z Muzeum, ale od okresu okupacji niemieckiej do dziś pozostają nieco tajemnicze”. Istotnie, „nieco tajemnicze”, bo nie w pełni udokumentowane są działania dotyczące rękopisów Kolberga w okresie od początku wojny w roku 1939 do momentu wpisania większości z nich w roku 1953 do inwentarza Archiwum PTL. 2 W lutym 1964 r. Janusz Kamocki na prośbę Burszty rozmawiał z Kozietulskim na temat jego udziału w pracy nad rękopisami Kolberga bezpośrednio po wojnie. Odpowiedni fragment listu J. Kamockiego brzmi: „Teki, o których mowa znajdowały się w piwnicach koszar przy ul. Warszawskiej 24 (obecnie Politechnika, przed wojną żandarmeria). Prof. Seweryn przewoził je do prof. Reinfussa (wtedy jeszcze doktora) na Karmelicką 70, a dopiero stamtąd brał Kozietulski do opracowywania. Opracował szczegółowo 1-ą tekę – spis zawartości włożył do teki, a odpis wysłał do prof. Zofii Lissy. Następnie teki zostały zwrócone do P.A.U., gdzie mógłby opracowywać je tylko przed południem, wobec czego musiał zaprzestać tej pracy” (list w archiwum Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu). Marian Sobieski, który przed r. 1964 rozmawiał z Kozietulskim, poinformował Bursztę, że według Kozietulskiego teki Kolberga odnalezione zostały po wojnie w styczniu 1945 r. w piwnicach koszar przy ul. Warszawskiej (notatki J. Burszty w archiwum Instytutu). Być może wersja o odnalezieniu rękopisów Kolberga w tych koszarach utrwaliła się w pamięci Kozietulskiego i przekazana została przez niego innym osobom, ponieważ do tego budynku przeniesiono czasowo zbiory Muzeum, wśród nich także rękopisy Kolberga, ale działo się to prawdopodobnie w r. 1946, nie bezpośrednio w styczniu 1945 r. Zob. E. Pietraszek Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia (1910– –1948), „Lud” T. LXXVI za r. 1993, s. 86–87. Z innej notatki zachowanej w archiwum Instytutu im. O. Kolberga wynika, że w jednej z rozmów telefonicznych na podstawie relacji Kozietulskiego poinformowano Bursztę o odnalezieniu (po wyzwoleniu Krakowa) „tek Kolberga na kupie w śniegu na dziedzińcu 20 pułku”. Potwierdzenia tego faktu u innych osób później nie uzyskano. 3 T. Seweryn, zaangażowany głęboko w działalność konspiracyjną, już na początku okupacji niemieckiej przekazał sprawy muzeum ówczesnemu kustoszowi, Romanowi Reinfussowi, 49 �misji Etnograficznej PAU i dyrektora Muzeum Etnograficznego, Kozietulski nie pracował już nad zbiorami Kolberga. W sprawozdaniu Komisji Etnograficznej Akademii Umiejętności z lat 1947–1948 czytamy: W okresie sprawozdawczym odszukano zaginione materiały rękopiśmienne po Kolbergu i zinwentaryzowano je szczegółowo. Dotychczas nie odnaleziono tek zawierających materiały z Podhala i Sądecczyzny. Inwentaryzację spuścizny rękopiśmiennej po O. Kolbergu przeprowadził prof. Cz. Kozietulski w bibliotece Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie, gdzie wszystkie odnalezione teki zostały tymczasowo zdeponowane1. Dodać trzeba, że zwrot „zinwentaryzowano je szczegółowo” w tym sprawozdaniu dotyczy tylko teki 1. Mazowsze, to jest niewielkiej cząstki archiwum Kolberga. Kozietulski na oryginalnych kartach z tej teki zanotował nadane przez siebie tytuły zapisanym na nich tekstom lub streścił je oraz podał ich źródła, jeżeli zaznaczone były w rękopisie przez Kolberga, sporządził też spis zawartości teki powtarzający te notatki. W roku następnym w sprawozdaniu Komisji Etnograficznej jest tylko krótka informacja: „Dr Anna Kutrzebianka i Lutosława Hajówna inwentaryzowały materiały rękopiśmienne po O. Kolbergu”2. Inwentarzy tych oraz spisu wykonanego przez Kozietulskiego szukał Burszta po objęciu w październiku 1961 r. stanowiska redaktora Dzieł wszystkich Kolberga, ale mimo starań nie udało się ich wtedy uzyskać3. który na polecenie władz konspiracyjnych pracował w czasie wojny w muzeum jako dozorca, a według E. Pietraszka „techniczna pomoc konserwatorska”. Po wyzwoleniu Krakowa Seweryn został aresztowany w kwietniu 1945 r. przez UB, zwolniono go z więzienia po kilku miesiącach i wtedy wrócił do organizowania Muzeum Etnograficznego i Komisji Etnograficznej PAU. Zob. A. Jacher-Tyszkowa Tadeusz Seweryn (1894-1975), w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, T. 1, Kraków 2002, s. 266–271, oraz E. Pietraszek Muzeum Etnograficzne w Krakowie…, s. 86. 1 Sprawozdanie z czynności i wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności od lipca 1947 do czerwca 1948, „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności” lata 1947/1952, Kraków 1953, s. 5–6. 2 Sprawozdanie z czynności i wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności od lipca 1948 do czerwca 1949, tamże s. 72. Być może wynikiem pracy A. Kutrzebianki i L. Hajówny jest wspomniany już maszynopis, kopia sporządzonego odręcznie w 1934 r. inwentarza tek Kolberga i innych rękopisów znajdujących się w zbiorach Komisji Etnograficznej PAU (zob. przypis 1 na s. 39). 3 Instytut im. Oskara Kolberga dostał dopiero w 2014 r. kopię spisu zawartości teki 1. Mazowsze wykonanego przez Cz. Kozietulskiego, stało się to tak późno, ponieważ znajdował się on w nieskatalogowanych poprzednio zbiorach Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 50 �W 1951 r. powołano Polską Akademię Nauk z siedzibą w Warszawie, która decyzją rządu przejęła majątek Polskiej Akademii Umiejętności. Krótko potem została zlikwidowana Komisja Etnograficzna PAU. Na początku roku 1953 według protokołu z 31 marca teki Kolberga zostały przez Tadeusza Seweryna, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, „w którym znajdowały się one jako depozyt PAU” przekazane Witoldowi Dynowskiemu, stałemu przedstawicielowi „Komisji Etnograficznej przy Komisji Organizacyjnej Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN” 1 . Krótko potem, 2 maja 1953 r., ten największy zachowany zespół rękopisów Kolberga został za zgodą Ministerstwa Kultury i Sztuki przekazany przez Komisję Organizacyjną IHKM PAN jako depozyt do Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mającego wówczas siedzibę w Poznaniu2. W Archiwum Naukowym PTL znalazły się te teki, które od wielu lat znajdowały się pod bezpośrednią opieką Komisji Etnograficznej PAU, a po wojnie przechowywane były razem ze zbiorami Muzeum Etnograficznego, to jest teki regionalne o numerach 1–2, 4–25 i 28–30, teki miscellanea nr 31, 33, 35–40 oraz utworzone po roku 1890, po śmierci Kolberga, teki 12a, 18a, 41–42 i 43. W protokole nie wymieniono teki 32 zlikwidowanej przez Kopernickiego oraz tek o numerach 26, 27, 34, a także listów i dokumentów osobistych. Znalazły się one wcześniej, część już przed wojną, inne prawdopodobnie po wojnie, ale przed rokiem 1953, w Bibliotece PAU. Nie wymieniono też teki 3, jej rozproszona zawartość, jak już wspominano, znajdowała się również w zbiorach Biblioteki PAU. Protokół przekazania tek Kolberga z Muzeum Etnograficznego w Krakowie przedstawicielowi Komisji Organizacyjnej IHKM w Warszawie z 31 marca 1953 r. jest bardziej szczegółowy niż sporządzane przed tą datą wykazy autora Ludu i będący ich powtórzeniem inwentarz Komisji Etnograficznej z roku 1934. Zawartość każdej teki podzielona jest na „podteczki”; podział ten być może w części dokonany był już przez Kolberga, ale sądzić można, że w większości raczej przez osoby przygotowujące do druku którąś z tek przed pierwszą wojną światową, albo podejmujące próby „porządkowania” rękopisów. Dla części podteczek starano się w protokole 1 Protokół w aktach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, tu przytoczono fragmenty według kopii znajdującej się w aktach Instytutu im. O. Kolberga w Poznaniu. 2 Kopia protokołu i spisu rękopisów w aktach Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu. W imieniu Towarzystwa teki przyjęła Olga Gajkowa, a spis otrzymanych rękopisów sporządziły M. Turczynowiczowa i H. Przesławska w Poznaniu 26 czerwca 1953 r. 51 �podać ich objętość (np. „kart 7”, „kartek 5”, „arkuszy 17”, „stron 21”, „stron 105”, „13 notatek”), a treść zawartych w nich rękopisów charakteryzowano różnie, niekiedy bardziej szczegółowo, niekiedy ogólnie (np.: „Przysłowia z okolic Kielc, kartek 6 + 2”, „Nazwy wsi w Lipnowskiem i rodowe Kurpiów, 10 kartek”, „Pieśni ludowe z nutami i bez (kartek 111)”, „Pieśni ukraińskie”, „Nuty, 2 karty”, „Notatki muzyczne”, „Piosenki rozmaite”). W Archiwum PTL sporządzono ogólny inwentarz depozytu, przy czym zachowano numerację tek, a także ich tytuły nadane przez Kolberga, jeśli istniały jeszcze pierwotne okładki, na których on sam je wpisał1. Zachowano także podział na podteczki. Wtedy też zostały one ujęte w papierowe obwoluty, zwykle z tytułami lub krótkimi określeniami ich zawartości zanotowanymi wcześniej przez różnych autorów, albo wprowadzonymi dopiero wówczas. W archiwum PTL każdy z tych zespołów otrzymał odrębną sygnaturę, a zawartym w nich kartom nadano paginację. Poprzednio dotyczyło to tylko części rękopisów – całostki wyraźnie jednorodne miewały karty numerowane wcześniej przez Kolberga lub przez autora przysyłającego swoje zapiski do użytku w Ludzie, a niekiedy także przez późniejszych wydawców. Podział na podteczki, a także paginacja kart – jak ocenić dziś można – były czasem przypadkowe, ponieważ przeprowadzono je bez wnikliwej analizy związków miedzy poszczególnymi rękopisami, a czasem nawet wbrew ich widocznej korelacji. Razem z tekami przekazano wtedy do archiwum PTL kopertę z rycinami. Nie towarzyszyła jej dokładna informacja o pochodzeniu znajdujących się tam obiektów, jedynie z nielicznych notatek dołączonych do niektórych kart wnioskować można było, że wyjęto je z tek Kolberga w Muzeum Etnograficznym w ramach prowadzonej pod kierunkiem Seweryna kwerendy pod kątem ikonografii etnograficznej. Koperta zawierała ryciny wykonane różnymi technikami, a także fotografie i odbitki drzeworytów. Później, w latach 1954–1961, w Archiwum PTL dołączono do nich inne wyjmowane z tek materiały ikonograficzne i utworzono z nich tekę rycin2, nadając jej nr 47. 1 Inwentarz opracowała do druku Zofia Staszczak, informacje o każdej tece obejmują jej nazwę, sygnatury poszczególnych podteczek oraz bardzo krótką charakterystykę zawartości, zob.: Z. Staszczak Wykaz zawartości Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1945–1955, Wrocław 1955, w serii „Archiwum Etnograficzne” nr 11, tam pozycje 426–465, s. 11–15. 2 W sprawozdaniu Komitetu Kolbergowskiego, istniejącego wówczas przy Zarządzie Głównym PTL, z działalności za rok 1959 odnotowano: „Wysegregowano rysunki z całości 52 �W 1959 r. archiwum PTL, przeniesione tymczasem do Wrocławia, wzbogaciło się o nowe manuskrypty Kolberga i dokumenty z nim związane. W kwietniu tego roku Towarzystwo kupiło w warszawskim antykwariacie trzynaście rękopisów1, z których każdy miał na pierwszej karcie owalną pieczęć „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. W Archiwum PTL zakupione materiały podzielono na trzy części, jedna otrzymała tytuł Przysłowia i numer teki 44, a dwie tytuły Miscellanea i numery tek 45–46. Zakupione wtedy rękopisy w części były fragmentami archiwum Konopków, w części były to materiały pozostawionych przez Kolberga w roku 1884 w Modlnicy. Podział ich na trzy zespoły nie zawsze był konsekwentny. W nowej tece 44 znalazły się rękopiśmienne zbiory przysłów kilku autorów, spośród których największy jest rękopis Józefa Konopki2 (ponad 200 kart), wynik wieloletniej kwerendy literatury przedmiotu dokonanej przez tego badacza. Umieszczony został tam także oprawiony rękopis Kolberga Przysłowia polskie z datą 1872 (23 karty), obszerny, liczący ponad 1000 tekstów rękopis nieznanego bliżej Leśniewskiego (25 kart) oraz o wiele szczuplejsze zbiory innych osób – Andrzeja Jakubowskiego, notującego przysłowia w okolicy Lwowa, nieznanego bliżej Marcina Prawdzica, a także niewielki rękopis pt. Niektóre przysłowia litewskie z notą Kolberga o autorze: „Akielewicz z Mariampolskiego”. Kilka kart to rękopisy przysłów innych nieznanych osób. Cała zawartość obecnej teki 44 należała do Józefa materiałów Kolbergowskich i część przeznaczoną do przerysowania oddano rysownikom”. Rysunki i inne materiały ikonograficzne na polecenie ówczesnego redaktora Dzieł Kolberga, J. Gajka, wyjmowano z tek także później, do roku 1961, w trakcie sporządzania odręcznych kopii rękopisów i większość z nich włączono do utworzonej wtedy teki rycin o numerze 47 (zob. Sprawozdanie z działalności ..., „Lud” T. XLVI za rok 1960, s. 539–540). 1 Antykwariusz, do którego trafiły te rękopisy, zawiadomił o możliwości ich zakupu Zofię Lissę, wówczas kierowniczkę Zakładu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego. Ona z kolei poinformowała o nich Zarząd Główny PTL, dodając w liście 18 sierpnia 1954 r., że rękopisy należą do Archiwum Konopków i są sprzedawane przez osobę prywatną z Warszawy (list Z. Lissy w Archiwum PTL). Na polecenie Zarządu Głównego PTL archiwalia te zakupił Bolesław Kuźmicz, protokół ich przekazania znajduje się w archiwum PTL we Wrocławiu. Podział zakupionych materiałów na trzy teki dokonany został w archiwum PTL we Wrocławiu i był kilkakrotnie zmieniany w latach 1959-1961, o czym świadczą notatki Gajka w jego rękopisie pt. Zarządzenia w pracowni Kolbergowskiej w roku 1961 (rkp. w Archiwum PTL). 2 Rękopis Konopki ma tytuł: Polskie przysłowia, przypowieści i różne wyrażenia przysłowiowe zebrał i z przysłowiami w językach słowiańskich i innych europejskich toż samo znaczenia mających zestawił…, dziś w tece 44, sygn. Arch. PTL 1416, k. 59–270. Wszystkie przysłowia polskie z rkp. J. Konopki oraz innych osób przechowywane w tej tece (razem 8287 tekstów) wydane zostały w T. 60 DWOK, zob. tam wstęp S. Świrki s. XIII i XVII–XX. 53 �Konopki, a później do jego syna Tadeusza. Dotyczy to także rękopisów Kolberga i niektórych innych autorów, ponieważ Kolberg po zapoznaniu się z planami Konopki co do wydania pełnego zbioru przysłów polskich, zrezygnował z drukowania większości tych tekstów w Ludzie i oddał mu posiadane zapisy, a później przekazywał otrzymane rękopisy innych osób. W tece 45. Miscellanea znajdują się w części rękopisy stanowiące dawniej również własność Konopków Do najciekawszych należy tzw. Raptularz Konopczanki1, tj. wykonane przez Antoninę Konopczankę zapisy ze słuchu bajek i informacji o wierzeniach. Autor Ludu nie otrzymał tego prymarnego rękopisu, ale sporządzone przez Konopczankę czystopisy, które stały się jednym ze źródeł do Krakowskiego. Do archiwaliów Konopków należało także kilka znajdujących się w tej tece listów Kolberga do Romana i Józefa Konopków, kopia biogramu Józefa napisanego przez Kolberga dla „Kłosów” po śmierci przyjaciela w 1880 r. oraz rękopis utworu Józefa Konopki zatytułowanego Imienie wsi Modlnicy Wielkiej… , który jest wierszowaną historią rodzinnej wsi autora2. Natomiast ze zbiorów Kolberga pochodzą znajdujące się dziś w tece 45 obszerne fragmenty (ponad 80 kart) Kolbergowskiego rękopisu części pierwszej i drugiej Krakowskiego. Mają one wpisany nieznaną ręką tytuł: „Oskar Kolberg Ułomki z rękopismu Lud »Krakowskie«”. Kilkakrotnie zauważyć tam można wskazówki dla drukarza, informujące, w którym miejscu mają być włamane drzeworyty. Rękopis ten wrócił do autora po wydrukowaniu tomu, podobnie jak znajdujące się tam trzy arkusze korekty tegoż tomu. Do zbiorów Kolberga należał też rękopis Józefa Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska, Piaseczna. Powstał on w roku 1841, podczas wspólnej z Kolbergiem i dwoma innymi osobami czterodniowej pieszej wycieczki z Warszawy do Czerska, w czasie której Kolberg zapisywał melodie, a Konopka teksty. Pieśni z tego rękopisu opublikował Kolberg w części II monografii 1 Tak nazwany został rękopis A. Konopczanki zawierający zapisane przez nią wywiady, głównie z mieszkańcami Modlnicy. Zob. H. Kapełuś Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s. 179–195, oraz E. Millerowa Niezwykły dokument zachowany w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga, „Wieś Radomska” T. 9: 2011, s. 233–245. W całości Raptularz został opublikowany w tomie: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 (DWOK T. 73, cz. III, s. 5–105). 2 J.K. [Józef Konopka] Imienie wsi Modlnicy Wielkiej na pamiątkę dla rodziny opowiedział rymem… , z datą: „1874 w Mogilanach”, rkp. w Arch. PTL w tece 45, sygn. 1419, k. 1–28, z dopiskiem Tadeusza Konopki na k. 29. 54 �Mazowsza. Scharakteryzowane tu krótko materiały należały do rękopisów pozostawionych przez Kolberga w Modlnicy w 1884 r. Niewielka objętościowo teka 46. Miscellanea zawiera materiały w całości należące dawniej do Kolberga, pozostawione przez niego w Modlnicy w 1884 r., podobnie jak znajdujące się w tece 45. Są to głównie pisma związane z organizacją wystawy etnograficznej w Kołomyi w 1880, której Kolberg był kuratorem naukowym: bruliony listów do kilku osób przypominające o terminie przysłania zgłoszonych okazów, brulion katalogu zgromadzonych na wystawie przedmiotów oraz kopia artykułu z „Gazety Narodowej” poświęconego również wystawie. Ponadto znajdują się w tej tece – prawdopodobnie przypadkiem – także uwagi Emila Kierskiego dotyczące wstępnej redakcji monografii Poznańskiego, której część pierwsza miała być drukowana w Poznaniu w roku 1870. Kolejne zespoły rękopisów pochodzących ze spuścizny Kolberga Archiwum PTL otrzymało w roku 1963. W Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie odnaleziono i przekazano działającej już wtedy w Poznaniu redakcji Dzieł Kolberga cztery paczki, z których trzy1 zawierały rękopisy autora Ludu oraz innych osób bezpośrednio związane z pracami nad tą serią wydawniczą. Były to zapewne fragmenty zespołu rękopisów przesłanego Komisji Organizacyjnej IHKM w 1953 r. w Warszawie przez dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Jak już tu wspomniano, przekazane wówczas rękopisy zostały z Warszawy oddane do Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale widocznie część przypadkiem została w Warszawie. Odnalezione w 1963 r. fragmenty spuścizny Kolberga otrzymały w Archiwum PTL tytuły Miscellanea i kolejne numery 48, 50 i 51. W trzech przekazanych wówczas zespołach znajdują się materiały bardzo zróżnicowane: liczne rękopisy kompozycji Kolberga, w tym fragmenty jego utworów scenicznych i libretta do nich, dwie redakcje kujawskich melodii tanecznych, każda obejmująca zapisy ponad 700 tańców, które Kolberg chciał wydać jako część trzecią monografii Kujawy, duża liczba rękopisów Kolberga z dawnej teki 12 wraz z kopiami W. Kosińskiego redagującego przed rokiem 1914 tom, któremu nadał tytuł Podgórze zachodniej Galicji, Kolbergowskie zapisy pieśni 1 Czwarta paczka zawierała rękopis (w części maszynopis) pracy H. Biegeleisena Obchód weselny ludu polskiego na tle indoeuropejskiego rytuału, wydanej pt. Wesele w 1929 r. we Lwowie. Rękopis ten otrzymał numer 49, choć nie jest to „teka Kolbergowska”. 55 �i melodii tanecznych z różnych regionów, a także inne drobne rękopisy, m.in. przekład na język niemiecki Wiesława Kazimierza Brodzińskiego pióra Juliusza Kolberga, ojca Oskara. Te trzy nowe zespoły rękopisów zawierają materiały wyjęte z różnych tek prawdopodobnie w r. 1953. Być może wydzielone zostały w Muzeum Etnograficznym w trakcie pakowania rękopisów Kolberga przed przewiezieniem ich do Warszawy. Takie wrażenie z racji swego formatu i objętości sprawia np. zawartość obecnej teki 51, na którą składają się muzykalia o różnym charakterze (kompozycje Kolberga1 i dwie redakcje kujawskich melodii tanecznych), ale o takim samym formacie i zewnętrznie podobne. W czasie przekazywania tek Kolberga do Archiwum PTL w 1953 r. zapomniano o tych czterech paczkach; rozpoznane zostały dopiero po dziesięciu latach i wtedy połączono je z podstawowym zespołem rękopisów autora Ludu. Do opisanego wyżej korpusu materiałów w latach następnych dołączone zostały jedynie dwa zespoły rycin, które – choć niewielkie – są cenną dokumentacją etnograficzną i wzbogacają wiedzę o ikonograficznych zbiorach Kolberga. Pierwszy z nich to część dawnej kolekcji Kolberga zakupiona krótko po wojnie przez Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie od nieznanej dziś osoby, a jako materiały związane z Ludem rozpoznana nieco później2. Jest to zbiór 25 akwarel, rysunków i szkiców Wojciecha Gersona potrzebnych autorowi do ilustrowania Ludu. Część z nich to akwarele, według których wykonywano w Dreźnie w firmie JHG Rau & Sohn litografie do Pieśni ludu polskiego, Sandomierskiego, Kujaw, Krakowskiego i Lubelskiego. Akwarele te odsyłano Kolbergowi z Drezna razem z litografiami gotowymi do wklejenia do drukowanej książki. Wskazane tu tomy wydał Kolberg przed przeniesieniem się z Modlnicy do Krakowa jesienią 1884 r. Również znajdującą się w tym zbiorze akwarelę Gersona przygotowaną do Mazowsza (wydanego w 1885 r.) odesłano Kolbergowi z Drezna do Modlnicy jeszcze w lipcu 1884 r. Ponieważ 1 Wcześniej, w r. 1883. stanowiły być może zawartość jednej z tek Miscellanea, określonej tam: „Prywatne (teksta oper itd.)”, taka notatka widnieje przy tytule teki 40 w spisie dołączonym do konceptu ostatniej woli z 7 maja 1883 r. (rkp. Kolberga, sygn. BN PAU i PAN 2183, k. 72), w późniejszym spisie z roku 1886 nie ma już tego podtytułu. 2 Zob. K. Ruszel Rysunki Wojciecha Gersona polskich strojów ludowych w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXXIII: 1979, nr 3, s. 161–170. Zob. też A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał... s. 171–172. 56 �rysunki, szkice i akwarele ze zbioru znajdującego się obecnie w muzeum w Rzeszowie były w posiadaniu Kolberga przed końcem lata 1884 r., sądzić można, że ryciny te są fragmentem materiałów pozostawionych przez niego w Modlnicy u Konopków, gdy przeprowadzał się do Krakowa w październiku 1884 r. Drugi zespół stanowią ryciny odnalezione stosunkowo niedawno w papierach przekazanych do Archiwum PTL przez krewnego bezpośrednich spadkobierców Józefa Gajka. Gajek, który w latach 1959–1961 był redaktorem Dzieł Kolberga, o czym będzie mowa dalej, polecił osobom przepisującym rękopisy w archiwum Towarzystwa we Wrocławiu, aby wyjmowały z tek Kolberga wszystkie znajdujące się w nich rysunki i przekazywały takie karty bezpośrednio jemu. Większość z nich włączono do utworzonej krótko przedtem Teki rycin noszącej w archiwum PTL numer 47. Jednak część wyjmowanych z tek rysunków, szkiców i fotografii pozostała w prywatnych papierach Gajka razem z niektórymi dokumentami Towarzystwa. Zostały one zwrócone do Archiwum Naukowego PTL1 w roku 2013 po ponad pięćdziesięciu latach od czasu ich zabrania ze spuścizny Kolberga. Wśród nich znajdują się 63 rysunki i fotografie z dawnej teki Chełmskie, w znacznej części autorstwa Marii Hemplówny, oraz pięć z teki 6. Pomorze2. Ryciny z Chełmskiego3, odkryte kilka lat po wydaniu suplementu do monografii tego regionu, tj. tomu 82. Dzieł, zostały opublikowane w aneksie do tego suplementu w roku 2020. Ryciny wyjęte przez Gajka z teki 6 otrzymał Kolberg prawdopodobnie w czasie badań terenowych prowadzonych przez niego na Pomorzu w roku 1875. Znajduje się wśród nich niewielki szkic nieznanego autora podpisany przez Kolberga „Baba” z notą lokalizacyjną „Grudziądz” również wpisaną przez niego. Babą nazywany był ostatni snop zwożony z pola po zakończeniu grabienia zboża, był on znacznie większy od poprzednich i bywał ubierany i przyozdabiany4. Rysunek dokumentuje istnienie tego zwyczaju około roku 1875 także w okolicy Grudziądza. Obok 1 Pochodzące z tek Kolberga ryciny znajdujące się w papierach po J. Gajku zwróconych do Archiwum PTL przez krewnego jego spadkobierców, zidentyfikował w 2013 r. etnolog Filip Wróblewski. 2 Ryciny pochodzące z teki 6. Pomorze zostały zamieszczone w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 3 O autorstwie tych rycin i ich znaczeniu dla całości monografii Chełmskiego zob. wstęp E. Millerowej w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34. Aneks do T. 82 (DWOK T. 82 aneks), s. V i nast. 4 Zob. Słownik gwar polskich T. 1, Wrocław 1980, hasło „baba 13”. 57 �rycin jest wśród odzyskanych w 2013 r. fragmentów spuścizny Kolberga także rękopis odpowiedzi na recenzję Biegeleisena 1, wykazujący drobne różnice redakcyjne w stosunku do wersji znanej poprzednio. Prace nad wydaniem Dzieł wszystkich Kolberga Już bezpośrednio po wyzwoleniu w 1945 r. badacze kultury ludowej różnych specjalności upomnieli się o druk zbiorów Kolberga. Chodziło przy tym nie tylko o dokumentację pozostającą od ponad pięćdziesięciu lat w rękopisach, ale także o reedycję Ludu i Obrazów etnograficznych. Zniszczenie i rozgrabienie w czasie wojny wielu bibliotek naukowych, także prywatnych, przymusowe pozostawienie znacznej części zbiorów bibliotecznych i innych na terenach przyłączonych do ZSRR, organizacja nowych ośrodków naukowych na Śląsku, Pomorzu, Warmii i Mazurach, powodowały potrzebę wznowień lub nowych opracowań wielu dzieł literackich i edycji źródłowych. O udostępnienie Ludu Kolberga i pełne wydanie zgromadzonych przez niego materiałów zabiegali przede wszystkim etnografowie, folkloryści, etnomuzykolodzy i literaci2. A. Chybiński pisał w 1947 r.: Należy przede wszystkim raz nareszcie postawić jasno i zdecydowanie sprawę wydania rękopiśmiennych tek O. Kolberga, mającą już swą dość osobliwą i niezbyt pochlebną dla Kolbergowskiego „kultu” historię. […] Nie jest do pomyślenia, aby jakiekolwiek państwo nie wydało dotychczas zbiorów rękopiśmiennych swego folkloru muzycznego, gdyby ich twórcą był folklorysta wielkości O. Kol1 Recenzja Biegeleisena dotyczyła 22. tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych przed rokiem 1886, opublikowana była w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1886, T. 4, s. 431–441. Zob. E. Millerowa Krakowskie lata Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 448–452. Tekst odpowiedzi Kolberga, niedrukowanej w XIX w., w redakcji zachowany w BN PAU i PAN (sygn. 2183, k. 12–18) opublikowano w tomie: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 391–411. 2 Trudności w dotarciu do Kolbergowskiego Ludu odnotował także znany bibliofil, Julian Tuwim: „Na co mam przysiąc, Piękna, że z żalu umieram? Że mi się na Twój widok serce w pieśń rozdzwania? Na komplety Kolberga, »Wisły«, Estreichera! Na dziadowskich kantyczek groszowe wydania!” (J. Tuwim Zakochany bibliofil. Ballada tragiczna, w: tegoż Dzieła T. 3, oprac. J. Stradecki, Warszawa 1958, s. 314.) 58 �berga. Paradoksalny jest fakt, że istnieje wydany kilkutomowy zbiór muzyki ludowej Pokucia, a więc ostatecznie nie rdzennie polskiej ziemi, opracowany przez Kolberga, a równocześnie jego zbiory z niektórych ziem polskich czekają dziesiątki lat na wydanie, co tak utrudnia lub wręcz uniemożliwia pracę naukową nad całością polskiej muzyki ludowej1. Starania o druk zgromadzonych przez Kolberga źródeł długo nie przynosiły rezultatów. Z początku zresztą nie było jednomyślności co do kształtu przyszłej edycji. W roku 1949 J. Gajek, charakteryzując w czasie walnego zgromadzenia zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mówił: Od kilku zresztą lat powtarza się w różnych środowiskach etnograficznych myśl reedycji dzieł Kolberga. Reedycja w dosłownym znaczeniu nie wydaje mi się słuszna – należałoby raczej pomyśleć wpierw o przeprowadzeniu zdjęcia etnograficznego na całym obszarze Polski, a następnie, uwzględniając dzieło Kolberga i późniejszy dorobek etnografii polskiej – o opracowaniu poszczególnych monografii2. Byłoby to wydawnictwo o charakterze podobnym do Nowego Adalberga lub Nowego Korbuta3, w których pierwotna autorska formuła jest znacznie poszerzona i wypełniana w większości nowym materiałem lub notami bibliograficznymi nowych opracowań. O ile postępowanie takie było uzasadnione w wypadku zbioru przysłów pochodzących z różnych publikacji i rękopisów czy bibliografii historyczno-literackiej, to nie mogło dotyczyć dziewiętnastowiecznych źródeł dla folklorystyki, etnomuzykologii i etnografii. Proponowanej wówczas postaci przyszłych Dzieł Kolberga sprzeciwiło 1 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej, w: tegoż O polskiej muzyce ludowej. Wybór prac etnograficznych, przygotował do druku L. Bielawski, Kraków 1961, s. 82–83; pierwodruk: „Polska Sztuka Ludowa” 1947, nr 1–2, oraz 1948 nr 1. Chybiński pisał tamże [s. 84]: „Komplet Ludu Kolberga należy już obecnie niemal do »białych kruków«”. 2 J. Gajek Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-cio lecia. (Przemówienie wygłoszone na XXIV Walnym Zgromadzeniu PTL w Toruniu w 1949 r.) „Lud” T. XXXIX za lata 1948-1951, s. 607. 3 Nowym Adalbergiem nazywane jest czterotomowa Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich opracowana przez zespół redakcyjny pod kierunkiem J. Krzyżanowskiego, T. 1–4, Warszawa 1969-1978; Nowy Korbut to dziewiętnastotomowa obecnie Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” wydawana od 1963 r. przez Instytut Badań Literackich PAN; Nowym Kolbergiem nazywana jest seria Polska Pieśń i Muzyka Ludowa. Źródła i Materiały, wydawana przez Instytut Sztuki PAN, ukazały się już tomy poświęcone Kujawom, Kaszubom, Warmii i Mazurom, Lubelskiemu oraz Podlasiu. 59 �się wielu obecnych na tym spotkaniu etnografów i folklorystów. Głosy podobne do przytoczonego postulatu J. Gajka, pojawiały się prawdopodobnie wcześniej, dlatego A. Chybiński już w 1947 r. pisał: Niekiedy można się również spotkać z inną jeszcze sugestią: aby „nowe wydanie” dzieła Kolberga „uzupełnić” nowymi materiałami zebranymi już po Kolbergu w nowszych, a nawet najnowszych czasach, a równocześnie „usunąć” z dzieła Kolberga te jego „teoretyczne” wywody, które nie wytrzymują krytyki w świetle wyników nowoczesnej etnografii muzycznej wraz z całą jej problematyką. Jednakże system i metody Kolbergowskie są tak jednolite, a materiały jego tak dalece „historyczne”, że „klasyczność” publikacji Kolberga wymaga zachowania pierwotnej postaci. […] Magnum opus O. Kolberga może mieścić w sobie tylko to, co zebrał sam Kolberg. Nie jest to wymaganie wynikające z pietyzmu wobec jego pracy. Jeśli już chodzi o „teoretyczne” wywody Kolberga w zakresie etnografii, względnie nawet etnologii muzycznej, to i one pozostać musiałyby w pierwotnej postaci, jako ważny bardzo rozdział w historii polskich badań w tych zakresach. Są one integralną częścią Kolbergowskiego dzieła. Bezcelowe z naukowego punktu widzenia byłoby jakiekolwiek „uzupełnianie”, „ulepszanie” monumentalnej publikacji Oskara Kolberga, ponieważ w pracy naukowej nie można by żadną miarą pominąć pierwotnej jej postaci1. Projekt fotooffsetowego wydania tomów Kolberga drukowanych w XIX w. został przegłosowany jednomyślnie na walnym zgromadzeniu PTL w 1953 r. Ważnym wydarzeniem dla dalszych starań o edycję spuścizny Kolberga stała się sesja naukowa poświęcona dorobkowi etnografa, zorganizowana przez Zarząd Główny Towarzystwa w 1954 r. w Jeleniej Górze. Jej pokłosiem była uchwała o wydaniu przez Towarzystwo Dzieł wszystkich Oskara Kolberga (przewidywano wówczas, że Dzieła wszystkie obejmą czterdzieści cztery tomy) oraz tom „Ludu”, rocznika PTL, zawierający wygłoszone podczas sesji referaty2. Opublikowane tam artykuły były w tym okresie najpełniejszą prezentacją stanu wiedzy o badaniach i dorobku Kolberga na podstawie dostępnych wówczas jego publikacji, głównie Ludu i Obrazów etnograficznych. Wysiłki naukowców działających w Towarzystwie na rzecz pełnej edycji Kolbergowskich materiałów odniosły sukces dopiero w okresie przygotowań do obchodów 1000-lecia państwa polskiego. W kwietniu 1959 r. 1 2 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej… , s. 84–85. Jest to tom 42 „Ludu” wydany w roku 1956. 60 �Towarzystwo wystąpiło z wnioskiem o włączenie dzieł Kolberga do programu obchodów Millenium jako wydawnictwa pomnikowego. Wniosek ten poparła Polska Akademia Nauk oraz sejmowa Komisja Nauki i Oświaty1, a następnie zatwierdziła Rada Ministrów, przyznając kwotę 8 milionów złotych na opracowanie i druk dzieł w latach 1959–1966. Rada Państwa uchwałą2 z dnia 13 lipca 1960 r. uznała wydanie Dzieł wszystkich Oskara Kolberga za jeden z pomników tysiąclecia i zatwierdziła finansowanie ich edycji ze środków przeznaczonych na uczczenie tej rocznicy3. Do koordynowania prac edytorskich Towarzystwo powołało Komitet Kolbergowski pełniący rolę rady naukowej z przewodniczącym Julianem Krzyżanowskim na czele, a przy Zarządzie Głównym we Wrocławiu powstała Pracownia Kolbergowska zajmująca się pracami przygotowawczymi. Już od września 1959 r. wykonywano w Pracowni Kolbergowskiej odręczne odpisy materiałów znajdujących się w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga oraz sporządzano kartkowy indeks incipitów tekstów pieśni opublikowanych w Ludzie i w Obrazach etnograficznych. Redaktorem naczelnym Dzieł został Józef Gajek, prezes Towarzystwa w latach 1953–1956, a następnie jego sekretarz generalny do roku 1961. Świadkowie starań Gajka o edycję Dzieł Kolberga 1 Sejmowa Komisja Nauki i Oświaty zwróciła się 21 X 1959 r. do Prezesa Rady Ministrów o polecenie umieszczenia i wyodrębnienia w budżecie PAN odpowiedniej kwoty na koszt druku tomów Dzieł Kolberga na rok 1960 oraz o „polecenie, by Ministerstwo Kultury i Sztuki zarezerwowało niezbędną moc produkcyjną drukarń (na około 200 arkuszy) i odpowiednie zaopatrzenie w papier” (odpis tego pisma w aktach PTL, podkreślenia autorki 2 Na uchwałę tę (nr 45/60) powoływali się wszyscy zainteresowani podjęciem i kontynuowaniem edycji dzieł Kolberga, nie udało się jednak odszukać jej w oficjalnych wydawnictwach sejmowych i rządowych. W aktach ZG PTL jest jej odpis, którego zgodność z oryginałem potwierdzona jest podpisem Pauliny Segalewicz, wicedyrektorki Biura Prawnego Kancelarii Rady Państwa i pieczęcią Komitetu Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. 3 Organizatorzy obchodów tysiąclecia uzależnili wyrażenie zgody na finansowanie druku Dzieł wszystkich Kolberga ze swoich funduszy od zebrania zgłoszeń 1200 subskrybentów. Ten warunek udało się spełnić szybko, ponieważ inspektoraty szkolne poleciły podjęcie subskrypcji szkołom, a Zjednoczone Stronnictwo Ludowe przez swoje lokalne struktury nakazało subskrypcję Gminnym Spółdzielniom Samopomoc Chłopska. Wpłata na rzecz subskrypcji była w finansowej działalności tych spółdzielni kwotą niewiele znaczącą, a otrzymywane później książki przekazywały one lokalnym lub szkolnym bibliotekom. Gminne Spółdzielnie stanowiły około 10% subskrybentów, a większość to były szkoły, biblioteki (m.in. powiatowe), instytucje naukowe i odbiorcy prywatni. Na początku subskrybentów było 1642, ale stopniowo ich liczba z wielu różnych przyczyn malała. Zob. też D. Pawlak Odbiorcy dzieł Oskara Kolberga, w: Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1972, s. 307–320. 61 �podkreślają jego energię i wieloletni wysiłek włożony w uzyskanie zgody i środków finansowych na realizację tego zadania. Komitet Kolbergowski przewidywał wtedy reedycję fotooffsetową tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w XIX w., edycję nowych monografii etnograficzno-folklorystycznych na podstawie zachowanych rękopisów oraz wydanie drukiem korespondencji Kolberga, jego kompozycji, pism muzycznych i biografii. Niezależnie od ilości przyznanych pieniędzy wydanie Dzieł wszystkich Kolberga w przewidzianym okresie, tj. do końca 1966 r., było niemożliwe. Dlatego władze Wydziału Nauk Społecznych PAN, któremu podlegało Towarzystwo Ludoznawcze, początkowo nie zgadzały się na podjęcie przez nie tak wielkich zobowiązań, przewidując słusznie, że po zakończeniu obchodów tysiąclecia zostaną obciążone dalszym finansowaniem prac nad tym wydawnictwem. Nieco wcześniej, przed ogłoszeniem uchwały Rady Państwa, mając już zapewnienie dotacji z funduszu obchodów tysiąclecia, zarząd Towarzystwa rozpoczął wielokierunkowe działania przygotowujące edycję Dzieł Kolberga. Pierwszoplanowe było zgromadzenie informacji o wszystkich istniejących rękopisach Kolberga i innych materiałach z nim związanych. Archiwum PTL posiadało jako depozyt już od roku 1953 większość tzw. tek Kolberga., tj. jego zachowanych rękopisów. Wypożyczono też wtedy pozostałe teki regionalne oraz korespondencję i papiery osobiste przechowywane w Bibliotece PAN w Krakowie. W poszukiwaniu rękopisów Kolberga zwrócono się do innych bibliotek naukowych, ponadto we wszystkich czasopismach poświęconych życiu umysłowemu, kulturze i literaturze zamieszczono apel do szerszej publiczności o informacje na ten temat. Działania te przyniosły tylko ograniczoną ilość liczących się odkryć. Napłynęły wiadomości o pewnej liczbie oryginałów listów Kolberga, jego kompozycjach i brulionach artykułów drukowanych w XIX w. Do większych objętościowo zespołów materiałów znajdujących się poza Archiwum PTL i Biblioteką PAN, o których uzyskano wtedy informacje, należy rękopis Przemyskiego, monografii, którą przygotowywał Kolberg w ostatnich miesiącach życia i dokończył Izydor Kopernicki. Jest on przechowywany w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego jako depozyt Warszawskiego Towarzystwa Naukowego. Ponadto potwierdzono istnienie rękopisów wielu kompozycji Kolberga w bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. Zaznaczyć jednak trzeba, że w okresie tych poszukiwań jeszcze nie wszystkie zasoby bibliotek, muzeów i archiwów były zinwentaryzowane i niektóre 62 �cenne materiały Kolbergowskie, takie jak np. wspomniany już tu zespół rycin znajdujący się w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie czy rękopis Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie odnajdywano lub rozpoznawano także znacznie później. Po podjęciu decyzji o fotooffsetowym wydaniu Ludu najpilniejszym zadaniem było wyszukanie i zakupienie wydanych w XIX w. egzemplarzy w nienagannym stanie i z wszystkimi ilustracjami, niezbędnych do wykonania klisz, podstawy druku fotooffsetowego1. Nie było to łatwe, zwłaszcza jeżeli chodzi o ryciny. Tomy Ludu pojawiały się wprawdzie w handlu antykwarycznym, ale najczęściej pozbawiono je litografii, które bywały wyrywane z książek i po oprawieniu sprzedawane jako dekoracyjne obrazki. Barwne litografie zamieszczane w wielu tomach Ludu, wykonywane najczęściej według akwarel Gersona, Kolberg zamawiał w renomowanej firmie w Dreźnie; nie tylko stanowiły one znakomitą dokumentacją etnograficzną, ale miały także dużą wartość artystyczną. Natomiast egzemplarze tomów ilustrowanych czarno-białymi drzeworytami miewały ryciny ręcznie kolorowane, jeżeli były przeznaczone przez Kolberga dla prenumeratorów lub odbiorców płacących wyższą cenę. Odnalezienie nielicznych egzemplarzy z barwnymi ilustracjami wymagało kwerend w wielu zbiorach, także prywatnych, i nie do końca się powiodło2. Plan wydawniczy Dzieł wszystkich Kolberga przyjęty przez Komitet Kolbergowski w roku 1959 obejmował początkowo 59 tomów. Lud liczył 23 tomy, Obrazy etnograficzne 9 tomów, poza tymi seriami wydał Kolberg pierwszą część Chełmskiego, a Kopernicki drugą część tej monografii i Przemyskie. Stanowiło to 35 tomów przeznaczonych do wydania fotooffsetowego. Pierwotnie chciano do nich dołączyć także Śląsk i Tarnów-Rzeszów opracowane przez S. Udzielę, fragmenty materiałów z Huculszczyzny wydane przez S. Zdziarskiego i Wołyń J. Tretiaka, ale ostatecznie w tej części Dzieł pozostał tylko Wołyń jako tom 36. Pozostałe 23 tomy były przeznaczone na nowe monografie, pisma muzyczne, studia i rozprawy, 1 Fotooffsetowa część Dzieł wszystkich, tj. reedycja Ludu i Obrazów etnograficznych, drukowana była za pośrednictwem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego w Krakowie i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w Warszawie. Niezbędny retusz wszystkich tomów wykonywany był w odpowiedniej pracowni Polskiego Wydawnictwa Muzycznego. 2 Nie odnaleziono wtedy egzemplarza tomu W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10) z ryciną, choć na karcie tytułowej pierwodruku Kolberg dał notę: „Z ryciną wedle rysunku B. Hoffa”. 63 �kompozycje, korespondencję oraz biografię Kolberga. Według sporządzonych wtedy planów każdy tom wydawany fotooffsetowo miał być opatrzony wstępami etnografa, muzykologa, folklorysty i dialektologa, komentarzami dotyczącymi tekstów i melodii, bibliografią, indeksami oraz nowym materiałem ikonograficznym pochodzącym spoza spuścizny Kolberga1. W tomach tych miały też być opublikowane znajdujące się w rękopisach niewydane dotąd materiały odnoszące się do regionu przedstawionego w XIX-wiecznej monografii, czyli suplementy. Osobnym problemem było utworzenie listy ineditów, tj. nowych tomów publikowanych na podstawie rękopisów. Wiadomo było od początku, że posłużenie się wykazem tytułów proponowanych przez Kolberga w roku 1869 w liście2 do Augusta Bielowskiego, wówczas dyrektora Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, dziewięćdziesiąt lat później jest niemożliwe. Nie wszystkie regiony udało się Kolbergowi przebadać; nie starczyłoby na przykład jego materiałów na planowane dwa osobne tomy poświęcone Podolu, czy na cztery tomy Śląska pruskiego i Śląska austriackiego. W niektórych wypadkach wyznaczone przez Kolberga regiony w mniejszym lub większym stopniu pokrywały się (np. Polesie pińskie i wołyńskie oraz Wołyń zachodni). Największą pomocą w ustaleniu tytułów ineditów byłoby na tym etapie dokładne rozpoznanie regionalnej przynależności wszystkich tekstów i melodii oraz notatek zawartych w tekach z rękopisami i porównanie ich z tomami Ludu. Przyniosłoby to podstawowe informacje służące do ustalenia zasobu źródeł niepublikowanych przez Kolberga. Niestety w trybie działań przyjętym w latach 1959-1961 nie było przewidziane równoległe analizowanie całości spuścizny rękopiśmiennej i drukowanej Kolberga, co okazać się miało wkrótce zasadniczym błędem, a wynikało m.in. z nieznajomości warsztatu autora Ludu jako badacza terenowego i wydawcy, a także ze zbyt krótkiej perspektywy czasowej przewidzianej na wydanie całości Dzieł wszystkich. Duże problemy stwarzały nowej edycji także warunki stawiane wówczas planom wydawniczym, ograniczające ostatecznie na początku roku 1961 Dzieła wszystkie Kolberga do sześćdziesięciu sześciu tomów. Aby 1 Przewidywano zamieszczenie fotografii i rysunków wykonanych współcześnie, ale prezentujących obiekty pochodzące z czasów badań Kolberga oraz reprodukowanie obrazów i rycin malarzy XIX-wiecznych przedstawiających polską wieś i życie chłopów. 2 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 301–305. 64 �wydać wtedy książkę naukową, należało mieć nie tylko zgodę cenzury i na jej treść, i na wysokość planowanego nakładu, ale także przydział papieru1 zależny od decyzji odpowiedniej jednostki w Ministerstwie Kultury i umowę z koncesjonowanym wydawnictwem, które miało dostęp do również koncesjonowanych drukarni. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze nawiązało współpracę z dwoma wydawnictwami: Polskim Wydawnictwem Muzycznym w Krakowie i Ludową Spółdzielnią Wydawniczą w Warszawie. Wydawnictwo krakowskie było oczywistym wyborem ze względu na konieczność składania w ineditach dużej ilości nut, ponadto już wcześniej jego dyrekcja planowała reedycję Ludu Kolberga, a w roku 1957 zgłosiła chęć współpracy tym zakresie z Towarzystwem Ludoznawczym. Mieczysław Tomaszewski, redaktor naczelny PWM od r. 1954, później dyrektor tego wydawnictwa, wiedział, jak ważny dla dalszego rozwoju badań etnomuzykologicznych jest dostęp do źródeł zgromadzonych przez Kolberga. Udział Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w druku tej serii, zawierającej dokumentację XIX-wiecznej kultury ludowej, wiązał się po części z rolą Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (do którego należała wówczas LSW) w uzyskaniu zgody władz na druk Dzieł wszystkich. W połowie roku 1961 w druku był tom pierwszy Dzieł Kolberga: fotooffsetowa reedycja Pieśni ludu polskiego z 1857 r., kilka tomów następnych przekazanych było do retuszowania2 w PWM w Krakowie, ale nie przygotowano do nich jeszcze planowanych uzupełnień z rękopisów ani komentarzy, indeksów itp., a nawet nie ustalono autorów większości tych opracowań. Natomiast spośród przewidzianych ineditów jako możliwe w najbliższych latach rysowało się jedynie wydanie korespondencji i Mazur pruskich. Korespondencja była wtedy jedynym zespołem materiałów formalnie łatwych do wydzielenia z całości spuścizny Kolberga, wiadomo też było, że nad jej przygotowaniem do druku pracuje od dawna M. Turczynowiczowa. Tom Mazury pruskie istniał w postaci opracowanego przez Kolberga rękopisu, który – jak się wtedy wydawało – zawiera całość zbiorów Kolberga z tego regionu. Niewłaściwe planowanie i ogromne opóźnienie prac nad Dziełami Kolberga były między innymi przyczyną, dla której na walnym zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we wrześniu 1 Zob. przypis 1 na s. 61. Przed sporządzeniem klisz do druku fotooffsetowego retuszowano egzemplarz tomu: poprawiano niewyraźne czy odwrócone czcionki oraz błędy wskazane przez Kolberga w erracie, o ile wprowadzenie erraty możliwe było w obrębie jednego wiersza lub jednego taktu w nutach. 2 65 �1961 r. przyjęto rezygnację Józefa Gajka ze wszystkich pełnionych wówczas przez niego funkcji. Redaktorem Dzieł wszystkich został wtedy Józef Burszta, a redakcję przeniesiono z Wrocławia do Poznania1. Formalnie stało się to w październiku 1961 r., ale praktycznie przekazanie nowemu redaktorowi uprawnień i dokumentacji trwało rok. Józef Burszta, po wstępnym zapoznaniu się ze stanem prac wydawniczych i będącym wówczas w drukarni pierwszym tomem Dzieł wszystkich Kolberga postanowił zmienić część przyjętych zasad. Konieczne dla każdej monografii regionalnej charakterystyki zebranych przez Kolberga źródeł, materiały uzupełniające (suplementy) pochodzące z rękopisów, komentarze źródłowe do tekstów i melodii zamieszczonych w danej monografii, zestawienia bibliograficzne, a także indeksy, nowy redaktor postanowił publikować w zeszytach odrębnych dla każdego regionu. Zeszyty te razem złożyłyby się na tomy 37-38, następujące bezpośrednio po części reedycyjnej Dzieł. Przyczyn tej decyzji było kilka, m.in. stan prac nad planowanymi opracowaniami, które w większości nie były jeszcze w ogóle podjęte przez autorów2, a przede wszystkim bardzo ograniczona wówczas orientacja w zawartości zachowanych rękopisów Kolberga. Do Pieśni ludu polskiego, pierwszego tomu Dzieł, który był antologią polskich ballad ludowych i tańców, nie przewidywano suplementów, były one jednak konieczne dla innych wznawianych tomów zawierających materiały regionalne, a opracowanie ich bez pełnego rozpoznania spuścizny rękopiśmiennej Kolberga było niemożliwe. Również niemożliwe było przygotowanie komentarzy źródłowych do melodii i tekstów wydanych przez autora Ludu w XIX w. bez wskazania i scharakteryzowania ich zapisów zachowanych w spuściźnie rękopiśmiennej. Przedwczesne byłoby nawet zestawienie literatury wykorzystanej przez Kolberga w danej monografii bez wyłonienia wszystkich odnoszących się do niej materiałów zawartych w tekach. Pewne znaczenie miało także znaczne opóźnienie w przekazywaniu obiecanych tomów subskrybentom 3. 1 Zob. Sprawozdanie z XXXVI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Białymstoku w dniach 15. i 16. IX 1961 r., „Lud” T. XLVII za rok 1961, s. 628. 2 Jedynie wstępy do Pieśni ludu polskiego (T. 1 DWOK) były już przygotowane przez autorów, ale do tomów następnych nie było jeszcze podobnych opracowań. 3 Przedpłaty subskrybentów osiągnęły wtedy ponad milion złotych, zawarta z nimi umowa przewidywała przekazanie im w roku 1961 sześciu tomów, a całości dzieł Kolberga do roku 1966. 66 �Koncepcja ta, tj. oddzielenie komentarzy, suplementów i innych uzupełnień od fotooffsetowo drukowanych tomów, została w listopadzie 1961 r. zaakceptowana przez Komitet Redakcyjny działający pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego i przez Wydział Nauk Społecznych PAN, sprawujący opiekę naukową nad edycją Dzieł wszystkich Kolberga. Druk 36 tomów techniką fotooffsetową, więc nie wymagający prac autorskich i redakcyjnych, udostępniał etnografom, folklorystom, muzykologom i regionalistom dużą część potrzebnych im źródeł, a wydawcy dawał nieco czasu potrzebnego na opracowanie do druku tomów opartych na zachowanych rękopisach. Ponadto pozwalało to stosunkowo szybko spełnić choć w części zobowiązania wobec subskrybentów, którym Towarzystwo w roku 1960, ogłaszając przedpłaty, obiecało dostarczenie całości Dzieł Kolberga w ciągu pięciu lat. Do najpilniejszych zadań nowego redaktora należało skompletowanie zespołu stałych pracowników redakcji, zorganizowanie warsztatu edytorskiego, zweryfikowanie dotychczasowego planu tytułowego i szybkie podjęcie prac nad tomami edycyjnymi Dzieł Kolberga, tj. nad tomami opracowywanymi na podstawie rękopisów1. W ciągu dwu początkowych lat w redakcji zatrudnione zostały, poza sekretarzem redakcji, trzy redaktorki, z których dwie były polonistkami, a tylko jedna muzykolożką. Przez kilkanaście lat następnych nie udało się powiększyć tego zespołu z powodu narzucanych przez władze ograniczeń w tworzeniu nowych etatów i braku pieniędzy na zatrudnienie nowych osób. Powracające co jakiś czas rządowe nakazy tzw. „kompresji etatów”, a przede wszystkim stałe ograniczanie funduszy na wydanie Dzieł Kolberga uniemożliwiały zaangażowanie kolejnych pracowników, a ze względu na specyfikę Kolbergowskich źródeł, w których tak wiele miejsca zajmuje muzyka, konieczne było od początku przede wszystkim zatrudnienie jeszcze co najmniej jednego muzykologa, a także poszerzenie zespołu o innych specjalistów. 1 Zob. J. Burszta „Dzieła wszystkie” Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania, „Literatura Ludowa” R. VIII: 1964, nr 4–6, s. 34–47; J. Burszta i M. Tarko Wydanie „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału I PAN” 1964, z. 4, s. 45–56; J. Burszta Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie, w: O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. V–XIX; tegoż Oskara Kolberga opus magnum, „Nowe Książki” 1980, nr 12, s. 1–6. Zob. też A. Skrukwa Dzieje edycji „Dzieł wszystkich” O. Kolberga, „Twórczość Ludowa” R. V: 1990, nr 4/17, s. 17–21, oraz tejże Profesor Józef Burszta – redaktor „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga, w: Od etnografii wsi do antropologii współczesności, pod red. W. Dohnala, Poznań 2014, s. 303-314. 67 �Redakcja Dzieł wszystkich Kolberga w Poznaniu dopiero we wrześniu 1962 r. otrzymała uprawnienia zapewniające jej w ramach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego konieczny zakres samodzielności. Wówczas przekazano też do Poznania rękopisy z Pracowni Kolbergowskiej we Wrocławiu. Upłynęły wtedy już ponad dwa lata z sześciu przewidzianych przez uchwałę z 1960 r., a ten ogromny zespół rękopisów – jak się wówczas okazało – nadal pozostawał praktycznie nierozpoznany. Dlatego bez względu na czasochłonność tego zadania konieczne było wykonanie szczegółowej i dokładnej inwentaryzacji całości Kolbergowskiego archiwum. Przed podjęciem jakichkolwiek prac edytorskich trzeba było ustalić, które zapisy opublikowane już były w XIX w. przez autora Ludu, a które należy wydać obecnie, oraz jakich regionów dotyczą materiały dotąd nie drukowane. Ponadto ze względu na charakter spuścizny rękopiśmiennej Kolberga wyjaśnienia wymagały nie tylko relacje miedzy zachowanymi rękopisami a drukowanymi tomami Ludu i Obrazów etnograficznych, ale także wzajemne zależności miedzy tekstami i melodiami znajdującymi się w rękopisach (zapisy ze słuchu, tzw. terenowe, oraz ich kopie, tj. czystopisy zredagowane do różnych publikacji), do czego trzeba będzie tu jeszcze wrócić. Wyłonienie materiałów do tomów o profilu rzeczowym, takich jak Pisma muzyczne, Kompozycje oraz Studia, rozprawy i artykuły, wymagało, poza rozpoznaniem rękopisów, także kwerend1 w prasie i innych publikacjach XIX-wiecznych oraz w zbiorach bibliotek i archiwów, ponieważ bibliografie etnograficzne, muzyczne i historyczno-literackie zawierały noty tylko cząstki drukowanych prac i utworów Kolberga. Ministerstwo Kultury przed przekazaniem następnych rat dotacji wymagało podania planu tytułowego Dzieł wszystkich, dlatego zanim można było podjąć rzeczywistą inwentaryzację, konieczne było szybkie, ale z konieczności dosyć ogólne rozpoznanie rękopiśmiennej i drukowanej spuścizny Kolberga. W połowie roku 1964 zapoznanie się z rękopisami, 1 Kwerendy niezbędne do ustalenia wykazu publikacji Kolberga przeznaczonych do Pism muzycznych (DWOK T. 61-62), m.in. w całości Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda i „Ruchu Muzycznego”, wykonał wydawca tych tomów, Mieczysław Tomaszewski. Poszuki­ wania kompozycji Kolberga w zbiorach różnych instytucji w Polsce i poza krajem przeprowadziła Danuta Idaszak, która także przygotowała je do druku (DWOK T. 68 i 69). Kwerendy w XIX wiecznej prasie polskiej i innych wydawnictwach w poszukiwaniu tekstów Kolberga zamieszczonych później w tomie Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63) przeprowadziły Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa. 68 �trzeba podkreślić że jeszcze bardzo ogólne, pozwoliło ustalić ten plan Dzieł wszystkich Kolberga na 70 tomów1. Na poszerzenie liczby tomów z przewidzianych poprzednio 66 oraz na nowe tytuły i inne zmiany planów wyraził zgodę Komitet Redakcyjny oraz władze PAN. Już to wstępne zapoznanie się z rękopisami Kolberga w latach 1963 i 1964 wskazało, że spośród materiałów dotąd niepublikowanych najłatwiejsze do wyodrębnienia są zapisy dotyczące Pomorza i Mazur. Decyzja o przygotowaniu do druku monografii tych regionów przed wykonaniem inwentaryzacji całości rękopisów była trudna i nieco ryzykowna, ale jak się później okazało niezbędna, ponieważ po zakończeniu obchodów Millenium dalsze finansowanie edycji Dzieł wszystkich Kolberga i przydział papieru na druk były bardzo niepewne. Przez cały czas trwania „realnego socjalizmu” papier drukarski był towarem deficytowym. Już w roku 1964, gdy dobiegało końca wydawanie części fotooffsetowej Dzieł, delegacja Komitetu Redakcyjnego starająca się w Ministerstwie Kultury o przydział papieru na tomy następne, usłyszała od ówczesnej dyrektorki departamentu książki: „Przecież macie już swojego Kolberga, czego więcej chcecie”. Dlatego Burszta, redaktor Dzieł wszystkich, postanowił możliwie szybko, jeszcze przed zakończeniem finansowania obchodów Millenium, wydać dwie monografie: Pomorze i Mazury pruskie (tomy 39 i 40) jako początek serii ineditów oraz w tym samym czasie oddać do druku Korespondencję Oskara Kolberga (tomy 64–66). Uważał, że nieodzowne jest stworzenie faktów dokonanych w postaci druku tych tomów, aby wypełnienie luki między nimi było niepodważalną koniecznością. Dodać tu trzeba, że do monografii Pomorza i Mazur w latach następnych nie odkryto w zbiorach Kolberga materiałów innych poza pierwotnie wskazanymi2, nie odnaleziono także nowych tekstów do Korespondencji3. Natomiast przygotowanie do druku listów pisanych przez Kolberga i przez niego otrzymanych przed zinwentaryzowaniem i dokładnym poznaniem całości jego spuścizny rękopiśmiennej, 1 Plan wydawniczy z 1964 przedstawiony jest m.in. w artykule J. Burszty i M. Tarki Wydanie „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga…, s. 52-53. Wykaz wydanych tomów Dzieł wszystkich znajduje się w Bibliografii prac Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 2 Jedynie w roku 2013 wśród kilkudziesięciu rycin wyjętych z tek Kolberga w okresie, gdy redaktorem Dzieł był Gajek, tj. przed rokiem 1962, odnaleziono pięć rysunków otrzymanych przez Kolberga w czasie badań na Pomorzu w 1875 r., zob. s. 57. 3 Korespondencja Oskara Kolberga została wydana jako tomy 64-66 Dzieł wszystkich w latach 1965-1969. 69 �choć przyniosło poprawnie wydane teksty, uniemożliwiło opracowanie zadowalającego komentarza do tej korespondencji1. W trakcie redagowania Pomorza i Mazur pruskich zostały ustalone i spisane w odpowiednich instrukcjach ogólne zasady opracowania nowych monografii2. Po analizach treści tomów wydanych przez Kolberga przyjęty został ramowy porządek rzeczowy dla nowych monografii regionalnych, wzorowany na stosowanym przez autora Ludu. Powstały też specjalistyczne instrukcje dotyczące m.in. zasad odczytywania melodii w zapisach terenowych, systematyki pieśni, porządkowania w druku melodii tańców3, zakresu modernizacji pisowni oraz transkrypcji tekstów gwarowych4. Instrukcje dotyczące języka musiały uwzględnić jego znaczne zróżnicowanie ponieważ w spuściźnie Kolberga, poza polszczyzną potoczną, np. w spisanych przez niego relacjach o obrzędach czy w opisach strojów, znajdujemy zapisy literatury ludowej z różnych regionów, przede wszystkim Polski i Ukrainy, tj. język artystyczny folkloru polskiego i ukraińskiego, przykłady potocznej mowy ludowych informatorów polskich i ukraińskich oraz polski język literacki z różnych epok, np. w przytaczanych fragmentach dawnych dzieł, m.in. kronik, utworów Jana Kochanowskiego, Wespazjana Kochowskiego, Jędrzeja Kitowicza, renesansowych zielników, fragmentów literatury sowizdrzalskiej czy prac XVIII i XIX-wiecznych historyków i historyków literatury. Dla notowanych przez Kolberga (lub jego współpracowników) informacji pochodzących z wywiadów i obserwacji, m.in. opisów z zakresu kultury materialnej, notatek na temat przebiegu obrzędów, wierzeń, praktyk leczniczych itp. w zakresie modernizacji języka i interpunkcji przyjęto zasady edytorskie stosowane przy wydawaniu XIX-wiecznych źródeł literackich i historycznych. Osobne instrukcje dotyczyły zapisów tekstów folkloru, aby 1 M.in. nie można było wskazać miejsca druku materiałów etnograficznych dołączonych przez autora listu, ponieważ odpowiednie tomy nie były jeszcze opracowane, nie zawsze też można było powiązać treść listu z notatkami zawartymi w innych rękopisach. 2 Zasady opracowania nowych tomów przedstawił ogólnie J. Burszta m.in. we wstępie do tomu Pomorze (DWOK T. 39), s. V-XIX. On też był autorem instrukcji ramowej i niektórych szczegółowych. 3 Instrukcje związane z przygotowaniem do druku zapisów nutowych Kolberga i ich porządkowaniem w nowych tomach przygotowali Marian Sobieski i Danuta Pawlakowa. 4 Instrukcję taką dla tekstów polskich opracowała Monika Gruchmanowa, dla ukraińskich Władysław Kuraszkiewicz. W rękopisach znajdują się również teksty w innych językach słowiańskich oraz litewskie, których opracowanie wymagało każdorazowo konsultacji ze specjalistami. 70 �prawidłowo oddać w druku notację Kolberga. Specjalnego potraktowania wymagały też liczne przykłady wyrażeń i zwrotów gwarowych zestawiane w osobnych słownikach lub wplatane w opis, ponieważ dokumentowały one stan gwar danego regionu w okresie prowadzonych przez Kolberga badań, a dla niektórych dialektów bywały dokumentacją najwcześniejszą. Konstruując plan wydawniczy w 1964 r. na podstawie wstępnego rozpoznania rękopisów, postanowiono wydać jedenaście nowych monografii, tj. wspomniane już tu Pomorze i Mazury pruskie oraz Śląsk, Góry i Podgórze, Podole, Tarnowskie–Rzeszowskie, Sanockie–Krośnieńskie, Białoruś–Polesie, Litwa, Ruś Karpacka i Ruś Czerwona. Planowano ponadto wydanie trzech tomów uzupełniających monografie, których druk rozpoczął Kolberg: Mazowsze cz. VI i VII i Kaliskie cz. II. Pozostałe materiały etnograficzne i folklorystyczne miały się znaleźć w suplementach do Ludu i Obrazów etnograficznych oraz w tomach Przysłowia, Materiały do etnografii Słowian i Miscellanea. Ponadto zaplanowano osobne tomy na opracowania melodii ludowych, kompozycje Kolberga, jego pisma muzyczne, studia rozprawy i artykuły oraz korespondencję. Dla przygotowania tych 34 tomów oraz planowanych zeszytów przeznaczonych na uzupełnienia dla tomów 1–36 i komentarze do nich konieczna była – jak już tu stwierdzano – inwentaryzacja wszystkich rękopisów, tj. szczegółowe rozpoznanie zawartości całej zachowanej spuścizny Kolberga. W trakcie inwentaryzacji dla każdej teki lub innego zespołu rękopisów mającego własną sygnaturą archiwalną założono odrębną „księgę inwentarzową” i notowano w niej wszystkie zapisy znajdujące się na kolejnych kartach w danej tece, niezależnie od ich autorstwa, treści, formy, postaci czy gatunku folkloru. Notowano więc incipity wszystkich pełnych i fragmentarycznych utworów, wszystkich opisów, notatek i not bibliograficznych, wykonanych zarówno przez Kolberga, jak i jego współpracowników, znanych z nazwiska bądź nieznanych, a także kolejny numer melodii służący do identyfikacji zapisów nutowych bez tekstu. Zapisów takich na niektórych kartach jest nawet ponad pięćdziesiąt na jednej stronie, ponieważ Kolberg w czasie badań terenowych notował melodie często in continuo, po kilka na jednej pięciolinii. Równocześnie sprawdzano, czy były one zamieszczone w którymś z tomów Ludu i po ustaleniu miejsca druku, wpisywano informacje o tym w inwentarzu, a w roboczym egzemplarzu tomu na odpowiedniej stronie notowano dane o rękopisie. Dla zapisów niedrukowanych przez Kolberga wpisywano w inwentarzu na podstawie proweniencji 71 �geograficznej informację o regionie, którego dotyczą. Przedtem po analizie tomów wydanych przez Kolberga i innych jego wypowiedzi uściślono zasięgi poszczególnych monografii składających się na Lud i Obrazy etnograficzne, nanosząc je na mapę z zaznaczonymi granicami administracyjnymi obowiązującymi w XIX w. Granice terytoriów objętych monografiami najczęściej nie były przez Kolberga dokładnie precyzowane, w znacznej też mierze zależały od obowiązujących w jego czasach podziałów politycznych i administracyjnych, co dotyczy zwłaszcza granic zaborów. Ściślejsze wyznaczenie zasięgów regionów etnograficznych było też niemożliwe przed zbadaniem ich kultury ludowej, a publikacje Kolberga bywały w tym zakresie pionierskie. On sam dla określenia terytorium objętego monografią z konieczności posługiwał się często terminem „powiat”, a jego monografie obejmowały najpierw jedną taką jednostkę administracyjną lub dwie (jak Sandomierskie i Kujawy), później kilka lub kilkanaście (jak Poznańskie czy Radomskie). Zresztą dość często wydając kolejny tom, „wkraczał” na teren monografii sąsiedniego regionu, np. zapisy folkloru z Sandomierskiego wydał już w 1865 r. w osobnej monografii, w drugim tomie Ludu, a późniejsze materiały uzupełniające z tego regionu zamieścił w wydanym w latach 1887–1888 Radomskiem. Przyczyną bywało nie tylko pozyskanie materiałów uzupełniających, ale także sztuczność granic politycznych, m.in. dzielących Kujawy granicą prusko-rosyjską, a Krakowskie między zabór rosyjski i austriacką Galicję. Np. część zapisanych przez siebie pieśni reprezentujących folklor krakowski z okolic Olkusza, Ojcowa i paru innych miejscowości leżących w zaborze rosyjskim, opublikował Kolberg w monografii Krakowskie, a wiele lat później inne pieśni i melodie z tych miejscowości w Kieleckiem. Jednak w trakcie ustalania przeznaczenia niedrukowanych dotąd materiałów trzeba było rozstrzygać takie problemy jednoznacznie, kierując się wynikami wspomnianych analiz i ustaleń. Inwentaryzacja rękopisów była bardzo czasochłonna między innymi dlatego, że znaczna część zawartości tek to pieśni, często z melodiami, oraz melodie tańców i melodie wokalne bez tekstów. W sumie w charakteryzowanym tu archiwum znajduje się nieco ponad 25 000 melodii w różnym stadium opracowania, a tekstów pieśni i przyśpiewek jest znacznie więcej1. Są to zapisy Kolberga ze słuchu i kopie znacznej ich części przygotowywane przez 1 Np. w dwu rękopisach z przyśpiewkami (bez melodii), które będą scharakteryzowane nieco dalej, jest około 5000 jedno- i dwuzwrotkowych tekstów. 72 �niego do różnie sprofilowanych, ale nie zawsze wydanych publikacji, a także pewna liczba kopii sporządzanych przez późniejszych wydawców w latach 1900–1914. Jednak te kolejno powstające „warstwy”, tj. prymarne rękopisy Kolberga i późniejsze ich wersje redakcyjne nie przetrwały w całości, a zachowane ich fragmenty przechowywane są dziś w różnych tekach niezależnie od pochodzenia regionalnego, o czym już tu wspominano. Melodii i tekstów pieśni zapisanych na kartach z odnotowaną lokalizacją1 szukano w trakcie inwentaryzacji w monografii określonej przez tę notę. Zwykle trzeba było starannie przeglądać cały tom, aby upewnić się, czy dany utwór był drukowany, czy jednak nie, bowiem w rękopisach znaczna część pieśni i melodii nie ma adnotacji dotyczącej ich funkcji. Jednak nawet jeżeli w rękopisie melodia miała np. notę „weselna” lub „dożynkowa”, to nie zawsze można było być pewnym, że w druku znalazła się w rozdziale określonym taką notatką. Jak sam Kolberg pisał, melodie służyły do różnych tekstów i wykonywane były w różnych sytuacjach, a teksty – zwłaszcza przyśpiewki – podkładano pod różne melodie. Dlatego dopiero dokładne przejrzenie całej monografii dawało pewność, że analizowana pieśń czy melodia nie była rzeczywiście przez Kolberga opublikowana. Znacznie więcej pracy wymagało ustalenie przynależności regionalnej pieśni i melodii oraz miejsca ich druku, jeżeli na karcie nie było noty lokalizacyjnej, a w wypadku tych utworów zdarzało się to stosunkowo częściej niż w rękopisach pozostałych gatunków folkloru czy w notatkach etnograficznych. Dotyczyło to także zapisów terenowych. Uszkodzenia narożnika2, na którym była wpisana nota lokalizacyjna, albo zatarcie jej, co zdarzało się po latach w wypadku notatek ołówkowych, utrudniało odczytanie lub próby rekonstrukcji tych not, tj. odtworzenia pochodzenia regionalnego utworów znajdujących się na karcie. Podobne problemy stwarzały przypadkowe podziały kart czy arkuszy dokonywane przez wydawców 1 Problemy związane z interpretacją not lokalizacyjnych w rękopisach Kolberga szerzej omawia E. Milller w artykule Kolbergowskie metody zbierania i wydawania tekstów ludowych w świetle rękopisów, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, zob. tam zwłaszcza s. 17–26. Zob. też: E. Millerowa Literatura ludowa w zbiorach Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 2 Jedną z przyczyn takich uszkodzeń było to, że tekturowe teczki używane przez Kolberga do przechowywania rękopisów mają zwykle wymiary 34,3 × 22,5 cm albo nieco mniejsze, a np. używany przez niego papier nutowy ma wymiary 35 × 27,2 cm, dlatego jego brzegi wystawały poza okładkę teki i z czasem ulegały uszkodzeniom. W Archiwum PTL w roku 1953 umieszczono rękopisy razem z oryginalnymi tekami w nowych odpowiednio większych okładkach. 73 �materiałów Kolberga i osoby „porządkujące” rękopisy po śmierci Kopernickiego, tj. po roku 1891. Ponieważ notę lokalizacyjną zapisywał Kolberg często tylko u góry pierwszej strony złożonego na pół arkusza1, tworzącego dwie połączone karty, po rozdzieleniu takich połówek na osobne karty, do czego dochodziło po wielokrotnym ich rozkładaniu, druga pozbawiona była lokalizacji. W sumie kart, dla których lokalizację regionalną trzeba było odtwarzać, było wiele. Dla odszukania miejsca druku pieśni i melodii zanotowanych na takich kartach lub właściwego przypisania ich do którejś z planowanych nowych monografii regionalnych trzeba było często przeprowadzać szersze analizy i poszukiwania w wielu tomach, a także w innych zespołach rękopisów. Przy ustalaniu miejsca druku tekstów pieśni możliwe było w pewnym stopniu wykorzystanie indeksów incipitów sporządzonych do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych. Jednak Kolberg w wielu monografiach łączył przyśpiewki w kilkuzwrotkowe „aglomeraty” (tak sam nazywał takie zestawienia tekstów zamieszczone pod jedną melodią), czasem nawet kilkunastozwrotkowe, a w pierwotnym indeksie incipitów ujęta była tylko ich pierwsza zwrotka. Dopiero wykonany w latach 1965–1966 indeks incipitów zwrotek obejmujący wszystkie tomy serii fotooffsetowej i część wydanych już tomów edycyjnych ułatwiał wyszukiwanie tekstów przyśpiewek. Indeks incipitów tekstów pieśni i przyśpiewek był jednak narzędziem tyko pomocniczym. Redagowanie przez Kolberga do druku melodii wiązało się często z powstawaniem drobnych odmianek w incipitach (np. obecność albo brak interiekcji oj, da, da dana, ej itp.), nieistotnych dla identyfikacji tekstu pieśni, ale wpływających na miejsce jej incipitu w alfabetycznie szeregowanym indeksie. Te drobne różnice między zapisanym ze słuchu tekstem, a ostateczną jego postacią w drukowanym tomie, utrudniały odszukanie tekstu przy pomocy indeksu incipitów. Próby skonstruowania indeksów zapisów nutowych dla tomów Kolberga nastąpiły już po zinwentaryzowaniu znacznej części jego tek i również nie zawsze były pomocą wystarczającą w wyszukiwaniu w druku melodii znajdujących się w rękopisach2. Obecnie funkcjonuje Elektroniczny Indeks 1 Tak zapisane są noty lokalizacyjne np. w większości rękopisów terenowych pochodzących prawdopodobnie z lat 1839–1870, znajdujących się dziś w tece 43 Miscellanea (Arch. PTL, sygn. 1352, np. k. 34-62, 70-71). 2 Już w 1955 r. Adam Rieger pisał: „Indeks melodyczny do zbiorów Kolberga z przytoczeniem początkowych fragmentów melodii pozwoliłby w pełni wyzyskać trudno dostępny materiał muzyczny z prac Kolberga i ułatwiłby konieczną konfrontację z obecnie zbieranymi 74 �Folkloru Muzycznego (EIFM) Instytutu im. Oskara Kolberga1 , który pozwala przeszukiwać incipity melodii i tekstów zapisanych pod nimi i kieruje do miejsca druku w Dziełach wszystkich Kolberga. Pozostałe gatunki folkloru i notatki dotyczące języka, zwyczajów, wierzeń czy kultury materialnej nasuwały zwykle nieco mniej problemów w trakcie ustalania miejsca ich druku w Ludzie, choć i one zamieszczane były przez Kolberga nie tylko w osobnych, wyłącznie im poświęconych rozdziałach. Np. informacje o wierzeniach i podania wierzeniowe ilustrowały czasem materiały na temat budowy chaty czy prac polowych. Podobnie przysłowia wykorzystywał Kolberg m.in. do charakteryzowania w rozdziale „Lud” stosunku miejscowej ludności do bliższych i dalszych sąsiadów i innych grup etnicznych. Natomiast słownictwo gwarowe znajduje się praktycznie w każdym rozdziale – nazwy narzędzi, naczyń, części stroju, czynności podawał Kolberg w tym miejscu tekstu, w którym jest o nich mowa. Czynił tak nawet w początkowych monografiach (Kujawy, Krakowskie i Poznańskie), mimo że liczne przykłady miejscowego dialektu podawał tam w osobnych rozdziałach i zestawieniach słownikowych2. Wyjaśnienia przynależności regionalnej wymagały też często rękopisy innych osób, które przekazały Kolbergowi swe zbiorki pieśni lub notatki, zwłaszcza jeżeli w korespondencji nie zachowały się ślady ich wzajemnych kontaktów, a rękopis był pozbawiony noty lokalizacyjnej i podpisu autora. Ustalenia wymagało wtedy nie tylko miejsce sporządzenia zapisów, ale i ich autorstwo. Jak wspominano już w biografii Kolberga, jego współpracownicy starali się przekazywać swe notatki osobiście lub przez okazje, aby uniknąć dosyć wygórowanych opłat pocztowych, a przede wszystkim kontroli poczty stosowanej w zaborze rosyjskim nie tylko na granicy, ale także wewnątrz Królestwa. Nie wszyscy z nich podawali miejsce zanotowania melodiami”, A. Rieger Zagadnienia leksykalnego indeksowania melodii ludowych, „Lud” T. XLII za rok 1955, s. 554–606. Zob. też E. Dahlig Z zagadnień komputerowej archiwizacji i analizy melodii ludowych, „Muzyka” R. XLIV: 1999, nr 2, s. 101–113; E. Antyborzec i Ł. Smoluch Kolberg multimedialny. Między technologią a prawdą etnograficzną, „Lud” T. 98: 2014, s. 109–112; E. Antyborzec, S. Zielonka Cyfrowy świat Kolberga, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 4 za rok 2020, s. 11–21. 1 Dostępny jest na stronie: www.oskarkolberg.pl, zakładka Archiwum/Indeksy. 2 Dialektom wielkopolskim poświęcił nie rozdział w monografii, a osobną pracę Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego (ZWAK T. I: 1877, s. 3-36), przedruk w tomie Studia, rozprawy i artykuły (T. 63 DWOK), s. 342–388. 75 �przysyłanych materiałów, mimo że Kolberg przypominał o tym, prosząc o zapisanie i dostarczenie potrzebnych mu informacji lub dziękując za otrzymane teksty. Nie wszyscy też podpisywali się, zwłaszcza gdy była to kartka z pojedynczym tekstem pieśni. Niekiedy Kolberg sam na rękopisach swych korespondentów odnotował nazwisko osoby, która je przysłała, a czasem notatki włączone były bezpośrednio do listu, co wskazywało i autora, i miejsce zapisu oraz graniczną datę powstania rękopisu. W szczególnych sytuacjach pochodzenie regionalne zapisu można było ustalić przy pomocy kopii sporządzonych przez Kolberga. Np. porównanie pieśni znajdujących się w ofiarowanym Kolbergowi w 1862 r. rękopisie pt. Ukraińskie śpiewy i tańce1 z wykonanymi przez niego kopiami tych tekstów i melodii, mającymi notę „od Kowla” lub „z Polesia (od Kowla)”, pozwoliło uściślić pochodzenie tego zbioru obejmującego ponad 100 tekstów i 74 melodie, którego autor nie odnotował lokalizacji geograficznej. Nazwisko autora (autorki?) tego obszernego rękopisu pozostało jednak nieznane. Na nieco inną sytuację wskazuje związek kilku zapisów nutowych Kolberga ze zbiorkiem pieśni zanotowanych bez melodii przez nieznanego autora w niewielkim zeszyciku2. W jednym z rękopisów Kolberga znajduje się sześć początkowych tekstów z tego zbiorku w tej samej kolejności, są tam opatrzone melodiami i notą „Krzeszowice”. Sądzić można, że Kolberg po otrzymaniu zeszytu skłonił autora do zaśpiewania zapisanych tam pieśni, a nota „Krzeszowice” nad każdą z melodii wskazuje lokalizację tych i innych pieśni ze zbiorku tekstów3. Takie możliwości porównania pozbawionego lokalizacji rękopisu anonimowego autora z zapisem lub kopią Kolberga nie są jednak zbyt liczne. 1 Rękopis Ukraińskich śpiewów i tańców znajduje się w tece z materiałami z Wołynia (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 170-186), dokładniej został scharakteryzowany we wstępie do tomu Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), zob. tam s. XXXI-XXXII. Większość Kolbergowskich kopii pieśni z tego zbioru przechowywana jest w tece 28. Polesie (Arch. PTL) oraz w zbiorach o sygnaturach 3206 i 3207 Wołyń (BN PAU i PAN). 2 Rkp. nieznanego autora w Arch. PTL, teka 36. Miscellanea, sygn. 1325, k. 39–79. 3 Zob. np. pieśni 873, 879, 886, 891, 896, 909 oraz 912 w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. II (DWOK T. 73/II). Dodatkową przesłanką było opatrzenie przez autora rękopisu tekstu jednej z pieśni notą „Krakowiak z dn. 21/6 z r. 1868”, tj. datą ślubu Róży Potockiej z Władysławem Krasińskim, który odbył się w Krzeszowicach. Melodię tej pieśni z pierwszą zwrotką tekstu (z notą „włościanie krzeszowieccy w dn. 21/6 1868”) zamieścił Kolberg w Krakowskiem cz. II (DWOK T. 6), s. 276, nr 495, pełny tekst znajduje się w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… cz. III (DWOK T. 73/III), s. 223. 76 �Wyniki inwentaryzacji wskazały, w których tekach znajdują się materiały do planowanych nowych monografii, a okazało się także, że dla większości regionów objętych monografiami wydanymi przez Kolberga istnieją w rękopisach obfite i cenne materiały, które z różnych powodów nie zostały przez niego opublikowane w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych. Najbardziej oczywiste są przyczyny pomijania przez Kolberga tekstów patriotycznych, zwłaszcza pieśni i podań związanych z historią Polski, ponieważ na druk ich w tomach wydawanych w Warszawie nie dawała zgody cenzura rosyjska, a zamieszczenie takich utworów w późniejszych tomach drukowanych w Krakowie zamykało książce drogę do odbiorców w zaborze rosyjskim1 – na granicy rosyjskiej cenzurowane były wszystkie przewożone lub przesyłane druki i rękopisy. W innych przypadkach wynikało to stąd, że część zapisów uzyskał już po wydaniu odpowiedniej monografii, np. tekst szopki2 Jana Hyłki, murarza krakowskiego, otrzymał Kolberg w roku 1887, wiele lat po wydaniu Krakowskiego. Niektóre inne materiały, np. rysunki3 zabudowań z Lubelskiego wykonane przez Ciesielskiego były nieudolne i wymagały poprawek z udziałem dobrego rysownika, na co Kolberg widocznie nie mógł się zdecydować. Część wreszcie została pominięta przez Kolberga, gdyż ograniczony objętością książki selekcjonował zebrane materiały, kierując się ich reprezentatywnością dla kultury ludowej regionu, a w wypadku utworów wiejskich instrumentalistów, śpiewaków i narratorów – jak można dziś sądzić – także wartością artystyczną. Teksty, melodie i opisy pominięte przez autora Ludu, niezależnie od powodów tej selekcji, podczas inwentaryzacji przeznaczane były do druku w suplemencie do danej monografii, a zapisy nierozpoznane co do przynależności regionalnej miały być zamieszczone w tomie Miscellanea, ponieważ od początku prac nad spuścizną Kolberga przyjęto, że opublikowane powinny być wszystkie zgromadzone przez niego źródła. W trakcie inwentaryzacji zidentyfikowano też wiele rękopisów, które były podstawą druku melodii i tekstów zamieszczonych przez Kolberga 1 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach 1865–1904. Wykaz publikacji polskojęzycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych do obiegu przez carska cenzurę zagraniczną, T. 1-3, Warszawa 2006. Tam wymieniono wszystkie prace Kolberga wydane w Krakowie, a zakazane w Warszawie w całości lub w części. 2 Tekst opublikowany w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… cz. I (DWOK T. 73/I), s. 23–38. 3 Zob. w O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16–17 (DWOK T. 75), ryc. 11–25 oraz uwagi Wilhelma Kolberga o rysunkach Ciesielskiego tamże, s. 360–362. 77 �w Ludzie i Obrazach etnograficznych, czyli istotnym materiałem do komentarzy źródłowych dotyczących zapisów opublikowanych w XIX w. Komentarze te są ważną częścią suplementów uzupełniających monografie wydane przez Kolberga, tj. tomów 70-84 Dzieł wszystkich. W roku 1963 zaplanowano dla nich zaledwie dwa tomy, czego przyczyną była nie tylko wspomniana już ograniczona wówczas liczba tomów dzieł Kolberga, ale także nieznajomość niezinwentaryzowanych jeszcze rękopisów. Pełne rozpoznanie zawartości tek Kolberga oraz zmiany w statusie redakcji i polityce wydawniczej spowodowały wiele lat później decyzję o przeznaczeniu w Dziełach wszystkich osobnej serii dla uzupełnień oraz komentarzy i zamieszczenie ich w tomach 70–84, odrębnych dla każdej z piętnastu monografii wydanych techniką fotooffsetową. Przewidziano, że znajdą się tam materiały dotyczące danego regionu odnalezione w rękopisach i dotąd niedrukowane (tj. suplementy), komentarze źródłowe do tekstów i melodii opublikowanych przez Kolberga oraz charakterystyka jego pracy nad monografią i zgromadzonych do niej materiałów, wykaz cytowanej i odnotowanej w niej literatury a także indeksy obejmujące całość materiałów z danego regionu, tj. tomy wydane w XIX w. i tom suplementowy. Komentarze miały za zadanie wskazanie wykorzystanych przez Kolberga źródeł, bardzo zróżnicowanych autorsko i formalnie. Są to przede wszystkim rękopisy pochodzące z jego własnych badań, zachowane w wersji prymarnej, powstającej w czasie bezpośredniego kontaktu z wykonawcami i informatorami. Nie przetrwały one wprawdzie w całości, ale w różnym stopniu dla różnych regionów, jednak nawet w takim stanie pozwalają formułować wnioski na temat badań terenowych Kolberga w danym regionie i metod jego pracy. W komentarzach wykorzystano także sporządzane przez Kolberga kopie własnych zapisów, pochodzące dosyć często jeszcze z okresu przed podjęciem edytorskiego programu Ludu. Czasem są one jedynym świadectwem potwierdzającym pochodzenia melodii czy tekstu z badań Kolberga. Zachowane rękopisy innych autorów wskazują, że część z nich powstała na prośbę Kolberga, a część to zbiorki pieśni lub notatki etnograficzne spisane dla własnych potrzeb i przekazane mu przez osoby nie zawsze dziś znane. Zgodnie z wolą autorów Kolberg w druku często nie informował o autorskim pochodzeniu uzyskanych od nich materiałów. Gdy zachowały się ich rękopisy, możemy dziś część takich danych uzupełnić. Przypisy źródłowe do monografii wydanych przez Kolberga dotyczą także wykorzystanych przez niego publikacji. Literatura cytowa78 �na lub przywoływana w monografiach jest bardzo zróżnicowana – od współczesnych mu zbiorów pieśni, podań i bajek, prac historyków i ludoznawców, artykułów etnograficznych i krajoznawczych ogłaszanych w prasie itd., do dawnych kronik i tekstów literackich, a także druków straganowych, np. przyśpiewek i pieśni dziadowskich oraz funkcjonujących jako popularne piosenki fragmentów oper i wodewilów. Wobec częstego w tomach wydanych przez Kolberga podawania odsyłaczy do literatury przedmiotu w postaci niepełnej, a czasem nawet ich braku, wszystkie wskazówki bibliograficzne trzeba było weryfikować, aby w przypisach źródłowych znalazły się pełne adresy bibliograficzne prac cytowanych lub odnotowanych w danej monografii. Czasem w ustaleniu lub uściśleniu not bibliograficznych cytatów, wyciągów i odesłań znajdujących się w Ludzie pomagają zachowane rękopisy. Poza identyfikacją źródeł komentarze zawierają informacje o sposobie ich wykorzystania przez Kolberga oraz o istotnych różnicach między zachowanymi rękopisami lub oryginałami cytowanych prac a tekstami i melodiami zamieszczonymi w monografiach wydanych. Chodzi tu m.in. o teksty pieśni, które w druku bywają skrócone i zamiast kolejnych zwrotek mają odsyłacz do bliskiego wariantu, a także o teksty w druku zniekształcone. Najbardziej wyrazistymi przykładami przywracania w komentarzach pierwotnego brzmienia tekstu zapisanego w terenie są podania i pieśni wzmiankujące o wydarzeniach z historii Polski i odwołujące się do uczuć patriotycznych. Kolberg zwykle rezygnował z publikowania takich tekstów, ale czasem, aby jednak zamieścić ich melodię w monografii, stosował „retusz”, zamieniając w druku np. Rosjan na Francuzów. Podobne praktyki dotyczyły tekstów obscenicznych, w których Kolberg wyrazy niecenzuralne również w druku kamuflował. Koncepcja i zasady opracowania suplementów i komentarzy przedstawione1 zostały we wstępie do pierwszego ich tomu wydanego w 2003 r., odnoszącego się do Pieśni ludu polskiego z 1857 r. 1 Zob. E. Millerowa i D. Pawlakowa „Suplementy” do monografii wydanych przez Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. V–XVIII. Zob. też E. Miller Suplementy do monografii regionalnych Kolberga. Koncepcja i funkcja tej serii w edycji „Dzieł wszystkich”, w: Ja daję właśnie materiał..., s. 505–527. 79 �Ogólna charakterystyka obecnego stanu spuścizny rękopiśmiennej Kolberga Jak zaznaczono na początku, większość rękopisów została scharakteryzowana we wstępach towarzyszących tomom Dzieł wszystkich Kolberga. Tu natomiast można przedstawić jedynie ogólnie obecny stan jego archiwum, a także opisać te manuskrypty, które z racji swego charakteru nie były przedmiotem analiz w dotychczasowych opracowaniach. Już przeglądając wszystkie rękopisy w trakcie wstępnego rozpoznania, można było dość szybko zauważyć, że Kolberg, orientujący się doskonale w zawartości swoich zbiorów, nie pozostawił spisanych wskazówek dotyczących chronologii i przeznaczenia posiadanych materiałów i ich związku z kolejnymi podróżami badawczymi. O stanie swoich zbiorów informował tylko bardzo ogólnie we wspominanych już tu spisach tek sporządzanych pod koniec życia, a jedynym pozostawionym przez niego wykazem podróży, w większości poświęcanych na badania terenowe, jest itinerarium1. Zawiera ono jednak tylko roczne daty wyjazdów oraz nazwy odwiedzanych miejscowości i regionów, czasem także nazwiska goszczących go osób, a w konfrontacji z innymi źródłami stwierdzić można, że nie jest to wykaz kompletny. Itinerarium spisane zostało pod koniec życia Kolberga, prawdopodobnie na prośbę Kopernickiego, w okresie przygotowań do obchodów jubileuszu pięćdziesięciolecia pracy autora Ludu. Jednak bardzo trudno połączyć podane tam roczne daty pobytu w różnych miejscowościach z zachowanymi zapisami folkloru i notatkami etnograficznymi. Nieco dokładniejsze informacje na temat podróży przynoszą zapiski w notatniku zawierającym spisy dochodów i wydatków2, ale dotyczą one jedynie lat 1859–1869 i tylko w niewielkim stopniu pozwalają powiązać materiały znajdujące się w tekach regionalnych z konkretną podróżą. Dokumentację wyników badań terenowych ograniczał Kolberg do odnotowania lokalizacji geograficznej zapisu, a w wypadku pieśni i melodii także informacji o ich związku z obrzędami, jeżeli taki zachodził. W całej zachowanej spuściźnie nie znajdujemy wykazów zapisanych 1 Itinerarium zamieszczone zostało jako aneks w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66), s. 704–707. Prawdopodobnie sporządzone zostało dla Kopernickiego jako materiał do rocznicowego artykułu zamieszczonego w „Nowej Reformie” w r. 1889, nr 107–109. Zob. też E. Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 2 Rkp. Kolberga w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 3210. 80 �w terenie źródeł ani osobnych wskazówek dotyczących planowanego wykorzystania posiadanych materiałów. Wiadomości na te tematy przekazane w sporządzanych przez Kolberga spisach tek są bardzo skrótowe, a innymi nie dysponujemy. Jedynie rękopis melodii przechowywany dziś w tece 33. Miscellanea i powiązane z nim rękopisy przyśpiewek z teki 13. Kraków i 16. Radom, Opatów, Sandomierz zdają się wskazywać na tworzenie przez Kolberga katalogu melodii, do czego wrócimy nieco dalej. Z nielicznych świadectw wynika, że sam zdawał sobie sprawę z trudności, jakie może mieć wydawca jego spuścizny. Już w roku 1873 pisał o niej: […] życzyć by wypadało, aby jeszcze zanim do druku oddana zostanie, została opracowana przeze mnie, świadomego znaczenia wszelkich szczegółów1. Poznanie całości stworzonego przez Kolberga archiwum pozwoliło w pewnym stopniu odkryć specyfikę warsztatu terenowego i edytorskiego autora Ludu, a przede wszystkim właściwą mu wielowarstwowość łatwą do zauważenia nawet przy jego pobieżnym oglądzie: zachowane rękopisy reprezentują różne etapy prac badawczych i redakcyjnych. Z wypowiedzi i drukowanego dorobku Kolberga wiadomo, że ostateczny program badań etnograficznych ukształtował on w latach 1864–1865, a wynikiem była seria etnograficzno-folklorystycznych monografii regionalnych wydawanych jako Lud i Obrazy etnograficzne. Początkowo, od pierwszych badań w roku 1839, swe zapisy melodii uważał za materiał do badania „charakteru muzyki” ludowej, a równocześnie publikował pieśni ludowe z akompaniamentem fortepianu, aby spopularyzować je jako muzykę narodową. Następnie planował dokumentację folkloru poprzez monograficzne zbiory różnych gatunków pieśni, czego wynikiem są pieśni weselne drukowane w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1847–1849, a przede wszystkim cenny zbiór ballad, tj. Pieśni ludu polskiego z 1857 r. Kolejny plan, dotyczący również folkloru, przewidywał wydawanie zbiorów pieśni regionalnych na tle opisu zwyczajów i obrzędów, którym towarzyszą – taką zawartość miał mieć pierwotnie tom Sandomierskie oddany do druku w r. 1862. Ostateczny program edytorski, polegający na wydawaniu regionalnych monografii etnograficzno-folklorystycznych, przedstawił Kolberg publicznie w lutym 1865 r. w Liście otwartym do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej” i zawarł 1 Brulion listu do nieznanego adresata z datą „Kraków, 10 lutego 1873”, Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 442, tekst napisany nieznaną ręką i podpisany przez Kolberga. 81 �go w tytule: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Do tych kolejnych wydawnictw służyły mu gromadzone podczas badań w terenie od roku 1839 melodie i teksty i część z nich, zwłaszcza ta najdawniejsza, była kilkakrotnie przepisywana i opracowywana. Żadna z tych „warstw”, tj. prymarne zapisy terenowe, następne ich wersje redakcyjne ani rękopisy ostatecznie oddane do drukarni, nie przetrwała do naszych czasów w całości, nienaruszona i zebrana w jednym miejscu. Wprost przeciwnie – jak już tu wspominano – rękopisy bywały usuwane i przemieszczane między tekami przez Kolberga, następnie przez Kopernickiego, upoważnionego do takich działań, a potem przez osoby, które sięgały do spuścizny Kolberga, aby jej wybrane cząstki przygotować do druku lub wykorzystać we własnych pracach. Duży wpływ na obecną zawartość tek Kolberga i utworzenie nowych zespołów, a zubożenie dawniej istniejących, miały nie do końca wyjaśnione losy rękopisów w czasie wojny i w ciągu kilku lat bezpośrednio po niej. Część zapisów prymarnych, tj. powstających w czasie bezpośredniego kontaktu Kolberga z wykonawcami folkloru lub informatorami, usunął on sam po wydaniu monografii, w której zostały wykorzystane. Stało się tak z rękopisami użytymi w tomach wydanych przed rokiem 1883, w Kujawach, Poznańskiem i Lubelskiem, a po części także w Krakowskiem i Pokuciu. W spisie tek z roku 1883, najwcześniejszym z zachowanych, notatka „odpadki od […]” widnieje przy tytułach tek nr 7, 9, 13 i 17, w których przechowywał rękopisy do wymienionych monografii. Częściowo opróżnione zostały także dawne teki nr 21. Pokucie I i 22. Pokucie II, z których większość materiałów po wydaniu czterotomowej monografii została usunięta, a pozostawione karty połączono później w jedną tekę. Sądzić więc można, że Kolberg starannie przechowywał notatki terenowe i czystopisy powstające na ich podstawie do chwili wydania danej monografii, później usuwał część z nich, uznając, że w przyszłości nie będą już potrzebne. Niektóre zapisy dotyczące tych regionów ocalały, ponieważ z powodu tematyki lub lokalizacji zawartych tam zapisów pojedyncze karty lub całostki z zapisami prymarnymi po wydrukowaniu monografii bywały przez niego przenoszone z tek regionalnych do innych. Np. złożony na pół arkusz z zapisanymi ze słuchu pieśniami i melodiami wykonanymi w większości w Lubelskiem1 1 Chodzi tu o kartę (Arch. PTL, teka 36. Miscellanea, sygn. 1320, k. 51) z zapisami terenowymi pieśni z notami lokalizacyjnymi: Zamość, Bortatycze, Lublin, Lubartów, Tatary, Miechów, 82 �znajduje się obecnie w tece 36. Miscellanea, której zawartość Kolberg w swoim spisie określił jako „Pieśni patriotyczne i szlacheckie”. Na karcie tej zapisanych jest blisko sto pieśni, z których tylko 28 zamieścił Kolberg w tomach Lubelskiego. Pozostałe, m.in. patriotyczne, wśród nich mało znaną pieśń związaną z Wiosną Ludów na Węgrzech, opublikowano dopiero w uzupełnieniach do Kolbergowskiej monografii1. Podobnie niektóre ze źródeł do Poznańskiego, jako nie w pełni wykorzystane, przeniósł Kolberg do teki 37. Miscellanea mającej podtytuł Czary. Wierzenia. Przysłowia i zdania. Mieszczą się tam teraz, obok zapisów z innych regionów, także własne notatki Kolberga na temat wierzeń w Poznańskiem i dwa teksty innych autorów: obszerna praca Teobalda Klepaczewskiego Pogląd historyczny na zabobony w Polsce, zawierająca głównie materiały z Poznania, i niewielki rękopis Emila Kierskiego Cośkolwiek o czarownicach, osobliwie w Wielkopolsce2. Z tych samych powodów pozostał w tece 21/22. Pokucie rękopis3 Bazylego Jurczeńki, ponieważ nie został wykorzystany w całości. Poza pieśniami z Pokucia „dolnego” zawiera teksty z Huculszczyzny, którą Kolberg zamierzał objąć osobną monografią. Nie zawsze oczywiste jest, dlaczego i przez kogo rękopis został przeniesiony do innej teki, nie znamy np. przyczyny, dla której kilkadziesiąt kart z zapisami terenowymi z Mazewa (Łęczyckie) znajduje się obecnie w tece 38. Miscellanea, a kilka kart z takimi zapisami z Wielkopolski umieszczonych jest w tece 35. Miscellanea. Najczęściej nie wiemy też, jaki był udział późniejszych wydawców w przemieszczaniu rękopisów miedzy tekami. Dodać trzeba, że przemieszczane były nie tylko całe rękopisy i pojedyncze karty, ale także fragmenty kart. W trakcie opracowywania tomów suplementowych zauważyć było można, że czasem wycięty fragment znajduje się w innej tece 4 niż „macierzysta” karta. W takich sytuacjach w większości wypadków również nie można dziś Firlej, zob. w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement… (DWOK T. 75), m.in. pieśni nr 119–121 i 139– –141. 1 Tamże, pieśń nr 141, s. 103. 2 Rkp. T. Klepaczewskiego znajduje się w tece 37. Miscellanea (Arch. PTL, teka 37, sygn. 1327, strony 1–59), rkp. E. Kierskiego tamże (sygn. 1328, k. 111–112). Obydwa opracowania są często cytowane przez Kolberga w cz. VII Poznańskiego (DWOK T. 15). 3 Rkp. B. Jurczeńki znajduje się w Arch. PTL, teka 21/22, sygn. 1258, k. 13–75. 4 Np. z karty z zapisami terenowymi z Jarochowa (wówczas pow. Łęczyca) znajdującej się dziś w tece 7. Kujawy (sygn. Arch. PTL 1157, k. 5a) wycięta jest prawa górna ćwiartka, która przeniesiona została do jednej z tek Miscellanea (teka 38, sygn. Arch. PTL 1134, k. 29); 83 �jednoznacznie stwierdzić, czy podziałów tych dokonał już Kolberg, czy też późniejsi użytkownicy jego rękopisów. Niektóre pojedyncze zapisy ze słuchu zachowały się w swych macierzystych zbiorach zapewne dlatego, że zawierają, poza wydanymi drukiem, także zapisy tekstów i melodii nieopublikowanych w monografii, np. w tece 7. Kujawy niektóre bajki i kilka kart z pieśniami z Bodzanowa na Kujawach czy w tece 17. Lublin karta z trzema bajkami zapisanymi na lubelskim przedmieściu Piaski. W tece tej znajdują się też niewykorzystane w tomach Lubelskiego wspomniane już rysunki Ciesielskiego i innych autorów. W tece 14. Kielce pozostały nie w pełni wykorzystane rękopisy ks. Władysława Siarkowskiego. Podobnie w innych tekach regionalnych zachowały się rękopisy z melodiami i tekstami pominięte w druku przez Kolberga, a dziś zamieszczane w tomach suplementowych. Największym zachowanym zbiorem zapisów terenowych są rękopisy przechowywane obecnie w tece 43. Miscellanea1. Samych melodii teka ta zawiera nieco ponad cztery tysiące, a są to w przeważającej większości Kolbergowskie prymarne zapisy ze słuchu. Niegdyś znajdowały się one prawdopodobnie w tece 33. Miscellanea – o nich Kopernicki napisał, że zostawia je jako „okazy dające wyobrażenie o tym, w jaki sposób śp. O. Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu”2. W większości zapisy te wykonane były w różnych regionach Królestwa Polskiego, głównie na Mazowszu, ale także w Kaliskiem, Kieleckiem, Radomskiem i Łęczyckiem oraz na Kujawach, ­niewielką część stanowią zapisy z Małopolski wydane w Krakowskiem i w tomach Góry i Podgórze, a kilka zaledwie pochodzi z Wielkopolski. Rękopisy te pochodzą w całości sprzed roku 1871, tj. z okresu gdy Kolberg mieszkał i pracował w Warszawie3, a badania terenowe prowadził przede wszystkim w zaborze rosyjskim. W sumie jest tam 129 kart zawierających pieśni z melodiami lub bez nich oraz melodie instrumentalne i wokalne bez tekstów. Wśród nich jest kilka kart papieru nutowego, na których Kolberg zapisał od trzydziestu do ponad pięćdziesięciu melodii na jednej stronie. Poza rękopisami Kolberga znajduje się w tej tece zaledwie kilka kart z tekstami pieśni zanotowanymi przez inne osoby, między 1 Teka ta zawiera obecnie ogółem 129 kart numerowanych 1–100 i 126–154, karty 101–125 zaginęły przed wrześniem 1962 r. 2 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek…, k. 24. 3 Świadczą o tym m.in. noty lokalizacyjne wskazujące miejscowości, w których Kolberg bywał tylko w tym okresie. 84 �innymi dwie z dopisaną przez Kolberga lokalizacją: „Wysoce” i „Mokrylas”1. W miejscowościach tych był w roku 1843 w towarzystwie Teofila Lenartowicza, którego list z 1857 r., napisany po otrzymaniu Pieśni ludu polskiego potwierdza, że poeta i przyszły etnograf razem odwiedzili tamtejszy dworek Norwidów: […] zdawało mi się, że jeszcze chodzimy razem po Wysoce[m] i Mokrym Lesie, Ty za nutami, a ja za słowami, i że wieczorem, jak wówczas, porządkujemy nasze zbiory w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida2. Z badań w Wysocem nie zachowały się zapisy melodii wykonane przez Kolberga ze słuchu, a jedynie teksty pieśni pióra nieznanego autora, prawdopodobnie Lenartowicza. Ekspertyza grafologiczna nie potwierdziła jego autorstwa ani też mu nie zaprzeczyła3. Drugą osobą, której rękopis z tekstami znajduje się w tej tece jest Józef Konopka. Jego zapisy4 noszą datę 21 sierpnia 1857 r. i są wynikiem wspólnych badań prowadzonych w okolicy Krakowa podczas pobytu Kolberga u Konopki. Nie wiadomo, kiedy rękopisy krótko tu scharakteryzowane wyjęto z teki 33. i włożono do osobnej okładki, nadając jej kolejny numer 43 i tytuł Miscellanea. Teka ta nie była odnotowana w wykazach Kolberga, wymieniona jest dopiero w inwentarzu zbiorów Komisji Etnograficznej PAU wykonanym w roku 1934 jako „43. Miscellanea. Pieśni”. Przechowywany w niej zespół stanowi bezcenny materiał do badań nad folklorem, zwłaszcza muzycznym, jako bezpośrednia dokumentacja wykonań ludowych instrumentalistów i śpiewaków z lat 1839–1871. Zawarte tam zapisy w trakcie edycji Dzieł wszystkich zamieszczane były w odpowiednich tomach suplementów bądź służyły jako materiał do komentarzy źródłowych dotyczących pieśni i melodii publikowanych przez Kolberga w Ludzie i Obrazach etnograficznych. Podobnie jak zapisy prymarne, także czystopisy, tj. teksty i melodie zredagowane na podstawie zapisów terenowych, nie zachowały się w całości. Pojedyncze ich karty znajdują się dziś w prawie każdej tece, nie zawsze 1 Są to karty 36-37 w Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, być może jest to rękopis Lenartowicza. List T. Lenartowicza z 25 marca 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 66; w Wysocem (wówczas pow. Ostrów Mazowiecka) Kolberg i Lenartowicz byli gośćmi Pauliny Suskiej i Ludwika Norwida, siostry i brata Cypriana. 3 Ekspertyzę wykonano w r. 1968 na zlecenie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. 4 Rkp. J. Konopki z datą 21 sierpnia 1857 r. znajduje się w Arch. PTL, teka 43. Miscellanea, sygn. 1352, k. 133–134. 2 85 �umieszczone tam zgodnie z jej tytułem. Często są to pieśni i melodie przygotowywane do publikacji przewidzianych jako kontynuacja zbiorów wydawanych w latach 1842–1849 lub do planowanych tomów monograficznych, takich jak zbiór ballad w Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. Zachowały się więc redakcyjne wersje pieśni z melodiami z akompaniamentem fortepianu1, a także późniejsze rękopisy zawierające na jednej karcie pieśni z różnych regionów, będące wariantami tego samego wątku lub zebrane razem ze względu na temat czy sytuację wykonawczą2. Te ostatnie są fragmentami przygotowywanych, ale nie ukończonych monograficznych zbiorów pieśni, których publikowania Kolberg zaniechał. Zachowały się także czystopisy materiałów do tomów nie zawsze przez niego dokończonych w postaci pełnej monografii. Np. wśród zapisów z Wołynia pochodzących z badań w 1862 r. znajduje się wiele czystopisów pieśni oraz opisy wesel zredagowane na podstawie notatek terenowych. Jednak krótko po podróży na Wołyń Kolberg ogłosił program Ludu, a z tego regionu Ukrainy nie miał wszystkich materiałów potrzebnych do monografii, brakowało mu m.in. zapisów dotyczących kultury materialnej i wierzeń. Dlatego zapewne dokończenie prac nad Wołyniem odłożył, a po powstaniu styczniowym, a tym bardziej po zamieszkaniu3 w Galicji nie mógł już powtórzyć badań w tym regionie i uzupełnić zbiorów. Jedynym zachowanym w całości rękopisem tomu Ludu, który Kolberg uważał za gotowy, choć sam nie zdążył oddać go do drukarni, są Mazury pruskie4. Dziś jest on pozbawiony karty tytułowej i wstępu, ale poza tym zawiera całość monografii. Rękopis ten został wydany w tomie 40 Dzieł 1 Zostały one wydane w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym (DWOK T. 67), tam nr 599-834. 2 Np. zapisane na jednej karcie trzy kołysanki z melodiami i melodia z notą „usypiająca” w tece 42. Miscellanea (sygn. Arch. PTL 1349, k. 6) z lokalizacjami: „Przysucha”, „od Poznania” i „od Warszawy”; piętnaście wariantów z melodiami pieśni rekruckiej „Oj, wyjechał Jasieńko…” z całego Królestwa Polskiego tamże (k. 21–22), cztery warianty z melodiami pieśni „Z tamtej strony jeziora stoi lipka zielona” w tece 33. Miscellanea (sygn. Arch. PTL 1308/I, k. 12) zapisane w Łeczyckiem, na Mazowszu i w Kaliskiem lub dziewięć wariantów tejże pieśni z melodiami zapisanych w różnych regionach Królestwa Polskiego (tamże k. 16–17). 3 Kolberg przeniósł się w roku 1871 do Galicji, tj. do zaboru austriackiego, a ponieważ nie przedłużył ważności rosyjskiego paszportu, po upływie sześciu miesięcy stał się emigrantem i miałby duże kłopoty i koszty związane z uzyskaniem nowego paszportu. Zresztą można wątpić, czy po powstaniu styczniowym polski etnograf uzyskałby paszport umożliwiający podróż po Wołyniu. 4 Rękopis ten znajduje się w BN PAU i PAN, sygn. 3208. 86 �wszystkich, a w aneksach do niego zamieszczono pieśni i inne materiały z Mazur pochodzące z odnalezionych fragmentów dawnej teki nr 3. W spisie tek w 1886 r. przy tytule Mazury Kolberg zapisał: „Monografia w znacznej części gotowa do druku”, Kopernicki cztery lata później w informacjach o tej tece opisał część jej zawartości jako „Materiały przysposobione już przez O.K.”. Rękopis Mazur pruskich sporządził Kolberg na ćwiartkach arkuszy i zwykle zapełniał obydwie strony karty, czasem tylko wykorzystywał niezapisane odwrotne strony niepotrzebnych już fragmentów innych własnych czystopisów, np. monografii Radomskiego. Staranne pismo, stosunkowo niewielka liczba poprawek w tekście i w numeracji pieśni, wpisanie odsyłaczy do źródeł, a także odsyłaczy do wariantów w tomach poprzednio wydanych wskazuje, że Mazury pruskie były przygotowane w stosunkowo dobrych warunkach, wprawdzie w pośpiechu, który towarzyszył wszystkim pracom Kolberga, zwłaszcza w ostatnich latach życia, ale nie tak gorączkowym, jak w czasie opracowywania Przemyskiego. Zachował się także rękopis przygotowywanej przez Kolberga trzeciej części Kujaw, to jest zbiór tańców z tego regionu. Dysponujemy dziś trzema kolejnymi wersjami1 tego planowanego tomu, z których każda obejmuje ponad 700 tańców składających się z jednej, dwu lub trzech części: chodzony, czyli polski, odsibka, czyli kujawiak właściwy i ksebka, tj. mazur lub obertas. Ta planowana trzecia część Kujaw pozostała w rękopisie z braku pieniędzy na druk. Kolberg zalegał Jaworskiemu z zapłatą za wydanie drugiej części Kujaw w 1869 r. Jedynie fragmenty zbioru kujawiaków opublikował później w monografii Łęczyckiego jako osobny rozdział, a nieliczne melodie zamieścił rozproszone w Poznańskiem. Fakt istnienia trzech kolejnych rękopiśmiennych redakcji zbioru tańców z Kujaw świadczy o przywiązywaniu przez autora Ludu dużej wagi do tych utworów i determinacji w próbach ich opublikowania. Druga część Kaliskiego, oceniana przez autora jako „monografia w połowie dokończona”, a przez Kopernickiego jako zawierająca: „materiały o ile możności uporządkowane i przysposobione do druku […]”2, nie została 1 Zbiór tańców kujawskich wydany został w tomie Kujawy. Suplement do tomów 3 i 4 cz. I (DWOK T. 72/I), zob. tam wstęp D. Pawlakowej. Rękopis, który był podstawą druku znajduje się w Arch. PTL w tece 42. Miscellanea (sygn. 1350, k. 139-184), a dwie inne jego redakcje tamże w tece 51. Miscellanea (sygn. 1358, k. 1-40). 2 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek…, k. 5. 87 �przez Kolberga opracowana do końca. Przeznaczone do tego tomu melodie tańców są w większości zredagowane, ponumerowane oraz opatrzone notami lokalizacyjnymi i odsyłaczami do utworów zamieszczonych w tomach wydanych wcześniej. Jednak redakcja tych materiałów wymagała jeszcze dalszej pracy, m.in. dlatego że numeracja melodii jest niekonsekwentna, melodie powtarzają się, a te same teksty przyśpiewek wpisywane są pod różnymi melodiami. Jeszcze Hławiczka o zbiorze melodii tańców w tece 8 pisał: „Materiały te rzeczywiście są uporządkowane i ponumerowane przez Kolberga, wymagają jednak jeszcze pewnych – niewielkich zresztą – uzupełnień”1. Niestety obecny stan tego rękopisu, głównie powtórzenia wielu materiałów i wyraźne braki kart, uniemożliwił rekonstrukcję Kolbergowskiej wersji tej części tomu. Ponadto nie zostały przygotowane przez Kolberga pozostałe rozdziały monografii: bajki i inne utwory prozą oraz wierzenia. W przeciwieństwie do Mazur pruskich drugą część Kaliskiego opracowano w ramach Dzieł wszystkich na nowo. Rękopisów służących bezpośrednio do druku Kolberg nie przechowywał po ukazaniu się monografii i sądzić można, że znane dziś takie manuskrypty zachowały się przypadkiem. Są to wspominane już tutaj dość obszerne fragmenty rękopisu pierwszej i drugiej części Krakowskiego znajdujące się wśród rękopisów pozostawionych przez Kolberga w Modlnicy w 1884 r., przechowywane dziś w tece 45. Miscellanea oraz prawie kompletny rękopis tomu Przemyskie2. Redakcję tej monografii rozpoczął Kolberg w ostatnich miesiącach życia, a zakończył ją Kopernicki w roku 1891. Autograf tomu po wydrukowaniu, razem z pozostałymi materiałami z Przemyskiego (a także z innych regionów), nieznaną dziś drogą dostał się do rąk Michała Federowskiego, etnografa, folklorysty i kolekcjonera dokumentów. Zbiory swe Federowski testamentem przekazał Towarzystwu Naukowemu Warszawskiemu, a archiwum TNW, razem z Przemyskiem Kolberga, trafiło po roku 1945 jako wieczysty depozyt do Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Rękopis Przemyskiego jest jednak w znacznej mierze rezultatem pracy Kopernickiego, nosi też jej liczne ślady3. Rękopis ten oraz inne źródła wskazują, że mocno już schorowany Kolberg skupił się przede wszystkim na opracowaniu zapisów nutowych, w przepisywaniu 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3. Zob. E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 83/I), s. XLVII–LII. 3 Zob. tamże, s. XXXV–XXXVI. 2 88 �tekstów pieśni pomagała mu Pelagia Blizińska, żona przyjaciela, a inne notatki redagował do druku Kopernicki. Kolberg i Blizińska często używali czystych stron mających na odwrocie zapisy do monografii już wydrukowanych, m.in. Poznańskiego, Łęczyckiego, Mazowsza i Kujaw, a że Kopernicki włączał do przygotowywanego rękopisu oryginały notatek Kolberga o różnym formacie, manuskrypt Przemyskiego stanowi dziś po części swoistą wyklejankę. Do nielicznych przykładów czystopisów przygotowanych przez Kolberga do druku i do dziś zachowanych należą też niewielkie fragmenty Mazowsza Leśnego (DWOK T. 26) znajdujące się w tece 2. Mazury podlaskie1, oraz Obrazów Słowiańszczyzny południowej, obszernego studium drukowanego w latach 1871–1872 w „Gazecie Polskiej”2. W kilku tekach znajdujemy kopie zapisów Kolberga wykonane przez późniejszych wydawców, którzy w latach 1900–1914 przygotowywali do druku nowe tomy z polecenia Komisji Antropologicznej AU. Wspominano już tu o kopiach wykonanych przez J. Bielę, W. Grzegorzewicza, S. Zdziarskiego i W. Kosińskiego. Redagując odpowiednie monografie, porównywano te kopie z oryginałami Kolberga, a ponieważ stwierdzano, że zarówno teksty, jak i nuty zostały przepisane dokładnie, użyto ich w nielicznych wypadkach jako podstawy druku lub materiału do komentarzy źródłowych, gdy oryginały Kolberga zaginęły. Wspomnieć tu jeszcze można o odnalezieniu wśród rękopisów odbitek korektorskich z poprawkami Kolberga. Jest ich niewiele: w trzech zachowanych arkuszach drukowanej w roku 1871 pierwszej części Krakowskiego zauważyć można tylko oczywiste poprawki błędów literowych w tekstach i nieliczne w zapisach nutowych, korygujące ten sam typ błędów. Kilka kartek korekty Kaliskiego, wydanego w 1890 r., wskazuje, że jeszcze w trakcie druku wprowadzał w tym tomie3, poza poprawkami także szersze uzupełnienia. 1 Zob. E. Antyborzec Mazowsze Oskara Kolberga w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24-28, DWOK T. 80/I, s. XXXVIII. 2 Czystopis ten znajduje się w tece 40. Miscellanea (Arch. PTL, sygn. 1345, k. 13-16), tam skierowane do drukarza notatki dotyczące stopnia pisma. Przedruk całego artykułu w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 26-258. 3 Korekty trzech arkuszy Krakowskiego cz. I znajdują się w tece 45. (sygn. Arch. PTL 1418/ II, k. 36–40)), korekty Kaliskiego w tece 8 (sygn. 1160, k. 365-347), zob. też ryc. 8 przed s. 143 w tomie Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79). 89 �Nie zachowały się żadne wypowiedzi Kolberga na temat stosowanego przez niego systemu w układzie rękopisów w tekach regionalnych. Nie wiemy, jaki porządek nadawał swoim zbiorom folklorystyczno-etnograficznym; zapewne zmieniał się on w ciągu lat, zwłaszcza z powodu podejmowania nowych planów wydawniczych i narastania ilości zapisów po każdym sezonie badań terenowych. Porządek ten został w większości zatarty przez późniejszych wydawców i archiwistów. J. Biela i W. Grzegorzewicz w opracowywanych przez siebie tekach gromadzili razem karty z materiałami z danej miejscowości czy powiatu, a te układali alfabetycznie. Podobnie około roku 1972 postąpili archiwiści z rękopisami Kolberga pochodzącymi z trzech ostatnich lat jego badań terenowych. Przechowywane były one niegdyś w tece 34., a opublikowane zostały w tomach Sanockie-Krośnieńskie w latach 1972-1974. Rękopisy te pierwotnie były podzielone rzeczowo na osiem „podteczek”, dziś stanowiących odrębne jednostki archiwalne1. Każda z nich zawierała zapisy określonych gatunków folkloru lub notatki na jeden z głównych tematów monografii. Np. zapisy dotyczące obrzędów dorocznych z pieśniami i melodiami znajdowały się w osobnej podteczce, a wewnątrz niej ułożone były chronologicznie od Adwentu do kończącego rok obrzędowy dnia św. Andrzeja. Zebrane w innej składce materiały na temat obrzędów rodzinnych podzielone były również rzeczowo (chrzciny, wesele i pogrzeb) niezależnie od miejscowości, w której zostały sporządzone w czasie badań. Widać więc, że dla Kolberga w ostatnim okresie życia – zapisy z Sanockiego wykonane były w przeważającej większości w latach 1883-1885 – nadrzędne było wydzielenie w osobnej tece materiałów do 1 Materiały z dawnej teki 34. (dziś w BN PAU i PAN objęte sygnaturami 3194–3201) nie były porządkowane przez późniejszych wydawców i dysponentów spuścizny Kolberga do roku 1972. Układ ich został zmieniony w Bibliotece PAN dopiero w trakcie redagowania odpowiedniego tomu inwentarza rękopisów drukowanego w r. 1973. Wtedy w każdej pierwotnej „podteczce” ułożono zapisy według not lokalizacyjnych, tj. nazw miejscowości, w których zostały wykonane, lub której dotyczyły, a następnie alfabetycznie według tych nazw geograficznych. Zatarło to związek niektórych pieśni z obrzędem, o ile ich przynależność do niego nie była wprost zapisana na karcie. Ponieważ inwentaryzację tych rękopisów wykonano w redakcji Dzieł Kolberga przed zmianą układu, można było odtworzyć pierwotną kolejność kart nadaną przez Kolberga i powiązać wszystkie teksty z ich miejscem w roku obrzędowym. Przed drukiem inwentarza w Bibliotece PAN przemieszczono także niektóre karty między dawnymi zespołami, np. cztery karty znajdujące się w zespole o sygnaturze 3200 przeniesiono do zespołu o sygnaturze 3194. Przemieszczono też karty z zapisami z Wołynia w obrębie dawnej teki 26, stanowiącej dziś dwa zespoły o sygnaturach BN PAU i PAN 3206 i 3207 i zmieniono ich kolejność w każdym z nich. 90 �regionu, w tym wypadku obejmującego Sanockie i Krośnieńskie, a dopiero wewnątrz teki przyjęcie porządku rzeczowego podobnego do kolejności problemów w monografii. Być może układ rzeczowy miały także rękopisy przechowywane np. w tekach zatytułowanych Ruś Czerwona, ale został on całkowicie zatarty przez późniejszych wydawców. Rzeczowego układu nie mógł Kolberg stosować dla wszystkich materiałów, ponieważ często, nawet już po podjęciu prac nad monografiami regionalnymi notował na jednej karcie opisy, teksty i melodie przeznaczone później do różnych rozdziałów tomu, a nawet do różnych monografii. Wynikało to zapewne – jak już wspominano – z repertuaru informatora, z którym miał do czynienia, a po części także z konieczności oszczędzania papieru zabranego na parotygodniowy wyjazd. Dokumentację kultury ludowej zebraną w ciągu pięćdziesięciu lat badań pozostawił Kolberg w trzydziestu tekach regionalnych i w niektórych z dziesięciu tek zatytułowanych Miscellanea. Dziś dysponujemy blisko siedemdziesięcioma odrębnymi jednostkami archiwalnymi, w części tylko odpowiadającymi dawnym tekom1 i już to świadczy, że w stanie źródeł zgromadzonych przez Kolberga zaszły zmiany. Zachowane spisy Kolberga pochodzące z lat 1883–1887 obejmują 40 tek z bardzo ogólnymi uwagami o ich zawartości. Jak już tu wspominano, w roku 1965 w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie w papierach S. Udzieli odnaleziono notatki Kopernickiego na temat zawartości niektórych z nich2. Notatki te są również skrótowe, ale w połączeniu z zapiskami w innych dokumentach pozwalają stwierdzić, że po śmierci Kolberga z jego archiwum zaginęło co najmniej kilka obszerniejszych rękopisów oraz druków z jego glosami. Ustalenia te dotyczyć mogą tylko większych całostek wymienionych w spisach Kolberga lub Kopernickiego, albo zamieszczonych w tomach wydanych i opracowanych już po śmierci Kolberga w latach 1902-1914. Między innymi z dawnej teki 26 Wołyń zaginął zeszyt z tekstami 25 bajek i innych tekstów 1 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). Wykorzystując spis Kolberga z 1886 r. i późniejsze notatki Kopernickiego, wskazano tam ogólnie jakie zmiany zaszły w zawartości poszczególnych tek i w skrócie opisano obecną zawartość każdej z nich. 2 Większość notatek Kopernickiego wyjął z tek Kolberga Udziela i opatrzył tytułem Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich (zob. przyp. 3 na s. 11); w zbiorach S. Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, wówczas nieskatalogowanych, odszukał je w roku 1965 Kamocki, który na prośbę Burszty przeprowadził kwerendę w papierach pozostawionych przez Udzielę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Wszystkie notatki Kopernickiego przytoczone są w Wykazie tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 91 �prozą spisanych około roku 1835 przez Jana Prusinowskiego1, wręczony Kolbergowi przez autora w 1862 r. w Żytomierzu. Z teki tej zaginął także Kolbergowski zapis terenowy wesela z okolic Łucka2, który zachował się tylko w czystopisie. W tece 25. Ukraina znajdował się rękopis Antoniego Marcinkowskiego zawierający pieśni i opis wesela przeznaczone przez tego autora do druku jako trzecia część jego Ludu ukraińskiego3. W tece 18 brakuje drukowanego zbioru bajek z glosami Kolberga, o którym J. Biela w roku 1911 pisał: Kazki zobraw Ignatij z Nikołowicz (Karpiński w Samborskiem – dopisek Kolberga) nakładem Jakoba Sawczyńskoho, Lwow 1861, stron 98, 8o . Mieści się tutaj 26 podań ludowych, drukowanych cyrylicą. Tytuł zbiorku i nagłówki poszczególnych kazek przepisał Kolberg ołówkiem w alfabecie łacińsko-polskim i dodał po prze[d]mowie spis rzeczy4. Z teki 34. zaginął wydany przez J.K. Turowskiego Dodatek do zbiorów pieśni ludu polskiego i ruskiego (Lwów 1846) zawierający teksty zapisane w okolicy Sanoka. Z teki Chełmskie usunięte zostały odbitki prac Marii Hemplówny5 ofiarowane Kolbergowi przez autorkę. 1 Rękopis Prusinowskiego miał jeszcze w ręku J. Tretiak, opublikował zawarte tam teksty w Wołyniu w 1907 r. (zob. O. Kolberg Wołyń, T. 36 DWOK, s. 412-450), ponadto z teki tej zaginęło także kilka rękopisów pojedynczych pieśni wydanych przez Tretiaka, dwa z nich znajdują się dziś w zbiorze autografów M. Ciechanowskiej (zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… DWOK T. 85/III, s 282). 2 O ile udało się ustalić, Kolberg nie usuwał zapisów terenowych przed wydaniem drukiem monografii, do której służyły, więc rękopis ten zaginął raczej po jego śmierci, tj. po roku 1890. Opis wesela z Łucka zachował się tylko w czystopisie (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 60–61), opublikował go J. Tretiak (T. 36, s. 51–58). 3 Rękopis ten wymienia Kolberg w koncepcie ostatniej woli z 7 maja 1883 r., tam dodał o nim notatkę „w ręku dra Kopernickiego” (rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72). W spisach tek z lat 1886 i 1887 (rkp. tamże, k. 76 i 80) wymienia również rękopis Marcinkowskiego, ale bez uwagi o przekazaniu go Kopernickiemu. Rękopis Marcinkowskiego jako znajdujący się w tece 25 wymieniony jest także w inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r., ale inwentarz ten – jeżeli chodzi o rękopisy Kolberga – jest dosyć mechanicznie sporządzoną kopią własnoręcznego spisu etnografa z 1886 r., wiec nie jest miarodajny. Dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu Marcinkowskiego nie ma. 4 Wstęp J. Bieli do rękopisu Rusi Czerwonej, rkp. w Arch. PTL, teka 18a, sygn. 1230, k. 1. 5 Były to dwa artykuły: M. Hempel Spis roślin jawnokwiatowych dziko rosnących w Słupi Nadbrzeżnej, zebranych przez…, „Pamiętnik Fizjograficzny” T. 5: 1885, s. 135–153, oraz tejże Spis rzadszych roślin jawnokwiatowych rosnących w Teresinie, zebranych przez…, tamże, s. 154–159. 92 �Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu pieśni żniwiarskich odnotowanego przez niego w spisach z lat 1883 i 1886 jako część teki 31, przeniesiona później do teki 33. Nie wiadomo nawet, czy był to tylko zespół luźnych zapisów, czy materiał już uporządkowany, np. według wariantów tekstowych lub geograficznie. Nie ma też w spuściźnie Kolberga notatek o gwarze złodziejskiej wymienionych przez niego w spisie tek z roku 1883. Poza tekami Kolberga przechowywany jest obecnie rękopis Zdziarskiego Sąde[c]czyzna i Podhale, opracowany na podstawie rękopisów z teki 11 Górale. Wyjęty z tej teki znalazł się po roku 1936 w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie1. Tamże jest teraz przechowywany brulion spisu rycin strojów ludowych wykonany przez Kolberga w Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie dla Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej AU obejmujący 127 obiektów. Poza tekami Kolberga znajdują się też wspomniane już tutaj rękopisy otrzymane przez Kolberga od Bazylego Jurczeńki i Sofrona Witwickiego, a wypożyczone przez Adama Fischera2 i razem z innymi materiałami tego etnografa przechowywane dziś w Archiwum PTL. Z teki 43 zaginęły przed rokiem 1962 karty 101-125 zawierające zapisy terenowe Kolberga. Czasem jego rękopisy dostawały się do popularnych w XIX w. kolekcji autografów3, przy czym nie wiemy, czy działo się to zawsze za wiedzą i zgodą autora lub późniejszych dysponentów jego spuścizny. Jedynie Cyprian Walewski, zaprzyjaźniony z Kolbergiem bibliograf i bibliofil, rękopis jednej z jego recenzji do swej kolekcji dostał zapewne od autora4. Ze spuścizny rękopiśmiennej Kolberga zaginęły nie tylko materiały folklorystyczne i etnograficzne. Zaginęły lub zostały rozproszone druki i rękopisy utworów wielu polskich kompozytorów z końca XVIII w. i pierwszej połowy wieku XIX. Kolberg gromadził utwory kompozytorów współczesnych sobie i nieco wcześniejszych, a jego zbiór tańców był zapewne reprezentatywny dla polskiej twórczości w tym zakresie z pierwszej połowy XIX w. W roku 1881 wydał w firmie Breitkopfa i Härtla pięćdziesiąt utworów polskich kompozytorów z lat 1790–1850 pt. Polnische Tänze. Mazurkas für das Pianoforte. Publikacja ta była pomyślana jako przegląd tego specyficznie polskiego gatunku ukazujący jego historyczny rozwój w latach 1 Rękopis ten znajdował się w tece 11 jeszcze w roku 1936, wspomina go K. Hławiczka, zob. s. 42. 2 Zob. s. 30. 3 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III), s. 282. 4 Zob. tamże, s. 270. 93 �1790-1850. Planował też wydanie podobnie pomyślanego zbioru polonezów. W roku 1884 pisał do Juliana Horoszkiewicza, zbieracza i wydawcy polskich pieśni wojskowych i patriotycznych: Polonezów dawnych z akompan[iamentem] fortepianu przez różnych napisanych autorów i anonimów posiadam kilkadziesiąt i zbieram ich więcej, by je kiedyś sam publikować, jakem to już zrobił z mazurami […]1. Obecnie w zachowanej spuściźnie Kolberga nie ma druków ani rękopisów mazurków i polonezów polskich kompozytorów, które wydał lub zamierzał wydać jako antologie ukazujące stan tych gatunków przed pojawieniem się kompozycji Chopina. Teki regionalne i miscellanea o numerach od 1 do 40 powstały za życia Kolberga i przynajmniej w części z nich obecna zawartość bliska jest pozostawionej przez autora. W każdej z tek regionalnych (tj. 1–30) znajdują się materiały z tytułowego regionu, choć obok nich są tam także zapisy pochodzące z innych terenów. W pewnej mierze spowodowane jest to metodą zapisywania folkloru przez Kolberga. Wiele kart z zapisami melodii i pieśni, zwłaszcza pochodzącymi z badań prowadzonych przed podjęciem programu Ludu, zawiera utwory notowane w kilku miejscowościach leżących czasem w różnych regionach. Mogło to wynikać – jak już wspomniano – z konieczności oszczędzania papieru zabranego na wycieczkę przebiegającą przez kilka miejscowości albo z nawiązywania w jednym miejscu kontaktów z wykonawcami pochodzącymi z różnych okolic. Niektóre zachowane zapisy prymarne wskazują, że zwłaszcza podczas badań prowadzonych w początkowych latach Kolberg notował repertuar spotykanych muzyków kolejno na jednej karcie. Karty takie zapisane obustronnie zawierają niekiedy ponad sto melodii, a nowa nota lokalizacyjna nad którąś z kolejnych wskazuje, że zmienił się instrumentalista albo śpiewak. Również część tek Miscellanea2 utworzonych przez Kolberga i zachowanych do dziś zawiera rękopisy o treści określonej ich podtytułem, choć 1 Brulion listu do J. Horoszkiewicza z 29 III 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 137. 2 Pierwotnie tek Miscellanea było 10, obecnie spośród utworzonych przez Kolberga istnieją teki Miscellanea o numerach 31, 33, 35–40, jednak ich zawartość nie zawsze odpowiada pozostawionej przez Kolberga. W brulionie spisu z roku 1883, dołączonym do konceptu testamentu (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k.74), odnotowane są także teki o numerach 41 i 42, ale opis 94 �w każdej zauważymy także karty włożone tam raczej przypadkowo1. Dosyć jednolity charakter mają manuskrypty z teki 31. Miscellanea z podtytułem Bibliografia, notatki, które w większości powstały zapewne krótko po opracowaniu programu Ludu, tj. około roku 1865. Są to wyniki dokładnych i systematycznych kwerend całych roczników czasopism, np. na k. 1–4 zestawione są wszystkie przydatne dla etnografa artykuły z leszczyńskiego „Przyjaciela Ludu”, wydawanego w latach 1834–1849, na kartach następnych znajdują się podobne spisy zawartości roczników wileńskiego „Athenaeum” z lat 1841–1851, poznańskiego „Tygodnika Literackiego” z lat 1842–1844 czy znacznie wcześniejszego „Dziennika Wileńskiego” z lat 1806–1830. Spisy te obejmują zawartość kilkunastu czasopism polskich, głównie wydawanych w pierwszej połowie wieku XIX. Na wielu innych kartach zanotowane są informacje o drukowanych w różnych czasopismach artykułach związanych z określonym regionem lub tematem, tj. zestawione rzeczowo, a nie według źródeł. Razem spisane są np. noty artykułów o ludach azjatyckich zamieszkujących Syberię, a także noty zbiorów bajek ludowych wydanych w języku niemieckim w latach 1836–1869. Notatki z systematycznych kwerend2 dotyczą w większości publikacji sprzed roku 1865, rzadko odnotowane są artykuły z późniejszych roczników „Kłosów” czy „Tygodnika Ilustrowanego”. W sumie jest tam ponad 1800 not bibliograficznych, głównie artykułów z czasopism i prac zbiorowych, rzadziej prac zwartych, na temat folkloru i innych dziedzin kultury ludowej, a także zawierających opisy podróży, informacje o zabytkach, ryciny strojów ludowych, podania i legendy związane z różnymi miejscowościami. Sądzić więc zawartości tek Miscellanea 39–42 i ich numeracja są poprawiana i teki 41 i 42 zostały tam ostatecznie skreślone. 1 Np. w tece 31. po arkuszach z notami bibliograficznymi znajduje się czystopis artykułu o rodzinie muzyków francuskich Philidor Danican przeznaczony do Encyklopedii powszechnej, ale tam niedrukowany, zob. w Pismach muzycznych (DWOK T. 62), s. 191–192, 2 W trakcie poszukiwań bibliograficznych Kolberg korzystał z czasopism, których część znajduje się obecnie w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Na paru egzemplarzach gazet warszawskich i innych czasopism w tej bibliotece zobaczyć można charakterystyczne zakreślenia ołówkiem, takie same, jakie zauważamy w drukach pochodzących z podręcznej biblioteki Kolberga lub na fragmentach czasopism przechowywanych w tekach z jego rękopisami. Widoczne są one w egzemplarzach w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej na marginesach artykułów cytowanych lub odnotowanych w Ludzie. Niekiedy są to nawet notatki, np. obok artykułu O. Grudy Ślesin w „Dzienniku Warszawskim” 1851, nr 70, 71, 73–75. Te ostatnie zauważył W. Sobisiak, wydawca materiałów Kolberga z Kaliskiego, zob. O. Kolberg Kaliskie i Sieradzkie (DWOK T. 46), przypis we wstępie W. Sobisiaka na s. XII. 95 �można, że bezpośrednio po opracowaniu programu Ludu i ogłoszeniu Listu otwartego w 1865 r. podjął Kolberg poszukiwania literatury na temat kultury ludowej i wtedy powstała większość notatek mieszczących się w tece 31. Miscellanea. Później w kolejnych tomach zamieszczał wyciągi, streszczenia i cytaty z artykułów odnotowanych w tym zespole. Materiały w większości jednorodne treściowo zawierają także trzy wspominane tu już teki Miscellanea: teka 33 z dłuższym podtytułem Muzykalia, odpadki od serii I („Pieśni ludu polskiego”); P[ieśni] żniwiarskie, teka 36. z podtytułem Pieśni patriotyczne i szlacheckie i 37. mająca podtytuł Czary. Wierzenia. Przysłowia, zdania. Do charakterystyki rękopisów z teki 33. trzeba będzie tu jeszcze wrócić, natomiast w dwu pozostałych tekach (tj. 36. i 37.) przechowywane są rękopisy umieszczone tam przez Kolberga i odpowiadające w dużej mierze tytułowi. Podobnie w tekach 39. i 40. znajdują się nadal materiały dotyczące folkloru Łużyczan i innych narodów Słowian zachodnich i południowych a po części także wschodnich. Natomiast rękopisy znajdujące się obecnie w dwu innych tekach Miscellanea nie mają wiele wspólnego z wcześniejszą zawartością, tj. manuskryptami dawniej złożonymi tam przez Kolberga. Przeciwnie – układem i treścią sprawiają wrażenie materiałów zebranych razem raczej przypadkowo. Dotyczy to teki 35., której pierwotną zawartość usunął Kopernicki, a także teki 38., której skład najpierw zmienił Kolberg, a później prawdopodobnie osoby „porządkujące” jego spuściznę. Obydwie zawierają dziś materiały etnograficzne i folklorystyczne z różnych regionów, w większości w rękopisach Kolberga, a zebranie ich razem nie jest uzasadnione ani treścią zapisów, ani ich charakterem czy lokalizacją geograficzną. Dziełem późniejszych wydawców, archiwistów i innych osób odpowiedzialnych za spuściznę etnografa jest utworzenie tek o numerach 41–51. Powody wydzielenia znajdujących się w nich obecnie rękopisów nie zawsze są znane. Teka 41. to rękopis Kolberga, który odnotowany jest z tym numerem i z tytułem Pieśni ludowe religijne w inwentarzu Komisji Etnograficznej w 1934 r., gdzie opatrzony jest notatką „przygotowane do druku”. We wcześniejszych spisach Kolberga i innych dokumentach nie ma wzmianek o istnieniu takiej pracy autora Ludu. Przekazana była w osobnej kopercie w roku 1953 do Archiwum PTL i tam została zapisana jako teka 41 Materiały do pracy o śpiewach religijnych ludowych. Również teki Miscellanea o numerach 42 i 43 są wymienione po raz pierwszy dopiero w inwentarzu z roku 1934, z nich teka 42 jest dosyć przypadkowym zbiorem rękopisów o różnym 96 �charakterze, a zawartość teki 43 i znajdujące się w niej rękopisy z badań terenowych już tu wspominano. Obydwie powstały prawdopodobnie przed rokiem 1914, tj. w okresie, gdy teki Kolberga znajdowały się już pod opieka Komisji Antropologicznej i korzystały z nich osoby przygotowujące wybrane rękopisy do druku lub szukające materiałów do własnych prac. Odmienne jest pochodzenie trzech następnych tek o numerach 44–46. Rękopisy tam zawarte mają pieczęcie „Archiwum familii Nowina Konopków” i pochodzą ze zbiorów niegdyś przechowywanych w Modlnicy lub w Mogilanach. Jak podano wyżej, zostały one nabyte przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w jednym z antykwariatów warszawskich w roku 1959. Część z nich to fragmenty rękopisów Kolberga pozostawionych przez niego w Modlnicy w 1884 r., ale znaczna część zakupionych manuskryptów nie należała do Kolberga, a do Konopków. Z trzynastu pozyskanych wtedy odrębnych rękopisów w archiwum PTL we Wrocławiu utworzono trzy nowe teki, kierując się ich treścią, a po części autorstwem i nadano im kolejne numery i tytuły: tece 44 tytuł Przysłowia a następnym 45 i 46 – Miscellanea. Również teka 47 została utworzona w archiwum PTL we Wrocławiu z rycin otrzymanych w roku 1953 z krakowskiego Muzeum Etnograficznego w osobnej kopercie, poza tekami, oraz wyjętych z tek później, w latach 1956–1961 w Pracowni Kolbergowskiej działającej przy Zarządzie Głównym PTL. Dołączono do nich w 2013 r. wspominane już tutaj ryciny odnalezione w papierach J. Gajka. Razem ze szkicami, rysunkami oraz fotografiami zachowanymi w tekach regionalnych stanowią one ważną dokumentację uzupełniającą opisy strojów, chat, naczyń itd., i są publikowane w nowych monografiach regionalnych i w suplementach. Nie jest to jednak kontynuacja zgromadzonej przez Kolberga kolekcji, składającej się m.in. z fotografii specjalnie na potrzeby Ludu wykonywanych w Krakowie w firmie W. Rzewuskiego i w Kołomyi u J. Dutkiewicza, a także z rysunków i akwarel, m.in. W. Gersona, T. Konopki i T. Rybkowskiego. W wykazie tek z 10 stycznia 1886 r. na końcu Kolberg odnotował: A nadto zbiór fotografij, akwarel, rysunków, szkiców itp., przedstawiających przeważnie typy i ubiory włościan, objęty osobnym spisem. Ze zbioru tego korzystano już w pewnej części przy wydawnictwach1. 1 Wykaz tek rękopiśmiennych sporządzony przez O. Kolberga, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 748. 97 �Wspomniany przez Kolberga „osobny spis” rycin nie zachował się, a późniejsze losy kolekcji, opisanej tak skrótowo w przytoczonym wykazie, nie są znane. Ta część zbiorów ikonograficznych Kolberga prawdopodobnie zaginęła w Warszawie w 1944 r., po powstaniu, lub w Modlnicy. Jej odpryskiem jest kolekcja rysunków i akwarel W. Gersona przechowywana obecnie w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie. Rękopisy przechowywane dziś w tekach Miscellanea 48, 50 i 51 robią wrażenie zespołów utworzonych przypadkowo. Wspomniano już, że jako trzy pakunki zostały odnalezione w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie prawie dziesięć lat po przekazaniu przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie spuścizny rękopiśmiennej Kolberga do tworzonego w roku 1953 Instytutu Historii Kultury Materialnej. Odnalezione w pomieszczeniach IHKM na początku roku 1963 r. pakunki zostały przywiezione do redakcji Dzieł Kolberga w Poznaniu. W archiwum PTL otrzymały numery kolejnych tek i tytuły Miscellanea. Trudno dziś ustalić, w której z tek założonych przez Kolberga znajdowały się dawniej. Np. rękopisy kompozycji Kolberga wypełniające dziś znaczną część nowej teki 51 (tam karty 41–232) nie były ujęte1 w spisie z 1886 r. Stwierdzano już tutaj, że nie odnaleziono w spuściźnie Kolberga wykazów czy indeksów zawartości tek, poza konceptem ostatniej woli z roku 1883 i spisami dołączonymi w latach 1886 i 1887 do pism kierowanych do Akademii Umiejętności i Wydziału Krajowego we Lwowie, a te są bardzo skrótowe. Dlatego trudno dziś porównać obecną zawartość tek ze stanem zostawionym przez Kolberga oraz bezspornie ustalić wiele faktów z dziejów rękopisów pozostawionych przez niego testamentem w roku 1890 do dyspozycji Akademii Umiejętności. Za jedyny odkryty w zbiorach Kolberga swoisty katalog dotyczący zapisanych przez niego melodii tańców, ślad warsztatu edytorskiego z lat 1845–1857, uznać można trzy odrębne rękopisy przechowywane obecnie w różnych tekach. Jeden z nich to obszerny czystopis melodii2, znajdujący 1 W spisie tek dołączonym do konceptu ostatniej woli (rkp. Kolberga, sygn. BN PAU i PAN, 2183, k. 72) z 7 maja 1883 r. przy tytule teki 40. widnieje notatka „Prywatne (teksta oper itd.)”, być może później, po roku 1883, Kolberg własne kompozycje przeniósł do innego zespołu – w spisie z roku 1886 nie ma tego podtytułu. Zbiór autografów znajdujący się dziś w tece, której nadano w 1963 r. tytuł Miscellanea i numer 51, jest być może fragmentem zbioru własnych utworów przechowywanych dawniej przez Kolberga w tece 40. 2 Rkp. O. Kolberga w Arch. PTL, teka 33, sygn. 1305, k. 1-81; karty tego rękopisu są błędnie ponumerowane: k. 1–28 zawierają melodie nieparzyste nr 1535–2606, k. 29–44 melodie parzyste 98 �się w tece 33. Miscellanea, zawierający ponad 3200 zapisów. Melodie te skorelowane są z tekstami przyśpiewek zawartych w dwu innych manuskryptach1 i połączonych z tymi melodiami systemem odsyłaczy. Zapisy nutowe znajdujące się dziś w tece 33 są kopiami melodii z notatek terenowych. Obejmują one prawdopodobnie znaczną część (być może nawet całość) melodii tanecznych zapisanych od początku badań do połowy roku 1857. Jest to 81 kart grubego papieru nutowego, na których wpisanych jest dwukolumnowo 2605 melodii tanecznych w metrum nieparzystym, 591 w metrum parzystym, ponadto kilkanaście melodii nieliczbowanych z tytulikiem „Kozaki”, ponad trzydzieści określonych jako „Polki” oraz kilkanaście innych, też nieliczbowanych. Dla każdej melodii Kolberg przeznaczył dwie pięciolinie połączone akoladą i kreskami taktowymi. Wskazuje to na zamiar wpisywania na dolnej pięciolinii akompaniamentu, który został jednak opracowany tylko dla niewielkiej części, w sumie mniej niż stu zawartych tam melodii. Na początku rękopisu, w obu grupach tańców, nieparzystych i parzystych, na górnej pięciolinii Kolberg wpisał kolejno melodie tańców (tylko tańców, melodie pieśni opuszczał) wydane w jego pierwszym zbiorze2 drukowanym w latach 1842–1845, z odsyłaczami do tego druku, następnie wpisywał melodie taneczne z różnych regionów, głównie z Królestwa Polskiego, pochodzące z narastających stopniowo zapisów terenowych. Pod nutami często widnieją incipity przyśpiewek, niekiedy ograniczone do jednego lub dwu słów. Wszystkie melodie mają noty lokalizacyjne dotyczące pojedynczych utworów albo kilku czy kilkunastu następujących kolejno po sobie. Znaczna część zapisów nutowych zawartych w tym rękopisie połączona jest odsyłaczami z dwoma zbiorami tekstów przyśpiewek, przechowywanych dziś w innych tekach. Jeden z nich to znajdujący się w tece 16. Radom. Opatów. Sandomierz rękopis pt. Obertasy i mazurki. Zawiera on ponad 1900 tekstów, w większości jedno- i dwuzwrotkowych przyśpiewek, między nr 1–595, k. 45–46 nieliczbowane kozaki i inne tańce (50 melodii), k. 47–81 melodie nieparzyste nr 1–1534. 1 Jeden to Krakowiaki i polki, obecnie w Arch. PTL teka 13, sygn. 1193, k. 1–34, drugi – Obertasy i mazury tamże, teka 16, sygn. 1209, k. 1–25. 2 Tj. w Pieśniach ludu polskiego drukowanych w Poznaniu u Żupańskiego. A. Pawlak we wstępie do Pieśni i melodii ludowych… (DWOK T. 67/I), s. XV, pisze mylnie, że w omawianym rękopisie z teki 33 na początku wpisane są melodie z Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 r. i z tego powodu ocenia jego powstanie na lata 1857–1862. 99 �którymi sporadycznie zapisane są teksty pieśni. Przyśpiewki te pochodzą z własnych badań Kolberga, prowadzonych głównie w regionach leżących w Królestwie Polskim. Wiele z nich ma zwrotne odsyłacze do melodii znajdujących się w zbiorze nut z teki 33. Drugi rękopis to teksty pt. Krakowiaki i polki, dziś przechowywany w tece 13. Kraków. Wpisanych jest tam ponad 2900 przyśpiewek, również jedno lub dwuzwrotkowych i tak jak teksty w Obertasach połączonych zwrotnymi odsyłaczami z melodiami z teki 33. Większość przyśpiewek w tym rękopisie jest przepisana przez Kolberga z kilku zbiorów pieśni innych wydawców z lat 1833–1856, a blisko 750 wpisanych na końcu pochodzi z jego własnych badań terenowych. Ostatnie z nich (w sumie 157 tekstów) mają noty lokalizacyjne: „Zakopane, Hamry”, „Czorsztyn”, „Szczawnica” i „Mogilany”. Te nazwy miejscowości mogą wskazywać, że ostatnie przyśpiewki w rękopisie Krakowiaki i polki wpisał Kolberg po swej wycieczce w roku 1857 do Zakopanego i okolic. Były to jego pierwsze badania terenowe na Podhalu i prowadził je w tych właśnie miejscowościach. Natomiast zanotowanych wtedy melodii już nie włączył do rękopisu z teki 33. Miscellanea – nie ma tam zapisów z Podhala i Tatr, co być może znaczy, że uzupełnianie w nim melodii zakończył przed pobytem w Zakopanem w roku 1857. Trzy rękopisy tu scharakteryzowane stanowiły prawdopodobnie – jak już zaznaczono – rodzaj katalogu czy kartoteki służącej do wyszukiwania potrzebnych melodii tańców, a następnie odpowiadających im przyśpiewek. Tworzenie omawianego zespołu Kolberg rozpoczął po zredagowaniu zbioru Pieśni ludu polskiego drukowanego w latach 1842–1845 w Poznaniu albo nawet dopiero po jego wydaniu, a „zamknął” jako uzupełniany na bieżąco rękopis prawdopodobnie w połowie roku 1857, po kolejnej zmianie programu wydawniczego. Przedtem mógł mu służyć jako pomoc we wstępnym wyborze materiałów do różnie sprofilowanych gatunkowo i tematycznie zbiorów tańców z przyśpiewkami i melodii instrumentalnych. Zgromadzone tam zapisy nutowe łatwiej było przeglądać i wybrane melodie odszukać potem w rękopisach terenowych, aby włączyć je do przygotowywanej publikacji. Wskazówką służącą do wyszukiwania i identyfikacji melodii w prymarnych zapisach ze słuchu były noty lokalizacyjne. Prawdopodobnie już wtedy, tj. przed rokiem 1857, założył Kolberg część przynajmniej tek regionalnych, w których przechowywał narastające zapisy terenowe. Po podjęciu pracy nad regionalnymi zbiorami pieśni i tańców, a tym bardziej po stworzeniu programu Ludu, gdy nadrzędnym kryterium wyboru 100 �do druku stało się pochodzenie geograficzne materiałów, te trzy rękopisy przestały służyć jako swoisty indeks zapisanych w terenie melodii tańców. Później, już tylko niekiedy wpisywał Kolberg przy zapisach nutowych i tekstach przyśpiewek odsyłacze z tytułem lub numerem tomu Ludu, w którym zostały opublikowane. * Cała zachowana spuścizna Oskara Kolberga, drukowana i rękopiśmienna, została opublikowana w 84 tomach jego Dzieł wszystkich. Pierwsza część Dzieł (tomy 1-36) to reedycja fotooffsetowa monografii regionalnych, tj. Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w latach 1857–1890, obok których znalazły się wydane poza tymi cyklami Chełmskie i Przemyskie oraz Wołyń, jedno z opracowań późniejszych wydrukowane w roku 1907 na podstawie rękopisów Kolberga. W drugiej części Dzieł w tomach 37–69 opublikowano zgromadzone przez niego i zachowane w rękopisach źródła folklorystyczne i etnograficzne oraz artykuły i inne drukowane jego prace, materiały i utwory o bardzo zróżnicowanym charakterze, tj. kompozycje, artykuły z zakresu historii i teorii muzyki oraz korespondencję. Najobszerniejsza w tej części edycji jest bogata dokumentacja kultury ludowej, co najmniej dorównująca wartością, znaczeniem i objętością tomom wydanych przez Kolberga w XIX w. Ostatnie tomy 70–84 to suplementy i komentarze źródłowe do monografii opracowanych przez Kolberga. Trzyczęściowy tom Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło zamyka Dzieła wszystkie. Warto jeszcze na zakończenie przypomnieć najważniejsze zasady edycji Dzieł wszystkich Kolberga. Dla wydawców spuścizny autora Ludu podstawowe było założenie, że źródła przez niego zebrane powinny być przygotowane do druku zgodnie z jego koncepcją monografii regionalnej, do której były ostatecznie przeznaczone, tzn. w takim układzie treści, jaki dla niej przyjął on w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych. Kontynuacja Kolbergowskiego modelu monografii uznana została za zabieg celowy już na początku edycji Dzieł wszystkich przez Józefa Bursztę, ich redaktora od jesieni 1961 do lata roku 1987. Zdanie to podzielał Komitet Redakcyjny kierowany w latach 1962–1976 przez Juliana Krzyżanowskiego, w latach 1976–2010 przez Gerarda Labudę, a później przez Aleksandra Posern-Zielińskiego. Założenie to realizował zorganizowany przez Józefa Bursztę w latach 1962–1963 niewielki zespół stałych pracowników Redakcji Dzieł 101 �Wszystkich Oskara Kolberga, przekształconej w roku 1997 w Instytut im. Oskara Kolberga. Z upływem czasu zespół ten nieco się zmieniał, jednak zawsze pozostawał zbyt szczupły w stosunku do zadań, jakie trzeba było wykonać. Równie istotna była zasada, że różne typy źródeł zgromadzonych przez Kolberga w czasie badań terenowych, przekazanych mu przez współpracowników, a także pochodzących z jego kwerend w drukach XIX-wiecznych i wcześniejszych powinny zostać potraktowane w edycji Dzieł wszystkich równorzędnie, zgodnie z założeniami i praktyką autora Ludu. Do druku przeznaczono więc wszystkie materiały etnograficzne i folklorystyczne zachowane w archiwum Kolberga, bez ich wartościowania czy selekcjonowania, niezależnie od autorstwa, charakteru czy stopnia opracowania. On sam mógł przed zakończeniem prac nad monografią uzupełnić i weryfikować swe notatki, powtarzając badania lub odwołując się do współpracowników i literatury, mógł także dokonywać ich selekcji, wybierając pewne materiały do opublikowania, a zostawiając inne niedrukowane w archiwum. Współcześni wydawcy możliwości takich nie mieli, miedzy innymi dlatego, że Kolberg nie pozostawił w tym zakresie żadnych wskazówek. Ostateczny kształt przygotowanych przez nich monografii może więc być nieco inny od tego, jaki oddałby do druku on sam. Zawartość nowych tomów jest jednak uwarunkowana zwłaszcza stanem zachowania rękopisów Kolberga, a u podstaw edycji jego spuścizny leży przede wszystkim przekonanie, że zgromadzone przez niego i do dziś zachowane materiały folklorystyczne i etnograficzne są niepowtarzalnymi źródłami do dziejów kultury ludowej, które powinny być opublikowane w całości, ponieważ nie można ich niczym zastąpić. �Elżbieta Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga W ciągu półwiecza swojej działalności Kolberg nie prowadził systematycznie diariusza podróży badawczych. Nie zachowały się też w jego archiwum rękopiśmiennym regularne notatki dotyczące kontaktów z regionalistami, współpracownikami i życzliwymi mu osobami, które gościły go w swoich dworach i miejskich domach w trakcie wypraw terenowych podejmowanych w latach 1839–1885. Informacje o podróżach rozproszone są w zachowanych rękopisach i drukowanych tomach autora Ludu, a próba pełnej rekonstrukcji jego wędrówek etnograficznych, nawet w zakresie podstawowym, tj. dat rocznych, odwiedzanych miejscowości i kontaktów, osób gospodarzy i współpracowników oraz konkretnych zbiorów wiążących się z tymi eksploracjami, napotyka na zasadnicze trudności. Powodują je nie tylko luki w faktografii, ale także częsta ogólnikowość informacji i liczne sprzeczności danych z różnych źródeł, co stwarza dylematy, które komplikują, niekiedy wręcz uniemożliwiają jednoznaczne ustalenie faktów, pewne i prawidłowe wnioski co do miejsc pobytu, trasy podróży, a nawet jej czasu. Tak więc zastrzeżenie podstawowe dotyczy nie tylko kompletności i jednoznaczności, ale i wiarygodności przekazów dokumentujących wyprawy Kolberga. Z pewnością przedstawiany tu wykaz nie obejmuje wszystkich podróży badacza, niektóre w rzeczywistości mogły przebiegać inaczej, zaś jeszcze inne nie zawsze musiały być poświęcone badaniom etnograficznym. Analiza zachowanych źródeł umożliwiła zbudowanie kalendarium, które opiera się wprawdzie na całej dostępnej dokumentacji, z odnotowaniem zawartych w niej danych także sprzecznych lub wątpliwych, ale nie rozstrzyga wszystkich problemów dotyczących chronologii, kierunków i etapów poszczególnych podróży. Z konieczności pozostało więc ograniczenie się do rzetelnej prezentacji zachowanego materiału źródłowego i ewentualnych wniosków z niego wynikających, często jedynie hipotetycznych. Opracowując kalendarium, wykorzystano wyniki wieloletnich kwerend dokonywanych w trakcie prac redakcyjnych i edytorskich nad materiałami 103 �Kolberga i obejmujących cały zachowany zasób rękopiśmienny i publikowany. Uwzględniono także literaturę przedmiotu, XIX-wieczną prasę, publikacje wspomnieniowe i pamiętnikarskie, rozpoznane jako przydatne do przygotowania biografii Oskara Kolberga. W sumie opracowanie stanowi rezultat wieloletnich analiz i badań nad jego życiem, działalnością i spuścizną. Jedynym i najpełniejszym dokumentem sporządzonym przez Kolberga jako wykaz odbytych podróży jest brulionowy szkic, z lapidarnie ujętymi informacjami o miejscowościach i czasami związanymi z nimi osobach odwiedzanych w poszczególnych latach, począwszy od roku 1836 do 1885. Powstał pod koniec życia: w rękopisie widnieją na końcu wykazu lata 1886, 1887 i 1888 niewypełnione danymi, co zgodne jest z faktem, że nie odbył już wtedy dłuższych podróży. Najprawdopodobniej spis ten sporządzony został około 1889 roku na prośbę Izydora Kopernickiego, który z okazji jubileuszu 50-lecia pracy naukowo-badawczej Kolberga przygotowywał biografię jubilata. W rękopisie wykazu widoczne są wahania i poprawki, informacje podane zostały wyraźnie skrótowo, są często niepełne i jak się wydaje, nie zostały ponownie zweryfikowane. Brulion ten ma charakter roboczego zestawienia ewidencyjnego dla celów własnych; nie stanowi próby usystematyzowania danych do publikacji. Spis tego rodzaju, sporządzany po latach, kiedy daty i miejsca mogły się już zatrzeć w pamięci, zawiera też niedokładności i błędy, co powoduje wspomniane komplikacje i wątpliwości co do chronologii, dat i kierunków wędrówek. Omawiany wykaz, zwany dalej itinerarium (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 69, opublikowany w części III Korespondencji Oskara Kolberga, DWOK T. 66, s. 704–706 aneks 1), jako zestawienie własne Kolberga dotyczące podróży z lat 1836–1885, cytowany jest pod każdą datą roczną, przy czym niejednokrotnie przywoływany jest pierwszoplanowo jako jedyny lub najpełniejszy, choć niekoniecznie precyzyjny przekaz świadczący o odbytej wyprawie. Odsyłając do tego źródła, nie podaje się każdorazowo sygnatury i karty rękopisu (jest jedna). W zebranej dokumentacji wykorzystane zostały także inne zachowane świadectwa, tj.: – rkp. Kolberga Szkic autobiografii obejmujący okres do 1861 roku (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68); – rkp. Kolberga pt. Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859–1869 (BN PAU i PAN, sygn. 3210, k.1– 24), w którym znalazły się m.in. informacje o podróżach i ich kosztach, 104 �zapisywane jednak z różnym stopniem szczegółowości – dalej w odesłaniach do tego manuskryptu podaje się jego sygnaturę i kartę; – korespondencja z rodziną, przyjaciółmi, mecenasami itd., w której temat wypraw Kolberga przewija się w różnym kontekście i formie, od lakonicznych wzmianek do obszerniejszych opisów i relacji (Korespondencja Oskara Kolberga, cz. I–III, DWOK T. 64–66); – informacje podawane przez Kolberga we wstępach do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych, w których niekiedy wymienia on lata badań, najważniejsze dla swoich eksploracji i zbiorów miejscowości pobytu i prac terenowych, współpracujące z nim osoby; – sprawozdania z podróży bądź opracowane przez Kolberga dla Akademii Umiejętności, która poza finansowaniem jego wydawnictwa w niektórych latach przyznawała specjalne fundusze na wyprawy badawcze (zob. np. rok 1875), bądź publikowane w formie korespondencji prasowych z odwiedzanych miejscowości czy krajów (zob. np. rok 1857); – dokumenty poświadczające urlopy Kolberga, paszporty podróżne, określające cel i kierunek wypraw, z potwierdzeniem miejsca i daty wyjazdu, pobytu i powrotu do Warszawy, zachowane w tece z papierami osobistymi Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2183); – luźne i rozproszone notatki Kolberga, drukowane i rękopiśmienne, w których okazjonalnie wymienia niekiedy daty i miejsca przez siebie odwiedzane; – materiały do biografii Kolberga zebrane przez Izydora Kopernickiego, przyjaciela, świadka pracy autora Ludu w latach krakowskich, wykonawcy jego testamentu i pierwszego biografa, tj.: rękopiśmienne notatki tego autora, dotyczące podróży Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68) oraz opracowana przez niego biografia Kolberga, opublikowana jako studium wstępne do tomu Przemyskie wydanego po śmierci przyjaciela w 1891 roku (Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie, DWOK T. 35, s. V–XX). Notatki swe sporządził Kopernicki jako uzupełnienie rękopiśmiennego Szkicu autobiografii Kolberga, obejmującego okres do roku 1861 (zamieścił je na tej samej karcie manuskryptu). Powstały zapewne w oparciu o wspólne z Kolbergiem ustalenia, choć są fragmentaryczne, zawierają skomasowane daty roczne podróży w poszczególne regiony bądź do konkretnych miejscowości Rzeczypospolitej od 1842 do 1870 roku. Nie obejmują jednak wszystkich lat z tego okresu. 105 �Z kolei w ramach drukowanej Przedmowy wydawcy Kopernicki zamieścił (na s. IX, X i XI) sumaryczny spis podróży Kolberga do poszczególnych regionów (bez podawania miejscowości i goszczących Kolberga osób) uporządkowany chronologicznie (daty roczne). Dane zawarte w obu opracowaniach Kopernickiego po części potwierdzają informacje podane przez Kolberga w itinerarium i w pozostałych źródłach, inne dopełniają je, jeszcze inne są jednak odmienne bądź z nimi sprzeczne i podważające materiał Kolberga. Niezależnie od tego wszystkie zostały przytoczone w kalendarium, gdyż nie zawsze mamy pewność, które informacje są prawdziwe i wiarygodne. Dalej przy opisie poszczególnych podróży nie przywołuje się każdorazowo sygnatury i karty notatek Kopernickiego z rękopisu (jedna karta), natomiast odesłania do napisanej przez niego biografii Kolberga podaje się w formie skróconej do tytułu i strony. W kalendarium przywołano także odnalezione świadectwa spoza archiwum badacza, takie jak np. notatka prasowa o pobycie Kolberga w Mazewie w Łęczyckiem w lipcu 1860 roku lub wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera o wyjeździe Kolberga do Krakowa w sierpniu 1871 roku czy wspomnienie Lucjana Siemieńskiego o spotkaniu Kolberga w Tatrach i Pieninach w 1857 roku. Można uznać, choć jedynie w pewnym przybliżeniu, że poszczególne świadectwa różnią się stopniem wiarygodności. Największą posiada zapewne Notatnik z rachunkami obejmujący jednak tylko jedenaście lat (1859–1869) i korespondencja, prowadzona także na bieżąco, sprawozdania składane Akademii Umiejętności (np. z podróży w 1875 roku), doniesienia i korespondencje prasowe oraz potwierdzenia pobytu odnotowane w paszportach. Przekazy podawane po latach dzielących je od dawnych podróży, np. we wstępach do poszczególnych tomów wydawanych niekiedy dużo później niż pozyskanie zbiorów z wypraw terenowych Kolberga, nie pokrywają się niekiedy z innymi danymi źródłowymi. Zakres i charakter dokumentacji źródłowej dla podróży odbytych w poszczególnych latach jest bardzo zróżnicowany. Niektóre wyprawy poświadczane są jedynie lakonicznymi informacjami z itinerarium, inne również pojedynczymi przekazami spoza tego rękopisu Kolberga, jeszcze inne mają bogatsze potwierdzenie i opis w zachowanych źródłach. Nie zawsze wiadomo, czy wymieniana miejscowość (np. w sformułowaniu: „na Kielce”) oznaczała jedynie kierunek podróży czy miejsce pobytu, czy stanowiła 106 �stację pośrednią w drodze, gdzie następowała tylko przesiadka lub zmiana rodzaju transportu z pociągu na konie przysłane przez zapraszającego Kolberga właściciela dworu, czy też była stacją docelową, w której badacz się zatrzymał i prowadził badania. Niejednokrotnie nie znamy też okoliczności podróży Kolberga, jej ram czasowych i tras, związanych z nią kontaktów, konkretnych stacji badawczych, warunków pobytu itd. Nierównomiernie zasobna jest też dokumentacja zawarta w korespondencji. Znacznie uboższe informacje o wędrówkach Kolberga przynoszą listy z lat warszawskich, tj. do roku 1871, i to nie tylko dlatego, że zachowało się ich o wiele mniej niż z lat późniejszych, tj. z okresu pobytu w Modlnicy i w Krakowie, gdyż po części zostały zniszczone w czasie wojny. W dużej mierze o oszczędnym informowaniu Kolberga o swoich podróżach lub wręcz o ich przemilczaniu w listach i notatkach osobistych, pisanych w Warszawie decydowała sytuacja polityczna w zaborze rosyjskim. Szczególnie nasilone w Królestwie Polskim restrykcje policyjne zaborców, podejrzliwość i inwigilacja władz, kontrolowanie korespondencji, zwalczanie wszelkich propolskich działań wymuszały autocenzurę i krępowały swobodę wypowiedzi. Niektórzy współpracownicy i gospodarze goszczący Kolberga woleli zapewne pozostać anonimowymi, a może i rezygnowali z listów lub szyfrowali ich treści z obawy przed prześladowaniami za udział w walkach czy akcjach niepodległościowych, pomoc powstańcom itd. Niekiedy współpracownicy Kolberga wręcz prosili w listach o nieujawnianie ich nazwisk w drukowanych przez niego tomach i niesygnowanie imienne pozyskanych od nich a publikowanych tam materiałów. Sytuacja ta skłaniała także do częstej praktyki przekazywania korespondencji przez zaufanych pośredników, nie pocztą, lub ograniczała wymianę listów Kolberga z mieszkańcami Królestwa Polskiego. Dużo pełniejszą dokumentację podróży Kolberga przynosi natomiast jego korespondencja z czasów krakowskich, za autonomii Galicji, której mieszkańcy cieszyli się po 1867 roku znacznie większymi swobodami obywatelskimi niż Polacy w zaborze rosyjskim. Kalendarium jest więc wykazem pełnym w takim zakresie, jaki umożliwiły zachowane źródła rękopiśmienne i drukowane, którymi dziś dysponujemy, nie jest natomiast opracowaniem wyczerpującym, jeśli chodzi o faktograficzny obraz podróży Kolberga. Ma charakter porządkujący i pomocniczy jako załącznik do biografii badacza, podobnie jak bibliografia jego prac i wykaz materiałów rękopiśmiennych. Jest jedynie rodzajem podręcznego przewodnika, który orientuje w przedsięwzięciach 107 �peregrynacyjnych Kolberga, ich skali i zasięgu na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Warto tu przypomnieć, że omówienie podróży badawczych Kolberga i pozyskanych w ich trakcie materiałów przedstawiają w ujęciu regionalnym wstępy do wydawanych po raz pierwszy w Dziełach wszystkich nowych monografii regionalnych oraz do suplementów dopełniających tomy opublikowane za życia Kolberga, tj. odpowiednio do tomów 39–59 i 70–84 DWOK. W kalendarium nie uwzględniono miejscowości, które w rękopisach terenowych i w drukowanych tomach lokalizują zapisane teksty i melodie Kolberga, gdyż ze względu na jego metodę rejestracji folkloru takie noty lokalizacyjne nie muszą oznaczać miejsca pobytu Kolberga. Dokumentował on folklor przy każdej nadarzającej się okazji, także poza miejscem jego pochodzenia i funkcjonowania, zatem noty takie nie wskazują jednoznacznie, że zapisy wykonane zostały w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem w odwiedzanej przez Kolberga miejscowości. Daty występują zaś w zapisach terenowych Kolberga niezwykle rzadko, a materiały datowane w druku (np. niektóre opisy wesela) nie muszą oznaczać bytności Kolberga w danej miejscowości, a np. czas pozyskania ich od współpracownika. Nie objaśnia się tutaj wymienionych przez Kolberga w cytowanym itinerarium postaci przyjmujących go gospodarzy, właścicieli dworów i innych osób. Informacje o nich zawiera korespondencja Kolberga, wspomniane wyżej wstępy do nowych monografii regionalnych i do tomów suplementowych, a także część I – biograficzna – tego opracowania (tj. T. 85/I). Indeks osób do trzech części pracy Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło znajdzie czytelnik w tym woluminie (tj. T. 85/III). Orientację w geograficznym usytuowaniu poszczególnych miejscowości, z określeniem ich ówczesnej przynależności administracyjnej na podstawie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego… (T. 1–15 Warszawa 1880– 1902), umożliwi z kolei indeks geograficzny zamieszczony także w tym woluminie (tj. T. 85/III) . Cytując Notatnik zawierający rachunki… , pomija się w kalendarium kwoty wydatków wyszczególnianie przez Kolberga w rękopisie i dla większej przejrzystości potrzebnych tu informacji o trasach podróży nie zaznacza tego pominięcia trzykropkiem w klamrze. Pełne zapisy z tego manuskryptu razem z kwotami cytowane są we wstępach do odpowiednich tomów 108 �suplementowych, przynosząc ciekawe informacje o kosztach i realiach podróży, a także o okolicznościach badań terenowych, takich jak np. opłaty dla wykonawców za śpiewanie i granie. 1829 Podróż z rodzicami do Mariańskich Łaźni (wówczas Marienbad) przez Wrocław i Pragę (trzydniowy pobyt), powrót do Warszawy przez Drezno i Berlin. Informację o tej wyprawie oraz o bytności w operze berlińskiej w drodze powrotnej „na (Drezno i Berlin) z Marienbadu, dokąd pojechaliśmy wprzódy na Wrocław i Pragę”, podał Kolberg w swoich notatkach dotyczących biografii Fryderyka Chopina wydanej przez Maurycego Karasowskiego w 1882 roku (zob. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki M. Karasowskiego… , w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 473). Inne szczegóły znamy z listu Kolberga z 22 IX 1880 r. do redakcji czeskiego „Světozora”, gdzie wspomniał trzydniowy pobyt w Pradze i inne miejscowości na trasie swojej podróży z 1829 roku: „Kralovyhrad, Podiebrad, Cheb, Pilzno, Karlsbad, Saatz, Bilin i Teplice” (zob. brulion tego listu, Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). Podróż do Czech i pobyt z rodzicami w Marienbadzie w 1829 roku wymienił także w notatce zamieszczonej w brulionie listu do Ludwika Jenikego z 31 I 1881 r. (zob. tamże, s. 462). 1834 (lub 1835) – 1836 – Pobyt w Berlinie prawdopodobnie od końca 1834 lub początku 1835 roku, do końca 1836 roku; w tym czasie kursy księgowości w akademii handlowej i studia muzyczne kompozycji u Carla Friedricha Girschnera i Carla Friedricha Rungenhagena. Dokładna data wyjazdu do Berlina nie jest znana, powrót do Warszawy w drugiej połowie lub pod koniec listopada 1836 roku ustalić można na podstawie daty pisma z 30 XI 1836 r. skierowanego do Kolberga w sprawie zwolnienia go od poboru do wojska (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 74) i świadectwa umiejętności muzycznych wystawionego Kolbergowi przez Józefa Elsnera 14 XII 1836 roku w Warszawie po odbytym u niego egzaminie (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 37). W itinerarium do roku 1836 przypisał Kolberg podróż „do Homla, Mińska, Wilna, Mitawy, Rygi, Windawy i powrót [przez] Wilno, 109 �Białystok”, ale w świetle innych dokumentów informacja ta jest błędna (zob. rok 1837). 1837 Pobyt w Mitawie (dziś Jełgawa) na Łotwie, gdzie pracował jako nauczyciel muzyki, zapewne przez blisko rok, następnie powrót do Warszawy przez Homel. W itinerarium pod rokiem 1837 Kolberg zapisał tylko: „Białystok (Michałowscy, Daszkiewicze)”. Tamże odnotował jako odbytą w 1836 roku podróż „do Homla, Mińska, Wilna, Mitawy, Rygi, Windawy, powrót [przez] Wilno, Białystok”, ale notatka ta jest sprzeczna z innymi dokumentami. Może dotyczyć tylko 1837 roku, lecz została mylnie przypisana do roku wcześniejszego (zob. też rok 1836). W Szkicu autobiografii Kolberg zanotował : „Rok 1837 przebyłem na wsi jako nauczyciel muzyki prywatny” (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68), a Mitawę (dziś Jełgawa) jako miejsce pracy wskazuje świadectwo Karoliny de Kreutz wystawione 18 I 1838 roku (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 707-708, aneks 2), w którym potwierdza ona roczny pobyt Kolberga w jej domu, nie podając jednak dokładnych dat. Pobyt w Homlu w końcu 1837 roku poświadcza adresowany do tej miejscowości list Wilhelma Kolberga do brata z 10 XII 1837 r. (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 1–3). Miejscowości wymienione przez Kolberga w itinerarium pod rokiem 1836 i notatka o pobycie w Białymstoku w 1837 roku wskazują więc zapewne trasę podróży na przełomie lat 1836–1837 oraz powrotu do Warszawy w końcu roku 1837. 1838 Według itinerarium: „Do Tretek (do Czajkowskich)”. 1839 Według itinerarium: „Do Tretek (do Czajkowskich)”. Notatki biograficzne Kolberga wskazują także na okolice Warszawy, Czerniaków i Wilanów. Ze Szkicu autobiografii wynika, że w roku 1839 Kolberg zaczął notować melodie ludowe w okolicach Warszawy: „[…] słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek poza miastem (w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań w tym kierunku. Pierwszy połów na większe rozmiary dokonany w r. 1839 w Wilanowie dał mi już spory zasób ciekawych motywów 110 �i popchnął do dalszych poszukiwań na tym polu” (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68). 1840 Według itinerarium: „W okolice Warszawy, do Tretek”. 1841 Według itinerarium: „Pieszo do Czerska (z Konopką), do Tretek; do Berlina, Lipska, Pragi (na Marienbad).” Prawdopodobnie tego roku Kolberg był po raz pierwszy w Poznaniu, wracając z Mariańskich Łaźni przez Pragę i Berlin lub w drodze do Czech. Wędrówkę do Czerska wspomina badacz także w Szkicu autobiografii (rkp. sygn. Bibl. PAU i PAN 2183, k. 68) oraz w swoim wstępie do części I Mazowsza (DWOK T. 24, s. XI), gdzie podaje informację, że była to czterodniowa wyprawa w okresie Zielonych Świąt, odbyta wspólnie z Józefem Konopką, Walentym Zakrzewskim i Emilianem Jenikem. Informację o drugim, równie krótkim pobycie w Pradze znajdujemy w przytoczonym wyżej liście do redakcji „Světozora” z 22 IX 1880 r. (por. wyżej, rok 1829), jednak tam nie została podana trasa podróży wskazana w itinerarium. Wzmiankę o bytności w 1841 i wcześniej w 1829 roku „w Czechach (w Marienbadzie z rodzicami”) Kolberg podał także w notatce zamieszczonej w brulionie listu do Ludwika Jenikego z 31 I 1881 r. (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 462). Tu omyłkowo połączył z datą 1841 oboje rodziców; zapewne wówczas podróżował tylko z matką, gdyż ojciec wówczas już nie żył (zmarł w 1831 roku.) W niedatowanym brulionie listu do Antoniego Woykowskiego Kolberg wspomina swoją wcześniejszą bytność w Poznaniu, która przypadła zapewne na rok 1841. Brulion tego listu mógł być pisany w pierwszej połowie roku 1842, między początkiem tego roku, a 28 czerwca. Na pierwszą datę graniczną wskazuje znajdujące się w nim wspomnienie publikacji „pieśni ostatnich” Woykowskiego, którą Kolberg miał już w ręku – jak wyraźnie pisze –wymieniając zawarty w niej utwór Do gwiazdy (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 5). Pieśń ta z tekstem Edmunda Wasilewskiego ukazała się jako nr 1 w liczącym trzy utwory zeszycie II zbiorku Piosnki polskie z towarzyszeniem fortepianu, wydanym przez Woykowskiego na początku 1842 roku (nr 2 i 3 to Marzenie Stefana Witwickiego oraz Pieśń gminna Wincentego Pola). Recenzję wydania tego zeszytu 111 �zamieścił Marceli A. Szulc w „Gazecie Wielkiego Księstwa Poznańskiego”, w nr. 37 z 14 lutego 1842 roku (opatrując tekst datą: 8 lutego). Ponieważ 28 czerwca 1842 roku Kolberg podpisał w Poznaniu umowę wydawniczą z Janem Konstantym Żupańskim na druk Pieśni ludu polskiego (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 708–710, aneks 3), list do Woykowskiego musiał być napisany w 1842 roku, przed tą datą, nie zaś – jak podano w części I Korespondencji (DWOK T. 64, w metryce listu, na s. 6) – w roku 1840 lub 1841. Wzmianka w brulionie do Woykowskiego o wcześniejszej bytności Kolberga w Poznaniu odnosi się więc zapewne do roku 1841, kiedy to odwiedził miasto po raz pierwszy w drodze do Mariańskich Łaźni przez Berlin i Pragę albo podczas powrotu tą samą trasą do Warszawy. 1842 Według itinerarium: „Do Landek [tj. Lądka Zdroju] – do kąpieli, z matką (na Wrocław), do [Johannisbadu] (Opawa); do Krakowa i Modlnicy; powrót na Kielce”. Umowa wydawnicza zawarta przez Kolberga w Poznaniu (zob. niżej) wskazuje na pobyt w tym mieście, może tylko w przejeździe na kurację. W notatce o bytności w Lądku Zdroju i po czeskiej stronie Sudetów oraz w Opawie Kolberg zapewne omyłkowo wpisał Johannisburg; to niemiecka nazwa ówczesnego Jańsborka, miasta powiatowego na Mazurach (dziś: Pisz), prawdopodobnie chodziło o ówczesny Johannisbad (tj. Janské Lázně, Jańskie Łaźnie), miejscowość uzdrowiskową leżącą po czeskiej stronie Karkonoszy. Pobyt w Lądku Zdroju poświadcza brulion listu Kolberga do Jana Konstantego Żupańskiego z 12 IX 1842 r., gdzie podaje on także datę powrotu do Warszawy w dniu 20 sierpnia (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 9 – tam w druku błędna data roczna: 1841 zamiast 1842.) Z kolei odwiedziny Krakowa i Modlnicy w drodze powrotnej do Warszawy potwierdza list Kolberga do Józefa Konopki z 13 VIII 1842 r. (tamże, s. 11). Według Kopernickiego odwiedził Kolberg wówczas Modlnicę i Mogilany (notatki rękopiśmienne oraz Przedmowa wydawcy…. s. IX). Na bytność w Poznaniu wskazuje podpisana tam przez Kolberga 28 czerwca 1842 roku umowa wydawnicza z J. K. Żupańskim 112 �na edycję Pieśni ludu polskiego (rkp. sporządzony przez A. Woykowskiego jako świadka tej umowy, zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 708–710, aneks 3). 1843 Według itinerarium: „Do Jadowa, Wyszkowa, Wysocego (Suskich, Norwida); do Czepielewa [Ciepielewa] pod Rożanem (Rzechowskich)”. Wędrówki po „Mokrym Lesie, po Wysoc[em], Wyszkowie i Głuchach” oraz pobyt „w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida” wspominane są, choć bez podania dat, w korespondencji Kolberga z Teofilem Lenartowiczem, towarzyszem tych wycieczek (zob. listy z 25 III i z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 66 i 70, zob. też E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, DWOK T. 80, s. XXI–XXII). Natomiast Kopernicki w swoich. notatkach zapisał: „Do Kurpiów, z Warszawy na Jadów, Wyszków, do Ostrołęki i do wsi Wysoce, do Cypr[iana; błędnie, powinno być: Ludwika] Norwida i do Czepielewa [Ciepielewa] do p. Rzechowskich pod Rożanem w r. 1844, 45 i 47”, powtarzając w drukowanej biografii, że Kolberg odwiedził „w latach 1844, 1845 i 1847 krainę Kurpiów”. Tamże pod rokiem 1843 wymienił Kopernicki natomiast inne podróże Kolberga, pisząc, że „powtórnie zwiedził Krakowskie, Podgórze Beskidowe, Podhale i Śląsk” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). Żadne inne dokumenty informacji tych jednak nie poświadczają. Rok 1843 podaje też Kolberg jako datę swojej podróży w Kaliskie we wstępie do monografii tego regionu, przywołując: „krótki i dorywczy, acz kilkokrotny nasz w Kaliskiem pobyt (w latach 1843 i 1863), głównie we wsiach Rusocice, Zbiersk, Cielce, Rudlice, Łyskornie [Łyskornia] i Krasice […]” (Kaliskie, DWOK T. 23, s. III), nie wiadomo jednak, które z tych miejscowości odwiedził w 1843, a które później, w roku 1863. 1844 Według itinerarium: „Do Gończyc (do Kiwerskich) pod Garwolinem, Łaskarzewem, do Przysuchy (do Żurkowskich)”. Wyjazdu w tym roku w okolice Garwolina i do Przysuchy nie potwierdzają inne źródła. 113 �Kopernicki wymienia natomiast w tym roku podróż „do Kurpiów […] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1845 Według itinerarium: „Do Cielc (Jab[ł]kowski), Brudzewa (Gorowskich [Gurowskich]), Łyskorni (Karśnickich), Stawiszyna, Zbierska (Kożuchowski)”. Kopernicki nie wspomina w tym roku wyprawy Kolberga w Kaliskie, podaje natomiast podróż „do Kurpiów[…] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1846 Według itinerarium: „Koleją do Rudy [Guzowskiej], do Kromnowa (Czerwińska)”. We wstępie do części II Radomskiego (DWOK T. 21, s. III) Kolberg informuje, że materiały zawarte w tomie zebrane zostały „w guberni radomskiej w latach 1846, 1847, 1854, 1859 […]”. Podróży po Mazowszu, wskazanej w itinerarium ani pobytu w Radomskiem w roku 1846 nie potwierdzają inne źródła. 1847 Według itinerarium: „Koleją; Tretki, Sójki, Sierakówek”. Brak innych danych źródłowych, które dokumentowałyby tę podróż Kolberga w okolice Kutna oraz Gostynina. Nie wiadomo też, dokąd podróżował w tym roku koleją. Kolej warszawsko-bydgoską otwarto w 1862 roku, a odcinek łączący Łowicz z Kutnem w 1861 roku – może był to wyjazd służbowy na trasie kolei warszawsko-wiedeńskiej. W cytowanym wyżej wstępie do części II Radomskiego Kolberg przywołuje jeszcze rok 1847 jako jeden z kilku, gdy zbierał materiały „w guberni radomskiej”, nie podaje jednak miejscowości ani trasy tej podróży (zob. wyżej, rok 1846). Według notatek Kopernickiego w roku 1847 podróżował Kolberg jeszcze „do Kurpiów […] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1848 Według itinerarium: „Do Wes[s]lów, do Zyrzyna, Osin, Puław”. Podróż tę potwierdza Kopernicki w swoich notatkach: „W Lubelskie – do Zyrzyna i Osin, i okolicy pod Puławami, do pp. Wesslów w r. 1848 i 1849”, zaś w Przedmowie wydawcy… (s. IX) pod rokiem 1848 i 1849 informuje ogólnie: „Lubelskie”. 114 �1849 Według itinerarium: „Koleją do Rudy [Guzowskiej], Płochocina”. Przed wyjazdem do Rudy Kolberg prawdopodobnie był w Pruszkowie, miejscowości na trasie kolei miedzy Warszawą a Rudą Guzowską. Wskazuje na to jedyny zachowany list jego matki z roku 1849 (bez daty miesięcznej i dziennej), w którym zachęca ona Oskara do przyjazdu z Pruszkowa do Rudy, gdzie przebywa z wnukiem (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 47). Kopernicki wymienia natomiast w tym roku podróż w Lubelskie (zob. wyżej, rok 1848). 1850 Według itinerarium: „Do Kozienic (do Rychterów)”. Jedynym śladem tej podróży mógłby być niedatowany brulion listu Kolberga do nieznanego adresata, w którym pisze: „[…] od paru dni bawię w domu p. Richtera [Rychtera]” i informuje, że pośredniczy w załatwieniu u niego praktyki agronomicznej dla niezidentyfikowanego „p. Ludwika” w prowadzonym „wzorowo i energicznie” gospodarstwie (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 678– 679). List ten nie wnosi jednak niezbędnych informacji na temat tego pobytu, ponieważ Kolberg nie podaje w nim imion gospodarzy ani miejscowości i daty, a do Kozienic podróżował jeszcze kilkakrotnie później, może również do nieznanej rodziny Rychterów, jak w roku 1850 i 1851. 1851 Według itinerarium: „Tamże [tj. do Kozienic (do Rychterów), zob. wyżej, rok 1850]; do Baszowic, Św. Krzyża”. 1852 Według itinerarium: „Do Jakuszewskich, do Lewińskich w Rzeczycy n[ad] Pilicą”. Z innych źródeł (zob. niżej) wynika, że poza Mazowszem odwiedził też Kolberg Kieleckie. Podróż w tym roku w Kieleckie poświadcza badacz we wstępie do części I monografii tego regionu (DWOK T. 18, s. I), gdzie pisze: „Szczegóły zwyczajów, mianowicie weselnych, […] spisywaliśmy w latach 1852–1856 w różnych tej prowincji okolicach, a przeważnie pod Chmielnikiem, Szydłowem, Stopnicą, Wiślicą, Koszycami, Szkalmierzem, Miechowem, Skałą, Olkuszem, Pilicą, Ogrodzieńcem, Siewierzem i Będzinem”. Datą roczną 1852 opatrzył też Kolberg w druku trzy opisy wesel pochodzących z wymienionych 115 �miejscowości Kieleckiego i ich okolic (tamże, wesela VIII, IX i XI), czego nie praktykował w swoich materiałach systematycznie. Na pobyt w Będzinie może dodatkowo wskazywać zachowane w jego spuściźnie urzędowe pozwolenie na zwiedzenie kopalni „Ksawery” pod Będzinem i hut cynkowych tamże, wystawione dla Kolberga 16 VIII 1852 r. przez naczelnika Zakładów Górniczych Oddziału Dąbrowa i podpisane przez jego zastępcę nieczytelnym nazwiskiem (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 242–243). Czy jednak Kolberg wykorzystał to pozwolenie, nie wiadomo. Z kolei o pobycie w Szycach w 1852 roku, w czasie wędrówki m. in. po Olkuskiem, może świadczyć znajdująca się także w archiwum Kolberga niedatowana notatka zapewne jego matki, Karoliny Kolberg: „Gdyby Oskar wyjechał z Szyc, uprasza się o podanie listu za nim” (Arch. PTL, teka 36, sygn. 1317d, k. 37), adresowana do syna jako „Urzędnika Dr[ogi] Ż]elaznej]”. Może ona jednak dotyczyć pobytu w Szycach w trakcie etnograficznych lub służbowych podróży w latach wcześniejszych lub następnych (1853–1856). Szyce Duchowne, wówczas miejscowość na samej granicy Galicji i Królestwa Polskiego, posiadająca komorę celną, położone były przy trakcie z Olkusza do Krakowa, prowadzącym także przez Modlnicę, z którą graniczą od południa. Może więc notatka matki dotyczy innego pobytu w Szycach, odwiedzanych np. na trasie z Królestwa do Galicji. 1853 Według itinerarium: „Do tychże [tj. do Jakuszewskich, do Lewińskich w Rzeczycy nad Pilicą, zob. wyżej, rok 1852], koleją do Częst[ochowy], Ząbkowic, Ojcowa”. Pobyt w Kieleckiem w tym roku potwierdza informacja we wstępie do monografii tego regionu (zob. wyżej, rok 1852). Podróż „w okolicę Częstochowy i Ojcowa” w roku 1853 odnotowuje też Kopernicki w Przedmowie wydawcy… (s. IX). Być może w roku 1853 odwiedził Kolberg również Mazew w Łęczyckiem, na co wydaje się wskazywać notatka „Mazew 1853” w jego rękopisie terenowym z zapisami melodii (Arch. PTL, teka 42, sygn. 1350, k. 185). Daty tej podróży do Mazewa, która byłaby pierwszą do tej miejscowości, nie wymieniają jednak żadne inne dokumenty. 116 �1854 Według itinerarium: „Do Radomia, Bilczy, Sandomierza, do Gór [Wysokich] (Kol[l]atorowiczów), Baszowic”. We wstępie do Sandomierskiego wymienia Kolberg „dłuższy nieco” pobyt w trzech miejscowościach tego regionu: w Bilczy, Górach Wysokich nad rzeką Łukawą i w Rytwianach nad rzeką Czarną, nie podaje jednak dat (DWOK T. 2, s. 8). Z rokiem 1854 wiąże też Kolberg podróż w Kieleckie, wymieniając we wstępie do części I tej monografii (DWOK T. 18) pięć kolejnych lat badań, od 1852 do 1856 roku i swoje stacje badawcze w tym regionie (zob. wyżej, rok 1852). W rękopiśmiennych notatkach Kopernicki zapisał: „W Sandomierskie – do Bilczy (Gregorowicza) w r. 1854”, a w drukowanej biografii Kolberga odnotował w tym roku jedynie: „Sandomierskie” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). Sprzeczna z danymi w itinerarium, a wskazująca być może na pierwszy pobyt na Ziemi Dobrzyńskiej jest wypowiedź Kolberga we wstępie do pracy pt. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, opublikowanej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” z 1882 roku (T. VI, w dziale III, s. 86–158), gdzie powołuje się na swoje „materiały zebrane jeszcze w roku 1854” (zob. przedruk w : O. Kolberg Mazowsze cz. VI, DWOK T. 41, s. 3). Mogły to być jednak materiały uzyskane drogą pośrednią, co po latach się zatarło. Inne źródła tej podróży nie potwierdzają, w itinerarium podróż na Ziemię Dobrzyńską datuje Kolberg na rok 1856 (zob. niżej, rok 1856). 1855 Według itinerarium: „Do Kozienic, Radom, Skarysz[ew], Sandom[ierz], Staszów, Stopnica, Wiślica, Chmielnik (Potok)”. Według informacji we wstępie do części I Kieleckiego (DWOK T. 18, s. I) odwiedził Kolberg także inne miejscowości tego regionu poza wymienionymi w itinerarium Stopnicą, Wiślicą, Chmielnikiem i Potokiem (zob. wyżej, rok 1852). Miesięczną podróż w Kieleckie dokumentuje także zachowane świadectwo urlopowe wystawione dla Kolberga, „buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej Warszawsko–Wiedeńskiej” 23 VII 1855 r. na 28 dni celem udania się do guberni radomskiej, do Buska i Solca dla poratowania zdrowia”(BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 49). Na dokumencie widnieją ostemplowane i podpisane przez urzędników 117 �notatki potwierdzające kolejno: wyjazd z datą „30 VII/11 VIII 1855”, podróż statkiem parowym Wisłą, z adnotacją: „13/8 55”, bytność w Łubnicach przed powrotem poświadczona notatką: „Widziano w urzędzie wójta gminy Łubnice, gdzie Wny Oskar Kolberg kurację solanką odbywał. Obecnie służy do powrotu do Warszawy. Sichów dnia 28 [VIII]/9 IX 855”. Odnotowana jest także data powrotu do Warszawy – „Warsz. 29/9 55”. Busko, Solec, Łubnice i Sichów to miejscowości w ówczesnym powiecie stopnickim. Czy Kolberg odbył kurację w Solcu i Busku, czy i jakie jeszcze miejscowości wówczas odwiedził, nie wiadomo. Kopernicki w Przedmowie wydawcy... (s. IX) informuje: „1855 i 1856 – Radomskie, Kieleckie, Krakowskie w granicach Królestwa Polskiego i Płockie”, przy czym według itinerarium podróże w Krakowskie i Płockie przypadły na drugi wymieniony w notatce rok (zob. niżej, rok 1856). Natomiast w swoim rękopiśmiennym uzupełnieniu do autobiografii Kolberga Kopernicki notuje: „W r. [18]55, [18]56 do Kozienic, pod Radom; Kielce, Stopnica i Ojców”. 1856 Według itinerarium: „Do Kozienic, Radomia (Gołębiów) statkiem par[owym], koleją do Ojcowa, do Sterdyni (w kwietniu), do Mąkolina (Matuszewskich), do Dziewanowsk[ich], do Działynia, do Łążyna (Zielińskich)”. We wstępie do części I monografii Kieleckiego (DWOK T. 18) Kolberg potwierdza badania w tym regionie w 1856 roku (zob. wyżej, rok 1852). Pobyt na historycznym Podlasiu, w Sterdyni, określony w itinerarium na kwiecień, może z kolei wiązać się z wyjazdem na Święta Wielkanocne. 4 kwietnia 1856 roku Kolberg pisze do firmy Rau u. Sohn w Dreźnie, że odebrał list od nich późno, bo „dopiero po Świętach Wielkanocnych, które spędził na wsi” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 58 i 59). W 1856 roku Wielkanoc przypadała na 23 marca, może zatem w Sterdynii przebywał jeszcze w pierwszych dniach kwietnia. Żaden inny przekaz źródłowy nie potwierdza pobytu Kolberga w tej miejscowości. Kopernicki zarówno w Przedmowie wydawcy, jak i w rękopisie wymienia podróże w Radomskie, Kieleckie i Krakowskie w granicach Królestwa Polskiego oraz w Płockie (zob. wyżej, rok 1855), 118 �a w notatkach informuje jeszcze: „do Płockiego – w [r.] 1856, do Dziewanowskiego i Gust[awa]. Zielińskiego”, tj. do Działynia i do Łążyna na Ziemi Dobrzyńskiej (zob. wyżej, rok 1854). Mąkolin w Płockiem badacz odwiedził prawdopodobnie w drodze do Działynia. 1857 Trzymiesięczna podróż (od lipca do października), przebiegająca na trasie: Kraków, Modlnica, Mogilany, Zakopane, Tatry, Szczawnica, Czorsztyn i Krynica, następnie znowu Kraków, potem Wiedeń, Lublana, Zagrzeb, Primorje (wybrzeże dalmatyńskie), Triest i Wenecja. W itinerarium jedynie zapis: „Do Wiednia, Triestu, Wenecji; do Szczawnicy”. W Korespondencji nadesłanej z Wiednia i opublikowanej w „Ruchu Muzycznym” z 1857 roku, w nr. 26, datowanej 11 września 1857 roku, Kolberg relacjonuje szerzej 6-tygodniowy pobyt w Tatrach. Odwiedził wówczas Morskie Oko, Dolinę Kościeliską, Stawy Gąsienicowe, Dolinę Roztoki, Dolinę Pięciu Stawów, Giewont, Biały Dunajec, a poza Tatrami także Szczawnicę, Czorsztyn i Krynicę. Wspomina o „dłuższej bytności” w domach Homolaczów w Zakopanem i Konopków w Modlnicy i Mogilanach, o „paru dniach” w Krakowie, zwiedzaniu Wiednia, krótkim pobycie w Lublanie, Trieście i Wenecji” (zob. przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 357–363). Podróż tę dokumentują też lakoniczne wzmianki w późniejszej korespondencji: w roku 1881 w notatkach dołączonych do listu z 31 stycznia zapisał m. in. : „[…] 1857 – w Lublanie i Zagrzebiu w Ilirii”, a 1 sierpnia 1886 roku w liście do F. S. Kraussa wspomina „krótki (bo kilkotygodniowy) pobyt w r. 1857 w Lublanie, Zagrzebiu, Trieście i Primorju” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 462 i tamże, cz. III, DWOK T. 66, s. 361). Tu wymienia Kolberg Zagrzeb i Primorje, o których nie ma mowy w wyżej cytowanych źródłach. Zachowało się świadectwo urlopowe wystawione „dla Oskara Kolberga, buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej Warszawsko–Wiedeńskiej” 21 VI 1857 r., przyznające mu urlop „na miesięcy trzy za granicę do wód w Ems i kąpieli w Trieście” (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 51), a także pismo Dyrekcji kolei do zarządu kolei niemieckich z prośbą o udzielenie „panu Oskarowi Kolbergowi życzliwej 119 �pomocy” w czasie jego podróży przez Niemcy z datą 9 VII 1857 r. (tamże, k. 47). Kolberg jednak do Ems nie pojechał; nie wiadomo, czy zmienił plany, czy też kuracja była pretekstem dla uzyskania dłuższego urlopu. Wyjechał z Warszawy zapewne około 10 lipca, zamiast do Ems udał się, zapewne z przerwą na Kraków, w Tatry, do Zakopanego i w Pieniny, potem do Mogilan, Modlnicy i Krakowa, następnie do Wiednia i dalej na południe. Pobyt w Pieninach i Tatrach potwierdza też Lucjan Siemieński, który spotkał tam Kolberga. Pisze on: „Niedawno widziałem zacnego zbieracza pieśni i melodyj u stóp czarujących Pionin i w Tatrach, jak […] nie tracił ani jednej chwili i nawiedzał góralskie chaty lub przestawał z bacami i juhasami na polanach, od których umiał wyłudzać melodie i słowa […]”(zob. L. Siemieński Kilka rysów literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, T. II, Warszawa 1859, s. 282). Data powrotu Kolberga z tej trzymiesięcznej wyprawy nie jest znana; prawdopodobnie zgodnie z urzędowym zezwoleniem nastąpił on około 10 października. Według biogramu badacza opublikowanego przez Kopernickiego (Przedmowa wydawcy…, s. IX) Kolberg odwiedził w roku 1857 „po raz trzeci okolice Krakowa po drodze do Wiednia, Chorwacji, Triestu i Wenecji”. W rękopiśmiennych notatkach Kopernicki potwierdza także podróż Kolberga do Modlnicy i Mogilan, m. in. w 1857 roku. 1858 Według itinerarium: „Do Ostrołęki, Łomży, Augustowa, Suwałk (z Wierzbowskim); do Mąkolina (Matuszewskich)”. Podróż w Augustowskie potwierdza wzmianka w „Bibliotece Warszawskiej” z 1858 roku (T. 4, s. 260, w dziale „Doniesienia literackie”). Przy okazji informacji o ówczesnych pracach Kolberga napisano tam: „Świeżo wykonał nasz zbieracz wycieczkę w Augustowskie, w strony sobie nieznane, skąd niemały zbiór pieśni i melodyj przywiózł, zwracał przy tym baczną uwagę na zmiany wydatniejsze, językowe”. Prawdopodobnie Kolberg odwiedził wówczas także Litwę. Wprawdzie ponad 20 lat później w przedmowie do Pieśni ludu litewskiego wydanych w roku 1879 (w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III, na s 167–187, zob. przedruk w: O. Kolberg 120 �Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 307–336) wymienia rok 1860 jako datę podróży w Augustowskie, podczas której sam spisywał pieśni ogłoszone „przy niniejszej rozprawie” (zob. tamże, s. 308), ale inne źródła (m.in. itinerarium, zob. niżej, rok 1860) wiążą z tą datą badania na Kujawach. Wszystkie miejscowości wymienione wyżej pod rokiem 1858 z wyjątkiem Mąkolina (w powiecie płockim) leżały wówczas na terenie guberni augustowskiej (przemianowanej później na gubernię suwalską), która sięgała aż do Kowna. W jej granicach leżały też ówczesne miejscowości z etnicznego obszaru Litwy: Kalwaria, Mariampol, Sejny oraz „okolice Simna”, w których Kolberg prawdopodobnie przebywał i skąd pochodzą jego bezpośrednie zapisy (zob. W. Armon „Litwa” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Litwa, DWOK. T. 53, s. VIII–IX). Zachowało się świadectwo urlopowe wystawione dla Kolberga 8 sierpnia 1858 r. na 20 dni, uprawniające do wyjazdu „w gubernię i powiat płocki dla załatwienia interesów familijnych” (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 53). Nie wiadomo, jakie rodzinne sprawy mógł Kolberg załatwiać w Płockiem; być może był to jedynie pretekst dla uzyskania urlopu. Okoliczności jego pobytu w Mąkolinie, w powiecie płockim, są nieznane (por. wyżej, rok 1856). Kopernicki w Przedmowie wydawcy… (s. IX) wymienia w roku 1858 jedynie: „Augustowskie”. 1859 Dwumiesięczna podróż (od 2 lipca do 2 września) w Radomskie, Chełmskie i Lubelskie, przebiegająca na trasie: Kozienice, Radom, Jedlnia, Orońsk, Bąkowiec, Puławy, Kurów, Lublin, Piaski, Siedliszcze, Chojno, Bezek, Krasne, Lublin, Gałęzów, Wola Gałęzowska, Wola Sobieska, Tarnogóra, Lublin. Według itinerarium: „Do Orońska (Pruszakowej), Radomia, do Lublina, do Chojna, Bezka i Krasnego (Piotrowscy i Kosińscy), do Gałęzowa (do Koźmianów)”. Podróż ta udokumentowana jest najdokładniej w Notatniku z rachunkami z lat 1859–1869 (rkp. sygn. 3210, k. 4 i 23). Odnotował tam Kolberg (pod datą 3 września, tj. dzień po powrocie z wyprawy), że trwała ona dwa miesiące (k. 4), a poczynione w jej trakcie wydatki spisał na osobnej karcie (k. 23), oznaczając przy tym dzienne daty poszczególnych etapów podróży i jej trasę: „2 lipca – jazda do 121 �Kozienic [wyżej dopisek w rkp.: „Świerzów”; chodzi o Świerze, wieś pod Kozienicami, pod którą funkcjonowała wówczas przeprawa przez Wisłę, z której Kolberg zapewne skorzystał, bo odnotował dalej wydatek „na statku”], 3–5 lipca – w Kozienicach, 6–7 lipca – jazda do Radomia (obiad w Jedlni), w Radomiu, jazda do Orońska, 8–11 lipca – w Orońsku, 12–13 lipca – w Radomiu, w Jedlni popas, 14–15 lipca – Kozienice, 16–21 lipca – Bąkowiec, 22 lipca –Augustów, 24–26 lipca – [miejscowość nieczytelna], 29 lipca – Bąkowiec, Puławy, droga do Puław, przewóz, 30 lipca – Kurów, droga do Kurowa, Lublin, droga do Lublina (kurierka), ekstrapoczta do Piasek, Piaski, konie do Siedliszcza, 31 lipca – Siedliszcze, konie do Chojna, 1–4 sierpnia – Chojno, 7 sierpnia – Bezek, 12 sierpnia – Krasne, 13–16 sierpnia – Chojno, 16– 22 sierpnia – Lublin, 24 sierpnia – Gałęzów, 25–27 sierpnia – Wola Gałęzowska, 28 sierpnia – Wola Sobieska, 31 sierpnia – Tarnogóra, 1 września – Lublin, 2 września – Lublin, jazda do Warszawy”. Notatnik z rachunkami poświadcza więc – tak jak itinerarium – bytność Kolberga w Radomskiem, Lubelskiem i Chełmskiem. (Cytując tu i dalej to źródło, pomija się koszty wyszczególnione w rękopisie przez Kolberga, zob. uwagi wstępne.) W Notatniku… (k. 4) zanotował Kolberg jeszcze pod datą 8 czerwca: „jazda do Wilanowa (omnibusem)”; była to prawdopodobnie wycieczka w ciągu jednego dnia. Kopernicki w Przedmowie wydawcy (s. IX) podaje jedynie: „W 1859 [roku] powtórnie Lubelskie”. 1860 Według itinerarium: „Do Dłutowa (do Kamockich) pod Piotrków – na Wielkanoc; do Mazewa (Maciejowskich) i do Kujaw – [do Bogusławic] (u Komeckich), do Bodz[anowa] (Biesiek[ierskich]), Redcza, Kłonowa, Otmianowa (Glińsk[ich])”. Z innych źródeł (zob. niżej) wynika, że Kolberg odwiedził wówczas także Służewo i Płowce na Kujawach, a także Grodzisk, Łowicz i Krośniewice, trzy ostatnie miejscowości może tylko przejazdem. Wymienione podróże w Kaliskie (Dłutów), Łęczyckie (Mazew) oraz na Kujawy poświadczają zapiski Kolberga z rachunkami. I tak odnotowany jest tam pobyt na święta wielkanocne w Dłutowie u Kamockich (rkp. sygn. 3210, k. 4): „13 kwiet[nia] – podróż do Dłutowa (do Kamockich i tam na święta) […]”, przy czym Wielkanoc 122 �wypadała w tym roku 8 kwietnia, zatem data 13 kwietnia podana w rękopisie wskazywałaby, że notatkę tę sporządził Kolberg po powrocie do Warszawy, gdzie od 2 maja zapisywał kolejne wydatki. Z kolei pod datą 24 czerwca widnieje zapis: „jazda do Grodziska […]” (k. 5). W Grodzisku była stacja kolei warszawsko-wiedeńskiej, prawdopodobnie podróżował więc Kolberg koleją, był to jednak wyjazd niedługi, gdyż już pod datą 30 czerwca zapisał: „Kąpiele wiślane (od 10-go)”. Podróż latem do Mazewa i na Kujawy udokumentowana jest również w Notatniku z rachunkami (sygn. 3210, k. 5 i 23). Kolberg zanotował tam już pod datą 23 sierpnia – „podróż do Mazewa i Kujaw (5 tygodni)” (k. 5), a szczegółowiej spisał na luźnej karcie wydatki w czasie tej podróży oraz jej trasę, podając daty dzienne (k. 23): „Lipiec 1860: 20 – jazda do Łowicza (do Grodz[iska…], ze Skiern[iewic] do Ło[wicza [przez Grodzisk i Skierniewice prowadziła trasa kolei warszawsko-wiedeńskiej, trasa ze Skierniewic do Łowicza była jej odgałęzieniem], 21 – jazda do Krośniewic, jazda do Mazewa, 31 – w Mazewie. Sierp[ień]: 4 – w Mazewie, 5 – jazda do Bogusławic, 9–10 – w Bogusł[awicach], [10?] – w Redczu i Kłonowie, 17 – w Bodzanowie, 20 – w Otmianowie, 23 – poczta w Kłodawie (do Łowicza), 24 – kolej w Łowiczu”. Z podanych dat wynika, że w Mazewie spędził dwa tygodnie, a na Kujawy przeznaczył prawie trzy. Pobyt Kolberga w Mazewie w ostatniej dekadzie w lipcu – nieco jednak wcześniejszy niż podany w cytowanych wyżej zapiskach rachunkowych – odnotowuje też „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” z 1860 roku, w nr. 191 (z 12/24 VII) i w nr. 195 (z 16/28 VII), w dziale „Wiadomości bieżące”. Kujawską podróż wspomina Kolberg natomiast w późniejszym liście do Józefa Blizińskiego z 13 IV 1865 r.: „W r. 1860 zwiedzałem na krótki czas Kujawy i byłem w domach zacnych obywateli, pp. Komeckiego w Bogusławicach, Mąkowskiego w Kłonowie, Biesiekierskich w Bodzanowie i Płowcach, Glińskiego [w Otmianowie], Wodzyńskiego [w Służewie] itd.” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 117). Zatem był wówczas także w Płowcach i w Służewie, których to miejscowości nie wymienia w itinerarium. Nie potwierdzona w innych źródłach pozostaje notatka Kolberga wskazująca na pobyt w Staszowie pod Sandomierzem w 1860 roku, 123 �zamieszczona w części I Radomskiego (DWOK T. 20, s. 102) wydanym w 1887 roku, a więc dużo później, co mogło spowodować zatarcie się dat w pamięci. Publikowane tam pieśni religijne opatrzył Kolberg uwagą: „Notujemy je tak, jak je słyszeliśmy w Staszowie r. 1860”. Kopernicki wymienia w roku 1860 zarówno w drukowanej biografii (Przedmowa wydawcy…, s. IX), jak i w notatkach rękopiśmiennych: „Kujawy i Łęczyckie”. 1861 Według itinerarium: „Do Tatrów i Bardyowa, do Iskani, Leszczowatego, Zadwórza pod Lwów (u Załęskich, Kraińskich, Bochdana)”. Inne źródła (zob.niżej) dokumentują też pobyt Kolberga wiosną w Zegrzynku nad Narwią, pod Pułtuskiem oraz latem w Krakowie i Lwowie, a także bytność w lipcu w Mogilanach. W Notatniku z rachunkami (rkp. sygn. 3210, k. 6) Kolberg zapisał: „20 maja – u Łapińskiego (w Zegrzynku)”. W Zegrzynku wybudowany został w 1860 roku przez firmę „Aleksander Łapiński i Spółka” nowoczesny młyn parowy. Chodzi zapewne o odwiedziny Kolberga u przemysłowca, Aleksandra Łapińskiego (1818–1900), wspomnianego po latach w liście do Wilhelma z 1875 roku, w którym Oskar pisał do brata o spotkaniu w katedrze na Wawelu „z naszym dawnym znajomym, mech[anikiem] Łapińskim […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 543). Także w tym Notatniku (sygn. 3210, k. 7) Kolberg odnotował swoją wyprawę na południe i dalej na wschód, cytowaną za itinerarium. Pod datą 25 września, już po powrocie do Warszawy zapisał: „Podróż od 8 lipca do 24 września po Galicji (do Krakowa, Tatrów, Lwowa i Węgier [tj. Słowacji]”. W drodze na Podhale i do Galicji Wschodniej odwiedził Kraków, a także zaprzyjaźnione Mogilany. O bytności w Krakowie świadczą poczynione tam zakupy, które odnotował Kolberg tamże (k. 7). Zaś na pobyt pod Krakowem wskazuje bezpośrednia współpraca z Józefem Konopką, udokumentowana w rękopisach; kilkadziesiąt podkrakowskich pieśni notowali obaj zbieracze wspólnie – Kolberg melodie i incipity lub pierwszą zwrotkę tekstu, Konopka pełne teksty. Manuskrypt ma lokalizację „Mogilany” i opatrzony jest datą: „11/7 [1]861”, wpisaną ręką Konopki (Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 139 i 140 oraz k. 147–149, zob. 124 �Krakowskie. Suplement…, DWOK T. 73/I, np. pieśni nr 345, 519, 706). Na trasie dalszej wyprawy do Galicji Wschodniej znalazł się też Lwów; nie wiadomo jednak, czy i jak długo badacz zatrzymał się w tym mieście. Kopernicki również pisze w Przedmowie wydawcy… (s. IX), że w roku 1861 Kolberg odwiedził „po raz czwarty okolice Krakowa po drodze do Galicji Wschodniej i na Węgry”, a w notatkach rękopiśmiennych wymienia także i ten rok wśród kolejnych dat pobytów w swoich najważniejszych stacjach badawczych tego obszaru: „do Modlnicy i Mogilan w r. 1842, [18]57, [18]61, [18]63, a także w [18]61 i [18]63 do Leszczowatego w Sanockiem (Kraiński), Iskani (Załęski), Zadwórza pod Lwowem (do Bochdanów)”. 1862 Według itinerarium: „Do Jasienicy pod Jadów (do Matuszewskiego), do Lelewela do Cygowa [właściwie: do Woli Cygowskiej], do Oleksianki (Parysowa, Latowicza); na Wołyń, do Tuliczowa (Dobrowolskich), do Turyczan (Sierakowskich), Bilcza (Sołtanów), Wysoc[ka] nad Bugiem [w rkp. błędnie: „Wysocego nad Bugiem”], Żytomierza”. W innych dokumentach (zob. niżej) wymienił Kolberg także Kołbiel w powiecie mińskim oraz Lublin, ten ostatni może tylko przejazdem w drodze powrotnej do Warszawy. W Notatniku z rachunkami pod rokiem 1862 Kolberg zapisał: „8–12 czerwca – jazda i pobyt u Matuszewskiego (w Jasienicy)” oraz: „Od 6 do 15 lipca – na wsi u Oleksińskiego” (rkp. sygn. 3210, k. 8). Prawdopodobnie był to pobyt w wymienionej w itinerarium Oleksiance, gdzie Kolberg był gościem synów lub kogoś z krewnych nieżyjącego już właściciela tego majątku, Kazimierza Oleksińskiego (1796–1861), oficera powstania listopadowego, generała-majora korpusu inżynierów komunikacji, pochowanego w Latowiczu. Zachowały się dwa paszporty Kolberga z tego roku uprawniające do podróży: pierwszy – „do różnych okolic” i „wszystkich guberni” Królestwa Polskiego (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 32), drugi – do guberni wołyńskiej (tamże, k. 34–35). W pierwszym potwierdzona jest urzędowo jazda koleją warszawsko-wiedeńską z datami 8 i 11 czerwca, co zgodne jest z wyżej przytoczonym zapisem z Notatnika o pobycie w czerwcu w Jasienicy. 125 �W paszporcie tym figuruje również informacja: „Do Kołbieli 4/7 62”, co sugeruje przyjazd lub pobyt w tej niewymienianej w itinerarium miejscowości powiatu mińskiego, poprzedzający bytność Kolberga w Oleksiance (w Notatniku wskazaną z datą od 6 lipca) oraz w Latowiczu, miejscowościach z tego samego powiatu, a także w Parysowie pod Garwolinem (zob. wyżej). Drugi paszport podróżny – do guberni wołyńskiej, wystawiony na 4 miesiące w lipcu potwierdza wyjazd Kolberga z Warszawy 29 lipca, powrót 3 października oraz pobyt w Żytomierzu 25 sierpnia. Informacje te są zgodne z notatkami rachunkowymi, gdzie wyprawa na Wołyń została również udokumentowana. Odnotował ją tam Kolberg jako trwającą od 30 lipca do 3 października (sygn. 3210, k. 9). Pod datą 10 października, już po powrocie, zapisał: „Podróż na Wołyniu w ciągu sierpnia, września do 3 października”, a niżej wymienił wydatki „w Lublinie” i na „podróż do Warszawy”, nie wiadomo jednak, czy w drodze powrotnej w Lublinie miała miejsce tylko przerwa w podróży, czy zatrzymał się w tym mieście jakiś czas. Wyprawę na Wołyń wspomina też Kolberg w późniejszym liście do Henryka Szopowicza z 18 VI 1870 r., gdy pisze: „[…] w r. 1862, zwiedziwszy część Wołynia, miałem sam sposobność w okolicy Łucka i Kowla zanotować paręset melodii wcale mi dotąd nieznanych i bardzo charakterystycznych […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 361). Kopernicki w drukowanym biogramie Kolberga zapisał pod rokiem 1862 jedynie: „Wołyń aż do Żytomierza” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). 1863 Według itinerarium: „Do Tatrów, Krynicy, na Jasło, do Leszczowat[ego], Iskani, Sambora (Dolińskich), Gródka (Doliniańskich), Zadwórza, Oleska, Borszow[a]”. Inne źródła (zob. niżej) dokumentują także pobyt w Pieninach, w Nowym Sączu, w Miejscu pod Jasłem i w Dubiecku, wskazują również na odwiedziny Krakowa, prawdopodobnie też Modlnicy i Mogilan oraz Lwowa. W Notatniku z rachunkami, między zapiskami wydatków z 5 lipca a 27 października 1863 roku Kolberg zapisał: „Podróż do Galicji w ciągu lipca, sierp[nia], wrześ[nia] i paźdz[iernika]: Szczawnica, 126 �Krynica, Sanockie, Sambor, Lwów, Olesko”, a także odnotował tam zakupy w Krakowie i kontakt z Konopką (rkp. sygn. 3210, k. 10). Zachowała się też luźna notatka Kolberga z wykazem wydatków na terenie Pienin, w Krynicy i w Nowym Sączu oraz w drodze do Dubiecka i Iskani w Przemyskiem (Arch. PTL, teka 11, sygn. 1175, k. 9). Nie zawiera ona jednak pełnych danych co do trasy i kalendarza podróży. Wynika z niej jedynie, że w czasie pobytu w Pieninach badacz opłacał m.in. śpiewaków wykonujących spisywane przez niego pieśni, że 31 lipca był w Krynicy, gdzie spędził trzy dni, oraz że nocował w Nowym Sączu, gdzie przybył pocztą i skąd z kolei takim samym środkiem transportu przyjechał 1 sierpnia do Miejsca pod Jasłem, by dalej udać się tego samego dnia do Dubiecka, a 3 sierpnia do Iskani. Przed wyruszeniem w Tatry i Pieniny Kolberg zatrzymał się jak zwykle w Krakowie i prawdopodobnie pod Krakowem – w Modlnicy i Mogilanach, a udając się dalej z Jasła na wschód, odwiedził i Lwów, być może także Przemyśl. Podróżom do Galicji Wschodniej sprzyjał w tym czasie fakt otwarcia w 1861 roku linii kolejowej łączącej Kraków ze Lwowem. Trasa galicyjskiej kolei im. Karola Ludwika, wybudowanej w latach 1856–1861, prowadziła przez Bochnię, Tarnów, Dębicę (1856), Ropczyce, Sędziszów, Rzeszów (1858), Łańcut, Przeworsk (1859), Radymno, Przemyśl (1860), Mościska, Sądową Wisznię i Gródek do Lwowa. W drukowanej biografii Kolberga Kopernicki wymienił podróże badacza łącznie, z trzech lat: „[…] w latach 1863–1865 zwiedził on powtórnie Kujawy, Łęczyckie i Płockie, po raz piąty okolice Krakowa, Beskidy, Tatry i sanockie strony w Galicji wschodniej” (Przedmowa wydawcy…, s. X); zob. też niżej lata 1864 i 1865. Natomiast w notatkach rękopiśmiennych zapisał: „do Kujaw i w Łęczyckie w r. 1860, [18]63 i [18]64”. Inne dane źródłowe nie dokumentują podróży Kolberga w Płockie w 1863 roku oraz na Kujawy i w Łęczyckie w latach 1863 i 1864 (zob. też niżej, rok 1864). 1864 Według itinerarium: „Do Czajkowskiego do Kosina (Płock), do Złotopolic pod Modlin (Gregorowiczów)”. W zapiskach rachunkowych Kolberga (rkp. sygn. 3210, k. 12) między 14 września a 6 października widnieje notatka potwierdzająca tę 127 �wyprawę, sporządzona po powrocie: „Podróż do Czajkowskiego pod Płock, do Kosina, Złotopolic w ciągu trzech tygodni”. Bytność w Kosinie dokumentuje zaświadczenie w języku rosyjskim, wystawione 17 IX 1864 r. w Drobinie, miejscowości położonej także w powiecie płockim, z nieczytelnym podpisem naczelnika tej gminy (rkp. zaginiony, Bibl. PAU, sygn. 2030, t. I, k. nlb, po k. 120; tu oparto się na kopii sporządzonej przed 1939 rokiem przez Marię Turczynowiczową, znajdującej się w Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze, sygn. MWR/MOK/2004/1). Stwierdza on, że według przedłożonego mu paszportu Kolberga wydanego do wsi Kosino termin pobytu w tej miejscowości został przekroczony z powodu trwającej od 10 września choroby, w związku z czym prosi odpowiednie władze „o nieczynienie przeszkód w czasie powrotnej drogi”. Prawdopodobnie Kolberg opuścił więc Kosino po 17 września, skąd udał się do Złotopolic. W liście z 26 XII 1864 r. do księdza Kajetana Śmiechowskiego Kolberg wspomina swój pobyt w Złotopolicach u zaprzyjaźnionych z nim Gregorowiczów i wieczór, w którym poznał adresata, swojego późniejszego informatora, i rozmawiał z nim „wiele i szczegółowo o zwyczajach narodowych” (Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 97). Kopernicki obok cytowanych wyżej (zob. rok 1863) informacji podanych w drukowanej biografii Kolberga i w notatkach rękopiśmiennych zapisał jeszcze w tym ostatnim dokumencie: „[…] w r. 1864 i [18]65 do Mąkolina, do prof. Matuszewskiego”. Informacji o pobycie w Mąkolinie (także w Płockiem jak Kosino wymienione w itinerarium) w 1864 i 1865 roku nie potwierdzają inne przekazy źródłowe, podobnie jak odnotowanych przez Kopernickiego podróży w 1864 roku na Kujawy i w Łęczyckie (zob. niżej, rok 1865). 1865 Według itinerarium: „Do Czerska (do Czaplina Kozłowskich), do Lublina (Illukiewicz) i Gałęzowa; do Kujaw, do Komeckich (Bogusł[awice]), Biesiekierskich (Bodzan[owo], Płowce), Sokołowskich (Głuszyn), Morzyckich (Ruszków)”. Kolberg dopisał w rkp. nad poszczególnymi miejscowościami nazwy miesięcy określające czas etapów podróży: nad etapem mazowieckim – czerwiec, nad lubelskim – lipiec, nad kujawskim – sierp[ień], wrzes[ień]. 128 �W Notatniku z rachunkami (rkp. sygn. 3210, k. 13 i 14) zanotował: „12 kwietnia – paszport do Lublina, kurierka, 21 kwietnia, w Lublinie i kurierka, 13 czerwca – podróż do Czaplina na dni pięć, 18 lipca – kurierka do Lublina, omnibus, 5 sierp[nia] – pobyt w Lublinie i powrót. 8 paźdz[iernika] – podróż po Kujawach (u Biesiekierskich, Komeck[ich], Sokołowsk[ich], Morzyckiego – od 20 sierp[nia] do 7 paźdz]iernika]”(ostatniego zapisu dokonał więc już po powrocie z Kujaw). Zatem zanotowane w itinerarium miesiące pokrywają się z cytowanymi z Notatnika. W innych źródłach nie potwierdzona jest jedynie informacja o czasie pobytu w Lublinie w kwietniu, choć do niego właśnie może się odnosić nawiązanie w niedatowanym brulionie listu Kolberga do Aleksandra Hilferdinga, gdzie pisze, że „dopiero przed kilku dniami” wrócił z Lublina i wtedy dowiedział się o powołaniu go w maju na członka Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 131, zob. też s. 130 i 122–124). Wycieczkę czerwcową do Czerska, odbytą z Czaplina z Kornelem Kozłowskim potwierdza wspomnienie tego ostatniego we wstępie do jego zbioru pt. Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego, wraz z tańcami i melodiami (Warszawa 1867, s. 23). Kozłowski zaznaczył tam z wdzięcznością, że 2/3 melodii z „części muzykalnej” jego pracy zebrał Kolberg w czasie tej właśnie wspólnej wyprawy w 1865 roku. Pobyt w Gałęzowie u Koźmianów w lipcu, także odnotowany w itinerarium, poświadcza list Józefy Koźmianówny, prawdopodobnie z listopada lub grudnia 1865 roku, nawiązujący do spotkania latem, przed czterema miesiącami (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 142–143). Po powrocie z podróży, 9 października zapisał Kolberg jeszcze w Notatniku z wydatkami: „dorożka do Wilanowa”; notka wskazuje na krótki wypad. W korespondencji poświadczone są niektóre fakty z kujawskiego etapu podróży, w której odwiedził ponownie Bodzanowo, Płowce, Bogusławice, a po raz pierwszy Głuszyn i Ruszkowo. Kolberg zapowiada w liście do Biesiekierskiego przyjazd koleją do Włocławka w dniu 21 sierpnia 1865 roku, Biesiekierski odpowiada 20 sierpnia, że „dziś posyła konie do Włocławka” (Korespondencja… cz. I, DWOK 129 �T. 64, s. 128 i 129) – data przyjazdu na Kujawy zgodna jest więc z cytowanymi wyżej notatkami. Michał Sokołowski w liście z 16 XI 1865 r. wspomina pobyt Kolberga w Głuszynie (tamże, s. 139), 25 listopada badacz z wdzięcznością pisze „o uprzejmym przyjęciu” w domu Morzyckich w Ruszkowie (tamże, s. 140), a w liście do Ludwika Komeckiego, prawdopodobnie z grudnia (Komecki odpowiada 20 stycznia 1866 roku) powołuje się na bytność w Bogusławicach (tamże, s. 145). Informacje Kopernickiego cytowane wyżej (zob. rok 1863 i 1864) są nieprecyzyjne bądź sprzeczne z tymi przekazami: w biogramie podaje on łącznie podróże z trzech lat, co powoduje niejasność co do poszczególnych wypraw (Przedmowa wydawcy…, s. X), w notatkach przywołuje wyjazd do Mąkolina w roku 1864 i 1865 nie wskazywany gdzie indziej. 1866 Według itinerarium: „Do Lublina (Illuk[iewicz], na krótko)”. Brak innych informacji źródłowych potwierdzających tę podróż, odbytą zapewne w sprawach rodzinnych – Julia Illukiewiczowa (zm. 1872), żona Seweryna, urzędnika z Lublina, była bratanicą Oskara. W liście do Józefa Blizińskiego z 31 V 1866 r. Kolberg wyraża niepewność co do swoich letnich wędrówek tego roku. Pisze, że plan wyjazdu „za granicę” (tj. poza zabór rosyjski) jest nierealny, więc „podrynda się w kraju”, może wstąpi do Ruszkowa, gdyby jechał w Kaliskie, a wyjechać zamierza dopiero w środku lipca (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 162). Lista wydatków w notatniku rachunkowym Kolberga nie wskazuje jednak na żaden wyjazd z Warszawy w tym roku (sygn. 3210, k. 15). Informacje Kopernickiego są z kolei niejasne, gdyż ujmują podróże z kilku lat łącznie lub są sprzeczne z notatką w itinerarium: w biografii Kolberga Kopernicki pisze: „1866–1868 – Poznańskie” (Przedmowa wydawcy…,s. X), w rękopisie: „W Chełmskie do pp. Hemplów, pułkownika, do Tarnowa pod Chełmem i do [Tuchowicza] pod Łukowem, także do pp. Hemplów w r. 1866, [18]67, [18]68”. Podróże w Poznańskie i Chełmskie podejmował Kolberg w latach następnych, zob. niżej. 130 �1867 Według itinerarium: „Do Poznania, do Siekierek (Radońskich), do Libelta (Czeszewo), do Krak[owa], Lwowa, Barysza (Szawłowskich)”. W Notatniku z rachunkami Kolberg zapisał pod datą 29 lipca (rkp. sygn. 3210, k. 16) wydatki na podróż do Aleksandrowa Kujawskiego oraz „na podróż do Pozn[ania] i Krakowa”, a po powrocie, 15 października (tamże, k. 17) koszt wyprawy w Poznańskie oraz wydatki „w Galicji (Lwów, Krak[ów], Barysz)”. Aleksandrów był miejscowością ze stacją pograniczną drogi żelaznej warszawsko–bydgoskiej; w grudniu 1862 roku wybudowano tu dworzec i uruchomiono linię kolejową. Kolberg podróżował więc z Warszawy w Poznańskie zapewne tą koleją i w Aleksandrowie przekraczał granicę zaborów rosyjskiego i pruskiego. W liście do Blizińskiego z 29 I 1867 r. zawiadamiał: „Będę w Sędzinie, jadąc w Poznańskie”, a 24 lutego Bliziński przebywający w Sędzinie powołuje się na tę zapowiedź przyjaciela (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 196 i 198). Sędzin leżał tak jak Aleksandrowo w powiecie nieszawskim, stąd zapewne ta sugestia; brak jednak informacji o ewentualnym zatrzymaniu się Kolberga na Kujawach w drodze do Poznania. Nie może go też jednoznacznie potwierdzić ciepłe wspomnienie bytności Kolberga w domu Sokołowskich w Głuszynie (również w powiecie nieszawskim), wyrażone w liście Michała Sokołowskiego z 6 I 1868 r. (tamże, s. 237), gdyż nie wiadomo, czy nie odnosi się do pobytu Kolberga na Kujawach w latach wcześniejszych. Korespondencja dokumentuje natomiast niektóre inne fakty dotyczące podróży w roku 1867. Bliziński przypomina 1 października zapowiedź Kolberga, że planuje powrót do Warszawy „dopiero w końcu września lub na początku października” (tamże, s. 202). 20 października Kolberg donosi Żupańskiemu, że dopiero przed kilku dniami wrócił do Warszawy z podróży „ostatecznie do Galicji odbytej” (tamże, s. 205), a do Libelta pisze 27 grudnia: „Po wycieczce […] odbytej w Ks[ięstwie] Pozn[ańskim] wyjechałem, jak Panu wiadomo, do Galicji i dotarłem za Lwów, aż na Podole galicyjskie [w itinerarium Kolberg wymienia jedynie Barysz pod Buczaczem, por. też rok 1876] i do Bukowiny, wszędzie równie obfite po drodze zbierając dla siebie plony” (tamże, s. 227–228). W liście do Bogumiła Hoffa z 30 XII 1867 r. wspomina: „W roku bieżącym byłem w lecie 131 �w W[ielkim] Ks[ięstwie Pozn[ańskim] i bawiłem czas jakiś u p. Libelta w Czeszewie i u p. Radońskich w Siekierkach itd.”, skąd udał się do Poznania, gdzie spędził cały tydzień (tamże, s. 231). Wreszcie w liście do Aleksandra Osipowicza pisze, że dopiero w połowie października wrócił „z podróży po Poznańskiem i Galicji odbytej” (tamże, s. 234). Zatem podróż Kolberga w Poznańskie i do Galicji trwała prawdopodobnie od końca lipca do połowy października. Pobyty Kolberga w Poznaniu w sierpniu i wrześniu poświadczają: brulionowy, datowany w Poznaniu 18 VIII 1867 r. projekt umowy wydawniczej z Janem Konstantym Żupańskim na druk Mazowsza, który ostatecznie nie doszedł do skutku (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 710, aneks 4) oraz wystawiony 19 IX rachunek za pobyt w hotelu Berlińskim w Poznaniu w dniach 16–19 IX 1867 r. (rkp. zaginiony, Bibl. PAU, sygn. 2030, t. II, k. 11; tu oparto się na kopii Marii Turczynowiczowej sprzed 1939 roku, znajdującej się w Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze, sygn. MWR/MOK/2004/1). W sprzeczności z tymi informacjami pozostaje wypowiedź Kolberga we wstępie do części I Chełmskiego (DWOK T. 33, s. X), gdzie pisząc o owocnych badaniach w okolicy Chełma, zwłaszcza w gościnnym domu Hemplów w Tarnowie, wymienia daty swojego tam pobytu: 1867, 1869, 1870. W rękopiśmiennych notatkach Kopernickiego mowa z kolei o pobycie Kolberga u Hemplów w Tarnowie pod Chełmem i w Tuchowiczu pod Łukowem w latach 1866, 1867 i 1868 (zob. wyżej, rok 1866)). Jednak zarówno Kolberg w itinerarium, jak i Kopernicki w biografii Kolberga (Przedmowa wydawcy…, s. X) wymieniają jedynie lata 1869 i 1870 jako daty roczne pobytu u Hemplów w Tarnowie. 1868 Według itinerarium: „Do Woli Rasztows[kiej] i Kraszewa pod Radzymin (do Komierowskich), do Pozn[ania], do Czeszewa (Libelt), do Dębicza, Miłosławia, Morownicy; do Krak[owa], Lwowa, Zadwórza”. Pierwotnie zapisał tu Kolberg jeszcze: „Barysza”, potem miejscowość tę skreślił. W zapiskach rachunkowych odnotował pod datą 3 czerwca podróż „pod Radzymin (Wola Rasztowska, Kraszew)”, pod datą 10 lipca – „przez 5 dni w Woli Rasztowskiej”, a między 9 sierpnia 132 �a 15 listopada podróż „do Galicji, Poznania i Lwowa w ciągu trzech miesięcy” oraz „sprawunki w Krakowie” (rkp. sygn. 3210, k. 17 i 18). Pobyt i badania w Woli Rasztowskiej pod Radzyminem w 1868 roku dokumentują także datowane wyjątkowo zapisy terenowe kilkunastu bajek śląskich, spisanych przez Kolberga z ust jednego z kilku wymienionych w rękopisie sezonowych robotników rolnych, pracujących w tamtejszym folwarku (zob. M. Gładysz „Śląsk” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Śląsk, DWOK T. 43, s. VII–VIII oraz tamże, s. 76, przyp. 1). Wyjazd pod Radzymin na początku czerwca zapowiadał też Kolberg w liście do Blizińskiego z 30 V 1868 r., pisząc, że wybiera się na pięć dni „na wieś o parę mil od Warszawy odległą” (Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 254) . Informacje w listach tylko po części pokrywają się jednak z podanymi w itinerarium. 21 września Kolberg otrzymuje za pośrednictwem Bibianny Moraczewskiej zaproszenie od Pauliny Wilkońskiej do Ostrowa pod Wieleniem (tamże, s. 262), gdzie według itinerarium był dopiero w roku następnym, w liście do Leona Wegnera z 22 XI 1868 r. wspomina spotkanie sprzed dwóch miesięcy w Poznaniu i dodaje: „[…] w krótkim tym przeciągu czasu obiegłem kawał kraju, bo byłem pod Krakowem, Lwowem, a teraz znajduję się jakoby w porcie spokojności, w Warszawie (tamże, s. 264–265). 29 listopada Bliziński wytyka Kolbergowi, że do Sędzina „nie zajrzał”, bo „bujał po Krakowie” (tamże, s. 266), 2 grudnia Hipolit Bochdan nawiązuje do spotkania z „przyjacielem naszej rodziny” w Zadwórzu (tamże, s. 268), a 5 marca 1869 r. w liście do Jerzego Lubomirskiego Kolberg powołuje się na swoją bytność we Lwowie w roku zeszłym, tj. 1868, i na rozmowy z Augustem Bielowskim w sprawie funduszy na kontynuację Ludu (tamże, s. 289). Natomiast w liście do Józefa Blizińskiego z 7 XII 1868 r. pisze, że w Warszawie jest od 15 listopada, że na wyprawę wyruszył w sierpniu i był tydzień w Poznaniu „ku końcowi września”, ale musiał wrócić do Krakowa, „gdyż samo tylko to miasto figurowało w moim paszporcie i zapuszczać się dalej w Poznańskie nie mogłem” (tamże, s. 270). Tymczasem wielkopolska trasa z 1868 roku wymieniona w itinerarium przeczy temu stwierdzeniu. Także wzmianki w korespondencji nie potwierdzają jednoznacznie – poza pobytem w Poznaniu – dalszej wędrówki Kolberga w Poznańskiem. Pewną wskazówkę stanowić może jedynie 133 �informacja w liście Kolberga do właściciela Dębicza, Włodzimierza Wolniewicza, z 24 II 1869 r. Wspominając w nim z wdzięcznością „gościnne progi” w Dębiczu i „wywiezione stamtąd zbiory” (tamże, s. 278), nawiązuje Kolberg do swojego wcześniejszego pobytu pod Środą, który według itinerarium przypadł na 1868 rok. Tak więc nie wydaje się pewna cytowana wyżej wypowiedź, że nie mógł „zapuszczać się dalej w Poznańskie”. Pobyt w Krakowie i pod Krakowem potwierdza z kolei wzmianka w liście Józefa Łepkowskiego z 25 X 1868 r. o spotkaniu z Oskarem w Krakowie i wyrażona tam prośba o pozdrowienie Konopki (bez podania imienia), zatem sugerująca bytność w Mogilanach lub w Modlnicy (tamże, s. 263–264). O bytności Kolberga w Krakowie świadczy też informacja Kazimierza Władysława Wójcickiego, który opisując swoje wrażenia z podróży do Krakowa w sierpniu 1868 roku, wspomina zwiedzanie miasta w towarzystwie Jana K. Gregorowicza i Oskara Kolberga oraz pożegnanie na dworcu kolejowym z Oskarem i Franciszkiem Matejką (zob. K. W. Wójcicki Wycieczka do Krakowa [cz.] III, „Kłosy” 1868, „Dodatek Nadzwyczajny do nr 170 „Kłosów”, s. 177 i 179) . Według nieprecyzyjnego świadectwa Kopernickiego, cytowanego wyżej (zob. rok 1866 i 1867), w latach 1866–1868 Kolberg podróżował w Poznańskie (Przedmowa wydawcy…., s. X) oraz w Chełmskie (do Tarnowa) i na Podlasie (do Tuchowicza pod Łukowem) w latach 1866, 1867, 1868. 1869 Według itinerarium: „Do Tarnowa (Hemplów), do Raszt[owskiej] Woli, do Poznania (do Wielenia, Morownicy), do Krak[owa], Mogilan i Modl[nicy]”. Z Notatnika z rachunkami (zob. niżej) wynika, że w Wielkopolsce Kolberg odwiedził także Kórnik, odnotowane jest tam również Bojanowo Stare, skąd dalej udawał się końmi do Morownicy, a w Krakowskiem – Oświęcim, zapewne również w przejeździe. Kalendarza tych podróży dotyczą notatki rachunkowe Kolberga (rkp. sygn. 3210, k. 18 i 19): „13–20 maja – podróż koleją i pobyt u Hemplów w Tarnowie”, „15–27 czerwca – na wsi u Hemplów i podróż na Lublin”, „12 lipca – tydzień pobytu u Młockich w Raszt[owskiej] Woli”, „2 sierpnia – paszport do Krakowa”, „8 sierpnia 134 �– wyjazd koleją żel[azną]”. – Podsumowując koszty dalszego etapu podróży, zapisał: „Do nowego roku 1870 wydałem w Krakowie i Poznaniu (do 20 stycz[nia] 70 [r.]) 40. rub. sr.”, przy czym wlicza w tę sumę także kolejne podróże z Poznania „do Wielenia, Morownicy, Kórnika”. Majowy pobyt u Hemplów w Tarnowie pod Chełmem potwierdzony jest w korespondencji; 23 maja Kolberg pisze do Bogumiła Hoffa, że odebrał jego listy 22 maja, po powrocie „z tygodniowej wycieczki w Podlaskie” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 326), natomiast brak innych danych źródłowych na temat drugiego pobytu w Tarnowie w czerwcu oraz w Rasztowskiej Woli w lipcu. Odwiedziny u Hemplów w roku 1869 wymienia też Kolberg we wstępie do części I Chełmskiego, podaje tam jednak tylko datę roczną (DWOK T. 33, s. X); zob. też wyżej, rok 1867. Dodatkowe informacje dotyczące etapu podróży do Krakowa i w Poznańskie przynoszą zapisy wydatków Kolberga na luźnej kartce zachowanej w Notatniku rachunkowym (sygn. 3210, k. 20), sporządzone jednak bez podania bliższych dat, a jedynie z notą ogólną: „1869 sierpień i wrzesień”. Odnotowuje tam Kolberg koszty poniesione wówczas na przejazdy koleją do Granicy, do Krakowa i do Oświęcimia, pobytów „na wsi u Konop[ków]”, a następnie w Poznaniu, przejazdów kolejowych z Poznania, najpierw do Wielenia, potem do Bojanowa, drobne wydatki w Morownicy i w Pozn[aniu] oraz na powrót koleją do Oświęcimia. Według tych zapisków rachunkowych Kolberg odbył podróż do Krakowa i w Poznańskie w sierpniu i wrześniu, udając się koleją najpierw do Granicy, następnie do Krakowa i do Oświęcimia, pod Kraków do Konopków i następnie dalej do Poznania, skąd udał się do Kórnika, potem znowu z Poznania do Wielenia, a następnie z Poznania dotarł najpierw pociągiem do Starego Bojanowa, skąd konie przysłane przez Niegolewskich zabrały go do Morownicy. Do Krakowa udał się ponownie znowu przez Oświęcim. Z tych zapisów nie wynika jednak, że pobyt w Krakowskiem, Poznańskiem i znowu w Krakowskiem trwał aż do stycznia następnego 1870 roku, co odnotował w cytowanym wyżej Notatniku (na k. 19). Poszczególne etapy tej podróży poświadczone są częściowo w korespondencji. Pierwszą bytność w Krakowie w sierpniu dokumentuje 135 �brulion listu Kolberga pisany w Krakowie 15 VIII do lipskiej firmy Beritkopfa i Härtla oraz odpowiedź tejże z 17 VIII adresowana do księgarni D. E. Friedleina w Krakowie, która była stałym miejscem kontaktów Kolberga i odbioru poczty (Korespondencja…, DWOK T. 64, s. 331–334). Pobyt w Poznaniu i odwiedziny w Ostrowie pod Wieleniem potwierdzają listy Pauliny Wilkońskiej z sierpnia, października i listopada 1868 r. (tamże, s. 335 i 338–342) oraz odpowiedź Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 15 IX na wniosek Kolberga złożony osobiście 23 VIII w sprawie funduszy na jego wydawnictwo (tamże, s. 335–336). O powrocie Kolberga z Wielkopolski do Krakowa przed 15 października informuje z kolei wzmianka w tak datowanym liście Fryderyka Skobla pisanym ze Lwowa (tamże, s. 336). Świadczy też o tym pytanie w liście Pauliny Wilkońskiej z 27 X, jak powodzi się Kolbergowi w Krakowie (tamże, s. 338) oraz wątpliwość Bogumiła Hoffa, który niepokoi się, czy jego list z 30 XI zastanie Kolberga jeszcze w Mogilanach (tamże, s. 342). W Krakowie ku końcowi roku 1869 złożył Kolberg w drukarni do składania pierwszy tom swojej monografii Krakowskiego, planując jednocześnie przeniesienie się z Warszawy wobec otrzymanej z Towarzystwa Naukowego Krakowskiego dotacji. Cytowane notatki rachunkowe (k 19) wskazują na powrót do Warszawy dopiero w styczniu 1870 roku; podsumowując koszt wyprawy w Krakowskie i Poznańskie w roku 1869, Kolberg podaje jej datę końcową: „do 20 stycz[nia 18]70 r.” Według biogramu Kolberga napisanego przez Kopernickiego podróżował Kolberg w latach 1869 i 1870 w „Chełmskie i powtórnie Augustowskie” (Przedmowa…, s. X), natomiast w swoich notatkach uzupełniających szkic autobiografii Kolberga Kopernicki zanotował: „W Łomżyńskie i Augustowskie – w r. 1869 i 1870”. Informacje te są sprzeczne z pozostałymi przekazami. 1870 Według itinerarium: „Do Hemplów (na Siedlce, Kodeń, Włodawę)”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje na pobyt w Krakowie i pod Krakowem w ciągu drugiego półrocza. Brak bliższych danych o podróży w Chełmskie i na Podlasie. Prawdopodobnie nastąpiła ona wiosną, gdyż w liście z 12 XI 1870 r. 136 �Maria Hemplówna pisze do Kolberga: „I ja również niewymownie żałuję, że nie wypadło Szanownemu Panu być tego lata w Tarnowie, ale umiałam uwzględnić bardziej konieczną potrzebę Jego obecności tam, gdzie chodziło o dopełnienie i dopilnowanie wychodzącego dzieła […]” (Korespondencja… cz. I. DWOK T. 64, s. 369). Kolberg przebywał zapewne latem i jesienią w Krakowie, zajęty monografią Krakowskiego. Jego list do Hemplówny, w którym wyjaśniał tę okoliczność, co wynika z cytowanego wyżej tekstu autorki, nie zachował się, podobnie jak wszystkie inne skierowane do tej współpracownicy. W Chełmskie podróżował więc najprawdopodobniej z Warszawy, dokąd powrócił w styczniu z Krakowa (por. wyżej, rok 1869), a przed kolejnym wyjazdem do Krakowa latem. Brak listów Kolberga z pierwszego półrocza 1870 roku może wskazywać na jego nieobecność w tym okresie w Warszawie, natomiast listy kierowane wówczas do niego wysyłane były m. in. z Krakowa i z Modlnicy, gdzie zatem wówczas nie przebywał (zob. tamże, s. 348, 351, 355, 357, 359). Rok 1870 jako datę roczną pobytu w Tarnowie wymienia też Kolberg we wstępie do części I Chełmskiego (DWOK T. 33, s. X) oraz Kopernicki w drukowanym biogramie (Przedmowa wydawcy…, s. X); zob. też wyżej, rok 1869. Pobyt lub pobyty w Krakowie w ciągu drugiego półrocza nie są dokładnie udokumentowane, lecz korespondencja wskazuje na dłuższy okres zatrzymania się w mieście lub raczej u Konopków pod Krakowem. W brulionie listu do Henryka Szopowicza już 18 czerwca Kolberg prosi adresata o przesłanie ewentualnych materiałów na adres Friedleina w Krakowie i dodaje: „Co rok bowiem bywam po kilka razy w Krakowie i tam się zwykle papiery do mnie adresowane składają” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 362). W cytowanym wyżej liście Hemplówna wyraża żal, że badacz latem nie odwiedził Tarnowa, ale i zrozumienie, że ważniejszy był dla niego wówczas pobyt w Krakowie. W październiku Kolberg swój list do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego pisze z Krakowa, a Hoff wspomina o jego pobycie w Mogilanach i Krakowie, na początku listopada przyszła bratowa Oskara, Karolina, dopomina się o jego powrót spod Krakowa do Warszawy, zaś 18 grudnia Oskar pisze do Walerego Rzewuskiego jeszcze z Modlnicy (tamże, s. 365, 366, 137 �367–368 i 371). Można więc przyjąć, że drugą połowę roku 1870 spędził Kolberg pod Krakowem i w Krakowie. Niejasna i prawdopodobnie błędna jest późniejsza informacja badacza we wstępie do części I Pokucia, w której wśród dat rocznych podróży na Pokucie wymienił także rok 1870 (DWOK T. 29, s. XI). Odwiedzin tego regionu w tym roku nie poświadcza żaden inny przekaz. Z kolei dane Kopernickiego są po części sprzeczne z informacjami Kolberga; zob. wyżej, rok 1869. 1871 Według itinerarium: „Do Krakowa, Mogilan i Modlnicy – na stałe; do Lwowa, Bołszowiec, Barysza”. Inne źródła (zob. niżej) poświadczają też pobyt Kolberga w Poznaniu i w Poznańskiem. Korespondencja wskazuje, że w styczniu Kolberg przebywał jeszcze w Modlnicy, a do Warszawy wyjechał w końcu tego miesiąca, oraz że zapowiadał powrót do Modlnicy w sierpniu 1871 roku (zob. listy A. Konopczanki z 12 II oraz niedatowany, prawdopodobnie z czerwca, Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 375 i 382). Przeprowadzka pod Kraków nastąpiła między 5 a 16 sierpnia, co poświadcza wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera z 5 VIII oraz list Wilhelma do brata z 16 VIII. Faleński pisze, że wysyła „naprędce parę słów przez odjeżdżającego do Was [tj. do Krakowa] Oskara Kolberga”, a Wilhelm potwierdza odbiór wiadomości Oskara o „pomyślnej podróży” do Modlnicy (Korespondencja Karola Estreichera z Marią i Felicjanem Faleńskimi, „Archiwum Literackie” 1957, nr 3, s. 99, list 30 oraz Korespondencja Oskara Kolberga cz. I, DWOK T. 64, s. 383). O pobycie Kolberga we Lwowie, Bołszowcach i Baryszu nie wzmiankują inne źródła. W pierwszym półroczu brak jednak listów Kolberga, nie można więc wykluczyć wyjazdu – może niedługiego – do Galicji Wschodniej. Natomiast z listów i z prasy wynika, że jesienią odbył Kolberg podróż do Poznania i w Poznańskie, o której nie wspomina w itinerarium. W październiku Karol Minter, Wilhelm i Karolina piszą do Oskara, że dowiedzieli się z gazet o jego pobycie w Poznaniu (Korespondencja…cz. I, DWOK T. 64, s. 387, 388, 390). O przyjeździe Kolberga w dniu 14 października do Poznania informował „Dziennik 138 �Poznański” 1871 w nr 236 (z 15 X) . Według itinerarium Kolberg udał się w Poznańskie dopiero w roku następnym (zob. niżej). Tymczasem w liście z lutego 1872 roku do poznańskiego wydawcy, Ludwika Merzbacha,, Kolberg wspomina spotkanie z nim w Poznaniu w październiku roku poprzedniego, a w dalszym ciągu tego listu pisze: „Po wyjeździe moim z Poznania bawiłem parę tygodni na wsi, po czym wracając na Oderberg [Bogumin] do Krakowa, wstąpiłem do Cieszyna, gdzie mieszka i pracuje u fotografisty p. Hoff […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 410). Informacja o spot­ kaniu w Poznaniu, o „paru tygodniach na wsi” i wzmianka o bytności w Cieszynie wskazują, że od połowy października 1871 roku przebywał Kolberg najpierw w Poznaniu, potem w Poznańskiem – może już na przełomie roku 1871/1872 – w dworach zaprzyjaźnionych Wielkopolan oraz odwiedził Cieszyn – może już w 1872 roku. Notatka prasowa z „Dziennika Poznańskiego” i list do Merzbacha uwiarygadniają wyraźnie pobyt w Poznaniu i zapewne w Poznańskiem w roku 1871. Takie dane Kolberg podaje jednak w itinerarium dopiero pod rokiem 1872 (zob. niżej). Kopernicki odnotowuje w roku 1871 jedynie opuszczenie Warszawy i zamieszkanie w Modlnicy (Przedmowa wydawcy…., s. XI). 1872 Według itinerarium: „Do Poznania, do Dębicza, Miłosławia, Morownicy, Targoszyc (Łukaszewicz) , do Cieszyna (Otto)”. Zob. też wyżej, rok 1871. Zachowały się tylko trzy bruliony listów Kolberga z roku 1872 (z lutego i z listopada), brak więc bezpośrednich i pewnych danych o jego ówczesnych podróżach. Informacje w jednym z nich zawarte są jednak sprzeczne z podanymi w itinerarium. W niedatowanym brulionie listu do poznańskiego wydawcy, Ludwika Merzbacha, którego datę ustalono (być może błędnie?) na podstawie zapisu na tej samej karcie co listu do brata Wilhelma, datowanego 4 II 1872 (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 410–412 i s. 408–410), Kolberg nawiązuje do spotkania z Merzbachem w Poznaniu w październiku 1871 roku oraz pisze o pobycie na wsi po wyjeździe z Poznania i o odwiedzinach Cieszyna w drodze do Krakowa (cytowany fragment zob. wyżej, rok 1871). Ta informacja przesuwałaby podróż Kolberga do Poznania i w Poznańskie oraz bytność w Cieszynie na 139 �rok 1871, ewentualnie na początek roku 1872, kiedy to kontynuował parotygodniowy pobyt na wsi w dworach wielkopolskich wymienianych w itinerarium, po czym nastąpił powrót do Poznania i stąd dopiero podróż do Cieszyna. W liście tym Kolberg wspomina także o spotkaniu w Cieszynie z Bogumiłem Hoffem, od którego otrzymał rysunki ubiorów z Wielkopolski. Musiałoby to nastąpić przed marcem 1872 r., gdyż w tym miesiącu Hoff opuścił Cieszyn, przenosząc się do Przemyśla. Wątpliwość co do pobytu w Poznaniu w 1872 roku nie została rozstrzygnięta w świetle dostępnych źródeł. Wzmacnia ją dodatkowo kilka innych – poza itinerarium – przekazów źródłowych z lat późniejszych, poświadczających jednak podróż w Poznańskie w 1872 roku. We wstępie do części V W. Ks. Poznańskiego drukowanej w 1880 r. Kolberg pisze: „W Kościańskiem zauważyliśmy (w r. 1872 i 1875) głównie następujące tańce […]” (DWOK T. 13, s. IX). W roku 1880 w liście do redakcji czeskiego „Světozora” podaje informację: „[…] w r. 1872 robiłem w celach etnograficznych wycieczki w Poznańskie […]” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). W 1881 roku pod tekstem brulionu listu do Ludwika Jenikego, dotyczącego odbytych wypraw zanotował m.in.: „W r. 1872 jeździłem w celach etnograficznych w Poznańskie” (tamże, s. 462). Wreszcie w liście do Bogumiła Hoffa z 1885 r. nawiązuje – bez podania jednak daty rocznej – do swojego krótkiego pobytu u pastora Leopolda Otto w Cieszynie (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 236). 1873 Według itinerarium: „Do Wiednia (na wystawę)”. Plany wyjazdu na wystawę powszechną w Wiedniu miał Kolberg już wiosną 1873 roku, o czym musiał informować Marię Hemplównę (list ten nie zachował się), która pisząc do niego 30 kwietnia nawiązuje do projektu „przejażdżki do Wiednia” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 451). Wystawa powszechna w Wiedniu, otwarta była w dniach od 1 maja do 31 X 1873 roku. 1 sierpnia Oskar pisze w liście do brata Wilhelma, że Konopkowie zachęcają go do zwiedzenia wystawy oraz wspomina o pewnych nadziejach związanych z możliwością zaprezentowania w środowisku muzycznym Wiednia swoich kompozycji i nawiązania kontaktów z tamtejszymi etnografami. Pisze też, że na przeszkodzie stoją koszty wyprawy i prosi brata 140 �o przesłanie odpowiedniej kwoty ze sprzedaży jednego ze swoich listów zastawnych, którymi ten zarządzał w Warszawie (tamże, s. 457–458). Już 4 sierpnia Wilhelm donosił Oskarowi, że asygnację wypłaty wysłał na adres Friedleina (zob. tamże, s. 459 oraz s. 468 – notatki pod tekstem brulionu), na tym jednak definitywnie kończy się w listach temat wyjazdu Kolberga na wystawę w Wiedniu. Kiedy ją badacz odwiedził i jak długo przebywał w Wiedniu, nie wiadomo. Wyjazd mógł jednak nastąpić najwcześniej po 4 sierpnia, kiedy to Wilhelm zadysponował częścią złożonego u niego kapitaliku Oskara i przysłał odpowiednią asygnację, co rozwiązało sprawę funduszu na wyjazd. Luka w korespondencji wysyłanej przez Oskara Kolberga trwała od 1 sierpnia do około 22 października, kiedy to Akademia pokwitowała odbiór listu pisanego przez niego w Krakowie (zob. tamże, s. 456 i 464), zatem pobyt w Wiedniu mógł mieć zapewne miejsce między połową sierpnia a ostatnią dekadą października. Brak jednak w materiałach Kolberga jakichkolwiek śladów czy choćby wzmianek o tej podróży, jej przebiegu i wrażeniach, o pobycie w Wiedniu i zwiedzaniu wystawy – i to zarówno w korespondencji, jak i w innych dokumentach badacza. Całkowite przemilczenie tej wyprawy jest tym bardziej zastanawiające że wrażeniami z podróży na wystawę powszechną w Paryżu, odbytą pięć lat później, dzielił się Kolberg chętnie w swoich listach do rodziny i przyjaciół (zob. rok 1878). Nie wiadomo, czy i w jakim stopniu na wyjazd Kolberga na wystawę mogły mieć wpływ krach finansowy na giełdzie wiedeńskiej, który nastąpił wkrótce po otwarciu ekspozycji i spowodował zwyżkę cen i spadek frekwencji, a także wybuch epidemii cholery w Wiedniu, która szerzyła się także w Galicji w okresie od końca maja do połowy sierpnia. O pobycie Kolberga w Wiedniu może wprawdzie świadczyć niedatowana wzmianka o odwiedzinach „pianisty Kolberga” w wiedeńskim salonie Eleonory z Milieskich Elkanowej, nie wiadomo jednak, czy z tą datą roczną można ją powiązać (zob. H. Dąbczańska-Budzynowska Pamiętnik, oprac. J. Fijałek, „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” R. 9: 1963, druk 1964, s. 316). 1874 Brak jakichkolwiek świadectw źródłowych, które dokumentowałyby podróż lub podróże Kolberga w tym roku. 141 �Zdecydowała o tym zapewne konieczność dopilnowania druku i korekt IV części Krakowskiego, która ukazała się pod koniec roku 1874 lub raczej na początku 1875 (zob. list do Akademii z 24 X, Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64. s. 495–496), a także równoległa praca nad pierwszymi tomami Poznańskiego (część I wydana została w 1875 roku) . Prawdopodobnie znaczenie miał też brak funduszy, o czym świadczyć może ponawiana prośba do Wilhelma o przekazanie mu zdeponowanego u niego kapitału, a przynajmniej „pilnie potrzebnej” jego części ( zob. bruliony listów do Wilhelma z 12 VI i 18 XII, tamże, s. 491 i 511). 1875 Prawie trzymiesięczna podróż w Poznańskie, do Prus Zachodnich i Wschodnich, przebiegająca następującą trasą: Morownica, Pakosław, Konojad, Poznań, Toruń, Zakrzewko, Brąchnówko, Tylice, Łysomice, Turzno, Nawra, Chełmno, Terespol, Łaszewo, Tucholszczyzna, Bukowiec, Pelplin, Gdańsk, Oliwa, Sopot, Wielki Kac [Kack], Oksywie, Puck, Wejherowo, Malbork, Waplewo, Telkwice, Buchwałd, Elbląg, Królewiec, Lec [Giżycko], Ełk, Osterode [Ostróda], Toruń, Poznań, Morownica. Według itinerarium: „Do Poznania (Pakosławia, Morownicy, Konojadu), do Torunia, Zakrzewka i Brąchnówka (Czarlińskich), [Łaszewa] (Mieczkowskich) [w rkp. błędnie: Łukowa]), Nawry (Sczanieckich), Bukowca pod Świec[iem] (Cejnowa), Pelplina, Gdańska, Zopotów [Sopotu] (i na Kaszuby), Telkwic i Buchwałdu [Bukowa] (Donimirs[kich]), do Waplewa (Sierakow[skich]), Elbląga, Królewca, Lecu [Giżycka] i Ełku”. Podróż ta, finansowana ze specjalnego zasiłku Akademii Umiejętności przeznaczonego na wyprawę badawczą i kontakty z regionalistami, należy do najlepiej udokumentowanych w całej działalności Kolberga, m. in. dzięki obszernemu sprawozdaniu złożonemu Akademii po powrocie, a także zachowanej korespondencji. Brulion tego sprawozdania, niepełny, urywający się na wiadomości o pobycie Kolberga w Malborskiem, zachował się w spuściźnie badacza (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 70). Natomiast oryginał sprawozdania z kompletnymi informacjami o podróży odnaleziono dopiero w 1991 roku w czasie kwerendy w Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Sprawozdanie to pt. Pismo Oskara Kolberga 142 �z 4 lis­to­p ada 1875 roku do Zarządu Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie dołączone było do wniosku Sekcji Etnologicznej skierowanego przez jej sekretarza, Kopernickiego, do władz Komisji Antropologicznej z prośbą o zasiłek dla Kolberga na podróż w Poznańskie i do Prus Zachodnich. Wniosek dokładnie informował o planie naukowym podróży Kolberga i oczekiwanych rezultatach (Arch. Nauk. PAU W III–46b), Oryginalny tekst tego sprawozdania Kolberga odnalazł Wiesław Bieńkowski i opublikował go w „Komunikatach Warmińsko-Mazurskich” w 1992 roku (w nr 3–4, s. 346–349), w artykule pt. Oskar Kolberg w Królewcu w 1875 roku. Dzięki temu Pismu, dopełnionemu przez listy Kolberga z lat 1875 i 1876 można odtworzyć dokładniej przebieg prawie trzymiesięcznej wyprawy badacza w Poznańskie, na Pomorze Gdańskie, Powiśle i Mazury, jedynej jego podróży na Pomorze i na Mazury. Cytowane niżej fragmenty pochodzą z 347 i 348 s. Pisma. Pierwszy etap podróży stanowiło Poznańskie, gdzie Kolberg wyjechał w końcu lipca. 22 lipca w liście do Wandy Niegolewskiej zapowiada swój przyjazd do Starego Bojanowa „w środę”, tj. 28 lipca (22-go wypadał czwartek, zatem informacja Kolberga o przyjeździe w środę wskazuje na datę 28 lipca), skąd planował udać się do Morownicy pod Śmiglem, do Niegolewskich (zob. Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 534). Być może przedtem zatrzymał się kilka dni w Poznaniu. W Poznańskiem „zwiedził kilka powiatów południowych”, poza Morownicą zatrzymał się „cokolwiek dłużej” w Pakosławiu pod Rawiczem (u Czarneckich), odwiedził też – może ponownie – Poznań, gdzie spotkał się z Kazimierzem Szulcem, badaczem starożytności i etnografem. Dalej pojechał do Torunia i po krótkim pobycie w tym mieście jeszcze w pierwszej połowie sierpnia udał się „na zwiedzenie Prus Zachodnich”. Tu dłużej przebywał w Zakrzewku i Brąchnówku pod Chełmżą (u Czarlińskich), skąd „robił wycieczki” do Tylic, Łysomic i Turzna. Następnie pojechał do Nawry (do Sczanieckich), potem przez Trzebcz do Chełmna, gdzie spotkał się z ks. Pobłockim, autorem Słowniczka wyrazów kaszubskich. Z Łaszewa, gdzie się zatrzymał (u Mieczkowskich), podejmował wycieczki w Tucholszczyznę i do Bukowca pod Terespolem, gdzie spotkał się z Florianem 143 �Cejnową, literatem kaszubskim, z którego „wskazówek i informacji” później korzystał. Zachował się bilet pocztowy na przejazd z Chełmna (niem. Culm) do Terespola, datowany na 24 sierpnia 1875 roku, na którego odwrocie Kolberg sporządzał później podręczne notatki brulionowe, dotyczące zwyczajów i słownika w Waplewie (Arch. PTL, teka 6, sygn. 1145, k. 31). W drugiej połowie sierpnia Kolberg odwiedził Pelplin, gdzie zetknął się z ks. Franciszkiem Rąbcą, który opowiadał mu „pouczające szczegóły o życiu Kaszubów i Koczewiaków”. Następnie przez Gdańsk i Oliwę dotarł do Sopotu, gdzie przebywał 12 dni, odbywając wycieczki „w głąb Kaszub, mianowicie do Wielkiego Kacu [Kacka], Oksywia, Pucka, Wejherowa”, w którym to mieście zetknął się z Ludwikiem Jakowickim, pedagogiem przesiedlonym tam karnie z Poznania. W pierwszej połowie września Kolberg zwiedził Malbork (zamek i muzeum archeologiczne), tydzień spędził w Waplewie (u Sierakowskich), następnie przez kolejny tydzień przebywał w Telkwicach i Buchwałdzie [Bukowie] (u Donimirskich). Kolejnym miastem na jego pomorskiej trasie był Elbląg, gdzie zwiedził zbiory archeologiczne Ferdinanda Jakoba Kaminskiego (nie: Kaninskiego, jak podaje Kolberg, por. W Bieńkowski Oskar Kolberg w Królewcu… s. 348, przyp. 23). Przed 19 września badacz dotarł do Królewca, skąd tego dnia pisze do Romana Konopki do Modlnicy, relacjonując pobyt w tym mieście i poprzedzającą go wędrówkę (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 537–538). W Królewcu nawiązał kontakt z polskim duchownym ewangelickim, Hermannem Pełką, zbieraczem pieśni mazurskich, i poznał Friedricha Kurschata, litewskiego lingwistę i teologa. Następnie pojechał Kolberg na Mazury pruskie, gdzie przebywał jedynie około 10 dni. Odwiedził najpierw Lec (dziś Giżycko), gdzie poznał Marcina Giersza, prawnika i redaktora „Gazety Leckiej”, znawcę ludu i miejscowej gwary, oraz pastora Hermana Adalberta Brauna (zob. bruliony listów Kolberga do nich z 28 II 1876 r. nawiązujące do tych spotkań, tamże, s. 573 i nast.) . Następnie udał się do Ełku, gdzie spotkał się z superintendentem Karolem Remusem i proboszczem Reinholdem Giżyckim, którzy dostarczyli mu cennych informacji z zakresu etnografii i „stosunków krajowych” (zob. bruliony listów Kolberga z 1 III 1876 r., tamże, s. 581 i nast). 144 �Z mazurskiej podróży wracał Kolberg „na Osterode [Ostródę], Toruń i Poznań […], zatrzymując się jeszcze po drodze w różnych miejs­cach ” (zob. brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., pisany w Modlnicy tuż po powrocie z wyprawy, tamże, s. 542). W Poznaniu znalazł się pod koniec września i bawił tam kilka dni; 25 września uczestniczył w uroczystym otwarciu nowego teatru, stałej polskiej sceny, a dwa dni później pisał z Poznania do Franciszka Rąbcy. Stamtąd pojechał ponownie do Morownicy, skąd 3 października wysłał list do Romana Konopki, by wreszcie po ponad dwu tygodniach pobytu i ewentualnych wycieczek wrócić 19 października najpierw do Krakowa, potem do Modlnicy, z której 20 października wysyłał wspomniany wyżej list do Wilhelma (zob. listy do Franciszka Rąbcy i Romana Konopki, tamże, s. 539–540). Poza przywołanymi wyżej zob. też inne listy pisane po powrocie z podróży jesienią 1875 i w pierwszych miesiącach 1876 roku, nawiązujące do wyprawy i ilustrujące dalsze kontakty i wymianę naukową (tamże, listy nr 369, 370, 374, 386, 390–396, 398, 404, 411, 419). Wzmiankę o tej podróży zawiera także list do czeskiego „Světozora” z 22 IX 1880 r., gdzie Kolberg pisze, że w roku 1875 podejmował „w celach etnograficznych wycieczki […] w Poznańskie i do Prus Zachodnich i Wschodnich” (Korepondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). Kopernicki także odnotowuje tę podróż w swojej biografii Kolberga: „[…] w roku 1875 do Poznańskiego, Prus Zachodnich i Wschodnich (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1876 Dwumiesięczna podróż do Galicji Wschodniej: Czortowiec, Barysz, Lwów i okolice, Huculszczyzna pod Czarnohorą, Żabie, Bukowina, Stanisławów, Kołomyja, Czerniowce, Buczacz, Barysz, Kraków [kolejność niepewna, zob. cytowane niżej źródła]. Według itinerarium: „Do Lwowa, na Pokucie, do Żabiego (ks. Witwicki), Barysza (Szawłowskich)”. Podróż ta sfinansowana została – jak poprzedniego roku – z zasiłku Akademii Umiejętności. Plany wyprawy do Galicji Wschodniej, „ku Lwowu i Czerniowcom”, „w góry i na Podole galicyjskie” sygnalizował Kolberg 145 �w korespondencji z przyjaciółmi, począwszy od końca marca (zob. Korespondencja…cz. I, DWOK T. 64, s. 586, 619, 626, 628, 631). Pierwotne projekty wyjazdu już w czerwcu, potem w lipcu nie doszły do skutku, termin przesuwał się w związku z koniecznością doglądania druku części II W. Ks. Poznańskiego (zob. tamże, s. 628) i ostatecznie Kolberg wyruszył dopiero po 10 sierpnia (taką datę nosi list pisany latem jeszcze w Krakowie, zob. tamże, s. 633), by po dwumiesięcznej wyprawie przed 12 października powrócić do Krakowa. W liście z tą datą pisanym do Stanisława Czarneckiego już z Krakowa Kolberg pisze: „W tym roku jeździłem na Pokucie, na Bukowinę i byłem w Karpatach, mianowicie między Hucułami pod Czarną Górą [Czarnohorą]” (tamże, s. 645) . Dalsza korespondencja przynosi kolejne relacje i fakty dokumentujące przebieg i etapy wyprawy. W liście do Władysława Przybysławskiego z 14 X informuje: „Po wyjeździe z Czortowca, a następnie z Barysza zwiedzałem jeszcze okolice Lwowa i w samymże Lwowie cały przepędziłem tydzień”. Wymienia muzea lwowskie, które odwiedził: Muzeum Przyrodnicze im. Dzieduszyckich, Muzeum Przemysłowe Miejskie, Ossolineum oraz zbiory i eksponaty, które go zainteresowały, zawiadamia, że od kilku dni „bawi w Krakowie” i wspomina z wdzięcznością pobyt w gościnnym domu Przybysławskich w Czortowcu (tamże, s. 646 i 648). 20 października pisze do Władysława Siarkowskiego, że przed kilku dniami wrócił z podróży „odbytej do Lwowa i w jego okolice, do gór huculskich i Bukowiny” oraz do Ludwika Gumplowicza, że „wycieczka ta trwała od początku sierpnia do połowy października” (tamże, s. 651 i s. 652) . Wreszcie w obszernym liście z 30 X 1876 r. zdaje sprawozdanie mecenasowi podróży, Akademii Umiejętności. Informuje, że choć w planie miał podróż na Pokucie i Podole, odwiedził tylko „Pokucie, góry huculskie i część Bukowiny”, gdyż zbyt krótki czas w sierpniu i wrześniu oraz szczupłe środki pieniężne sprawiły, że badania na Podolu zmuszony był odłożyć na przyszłość. Według itinerarium był jednak w Baryszu pod Buczaczem oraz w samym Buczaczu, jak wynika z tego samego listu do Akademii, może więc chodziło o niezrealizowany zamiar szerszych badań na Podolu. Dalej wymienia tam Kolberg swoje najważniejsze stacje badawcze, którymi były: „w okolicy naddniestrzańskiej głównie Barysz 146 �pod Buczaczem i Czortowiec pod Obertynem, w górach zaś Żabie pod Czarnogórą, położone w pobliżu granicy Bukowiny i Kossowa”. Informuje też o krótkich pobytach w miastach – Stanisławowie, Kołomyi, Czerniowcach, Buczaczu, dłuższym we Lwowie (tamże, s. 657–660). Informacje te wzbogacają trasę podróży o niewymieniany w itinerarium Czortowiec, Stanisławów, Kołomyję, Czerniowce i Buczacz. Do tej podróży nawiązują też wzmianki w listach późniejszych, od listopada 1876 do stycznia 1877 roku (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 662, 663, 668, 671 oraz cz. II, DWOK T. 65, s, 1 i 3). Wycieczki na Pokucie w roku 1876 i 1880 wspomina Kolberg kilka lat później w liście do „Světozora” z 22 IX 1880 r. (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407), a we wstępie do części I Pokucia (DWOK T. 29, s. XI) wśród dat swoich podróży na te tereny podaje także rok 1876 (zob. też rok 1877 i 1880). Kopernicki w swoim biogramie Kolberga notuje w ramach podróży z zasiłkiem Akademii: „W roku 1876, 1877 i 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1877 Według itinerarium: „Do Lwowa, na Pokucie, do Barysza, Czortowca, Żabiego”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje także na jego pobyt w Zadwórzu. Podróż jak w roku poprzednim sfinansowana została z zasiłku Akademii Umiejętności. Już 15 kwietnia Kolberg informuje swoją bratową Karolinę o zamiarze wyjazdu do Lwowa w sierpniu (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 14) . W drugiej połowie lipca Karolina przyjeżdża z dziećmi na wakacje do Modlnicy, gdzie przebywają do 19 sierpnia (zob. bruliony listów Kolberga do Władysława Przybysławskiego z 8 i 19 VIII (tamże, 54 i 56). Kolberg wyjeżdża 23 sierpnia przez Lwów do Czortowca, skąd planuje odwiedzić Barysz, prawdopodobnie na początku września (zob. bruliony listów z sierpnia do Władysława Przybysławskiego i Tytusa Szawłowskiego oraz do Marii Kolberg, tamże, s. 56, 57 i 60). W Czortowcu przebywa we wrześniu, skąd 11 IX wysyła telegram do Warszawy z okazji ślubu bratanicy, Marii Jasińskiej (tamże, s. 62). 147 �Wrócił z wyprawy w końcu października. 27 października pisze do Bibianny Moraczewskiej: „Przed kilku dniami wróciłem z wycieczki odbytej w celach etnograficznych w okolice Lwowa i na Pokucie” (tamże, s. 67) oraz tego samego dnia do Ludwika Gumplowicza, którego informuje o swojej podróży „po Pokuciu i Podolu galicyjskim” (tamże, s. 69). W liście do Akademii z 1 listopada relacjonuje, że dzięki jej zasiłkowi odbył podróż na Pokucie, bawił „w kilku miejscowościach tamże, a przeważnie w Czortowcu” (tamże, s. 72), a 19 listopada donosi bratanicy, Jadwidze Wernerowej, że po wyjeździe Karoliny z Modlnicy pojechał „do wschodniej Galicji i na Pokucie”, gdzie bawił „cały prawie wrzesień” w Czortowcu u pp. Przybysławskich i gdzie na początku chorował (tamże, s. 76). Nie wiadomo, czy i kiedy Kolberg odwiedził Barysz, choć w sierpniu zapowiada swoje odwiedziny, otrzymuje zaproszenie gospodarza ponowione 13 września, a wkrótce potem biletem wizytowym bez daty informację, że Szawłowski wysyła konie i czeka z kolacją (zob. tamże, listy 508, 511, 514 i 515). Nie wiadomo jednak, czy badacz dotarł do Barysza; brak potwierdzenia odwiedzin u Szawłowskich, które być może uniemożliwiła choroba. Natomiast, pisząc do Karoliny 10 grudnia, Kolberg wspomina pobyt „głównie w Czortowcu”, ale także w Zadwórzu u pp. Bochdanów oraz we Lwowie, który odwiedził zapewne w drodze powrotnej do Krakowa (tamże, s. 84). Z kolei w liście z 13 II 1880 r. do Michaliny Wierzbowskiej znajdujemy wzmiankę o pobycie Kolberga „na wsi na Podolu galicyjskim” w roku 1877 (tamże, s. 322); może więc chodzić o Barysz. Zadwórza nie wymienia Kolberg w itinerarium, a bytności w Żabiem nie poświadcza korespondencja. We wstępie do części I Pokucia (DWOK T. 29, s. XI), wymieniając daty swoich badawczych podróży w ten region, podaje Kolberg także rok 1877 (zob. też rok 1876 i 1880). Kopernicki, odnotowując podróże z zasiłku Akademii, pisze: „W roku 1876, 1877, 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1878 Według itinerarium: „Do Paryża na wystawę (na Wiedeń, Mnichów [Monachium], Zurych, Bern, Bazyleję); powrót na Brukselę, Liège, Kolonię, Moguncję, Frankfurt, Lipsk, Berlin, Pozn[ań], Wrocław, 148 �Kraków”. W korespondencji (zob. niżej) wymienia Kolberg jeszcze w drodze do Paryża: Rapperswil, Lucernę, Strasburg i Nancy, a w drodze powrotnej: Akwizgran, Bonn, Wiesbaden i Eisenach. Wystawa powszechna w Paryżu trwała od 1 maja do 20 października, Kolberg prezentował na wystawie swoje dzieła etnograficzne i zbiory ikonograficzne, za co na mocy rozporządzenia z 13 II 1881 r. otrzymał medal uczestnictwa w wystawie od francuskiego ministerstwa handlu. Plany wyjazdu Kolberg przedstawia Jadwidze Wernerowej w kwietniu, informując ją, że wysłał już do Paryża „niektóre przedmioty do działu antropologicznego (jak fotografie, dzieła itd.) i miałby łatwość wstępu”. Jednocześnie prosi o przysłanie mu sumy z jego kapitału na pokrycie kosztów podróży, której odbiór kwituje w maju (zob. bruliony listów z 2 IV i 10 V 1878 r., Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 129 i 136). Wyjeżdża około 6 września; do J. Karłowicza pisze tego dnia, że jest „na wyjezdnym” do Paryża (tamże, s. 160). Do Krakowa wraca 17 października, o czym dowiadujemy się z listu do Jadwigi Wernerowej pisanego w grudniu (tamże, s. 184). Po powrocie przekazuje przyjaciołom i rodzinie swoje relacje i wrażenia z podróży, z jej trasy w obie strony, z pobytu w Paryżu, spotkań i zwiedzanych miast. W liście do Karoliny pisanym już w Modlnicy 22 października przedstawia etapy podróży: „Jechałem na Wiedeń, Münich, Zurych, stąd jeziorem do Rapperswyl, [na] Lucernę (byłem na górze Rigi), Bazyleę, Strasburg, Nancy, do Paryża, a wracałem na Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, stąd Renem do Bonn i Moguncji, dalej do Wiesbaden, potem na Frankfurt, Eisenach, Lipsk, Berlin, Poznań i Wrocław do Krakowa. W każdym z miast znaczniejszych zatrzymywałem się dzień jeden lub dwa, by zwiedzić muzea i co było ciekawszego”. Pisze, że w Paryżu spotkał się z Jadwigą Wernerową, co było zaplanowane wcześniej, i z Józefą Konopczanką z Mogilan, córką Józefa, że bywał w teatrach i u Duchińskich (tamże. s. 170), ze strony których spotkał się ze „staropolskim przyjęciem” i opieką (tamże, s. 173). Seweryna Duchińska, primo voto Pruszakowa, była osobą doskonale mu znaną i zaprzyjaźnioną od czasów warszawskich, kiedy to bywał w jej salonie literackim, spotkania te miały zatem dla obojga szczególne 149 �znaczenie. W późniejszym liście z lutego 1879 roku pisanym do Marcelego Szulca relacjonuje: „W Paryżu bawiąc przez półczwarta tygodnia [tj. trzy i pół tygodnia], nie spocząłem ani chwili. Chodziło mi o poznanie wszystkiego, co w tak krótkim czasie poznać można było, czas swój podzieliłem tak, że na przemian jeden dzień poświęcałem wystawie lub Trocadero, drugi muzeom, bibliotekom lub Wersalowi itd., w samym mieście” (tamże, s. 202)). W innym liście pisze o spędzeniu w Paryżu miesiąca z Jadwigą Wernerową (tamże, s. 256–257). Z Paryża wyjechał 6 października, a w drodze powrotnej przez Belgię i Niemcy zwiedzał „muzea i zbiory” z Gotfrydem Ossowskim, który w liście z 24 października wspomina: „[…] długi czas śniły mi się Aix-la-Chapelle [Akwizgran], Bonn, Moguncja, Wiesbaden etc.”, a także wzmiankuje o „chybionym Weimarze”, do którego prawdopodobnie nie dotarli (tamże, s. 173). 5 grudnia Kolberg opisuje swój powrót Wernerowej: „Po drodze zatrzymywałem się dla zwiedzenia muzeum w Brukseli, Liège, Aachen, Kolonii, Bonn, Moguncji, Frankfurcie, Wiesbaden, Lipsku, Berlinie i Poznaniu, tak że wyjechawszy 6 paździer[nika] z Paryża, dopiero 17 przyjechałem do Krakowa (tamże, s. 183–184). W lutym 1879 roku obszernie pisze o swojej podróży do Marcelego Szulca: „Jadąc na Salzburg, Münich, Zurich, Lucernę, Rapperswyl, Bazyleę itd., a później Strasburg i Nancy, zatrzymywałem się dzień jeden lub parę dni i zwiedziłem wszystko, co w tych miastach było do widzenia, podobnie jak i z powrotem, jadąc z Paryża, zwiedziłem Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, Bonn, Moguncję, Wiesbaden, Frankfurt, Lipsk i Berlin”. W liście tym wspomina także o pobycie w Wiedniu w operze (tamże, s. 200); w itinerarium jedynie wskazówka: „na Wiedeń”. Z innych listów dowiadujemy się też, że w Lipsku odwiedził firmę Breitkopfa i Härtla, gdzie omawiał koncepcję wydania młodzieńczych utworów Chopina, w Monachium spotkał się z malarzem Józefem Brandtem, z którym poruszył „kwestię wydawnictwa kostiumów i typów narodowych z wizerunków i fotografii […]”, a w Nancy, mieście, z którego pochodził Mikołaj Chopin, ojciec Fryderyka, usiłował zebrać wiadomości o rodzinie kompozytora (tamże, s. 181, 219, 200–202, 332–333). 150 �1879 Według itinerarium: „Do Lwowa, Czortowca”. Brak potwierdzenia tej podróży w korespondencji i innych źród­ łach. Latem tego roku, od 20 lipca do około 20 sierpnia, Kolberg nie wyjeżdżał, gdyż w tym okresie w Modlnicy gościł jego brat Antoni, z żoną Karoliną i z dziećmi (zob. list Antoniego Kolberga z 18 VII oraz Oskara Kolberga do I. Kopernickiego z 1 VIII, Korespondencja… cz. II , DWOK T. 65, s. 246 i 247). Być może udał się do Lwowa i Czortowca po wyjeździe rodziny pod koniec sierpnia i we wrześniu; listy z tego okresu pisane są bez podania miejsca, dopiero 16 października, datując brulion listu do Karoliny, Kolberg wpisuje Mod[lnicę] (zob. tamże, s. 262–264). Podróży takiej nie odnotowuje też Kolberg we wstępie do części I Pokucia (zob. informacja cytowana wyżej pod rokiem 1876 i 1877) ani Kopernicki w swojej relacji z wypraw badawczych Kolberga (por. Przedmowa wydawcy..., s. XI). 1880 Według itinerarium: „Do Kołomyi (wystawa), do Czortowca, Jasienowa, Okna”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje, że odwiedził także Lwów, Horodenkę, Kornicz i Piadyki. Wystawa etnograficzna w Kołomyi trwała od 15 do 30 wrześ­nia 1880 roku. Obejmowała materiał z ówczesnych powiatów kołomyjskiego, horodeńskiego, kossowskiego, zaleszczyckiego i borszczowskiego. Komitetowi organizacyjnemu przewodniczył Władsyław Przybysławski, protektorem był Włodzimierz Dzieduszycki, opiekunem naukowym Kolberg. Plany podróży, jej przebieg i pobyt na Pokuciu w 1880 roku, wypełniony „dalszymi studiami” własnymi i pracą związaną z wystawą, dzięki której znacznie wzbogacił swój materiał z tego regionu, dokumentuje korespondencja. O swoich planach podróży do Lwowa, na Podole i do Kołomyi informuje Kolberg w styczniu i lutym Wernerową i Karolinę (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 297, 313 i 318). Inicjatywa kierowania stroną naukową wystawy wyszła od Przybysławskiego, który zaprosił Kolberga na całe lato do Czortowca; plan ten przekazał Oskarowi Kopernicki w liście z 23 III (tamże, s. 338–340). Propozycja została przyjęta, omawiano termin wyjazdu Kolberga w listach z 30 III oraz z 27 IV (tamże, s. 343 i 345 oraz s. 355). W kwietniu Kolberg informuje 151 �rodzinę i przyjaciół o swoich planach podróży, m.in pisze do Karoliny: „Wyjazd mój ma nastąpić najdalej w połowie czerwca, naprzód do Lwowa i Zadwórza (do pp. Bochdanów), potem do pp. Przybysławskich na Pokucie […], abym się wraz z hr. Dzieduszyckim zajął urządzeniem wystawy etnograficznej w Kołomyi we wrześniu (tamże, s. 357, zob. też s. 359 i 361). Zgodnie z planem wyjazd Kolberga z Krakowa nastąpił w połowie czerwca. Najpierw wyjechał do Lwowa, potem do Czortowca, do Przybysławskich, gdzie był już w końcu czerwca i gdzie dotarła do niego przekazana przez Antoninę Konopczankę wiadomość o śmierci przyjaciela, Józefa Konopki, na którą odpowiedział listownie z Czortowca 27 czerwca (zob. tamże, s. 374–377) . W Czortowcu spędził prawdopodobnie lipiec i część sierpnia, odwiedzając inne miejscowości Pokucia. 24 września pisze do Antoniny Konopczanki, informując, że trzy tygodnie przed otwarciem wystawy, tj. po 20 sierpnia wyjechał z Przybysławskim do Kołomyi, gdzie na stałe zamieszkał aż do zamknięcia wystawy, po czym znów wróci na parę tygodni do Czortowca, zanim się wybierze do Krakowa (tamże, s. 408). Po zamknięciu wystawy istotnie pojechał jeszcze do Czortowca, skąd dopiero w połowie listopada wrócił do Krakowa. Nie wiadomo, czy i kiedy udał się jeszcze do Zadwórza, do Bochdanów, „dwie stacje za Lwowem”, jak planował w kwietniu (tamże, s. 313 i 357), bo o bytności tam później nie wspomina. Listy poświadczają też, że z innych miejscowości Pokucia odwiedził Horodenkę (tamże, s. 400), Kornicz (tamże, s. 413), Okno (tamże, s. 428), Jasienów (tamże, s . 447, 540, 610) oraz Piadyki (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 384). Informacje o odbytej podróży i udziale w pracach nad wystawą w Kołomyi przysłał też w listach z listopada i grudnia. Najobszerniejszą relacje zawiera brulion listu z 3 XII do Karoliny. Potwierdza w nim Kolberg wyjazd do Lwowa w połowie czerwca, skąd udał się do Czortowca, do Przybysławskiego, pisze, że w samej Kołomyi był „cały niemal wrzesień i październik, pracując […] razem z kilku członkami komitetu tej wystawy nad jej urządzeniem i przyozdobieniem […]”, opisuje wystawę i informuje, że wrócił do Krakowa w połowie listopada (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 432–433). Z tego listu wynika, że do Czortowca nie udał się zaraz 152 �po zamknięciu wystawy, tj. po 15 września, jak donosił wcześniej (zob. wyżej). Wobec tych danych nieścisła wydaje się więc kolejna informacja w liście z grudnia do Moraczewskiej, gdzie pisze, że spędził „częścią na wsi, częścią w mieście przeszło 4 miesiące” (tamże, s. 427), gdyż cały pobyt od czerwca do połowy listopada objął 5 miesięcy. Być może szczegóły te zatarły się Kolbergowi w pamięci. Rok 1880 wymienia Kolberg także wśród dat swoich podróży na Pokucie we wstępie do części I monografii tego regionu (DWOK T. 29, s. XI), zob. też rok 1876 i 1877. Z kolei Kopernicki, zestawiając podróże Kolberga odbyte z zasiłkiem Akademii, odnotowuje w biogramie autora Ludu również: „W roku 1876, 1877, 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…., s. XI). 1881 W itinerarium wpisana jedynie data roczna W tym roku Kolberg nie odbył podróży. W korespondencji badacz potwierdził, że nie opuszczał w tym roku Krakowa. W brulionie listu do Marcelego Szulca z 1 XI pisał: „[…] tego roku [wycieczki etnograficznej] nie robiłem z powodu nawału roboty, ale właśnie ów nawał wskutek nagromadzonego już w Kołomyi materiału, jak i zobowiązań nowych, jakie na mnie nałożyły fundusze z koncertu otrzymane, przykuły mnie do warsztatu” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 561). Koncert, o którym mowa, zorganizowany na rzecz wydawnictw Kolberga, odbył się Warszawie 6 maja, powtórzony został 14 maja (zob. tamże, listy nr 825–831, 834–837). Uzyskany dochód pokrył druk dwu pierwszych części czterotomowej monografii Pokucia, które wydane zostały w latach 1882–1883 (DWOK T. 29 i 32) . 1882 W itinerarium podany jest tylko rok jak wyżej (zob. rok 1881).Także w tym roku Kolberg podróży nie odbył. Potwierdza to korespondencja. We wrześniu pisał do Glogera, że mimo zaproszeń nigdzie nie wyjeżdżał z powodów zdrowotnych, niepogody oraz natłoku prac nad ogromnym materiałem wymagającym „bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia, ażeby się istotnie kiedyś mógł badaczom na cośkolwiek przydać” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 694). A w październiku donosił Szulcowi: „[…] wycieczki tego roku wcale w świat nie robiłem, bo wtedy kiedy 153 �ją rozpocząć miałem, lunęły deszcze, a gdy wreszcie zawitało słońce, już mnie chęć do podróży ominęła” (tamże, s. 705). W świetle tych danych niezrozumiała pozostaje notatka Kolberga w rękopisie pod zapisaną własnoręcznie melodią z siedmioma przyśpiewkami: „śpiewała p. Kleczyńska w Zakopanem, 1882” (BN PAU i PAN, teka 11, sygn. 1176/13, k. 17, zob. Góry i Podgórze cz. I, DWOK T. 44, s. 291, nr 520). Zapis wydaje się być sporządzonym bezpośrednio ze słuchu, ale o pobycie Kolberga w Zakopanem w tym roku brak informacji. 1883 – Według itinerarium: „Do Iskani, Leszczowatego, Bóbrki (Blizińskich)”. Podróż ta udokumentowana jest w korespondencji. Listy wskazują, że na początku roku Kolberg planował wyjazd do Lwowa, „dokąd powołuje mnie – pisał – interes mego wydawnictwa, a w szczególności Pokucia, którego dalszy ciąg się drukuje”. Nie miał jednak pewności, czy podróż będzie możliwa wiosną czy dopiero jesienią (zob. bruliony listów do Karoliny z 21 I i do B. Hoffa z 20 II, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66. s. 15 i 30). Po spotkaniu w maju w Krakowie z Józefem Blizińskim, zaprzyjaźnionym z nim jeszcze w okresie warszawskim, Kolberg podejmuje złożone wówczas zaproszenie przyjaciela do przyjazdu do Bóbrki w Sanockie i odwiedzin w jego „na wpół górskiej rezydencji” (tamże, s. 48). Wyjechał około 24 lipca, zgodnie z sugestią Blizińskiego pociągiem z Krakowa do Przemyśla, a stamtąd koleją łupkowską do Ustrzyk, gdzie gospodarz miał czekać na niego „z końmi” z Bóbrki (tamże, s. 52 i 54–55). W Bóbrce spędził prawie miesiąc w przyjaznym domu i dogodnych warunkach dla badań. Stamtąd prawdopodobnie 20 sierpnia udał się do Leszczowatego, do Kraińskich, gdzie przebywał 10 dni, a następnie pojechał 30 sierpnia na cztery dni do Iskani, do związanych rodzinnie z Konopkami Załęskich (zob. list do Juliana Konopki z 31 VIII, tamże s. 61, zob. też list Blizińskiego z 1 IX, tamże s. 62). Do Krakowa wrócił Kolberg w nocy z 3 na 4 września, o czym informuje Blizińskiego w liście (tamże, s. 63), a do Modlnicy dotarł prawdopodobnie 7 września, „by być obecnym na następnych uroczystościach jubileuszowych Sobieskiego”; taką datę powrotu określa w liście do Karoliny z 23 IX (tamże, s. 68). 154 �Wspomniany jubileusz 200-lecia zwycięstwa króla Jana III Sobieskiego pod Wiedniem obchodzony był uroczyście w Krakowie w połowie września, a jednym z punktów programu obchodów była uroczysta procesja ulicami miasta, z udziałem przedstawicieli wszystkich stanów, władz miejskich, stowarzyszeń, korporacji i instytucji w dniu 12 września. Kolberg brał w niej udział jako „akademik nadzwyczajny”, tj. członek nadzwyczajny Akademii Umiejętności (zob. list do Blizińskiego z 28 IX, tamże, s. 71–74 – tam Kolberg podaje błędnie datę swojego udziału w procesji: 13 IX). Kopernicki w swojej biografii Kolberga (Przedmowa wydawcy…., s. XI) zapisał: „[…] w latach 1883–1885 własnym kosztem zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia dawniejszych badań swoich z r. [1861 i 1863]” (tam błędnie: 1865). 1884 Według itinerarium: „Do Iskani, Leszczowatego, Bóbrki; Procisne (Zduń)”. Z korespondencji Kolberga (zob. niżej) wynika, że odwiedził również Czaszyn i Bukowsko. Bliższych informacji na temat tej podróży dostarczają listy z tego roku. Kolberg pisze 17 czerwca do Blizińskiego, że jest gotowy przyjechać latem do Bóbrki i po uzgodnieniu terminu zapada decyzja o wyjeździe z Krakowa 19 lipca i przybyciu do Ustrzyk 20 lipca (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 165–166 i 172). Przedtem Oskar spotyka się 11 lipca z Karoliną w Szczakowej, gdyż spotkanie w Modlnicy okazuje się tym razem niemożliwe (tamże, s. 170 i 174). Dokładnej daty dziennej wyjazdu w Sanockie nie znamy, nastąpił on prawdopodobnie około 20 lipca. Gdzie udał się Kolberg najpierw, nie wiadomo; z listu do Blizińskiego z 11 VIII wynika, że od 9 sierpnia przebywał w Procisnem u Zduniów, gdzie Bliziński przyjechał po niego 22 sierpnia (tamże, s. 184–185). Pobyt w Bóbrce w ostatniej dekadzie tego miesiąca potwierdza list do D. E. Friedleina z 26 VIII wysłany z Bóbrki (tamże, s. 187), gdzie przebywał Kolberg może także w pierwszej połowie września. Dalej udał się do Czaszyna (tamże, 192–193) i w domu właściciela majątku, Rafała Majora, spędził ponad tydzień. Z Czaszyna pojechał do Bukowska, a następnie 21 września wraz z Kraińskim, który czekał na niego 155 �w Ustrzykach, udał się do Leszczowatego, potem ponownie do Bóbr­ ki (tamże, s. 193–194). Powrót nastąpił 3 października, o czym donosi Blizińskiemu i Karolinie (tamże, s. 197 i 199). Jednocześnie w obu listach zawiadamia o swojej przeprowadzce z Modlnicy do Krakowa, a także o podjęciu tej decyzji po powrocie z podróży, w przykrych dla niego okolicznoś­ ciach, o jakich jednak bliżej nie wspomina. Krótkie informacje o letniej podróży w roku 1884 znajdujemy jeszcze w listach do Teobalda Klepaczewskiego z 18 X tego roku i do Bibianny Moraczewskiej z 2 IV 1885 r. (tamże, s. 202 i 234). Kopernicki potwierdza podróż w Sanockie i Przemyskie w roku 1884 (zob. informacja cytowana wyżej, rok 1883). 1885 Według itinerarium: „Do Leszczowatego [tu pierwotnie zapisał Kolberg jeszcze, a potem skreślił: „Procisne (Zdunia)”], Sanoczan (Jaruzelskich), Wzdowa (Ostaszewskich), Rymanowa (Potockiej”. Z korespondencji Kolberga (zob. niżej) wynika, że odwiedził także Iwonicz. W tym roku badacz planował podróż na Śląsk Cieszyński od połowy lipca, dłuższy pobyt i badania na „szląskiej ziemi” oraz spotkanie w Wiśle z Bogumiłem Hoffem i jego żoną „u źródeł Wisły” (zob. listy do Hoffa z 9 IV i do Karoliny z 29 V, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 236 i 263). Jeszcze 21 czerwca plan ten jest realny, tego dnia Kolberg donosi Blizińskiemu, że 15 lipca wybierze się do Cieszyna do posła Cinciały mieszkającego w Mistrzowicach, skąd ma zwiedzić Ustroń, źródła Wisły itd., a podróż potrwa dwa miesiące, do października (tamże, s. 268). Hoff w liście z 3 VII proponuje trasę podróży i obiecuje spotkanie w Ustroniu (tamże, s. 273– –274). Tymczasem 9 lipca Kolberg informuje go, że plan przyjazdu na Śląsk upada, ponieważ z powodu „interesu wydawnictwa” pojedzie do Przemyśla I Lwowa, gdzie liczy na pomoc „osób wpływowych” przy wydaniu materiałów ruskich i zakłada ewentualne zwiedzanie okolic Przemyśla i Sanoka, co może mu zabrać czas do października, zatem na okolice Wisły nie starczy mu sił i czasu (tamże, s. 276). Decydujący dla tej nagłej zmiany decyzji, był – jak się wydaje – fakt, że tego lata Bliziński pozostawał jeszcze w Bóbrce, którą zmuszony był sprzedać wobec kłopotów z utrzymaniem majątku 156 �i w rezultacie w niedługim czasie opuścić, by poszukać nowego lokum (zob. list Pelagii Bliżińskiej z 11 V 1885 r., tamże s. 249–251). Kolberg wybrał więc podróż do przyjaciela, a zarazem sprawdzoną stację badawczą i ostatnią szansę kontynuacji prac w Sanockiem i Przemyskiem w takich warunkach. W Bóbrce był Kolberg przed 25 lipca, do 28 lipca przebywał w Leszczowatem, potem przez około 10 dni we Wzdowie, skąd jeszcze 8 sierpnia pisał do Blizińskiego i skąd wyjechał 25 sierpnia, by udać się do Nowosielec i pociągiem do Sanoka, a następnie do Leszczowatego (zob. tamże, s. 277–279 oraz 282– 283). Dalszy przebieg podróży nie jest znany; wiadomo, że trwała cztery miesiące i że do Krakowa Kolberg wrócił na początku listopada. W liście do Teobalda Klepczewskiego pisze 10 listopada, że wrócił „przed kilku dniami z wycieczki kilkumiesięcznej […] po Galicji”, podobnie informuje tego samego dnia Sewewrynę Duchińską: „W tych dniach wróciłem z wycieczki w Sanockie i Jasielskie, gdzie przez całe lato w różnych domach wśród gór i dolin zbierałem potrzebne mi materiały”, wreszcie wiadomość o niedawnym powrocie z 4-miesięcznej podróży w Sanockiem posyła 12 listopada Karolinie (tamże, s. 289, 292 i 293). W innych źródłach brak wzmianki o pobycie Kolberga w Rymanowie wymienianym w itinerarium, a należącym do Anny z Działyńskich Potockiej, natomiast w jednym z listów (do Zofii Urbanowskiej z 9 XII), mówiąc o swojej podróży w Sanockie, dodaje, że był też „parę dni w Iwoniczu” (tamże, s. 304). W swoim studium biograficznym o Kolbergu Kopernicki także poświadcza pobyt Kolberga tego roku w Sanockiem i Przemyskiem (zob. notatka cytowana wyżej, rok 1883). 1886–1888 W itinerarium Kolberg wpisał te trzy daty roczne, mimo że w tych latach podróży nie odbywał. Wszystkie dostępne dokumenty potwierdzają, że wówczas nie opuszczał już Krakowa. W roku 1886 planował jeszcze wyjazd na Śląsk „w celach etnograficznych” (zob. listy do Ludwika Kuby, do Jadwigi Wernerowej, do Karoliny i do Józefa Blizińskiego, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 330, 347, 349, 358). Plan jednak nie został zrealizowany, o czym donosi Karolinie w marcu następnego roku 1887, 157 �tłumacząc to położeniem gospodarzy, którzy żyją z lokatorów (tamże, s. 420). W liście do Kuby z 13 VII pisze jednak o „niebytności 10-dniowej w Krakowie”, nie wyjaśniając jej powodu i czasu, które pozostają nieznane (tamże, s. 355). Jego ówczesną sytuację u samego schyłku życia ilustrują wybrane fragmenty listów. 18 marca 1888 roku Kolberg pisał do Karoliny: „Co do mego położenia materialnego to ono się – zwłaszcza skutkiem choroby – polepszyć wcale nie mogło. Więc przy szczupłym zarobku ani marzyć mogę o podróżach gdziekolwiek (tym więcej, że już i wiek mój na to nie pozwala) ani o jakichś wydatkach, które przechodzą miarę najskromniejszych nawet wymagań” (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 502). A 29 stycznia 1889 roku przedstawiał swoją sytuację Jadwidze Wernerowej: „[…] siedzę już od kilku lat jak zaklęty na krakowskim bruku i na wieś nawet w lecie wcale się nie wymykam”, co tłumaczy wiekiem, osłabionym wzrokiem, natłokiem i spowolnieniem prac oraz sytuacją mieszkaniową (tamże, s. 569). �Agata Skrukwa Bibliografia prac Oskara Kolberga Prace wydane w latach 1835–1890, s. 161 – Prace wydane po raz pierwszy po roku 1890, s. 183: – Kompozycje, s. 183 – Opracowania melodii ludowych na głos z fortepianem, s. 187 – Monografie regionalne i materiały do nich wydane w latach 1891–1907, s. 187 – Studia, rozprawy, artykuły, zbiory folklorystyczne, s. 188 – Recenzje i odpowiedzi na recenzje, s. 190 – Artykuły zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w latach 1859–1868, s. 190 – Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, s. 200: – Reedycja fotooffsetowa tomów wydanych przez Oskara Kolberga w latach 1857–1890 w seriach Lud i Obrazy etnograficzne, s. 200 – Tomy wydane na podstawie rękopisów i źródeł drukowanych, s. 205 – Suplementy do tomów 1–36, s. 213 – Biografia Oskara Kolberga, s. 218 – Prace i utwory błędnie przypisywane Kolbergowi, s. 218 Prezentowana tu bibliografia ukazuje cały dorobek Oskara Kolberga udostępniony drukiem, rejestrując zarówno prace autorskie, jak i te, których był współautorem lub tłumaczem. Składa się z czterech zestawień: pierwsze zawiera ułożone chronologicznie zapisy prac Kolberga publikowanych przez niego w latach 1835–1890, poza artykułami pisanymi dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, drugie obejmuje jego prace i kompozycje, zwykle o nieustalonej dacie powstania, drukowane po raz pierwszy po roku 1890, trzecie to wykaz artykułów napisanych przez niego do Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda i drukowanych tam w latach 1859–1868, ostatnie, czwarte jest spisem tomów Dzieł wszystkich Kolberga z pełnymi notami bibliograficznymi. Prace drukowane przez Kolberga zebrane w pierwszym zestawieniu ułożone są chronologicznie, niezależnie od tego, czy zamieścił je w czasopismach lub pracach zbiorowych (kompozycje1, artykuły, recenzje, wspomnienia, polemiki itp.), czy były drukami zwartymi, jak niektóre utwory muzyczne oraz Lud i Obrazy etnograficzne. Artykuły drukowane w kalendarzach umieszczono pod rokiem, na który były one datowane. W obrębie 11 Datę druku większości kompozycji O. Kolberga ustaliła Danuta Idaszak. 159 �roku publikacje są uszeregowane i oznaczone następująco: A. — kompozycje, B. — opracowania melodii ludowych na głos z towarzyszeniem fortepianu, C. — etnograficzno-folklorystyczne monografie regionalne (Lud i Obrazy etnograficzne), D. — studia, rozprawy, zbiory folklorystyczne, wspomnienia, biografie i inne artykuły, E. — recenzje i polemiki. Prace drukowane po raz pierwszy po roku 1890, tj. po śmierci Kolberga, oparte na jego rękopisach, podzielone są na takie same grupy, a w ich obrębie podane alfabetycznie według brzmienia tytułu. Artykuły napisane przez Kolberga dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda ułożone są chronologicznie według dat wydania jej kolejnych dwudziestu ośmiu tomów, a w ramach tomów alfabetycznie. Merytoryczny układ tych artykułów zaproponowany został przez Mieczysława Tomaszewskiego w opracowanych przez niego Pismach muzycznych Kolberga. Artykuły pisane dla Encyklopedii i w niej drukowane zebrane zostały osobno, ponieważ przemieszane z innymi publikacjami w spisie chronologicznym zdominowałoby bibliografię (haseł takich jest ponad tysiąc) i uczyniły ją nieczytelną przez nagromadzenie wyjaśnień drobnych czasem zagadnień czy terminów z zakresu muzyki i przemieszanie ich z innymi publikacjami. Noty recenzji utworów i publikacji Kolberga drukowanych w XIX-wiecznej prasie zostały zamieszczone bezpośrednio po recenzowanej kompozycji lub innej jego pracy. Uwzględniono także recenzje scenicznej wersji Króla pasterzy ponieważ dotyczą one przede wszystkim utworu, a nie jego wykonania. Wszystkie prace Kolberga wymienione w zamieszczonych tu spisach przedrukowane są w jego Dziełach wszystkich albo mają tam swe pierwodruki, dlatego ich noty opatrzone są odsyłaczami do odpowiedniego tomu tej serii wydawniczej (ze skrótem DWOK). Pełne zestawienie tomów opublikowanych w ramach Dzieł wszystkich Oskara Kolberga ułatwi orientację w tym bardzo bogatym i zróżnicowanym zbiorze, na który składają się przede wszystkim źródła muzykologiczne, folklorystyczne i etnograficzne. Na końcu w osobnym rozdziale podano noty kilku prac i utworów mylnie przypisywanych Kolbergowi w dotychczas wydanych bibliografiach i biografiach. Ich brak w bibliografii mógłby być odczytany jako błąd, przypadkowe opuszczenie, stąd ten wykaz poprawiający omyłki poprzednich bibliografów. 160 �Prace wydane w latach 1835–1890 1835 A. Six polonaises pour le pianoforte composées et dédiées à Monsieur Lois Oehmigke. Berlin [1835]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 63–68, s. 296–321. 1836 A. Valse pour le pianoforte composée et dédiée à S. Ece Monsieur Joseph de Kleniewski par… Warszawa [1836]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 69, s. 322–328. A. Talizman. Ballada. „Pamiętnik Muzyczny Warszawski” 1836, nr 6, dodatek nutowy s. 90–91, [autor tekstu nieznany]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 1, s. 3–6. 1841 A. Mazur ułożony na fortepian i ofiarowany Wnej Pannie Emilii Gronau przez… Warszawa [1841]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 43, s. 221–222. A. Dwa mazury na pianoforte ułożone przez… Warszawa [1841]. Pierwszy mazur przedrukowany w: Mazury różnych autorów na fortepian zebrane przez A. Kratzera…, zob. r. 1860. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 44 i 45, s. 227–232. D. Melodie ludu słowiańskiego. „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502– 505. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 583–586, tekst nr 1031a. 1842 B. Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął... Oddział pierwszy poświęcony Wacławowi Zaleskiemu, Józefowi Konopce, K. Wł. Wójcickiemu, Żegocie Paul[emu], niezmordowanym współpracownikom w odgrzebywaniu skarbów umysłowych ludu. Z. 1, Poznań 1842. [Zbiór ukazał się w pięciu zeszytach w latach 1842–1845, ciąg dalszy drukowany był w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847.] Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 1–349. 161 �Recenzje: [A. Woykowski], „Tygodnik Literacki” 1842, nr 14, s. 112; M. A. Szulc, „Tygodnik Literacki” 1842, nr 42, s. 335–336; [K. Libelt], „Dziennik Domowy” 1842, nr 21, s. 174; „Dziennik Domowy” 1843, nr 21, s. 166–167. Przedruk recenzji w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, s. 267–277. D. Prospekt na „Pieśni ludu polskiego”. „Tygodnik Literacki” 1842, nr 21, s. 168. Toż „Dziennik Domowy” 1842, nr 18, s. 150–151. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 574–575, tekst nr 1028a, oraz w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, s. 270–271. E. Przypisek o „Piosnkach ludu wielkopolskiego”. „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 3, s. 631. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 578–579, tekst nr 1029. E. Śpiewy kościelne dawnych kompozytorów polskich zebrane i wydane przez Józefa Cichockiego. „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 421–424. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 501– –503, tekst nr 994. 1843 A. Kujawiak ułożony na piano forte przez… Warszawa [1843]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37, s. 189–193. A. Kujawiak według znanego tematu gminnego na piano-forte ułożył… Warszawa [1843]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 36, s. 186–188. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 2 [zob. wyżej r. 1842]. D. Jeszcze słówko o abonamencie nut p. Sennewalda. „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 421–422. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 594–505, tekst nr 995. D. Rękopism o muzyce z r. 1533. „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 642. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 500–501, tekst nr 993. 1844 A. Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Kornelii Paszkowskiej ułożył na pianoforte… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 1–10, s. 3–54. 162 �A. Mazur ułożony na piano-forte i ofiarowany W-nej Pannie Annie Czerniawskiej przez… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 46, s. 238–241. A. Six contredanses françaises pour le pianoforte composées et dédiées à Mademoiselle Mathilde de Gronau par… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 75, s. 365–376. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 3-4 [zob. wyżej r. 1842]. 1845 A. Kujawiaki w stylu gminnym na fortepian ofiarowane W. Pani Annie z Magnuszewskich Wójcickiej ułożył… Poszyt 2. Warszawa [1845]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 11–20, s. 55–118. A. Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Paulinie z Norwidów Suskiej ułożył na piano-forte... Poszyt 3. Warszawa [1845]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 21–30, s. 119–165. Recenzja: J. Sikorski, „Biblioteka Warszawska” 1846, T. 1, s. 184–186. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 713–716. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 5 [zob. wyżej r. 1842]. 1846 A. Fantaisie sur un thème polonaise pour le pianoforte composée et dédiée à M-lle Marie Rokossowska par… Warszawa [1846]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 77, s. 394–416. Recenzja: J. Sikorski, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 1, s. 399–402. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 716–718. A. Dwie polki na fortepian ofiarowane Aleksandrynie Sikorskiej. Warszawa [prawdopodobnie r. 1846]. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. VIII.] B. Pieśni ludu polskiego… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1842], druk w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1 i 2, nr 1-23, 26-36, 38-52, R. 14: 1847, T. 1-2, nr 2-4, 6-35, 37-42. B. O pieśniach litewskich. Melodie do pieśni litewskich zebrał i na fortepian ułożył... „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1–2, s. 93–107 i dodatek 163 �nutowy. Odbitka: Warszawa 1846, dedykowana Teodorze Bujwen1. Pieśni ponownie w: Pieśni ludu litewskiego. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” – zob. r. 1879. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 350– –372; pieśni także w: Litwa, DWOK T. 53. B. Pieśni czeskie i słowackie. „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i dodatek nutowy. Odbitka: Warszawa 1846. Przedruk w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy, Słowacja, DWOK T. 59/II, s. 49–75, oraz w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 373–401. 1847 A. Mazourkas pour le piano-forte dédiées à Mr Stanislas Czerniawski Père par… Warszawa [1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 47–56, s. 242–271. A. Deux valses pour le piano composées par… à Madame de Kleniewska née Cielecka. Warszawa [1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 70–71, s. 329–348. A. Deux études pour le piano-forte dédiées à M-elle Apollonie Janicka par… Warszawa [między r. 1840 a 1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe. DWOK T. 69, nr 81–82, s. 451–463. B. Pieśni ludu polskiego… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1846]. B. Pieśni ludu weselne. Z muzyką. „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 188–206 i dodatek nutowy s. 1–4, oraz s. 649–661 i dodatek nutowy s. 1–6; T. 3, s. 582–595 i dodatek nutowy s. 1–4; T. 4, s. 625–639 i dodatek nutowy s. 1–4; 1848, T. 3, s. 615-632 i dodatek nutowy s. 1-6; 1849, T. 1, s. 605-623, T. 4, s. 383-403. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 442–674. 1 Zob. artykuł A. Čepaitiene Oskar Kolberg’s „Litwa”: ethnological concerns and historical value. W: Ja daję właśnie materiał..., O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 423. 164 �1848 A.Trois études pour le piano dédiées à Monsieur Fred. Chopin par… Warszawa [1848]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 78–80, s. 417–450. Recenzja: J.S. [J. Sikorski], „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 719–724. A. Krakowiak. [Druku nie odnaleziono, informacja o kompozycji w recenzji J. Sikorskiego, „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Zob. też wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] Recenzja: J. S. [J. Sikorski], „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe. DWOK T. 69, s. 719–724. B. Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek, gaik, okrężne. W: Album literackie. Warszawa 1848, s. 331–350 i dodatek nutowy s. 1–14. Odbitka: Warszawa 1848. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 402–441. B. Pieśni ludu weselne… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1847]. 1849 B. Pieśni ludu weselne… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1847]. D. Szopen umarł! „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 4, s. 436. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 461, tekst nr 979. 1850 A. Sześć kujawiaków na fortepian przez… W[ielmoż]nej P[a]ni Teofili z Szossłandów Gregorowicz. Warszawa [1850]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37–42, s. 189–220. A. Dwa mazury na pianoforte ułożył… Warszawa [1850]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 57–58, s. 272–285. A. Kujawiaki na pianoforte ofiarowane W. Pani Zofii Rzechowskiej ułożył… Warszawa [między r. 1843 a 1850]. [Szósty kujawiak przedrukowany w: K. Czerniawski O tańcach narodowych…, zob. r. 1860.] Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 31–36, s. 166–188. 165 �1851 D. Wspomnienie o K. N. Wysockim. „Biblioteka Warszawska” 1851, T. 4, s. 573–574. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 477– –478, tekst nr 985. 1852 D. Emilian Jenike. Wspomnienie pośmiertne. „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 374–373. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 479–480, tekst nr 986. 1853 A. Romans Rózi. W: Album wydane przez Komitet na korzyść Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki... Lipsk [18531]. [Tekst T. Lenartowicza]. [Fragment Króla pasterzy, zob. r. 1859.] Recenzja: S.K.J., „Dziennik Warszawski” 1854 nr 27. 1855 A. Pod twym okienkiem. W: Skarbiec salonowych śpiewów No 4. Warszawa 1855, s. 3, [tekst J. Heppena]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 2, s. 7–12. 1856 A. Grande marche pour piano par… à son ami Mr Constantin Wolicki. Warszawa [1856]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 76, s. 377–393. Recenzja: M. Karasowski, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 389. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 724–725. D. Prospekt na dzieło pod tytułem „Pieśni ludu polskiego” z melodiami i rycinami. „Gazeta Warszawska” 1856, nr 94. Toż: „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 7, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 2, s. 415 oraz osobny druk ulotny. Przedruk w: Pisma 1 Zachował się list Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki… z datą 6/18 grudnia 1853 r., z podziękowaniem dla Kolberga za użyczenie kompozycji, do listu dołączony był drukowany egzemplarz Albumu…, dlatego jako datę jego wydania przyjęto rok 1853. 166 �muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 577–578, tekst nr 1028b, oraz Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1, DWOK T. 70, s. 123–124. 1857 A. Rojenia wiosenne. Młodo zaswatana. Śpiew poety. Trzy pieśni J. B. Zaleskiego ułożył do śpiewu… Pannie Karolinie Fryben. Warszawa 1857. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 3–5, s. 13 –27. Recenzja: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1858, nr 36, s. 283. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, s. 659. C. Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał…, seria I. Warszawa 1857. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 1. Recenzje: M. Karasowski, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 55; J. Sikorski, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219 i 297; B., „Gazeta W. Ks. Poznańskiego” 1857, nr 140; Gędźba [K. Estreicher], „Dziennik Literacki” 1857, nr 94– 96; „Gazeta Warszawska” 1857 nr 146; J. Kraszewski, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 206–207; „Przegląd Poznański” 1857, T. 24, z. 1, s. 53–54; W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 3, s. 470–471; przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do T. 1, DWOK T. 70, s. 128–150; Ponadto: ₼, „Gazeta Warszawska” 1856, nr 206; W. [Wieczorkowski?], „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 13; P. Dubrowskij, „Sowriemiennaja Letopis’ Russkago Wiestnika”, T. 9: 1857, s. 188–191; L. Siemieński, Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, Warszawa 1859, s. 279–283, w rozdziale X: Sztuka polska i sztuki piękne w Polsce: „Słownik malarzów” Rastawieckiego i „Pieśni ludu” Kolberga; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Sandomierskiego i cz. I Kujaw, tj. tomów 1–3 Ludu. D. Pieśni ludu polskiego i litewskiego. „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok zwyczajny 1857” Jana Jaworskiego, Warszawa [1856], s. 182–185. [Pieśni litewskie ponownie w: Pieśni ludu litewskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” – zob. r. 1879, oraz w: Litwa, DWOK T. 53; melodie i przyśpiewki polskie ponownie w: Pieśni ludu polskiego, DWOK T. 1.] D. O muzyce w ziemi siedmiogrodzkiej. „Ruch Muzyczny” 1857, nr 22, s. 173–176. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 351– –357, tekst nr 902. D. Korespondencja, Wiedeń, d. 11 września 1857. „Ruch Muzyczny” 1857, nr 26, s. 203–206. Przedruk pt. Korespondencja z Wiednia, w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 357–363, tekst nr 903. 167 �1858 D. Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale”. ”Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 546–554, tekst nr 1022. 1859 A. Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego w Kujawach. Warszawa 1859–1860, z. 1–8 [wyciąg fortepianowy, libretto T. Lenartowicza1]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, s. 379–487. Recenzja druku: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny 1860, nr 45, s. 730–731; ponadto recenzje po spektaklu w operze warszawskiej w 1859 r.: J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1859, nr 10, s. 81–83; M.K. [M. Karasowski], „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81, s. 3-4; A.R. [Aleksander Rożniecki], „Gazeta Codzienna” 1859, nr 84; przedruk recenzji w: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 660–665. A. Polka pour le piano par… à Mademoiselle Praxède Kosińska. Warszawa [1859]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 73, s. 360–362. D. Artykuły opublikowane w r. 1859 w tomie I Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 190–191. D. Do Redakcji „Ruchu Muzycznego”... „Ruch Muzyczny” 1859, nr 22, s. 193. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 524 (w przypisie). 1860 A. Król pasterzy… [zob. r. 1859]. A. Deux mazurkas op. 9. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Impromptu. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Kujawiak (Obertas). W: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie przez… Warszawa 1860, dodatek nutowy: Muzyka do tańców polskich i do śpiewów, s. 12–13. 1 Libretto wydane było osobno: T. Lenartowicz Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego napisany w 1 akcie, muzyka O. Kolberga, Warszawa 1859. 168 �Pierwodruk w: Kujawiaki na pianoforte…, zob. r. 1850. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 36, s. 186–188. A. Mazur. W: Mazury różnych autorów na fortepian zebrane przez A. Kratzera. Warszawa [1860], s. 40–41, nr 21. Pierwodruk w: O. Kolberg Dwa mazury na pianoforte…, zob. r. 1841. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 44, s. 227–229. A. Valse op. 10. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nocturne op. 15. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nocturne op. 17. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Romans. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] B. Krakowiak ludowy z towarzyszeniem fortepianu... W: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie przez… Warszawa 1860, dodatek nutowy: Muzyka do tańców polskich i do śpiewów, s. 8–11. Melodię wokalną Kolberg przedrukował w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 6, s. 381, nr 620, por. też Pieśni i melodie ludowe… cz. I, DWOK T. 67/I, s. 48–53, nr 24. D. Artykuły opublikowane w r. 1860 w tomach II–IV Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 191–192. D. Słówko o tańcach ludowych przez… Krakowiak. Obertas. „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok przestępny 1860” J. Jaworskiego, Warszawa [1859], s. 143–145. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 621–624, tekst nr 1049 i s. 629–632, tekst nr 1052. D. Ruch muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, szp. 193–196. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 563–567, tekst nr 1024; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 291–296. D. Śpiewak i śpiewaczka we Francji. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 28, s. 456– 459, nr 29, s. 470–473. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 569–575, tekst nr 1027. 169 �1861 A. Grande valse brillante pour le piano par… à Mademoiselle Constance Markusfeld. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 72, s. 349–359. A. Krakowiak op. 10. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Mazur na fortepian przez… Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 59, s. 286–288. A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 1. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 1, s. 3–6, nr 4, s. 17–19, nr 6, s. 27–31 i nr 8, s. 39–40. Recenzja: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1861, nr 19, szp. 296–297. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 725. A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 2. Warszawa [1861]. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 3. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 7, s. 34–38, nr 10, s. 49–54 i nr 11, s. 55–59. D. Artykuły opublikowane w r. 1861 w tomach V–VIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 192–194. D. Elektryczność powietrzna1. „Przyjaciel Dzieci” 1861, nr 1–7, z dwoma ryc. W. Gersona w nr 1 i 3. E. Zbiór mazurów różnych autorów… „Ruch Muzyczny” 1861, nr 1, s. 1–9. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 660–666, tekst nr 1111. 1 W nr 3-7 i w spisie rzeczy tytuł Elektryczność powietrza. Artykuł anonimowy. Autorstwo Kolberga wskazuje jego notatka w spisie dochodów w roku 1862 (rkp. w Bibl. PAU-PAN, sygn. 3210, k. 7), tam pod datą 21 lipca zapisał: „od Münchhejmera (za elektryczność do Prz. Dzieci) 12 [rubli]”, „Przyjaciel Dzieci” był wydawany od r. 1861 przez Zygmunta Karola Münchheimera. 170 �1862 B. Pieśni ludowe do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu zebrał i ułożył... Z. 1–4 Warszawa [1862]. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 675–700. D. Artykuły opublikowane w r. 1862 w tomach IX–XI Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 194–195. D. Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”. „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” 1862, nr 12, szp. 177–181 i nr 13, szp. 193–197. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 536–544, tekst nr 1021a. D. Korespondencja w sprawie „Agatki” J. D. Hollanda. „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” 1862, nr 50, szp. 798. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 504–505, tekst nr 996. 1863 D. Artykuły opublikowane w r. 1863 w tomach XII–XIV Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 195–196. E. Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką zebrał i wydał Juliusz Roger doktor medycyny. Wrocław 1863. „Biblioteka Warszawska” 1863, T. 1, s. 153–156. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 579–583, tekst nr 1030. 1864 D. Artykuły opublikowane w r. 1864 w tomach XV–XVIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 196–197. D. Rozwój pieśni w Czechach pod względem muzycznym. „Biblioteka Warszawska” 1864, T. 4, s. 295–301. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II. DWOK T. 62, s. 554–562, tekst nr 1023. E. Zbiór II [drugi] melodyj chóralnych ułożony przez ks. Dra W. Altmanna, pastora odolanowskiego. Erfurt i Lipsk 1856, nakładem G. W. Körnera. „Zwiastun Ewangeliczny” 1864, nr 8, s. 125–127. Przedruk w: Miscellanea, DWOK T. 37 (tom w opracowaniu). 171 �1865 C. Sandomierskie. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Seria I, Warszawa 1865. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 2. Recenzje: J. Papłoński, „Gazeta Warszawska” 1865, nr 183; J. Sikorski, „Bluszcz” 1865, nr 5, s. 20; K. Wł. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 114–121; [K. Widman?], „Tygodnik Naukowy i Literacki” R. 1:1866, [nr nlb.], s. 19; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Pieśni ludu polskiego i cz. I Kujaw, tj. tomów 1 i 3 Ludu. D. Artykuły opublikowane w r. 1865 w tomach XIX–XXI Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 197–198. D. Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty. „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 2, s. 306–308. Przedruk w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. I, DWOK T. 64, nr 87, s. 102–106. D. Ignacy Feliks Dobrzyński. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 279, s. 29–30. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 480– 487, tekst nr 987. D. Wojciech Słoczyński. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 309, s. 87. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 487–489, tekst nr 988. D. Karol Mikuli. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 314, s. 133–134. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 489–492, tekst nr 989. 1866 B. Zbiór pieśni duchownych ewangelickich i modlitw. Warszawa 1866 [opracowanie muzycznej strony zbioru wspólnie z Augustem Freye­ rem]. Recenzja: „Zwiastun Ewangeliczny” 1866, nr 12, s. 189–192. D. Artykuły opublikowane w r. 1866 w tomach XXII–XXIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 198–199. D. Śródpoście na Kujawach. „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 337, s. 115–116, z ryciną F. Kostrzewskiego. Tekst wykorzystał O. Kolberg w Kujawach cz. I, DWOK T. 3; rycina zob. w: Kujawy. Suplement do T. 3–4, DWOK T. 72/II, ryc. nr 23. 172 �18671 A. Mazur. „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XVI, nr 431, s. 308. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 60, s. 289–290. C. Kujawy cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria III, Warszawa 1867. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 3. Recenzje: M. Kamiński, „Przegląd Tygodniowy” 1867, nr 52, s. 418–419; K. Wł. Wójcicki, „Kłosy” 1867, T. V, nr 129, s. 321–322; E. Kierski, „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 288; W. A. Maciejowski, „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 383–388; [J. Łepkowski], „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 35, s. 99; Z. Gloger, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 28, s. 15–16, z dwiema rycinami według fotografii J. W. Majorkiewicza na s. 17; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Pieśni ludu polskiego i Sandomierskiego, tj. tomów 1 i 2 Ludu; K. W. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 134–140 i T. 3, s. 451–453; D. Artykuły opublikowane w r. 1867 w tomach XXIV–XXVII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 199–200. D. Auber [Daniel Franciszek Esprit]. „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok zwyczajny 1867” J. Jaworskiego, Warszawa [1866], s. 18–21. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 156–163, tekst nr 707. D. Sitarze biłgorajscy. „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok zwyczajny 1867” Jana Jaworskiego, Warszawa [1866], s. 44–46, z rycinami A. Kozarskiego na s. 41. Tekst i ryc. wykorzystał O. Kolberg w Lubelskiem cz. I i II, DWOK T. 16–17. 1868 A. Polka na fortepian. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 8, s. 102. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 74, s. 363–364. A. Do dziewczyny. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 24, s. 285–286, [tekst G. Zielińskiego]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 6, s. 27–32. D. Artykuły opublikowane w r. 1868 w tomie XXVIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 200. 1 W spisie dochodów (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 16) zanotował Kolberg pod datą 23 stycznia 1868 r.: „Od Gregorowicza (za art. rolnicze) 10 [rubli]”. J. K. Gregorowicz od r. 1867 redagował „Przyjaciela Dzieci”, nie udało się jednak ustalić tytułów artykułów publikowanych tam w r. 1867, za które Kolberg otrzymał w styczniu 1868 r. honorarium. Być może jednym z nich był Zbiór siana drukowany anonimowo w nr 324 z roku 1867. 173 �D. Kujawiacy. „Kalendarz Ilustrowany na rok 1868” Jana Jaworskiego, Warszawa [1867], s. CXXXVIII–CXLI, z ryciną. Tekst wykorzystał O. Kolberg w Kujawach cz. I, DWOK T. 3, rycina zob. w: Kujawy. Suplement do T. 3–4, DWOK T. 72/II, ryc. nr 1. D. August Freyer. „Kłosy” 1868, T. VII, nr 165, s. 101–102. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 494–497, tekst nr 991. E. O „Sonetach krymskich” Stanisława Moniuszki. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 8, s. 101. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 505–510, tekst nr 997. E. Aberglauben aus Masuren, mit einem Anhange enthaltend masurische Sagen und Mährchen. Von Dr M. Toeppen, Gdańsk u Th. Bertlinga 1867. “Biblioteka Warszawska” 1868, T. 2, s. 330–332. Przedruk w: Studia rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 421–424. E. O koncercie Jana Kleczyńskiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 50, s. 286. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 510–511, tekst nr 998. 1869 C. Kujawy cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria IV, Warszawa 1867 [recte 1869]. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 4. Recenzja: K. W. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 134–140 i T. 3, s. 451–453; D. Proszowiacy. „Kalendarz Ilustrowany na rok 1869” Jana Jaworskiego, Warszawa [1868], s. 118–119, z ryciną. Przedruk w „Ognisku Domowym” 1876, nr 29 (bez ryciny). Tekst wykorzystał Kolberg w Kieleckiem cz. I, DWOK T. 18, ryc. zob. w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II, DWOK T. 85/II. D. Opis wesela wiejskiego pod Poznaniem. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1869” Józefa Ungra, Warszawa [1868], s. 85–88. Tekst wykorzystał Kolberg w Poznańskiem cz. I, DWOK T. 9, s. 178–185. D. Karol hrabia Sołtyk. „Tygodnik Ilustrowany” 1869, T. IV, nr 82, s. 43. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 492–494, tekst nr 990. E. Xopoimania [Choroimanija]. Historyczne poszukiwania o tańcach, tak starożytnych pogańskich, jak również społecznych i obyczajowych, 174 �we względzie symbolicznego znaczenia. Napisał Marian Gorżkowski. Warszawa 1869. „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 4, s. 483–488. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 599–606, tekst nr 1034. 1870 D. Włościanie w Wielkim Księstwie Poznańskiem (Ze stanowiska etnograficznego). „Opiekun Domowy” 1870, nr 1, s. 3–5, z ryc. Tekst wykorzystał Kolberg w W. Ks. Poznańskim cz. I, DWOK T. 9, trzy ryciny tamże, jedna w: W. Ks. Poznańskie. Suplement do t. 9-15, DWOK T. 74. D. Wieś, chata i zagroda pod Krakowem. Wyjątek z dzieła drukującego się obecnie w Krakowie pod tyt. „Lud, jego zwyczaje, sposób życia, podania itp. przez… Seria V, Krakowskie”. „Kłosy” 1870, T. X, nr 260, s. 391–393, z ryc. Tekst i ryc. wykorzystał O. Kolberg w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 5. D. Wiktor Każyński. „Kłosy” 1870, T. X, nr 252, s. 252 i 254. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 497–499, tekst nr 991a. D. Dopełnienie życiorysu śp. Wiktora Każyńskiego. „Kłosy” 1870, T. X, nr 256, s. 328. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 499, tekst nr 991b. D. Korale. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1870” Józefa Ungra, Warszawa [1869], s. 119–125. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 615–622. D. Perły. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1870” Józefa Ungra, Warszawa [1869], s. 125–129. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 601–614. E. Die Dreitägige Schlacht bei Warschau am 28., 29., und 30. Juli 1656… von August Riese, koniglich preuss. Oberst-Leutnant z.d. Breslau 1870. Z planem bitwy i 7 dodatkami obejmującymi kopie dokumentów. „Biblioteka Warszawska” 1870, T. 2, s. 305–306. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 428–430. 1871 C. Krakowskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria V. Kraków 1871. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 5. 175 �Recenzje: L.P. [L. Powidaj], „Przegląd Polski” 1871, T. 2, s. 334; „Dziennik Polski” 1871, nr 291; K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1872, T. III, s. 472–475; Z. Gloger, „Wieniec” 1872, R. 1, T. 1, nr 19; –c–y, „Mittheilungen der Geographischen Gesellachaft In Wien” B. XV: 1872, s. 174–183; Ze świata książkowego, „Czas” 1874, nr 30 – recenzja dotyczy I i II cz. Krakowskiego; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. D. Balet rumaków. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1871” Józefa Ungra, Warszawa [1870], s. 61–65. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 591–600. D. Krakowiacy. Etnografia słowiańska. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni i tańce. „Kłosy” 1871, T. XIII, nr 316, s. 42–44, nr 318, s. 71–73, z rycinami na s. 37, 40, 73, 77. Tekst i 6 rycin wykorzystał O. Kolberg w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 5, pozostałe ryc. zob. Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II, DWOK T. 85/II. D. Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Z rozmaitych źródeł skreślił… „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87, 1872, nr 1–7, 42–43, 109–110, 133– 136, 176–179. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 26–258. E. Niemieckie pieśni ludowe z Karyntii. „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 3, s. 464–465. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 593–595, tekst nr 1032. 1872 D. Figury przydrożne. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” Józefa Ungra na rok przestępny 1872, Warszawa [1871], s. 138–142 [z pięcioma drzeworytami]. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 337–341, ryc. tamże. D. Lud z okolic Poznania (Wyjątek z drukującego się obecnie w Poznaniu dzieła O. Kolberga pt. Lud, jego zwyczaje itd.). „Kłosy” 1872, T. XIV, nr 358, s. 323, z rycinami na s. 324 i nr 359, s. 335–338 z rycinami na s. 336. Tekst wykorzystał O. Kolberg w W. Ks. Poznańskiem cz. I, DWOK T. 9, dwie ryc. zob. tamże, jedna zob. W. Ks. Poznańskie cz. III, DWOK T. 11, jedna: W. Ks. Poznańskie. Suplement do t. 9-15, DWOK T. 74. D. Obrazy Słowiańszczyzny południowej… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1871]. 176 �D. Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi ze szczegółowym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera) czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przez… „Na Dziś” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266– 285. Odbitka: Kraków 1872. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 259–306. 1873 C. Krakowskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VI. Kraków 1873. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 6. Odbitka s. 381–516 zob. Krakowiaki i mazurki… r. 1874. Recenzje: K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1874, T. II, s. 168–171; Ze świata książkowego. „Czas” 1874, nr 30 i 33 – recenzja dotyczy cz. I i II Krakowskiego; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. 1874 C. Krakowskie cz. III. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VII. Kraków 1874. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 7. Recenzje: K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1874, T. III, s. 160–161; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91, recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. D. Krakowiaki i mazurki z okolic Krakowa. Kraków 1874. Odbitka rozdziału „Tańce” z Krakowskiego cz. II, DWOK T. 6, s. 381–516 [z nową numeracją stron i melodii]. 1875 C. Krakowskie cz. IV. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VIII. Kraków 1875. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 8. Recenzje: W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1875, T. 1, s. 478–479; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. C. W. Ks. Poznańskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria IX. Kraków 1875. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 9. Recenzje: I.K. [I. Kopernicki], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 91–94; W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1876, T. 1, s. 151–153; [M. A. Szulc?], „Dziennik Poznański” 1875, nr 225. 177 �1876 A. Mazourkas et autres danses polonaises. Poznań [1876]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37 IB (s. 189–193), nr 43 III (s. 223–226), nr 62 (s. 294–295). Recenzja: M.A.S. [M.A. Szulc], „Dziennik Poznański” 1876, nr 288. C. W. Ks. Poznańskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria X. Kraków 1876. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 10. Recenzje: M.A.S. [M.A. Szulc], „Dziennik Poznański” 1876, nr 288; R. [K.W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1877, T. 1, s. 310–311; W. [K.W. Wójcicki], „Kłosy” 1877, T. XXIV, nr 604, s. 64. D. Obecne stanowisko etnografii. „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1876, R. 4, nr 8, s. 710–726. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 3–25. D. Proszowiacy. „Ognisko Domowe” 1876, nr 29, s. 355–356. Pierwodruk w „Kalendarzu Astronomiczno-Gospodarskim na rok 1869” J. Jaworskiego. [Tekst wykorzystał Kolberg w Kieleckiem cz. I, DWOK T. 18.] D. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. W: Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich wydane staraniem Komisji Językowej i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej w Akademii Umiejętności w Krakowie, zeszyt I, Kraków 1876, s. 3–36. Toż w nieco odmiennej wersji redakcyjnej w: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, zob. r. 1877. 1877 C. W. Ks. Poznańskie cz. III. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XI. Kraków 1877. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 11. Recenzja: W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1878, T. II, s. 158–160. D. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego1. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. I: 1877, s. 3–36. Nadbitka: Kraków 1877. Przedruk 1 Z nieznanych powodów w części nakładu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. I zamieszczono wersję artykułu taką samą, jaka znalazła się rok wcześniej w Materiałach do słownika prowincjonalizmów polskich (zob. rok 1876 w tej bibliografii). W Studiach, rozprawach i artykułach Kolberga (T. 63 DWOK) zamieszczono tekst w redakcji przeznaczonej dla „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” z r. 1877, według egzemplarza tego rocznika znajdującego się w Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wersja z Materiałów do słownika prowincjonalizmów polskich znajduje się np. w prezentowanym w Internecie egzemplarzu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” ze zbiorów Biblioteki Śląskiej. 178 �w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 342–388. Toż w nieco innej wersji redakcyjnej w: Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich…., zob. r. 1876. Recenzja: A. Brückner, „Archiv für Slavische Philologie” B. III: 1879, s. 158–159. 1879 C. W. Ks. Poznańskie cz. IV. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XII. Kraków 1879. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 12. D. Pieśni ludu litewskiego zebrał… „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III: 1879, s. 167–230. Odbitka: Kraków 1879. Przedruk rozprawy wstępnej w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 307–336, przedruk pieśni w: Litwa, DWOK T. 53. Recenzje: „Russkij Fiłołogiczeskij Wjestnik” 1880, nr 3, s. 147-150; A. Brückner, „Archiv für Slavische Philologie” B. V: 1881, s. 118-119. 1880 A. Mazurka d’après un thème populaire composée pour le piano par… à Madame Hélène de Przybysławska née de Wessel. Leipzig [1880]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 46, s. 238– –241. C. W. Ks. Poznańskie cz. V. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIII. Kraków 1880. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 13. Recenzja: J.I. Kraszewski, „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 784. D. Józef Konopka. „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792, s. 151, z portretem J. Konopki na s. 151. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 443–448. D. Z listu w sprawie pochodzenia Chopina. „Ruch Muzyczny” 1880, nr 17, s. 134. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 476–477, tekst nr 984. D. Krakowiak. W: Ziarno. Wydawnictwo zbiorowe dla głodnych. Warszawa 1880, s. 52. Reprodukcja w: Korespondencja Oskara Kolberga, cz. II, DWOK T. 65, ryc. 15 po s. 544. E. Mapa geologiczna Wołynia Godfryda Ossowskiego. „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 803, s. 327 i 330. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 425–427. 179 �1881 C. W. Ks. Poznańskie cz. VI. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIV. Kraków 1881. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 14. D. Polnische Tänze. Mazurkas für das Pianoforte hrsg. von… Leipzig [1881]. Przedruk wstępu w j. niemieckim (z tłumaczeniem) w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 666–669, tekst nr 1112. 1882 C. W. Ks. Poznańskie cz. VII. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XV. Kraków 1882. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 15. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. I. Kraków 1882. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 29. Recenzja: Nejman C. [C. Neymann], „Kiewskaja Starina” 1884, T. VIII, s. 482–487, T. IX, s. 126–130 – recenzja dotyczy cz. I i II Pokucia, przekład w: Pokucie. Suplement do t. 29–32, DWOK T. 81, s. 275–285. D. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VI: 1882, s. 86–158. Odbitka: Kraków 1882. Przedruk w: Mazowsze cz. VI, DWOK T. 41, s. 1–150. D. Typy i wizerunki z Pokucia. „Tygodnik Powszechny” 1882, nr 31, s. 484–486 i 496, z rycinami T. Rybkowskiego. Ryciny zamieszczone następnie w: Pokucie cz. I, DWOK T. 29 oraz w: Ruś Karpacka cz. I, DWOK T. 54, ryciny 17 i 18. 1883 C. Lubelskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVI. Kraków 1883. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 16. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. II. Kraków 1883. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 30. Recenzja — zob. r. 1882, Pokucie cz. I. 1884 C. Lubelskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVII. Kraków 1884. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 17. D. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego. Z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim [podał do druku…]. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VIII: 1884, s. 62–114. 180 �1885 C. Kieleckie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVIII. Kraków 1885. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 18. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. 1 Mazowsze Polne cz. I. Kraków 1885. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 24. Recenzja: Wł. Smoleński, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280–282 – recenzja dotyczy tomów I i II Mazowsza. D. Zagadki z Lubelskiego, od Krasnegostawu i Gorzkowa (Nowawieś, Jaślików, Krzywice, Piłaszkowice, Wielobycz). „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. IX: 1885, s. 300–302. Odbitka: Kraków 1885. Przedruk w: Lubelskie. Suplement do tomów 16–17, DWOK T. 75, s. 216–219. D. Nieco o tańcach i instrumentach muzycznych ludu naszego. „Dodatek do «Lutni Polskiej»” R. 1: 1885, nr 7, s. 48–49, [przedruk fragmentów wstępu do Pieśni ludu polskiego z r. 1857, DWOK T. 1, s. VIII i IX]. D. Moniuszko. „Dodatek do Lutni Polskiej” R. 1: 1885, nr 13 i 14, z podpisem: Podług O. Kolberga, [przedruk hasła biograficznego z Encyklopedii powszechnej T. XVIII, s. 794-797, zob. w: Pisma muzyczne, DWOK T. 62, s. 434-439]. 1886 C. Kieleckie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIX. Kraków 1886. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 19. Recenzja T. 1–19 Ludu: H. Biegeleisen, „Biblioteka Warszawska” 1886, T. 4, s. 431–441 – recenzja dotyczy tomów 1-19 Ludu, cz. I i II Pokucia i cz. I Mazowsza, zob. też Odpowiedź Kolberga na tę recenzję, nota na s. 190. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. II Mazowsze Polne cz. 2. Kraków 1886. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 25. Recenzja – zob. r. 1885, Mazowsze cz. I. D. Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego pt. „Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej?”. W: „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce” T. 5: Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego imienia Jana Kochanowskiego, Kraków 1886, s. 162–164. Tekst opublikowany na podstawie stenogramu dyskusji; przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 416–418. 181 �1887 C. Radomskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XX. Kraków 1887. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 20. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. III Mazowsze Leśne. Kraków 1887. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 26. Recenzje: W. Smoleński, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 435–436; J. Karłowicz, „Wisła” T. II: 1888, s. 221–222. 1888 C. Radomskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXI. Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 21. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. IV Mazowsze Stare (Mazury. Kurpie). Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 27. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. III. Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 31. Recenzja: I. Franko, „Kwartalnik Historyczny” R. III: 1889, s. 740–741 (przedruk w: Pokucie. Suplement do t. 29–32, DWOK T. 81, s. 286–288, zob. też odpowiedź O. Kolberga Krótka replika… w r. 1890); „Siewiernyj Wiestnik” 1889, nr 10. D. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał… „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XII: 1888, s. 235–251. Odbitka: Kraków 1888. Przedruk w: Podole, DWOK T. 47. 1889 A. Mazur. „Tygodnik Ilustrowany” 1889, T. XIII, nr 332, s. 303. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 61, s. 291–293. C. Łęczyckie. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXII. Kraków 1889. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 22. Recenzje: R. Lubicz [H. Łopaciński], „Ateneum” 1890, T. II, s. 57–74; J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. V: 1891, s. 628–633. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. IV. Kraków 1889. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 32. Recenzja: „Russkaja Mysl” 1889, nr 10. D. Baśni z Polesia. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 200–207. Odbitka: Kraków 1889. Przedruk w: Białoruś–Polesie, DWOK T. 52. 182 �Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. V: 1891, s. 628, recenzja dotyczy także artykułu Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia, zamieszczonego w tym samym tomie ”Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”. D. Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 208–245. Odbitka: Kraków 1889. Przedruk w: Białoruś–Polesie, DWOK T. 52. Recenzja – zob. wyżej Baśni z Polesia. 1890 C. Kaliskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXIII. Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 23. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 586–589. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. V Mazowsze Stare (Mazury. Podlasie). Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 28. C. Chełmskie. Obraz etnograficzny, cz. I. Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 33. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 109–112. E. Krótka replika, jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia”, napisaną i podaną do „Kwartalnika” (III,7) przez p. I. F. [Iwana Frankę]. „Kwartalnik Historyczny” R. IV: 1890, s. 221–223. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 412–415. Zob. też Pokucie. Suplement do tomów 29–32, DWOK T. 81, s. 286–291. Prace wydane po raz pierwszy po roku 1890 Kompozycje Alla Polacca. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 110, s. 642–643. Co mi tam. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 12, s. 51–53. Do smutnego przyjaciela. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 25, s. 127–129. Dumka. Tekst T. Lenartowicza. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 11, s. 47–50. 183 �Dumny kochanek. Tekst K. Zakrzewskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 9, s. 40–45. Fantaisie. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 114, s. 650–655. „Gdy na górach świta dzionek”. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne. DWOK T. 68, nr 8, s. 34–39. [Zob. też w T. 68 s. 149, komentarz rewizyjny do nr 5.] Grande sonate pour le pianoforte composée et dédiée à Mr C. F. Girschner par… W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 95, s. 502–545. „Hejże, hejże, bracia moi”. [Faksymile, autor tekstu nieznany; utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 30, s. 135. Hulanka. [Faksymile, tekst S. Witwickiego, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 33, s. 137. „I dlaczegoż myśli moje”. [Faksymile, autor tekstu nieznany, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 35, s. 140. Jaskółka. Tekst S. Duchińskiej-Pruszakowej. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 13, s. 53–66. Kochanka do gwiazdy. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 14, s. 67–74. Krakowiak. [Autor tekstu nieznany]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 10, s. 46–47. Król pasterzy. Opera sielska w jednym akcie. Partytura. Libretto T. Lenartowicza. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 167–378. „Kukułeczko moja siwa”. [Autor tekstu nieznany.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 23, s. 107–108. Marcia. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 97, s. 576–581. Mazur na fortepian. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 84, s. 467–469. Mazurek do śpiewu. [Faksymile, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 37, s. 142. Mazurka. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 86, s. 472. Mazurka d’après un thème populaire. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 83, s. 464–466. 184 �Mazurka dont Mr Emile Czaykowski a inventé la pensée [!] par… W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 85, s. 470–471. Mazury. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 87, s. 473–476 i nr 89, s. 489. Mazury. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 105, s. 633; nr 106, s. 634–635; nr 107, s. 636; nr 108, s. 637–639. „Niechże ja lepiej nie żyję...”. [Faksymile, tekst K. Brodzińskiego, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 27, s. 131–132. Nokturny. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 111, s. 644–645; nr 112, s. 646–647; nr 113, s. 648–649. Obertas. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 90, s. 490–492. On zginął [incipit: „Ogrody wonią, błyszczy kalina”]. Tekst J. Heppena. W: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 15, s. 75–83. On zginął [incipit: „Choć wszystko z wiosną kwitnąć zaczyna”]. Tekst J. Heppena. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 16, s. 84–90. Pielgrzymka do Częstochowy. Obrazek wiejski ze śpiewami. Libretto O. Kolberga na podstawie obrazka dramatycznego S. Pruszakowej Pielgrzymka do Częstochowy. [Szkice wersji fortepianowej (faksymilia).] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 601–626. „Piszczałeczko jedyna”. [Autor tekstu nieznany.] W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 22, s. 105–106. Polonaise. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 87, s. 640–641. Przyczyna. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 17, s. 91–93. Psalm 85. „Nakłoń ucha Twego, Panie…”. [Tekst w przekładzie F. Karpińskiego.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 17, s. 108–126. Romanca. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 115, s. 656. 185 �Scena w karczmie czyli Powrót Janka. Obrazek wiejski ze śpiewami. Libretto J. K. Gregorowicza. Wersja fortepianowa. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 489–599. Szkic pieśni chóralnej. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 38, s. 143. Szkice pieśni. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 28, s. 133; nr 29, s. 134; nr 31, s. 136; nr 32, s. 136; nr 36, s. 141. „Ty, coś najczulszych starań […]”. [Faksymile, tekst prawdopodobnie Matuszewskiej, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 34, s. 138 Utwory bez tytułu. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 98, s. 582–588; nr 99, s. 589–598; nr 100, s. 599–560; nr 101, s. 607–612; nr 102, s. 613–619; nr 103, s. 620–624; nr 104; s. 625–629; Utwory bez tytułu. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 116, s. 657–658; nr 117, s. 659–661; nr 118, s. 662; nr 119, s. 663–664; nr 120, s. 665–666; nr 121, s. 667–672; nr 122. s. 673–675. [Utwór chóralny bez tekstu.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 26, s. 129–130. Walce. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 92, s. 497–498; nr 93, s. 499–500; nr 94, s. 501. Variations brillantes pour le Pianoforte sur une Menuetto oryginale dédiées à [nazwisko adresata zatarte]. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 96, s. 546–575. Westchnienie za rodzinną chatką. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 18, s. 94–98. Wiatrak. Perpetuum mobile d’après un motif des environs de Łowicz. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 91, s. 493–496. Wielki mazur fantastyczny. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 88, s. 476–488. Wiosna. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 19, s. 98–100. Wyjazd. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 20, s. 101–103. 186 �Zakochana. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 21, s. 103–105. Opracowania melodii ludowych na głos z fortepianem [Obertasy, mazurki i krakowiaki.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 721–762, s. 197–268. Pieśni ludu polskiego cd.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 599–713, s. 5–163. [Pieśni ukraińskie.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 714–717, s. 164–167. [Pieśni chorwackie.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 718–721, s. 168–171. Zbiór mazurów i obertasów gminnych wydany przez... W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 763–834, s. 197–268. Monografie regionalne1 i materiały do nich wydane w latach 1891–1907 Chełmskie. Obraz etnograficzny, cz. II. Z materiałów pośmiertnych wydał dr I. Kopernicki. Kraków 1891. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 34. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 113–118. Pokucie. Uzupełnienia dawniej ogłoszonego dzieła śp. Oskara Kolberga z rękopisów pozgonnych wydał dr Stanisław Zdziarski. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. VII: 1904, s. 174–194. Odbitka: Kraków 1904. [Materiały te zostały opracowane na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Ruś Karpacka cz. II, DWOK T. 55.] Recenzja: W. Hnatiuk, „Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenka” 1905, T. LXIV. Przemyskie. Zarys etnograficzny. Kosztem Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie z pośmiertnych materiałów wydał dr I. Kopernicki. 1 Monografie regionalne i inne materiały etnograficzne i folklorystyczne wydane na podstawie rękopisów w serii Działa wszystkie O. Kolberga w latach 1961– 2024 (tomy 39–84 DWOK) zob. dalej w osobnym wykazie. 187 �Przedmowa I. Kopernickiego. Kraków 1891. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 35. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 352–357. Śląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga, z papierów pośmiertnych wydał Seweryn Udziela. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. VIII: 1906, s. 140–212. Odbitka: Kraków 1906. [Materiały te zostały opracowano na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Śląsk, DWOK T. 43.] Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne. Uporządkował i wydał S. Udziela. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. XI: 1910, s. 116–323. Odbitka: Kraków 1910. [Materiały te zostały opracowane na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Tarnowskie-Rzeszowskie, DWOK T. 48.] Recenzja: M. Treter, „Lud” T. XVI: 1910, s. 410-411. Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak. Kraków 1907. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 36. Recenzje: W. Hnatiuk, „Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenka” 1908, T. LXXXII, s. 228-233; E.E., „Etnograficzeskoje Obozrenije” 1909, nr. 4, s. 120-121. Studia, rozprawy, artykuły, zbiory folklorystyczne Antoni Kolberg. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 440–448. Brazylia. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 466–470. Indianie amerykańscy. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 451–463. Juliusz Kolberg [wspólnie z bratem Wilhelmem]. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 433–439. Kozak. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 617–618, tekst nr 1046. Krakowiak. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 620–621, tekst nr 1048. Mejer Ignacy Antoni. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 428, tekst nr 949b. Melodie ludowe litewskie zebrane przez śp. księdza Antoniego Juszkiewicza. Opracowane przez śp. Oskara Kolberga i śp. Izydora 188 �Kopernickiego, a ostatecznie opracowane, zredagowane i wydane przez Zygmunta Noskowskiego i Jana Baudouina de Courtenay. Kraków 1900. [Kolberg opracował melodie 1–119, pozostałe I. Kopernicki i Z. Noskowski, melodie opracowane przez O. Kolberga przedrukowano w: Litwa, DWOK T. 53.] Notatki o Chopinie spisane przez… z opowiadania Wilhelma Kolberga. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 461-462, tekst nr 980. Pierwodruk: K. Kobylańska Notatki Oskara Kolberga o Chopinie. W: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata. Kraków 1967, s. 388–389. O muzyce chińskiej. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 8–31, tekst nr 620. O początkach rozwoju muzyki. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 5–7, tekst nr 619. O rytmie i tempie tańców polskich i słowiańskich. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 610–614, tekst nr 1036. Philidor Danican. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 191–192, tekst nr 742. Stany Zjednoczone Rio de La Plata (Buenos Aires, Paraguaj, Uruguaj). W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 464–465. Śpiewy, muzyka i taniec ludów Oceanii. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 38–68, tekst nr 622. Uwagi na temat restytucji tekstu pierwotnego pieśni „Bogarodzica”. W: Pis­ ma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 544–546, tekst nr 1021b. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki M. Karasowskiego „Fryderyk Chopin. Życie – Listy – Dzieła”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 472–476, tekst nr 983. Pierwodruk w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III, DWOK T. 66, aneks 11, s. 738–743. Uwagi Oskara Kolberga odnoszące się do książki M. A. Szulca „Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne”, Poznań 1873. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 463–466, tekst nr 981. Pierwodruk: K. Kobylańska Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg. W: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata. Kraków 1967, s. 386–388. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki Szulca o Chopinie. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 466–471, tekst nr 982. Pierwodruk: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III, DWOK T. 66, aneks 7, s. 724–729. 189 �Z notatek o zbiorach pieśni Słowian południowych. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 586–591, tekst nr 1031b; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 287–291. Recenzje i odpowiedzi na recenzje „Alojzy Kalauz wydał w Wiedniu w r. 1850 […]”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 591–593, tekst nr 1031c; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 291–296. „K. Katinelli na korzyść szpitala pożegawskiego […]”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 593, tekst nr 1031d. Liszt o Cyganach i ich muzyce na Węgrzech. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 347–351, tekst nr 901. Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 391–415. O pieśniach ludowych węgierskich L. Koehlera. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 567–568, tekst nr 1025. O śpiewach i tańcach wołoskich J. A. Wachmanna. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 569, tekst nr 1026. Taniec wołoski Romana Dymitra Tecli. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 669–671, tekst nr 1113. Artykuły zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w latach 1859–1868 Po tytule tekstów podano ich numery w Pismach muzycznych, DWOK T. 61–62, w których przedrukowana jest ich większość, nieliczne nie związane z muzyką, zamieszczone w Studiach, rozprawach i artykułach, DWOK T. 63, mają podany numer tego tomu i stronę. T. 1 Warszawa 1859: Abel Karol Fryderyk 757; Acheron T. 63, s. 473; Achilles T. 63, s. 474; Adagio 160; Adam Adolf Karol 704; Adam de la 190 �Hale 705; Adesi 292; Ad libitum 595; Aelopantalion 395; Affettuoso 86; Aggiustamento 87; Agitato 88; Agnesi Maria Teresa 631; Agrell Jan 766; Agrykola Jan Fryderyk 772; Agrykola Marcin 860; Akcent muzyczny 66; Akcjakatura 603; Akolada 104; Akompaniament 204; Akord 37; Akordion 398; Akukryptofon 420; Alagrek 1057; Alard Jan Delfin 448; Albani Maciej 421; Albertini Joachim 632; Alboni Marietta 260; Albrechtsberger Jan Jerzy 861; Aleotti Rafael Argenta 633; Aleotti Vittoria 634; Alizard Adolf 284; Alla breve 61; Alla octavo 102; Alla polacca 89; Alla zoppa 63; Allegri Gregorio 635; Allegro 74; Allemanda 1058; Alt 213; Altówka 317; Amaduzzi Donat 636; Amfijon 624; A-moll 18; Amon Jan 773; Amorka 315; Amoroso 90; Anakruzys 64; Ancyz 1059; Andante 72; André Jan 774; André Jan Antoni 775; Anemokord 351; Anerio Jan Franciszek 637; Anfossi Pasquale 638; Angelika 326; Anglez 1060; Antyfona 176; Antystrofa 166; T. 2 Warszawa 1860: Aplikatura 578; A poco a poco 75; Apollo T. 63, s. 477; Apollonikon 393; Appogiato 575; Appoggiatura 602; Aranżować 205; Archilutnia 324; Arco 580; Aria 126; Arion 625; Ariosti Attilio 639; Arne Tomasz Augustyn 758; Arnould Zofia 224; Arpeggio 581; Arystoksenes 626; Ashley 568; Asioli Bonifacy 640; Astorga Emanuel d’ 641; Attaca 587; Aubada 140; Auber Daniel François 706; Autentyki 5; A vista 590; Bach (rodzina) 776; Bachus T. 63, s. 480; Bader Karol Adam 266; Baermann Henryk Józef 565; Baillot Piotr Maria Franciszek 449; Baini Giuseppe 692; Balcerek 293; Baleros 1061; Balfe Michał Wilhelm 759; Bałabajka 333; Banda 613; Bandera 334; Bandola 332; Banti [Brigitta Giorgi] 225; Barbiton 329; Barditus 1003; Bardon 328; Barkarola 1007; Baryton 216; Barzelletta 1008; Bas 45 i 217; Basetla 318; Wiolonczeliści [w Encyklopedii fragment hasła Basetla] 487; Basily Andrzej 642; Basily Franciszek 643; Basklarnet 372; Bassetorn 371; Basso continuo 48; Batta Aleksander 488; Battimento 606; Bazona 386; T. 3 Warszawa 1860: Beaumesnil Henrietta Adelajda Villard de 708; Becker Juliusz 862; Becker Karol Ferdynand 541; Beethoven Ludwik van 777; Bellini Vincenzo 644; Bemol 106; Benda Franciszek 440; Benedict Juliusz 760; Benevoli Horacy 645; Benkien Andrzej 905; Bennett Wiliam Sterndale 761; Berent Szymon 906; Bergamask[a] 1063; Bergameno Jan Chrzciciel 646; Berger Ludwik 778; Bergson 191 �Michał 907, Bériot Karol August de 450; Berlioz Hektor 709; Bernardini Marcelli 647; Berner Fryderyk Wilhelm 779; Bertin Ludwika Aniela 710; Bertini Henryk 503; Berton Henryk Franciszek 712, Bęben wielki 404; Bębenek 403; Biegnik 599; Bielawski Józef 451; Biernacki Nikodem 452; Billington Elżbieta 226; Bis 438; Bitwa 145; Blangini Józef Marek 648; Blaze Franciszek Henryk 745; Blondel v. Blondianus 713; Bobrowicz Jan Nepomucen 497; Boccherini Ludwik 649; Bohdanowicz Bazyli 442; Bohrer familia 441; Bohrer Zofia 504; Bolero 1063; T. 4 Warszawa 1860: Bosio Angiolina 227; Boucher Aleksander Jan 453; Boulanger Ernest 714; Boulanger Maria Julia Hallinger 228; Bournonville August 1098; Bourrée 1064; Braham Maurycy 267; Branchu Aleksandryna Karolina 229; Branle 1065; Bravo 437; Bravura 127; Breiting Herman 268; Brevis 109; Brzękadełka 411; Brzowska Jadwiga 909; Brzowski Józef 908; Bubastis T. 63, s. 484; Bucefał T. 63, s. 485; Buffo 192; Bugle 383; Bull Ole Bornemann 454; Buononcini Jan Chrzciciel 650; Burney Karol 762; Byczek 1037; Cabaletta 128; Cachucha 1066; Caffarelli 294; Ça ira! 1012; Calando 91; Caldara Antonio 651; Calvisius Sethus 863; Camargo 1099; Cancan 1067; Candeille Piotr Józef 715; Cantabile 92; Cantus firmus 56; Canzonetta 1009; Capriccio 138; Caraffa de Colobrano Michał Henryk 652; Carestini Jan 295; Carillon 417; Carissimi Jan Jakub 653; Carmagnole (la) 1013; Carnicer don Ramon 699; Castil-Blaze 746; Catalani Angelica 230; Catel Karol Szymon 716; Cavalieri Emilio del 654; Cavatina 129; T. 5 Warszawa 1861: Cenar, cynar 1038; Cerone Dominik Piotr 693; Cerrito Fanny 1100; Chaconne 1068; Champein Stanisław 717, Chandoszkin Jan 894; Charakter 84; Charakterystyczne tony 42; Charivari 142; Charpentier Marek Antoni 718; Chélard Andrzej Hipolit 719; Cheron Anna 231; Cheron Augustyn Atanazy 285; Cherubini Ludwik 655; Chiroplast 348; Chopin Fryderyk Franciszek 910; Choreografia 1110; Choron Aleksandr Stefan 747; Chotek Franciszek Ksawery 884; Chór 608; Chórał 122; Chór muzyczny 130; Chromatyczny 13; Ciało brzmienne 301; Cimarosa Dominik 656; Claboni Krzysztof 911; Clementi Muzio 505; Coda 169; Colasanti Wincenty 569; Corelli Arcangelo 455; Couperin Franciszek 720; Cramer Jan 192 �Chrzciciel 506; Crescendo 81; Crescentini Girolamo 296; Crotch William 542; Csárdás 1069; Csiko 1070; T. 6 Warszawa 1861: Cymbałki 340; Cymbały 408; Cytra 322; Czakan 355; Czerny Karol 507; Czeska muzyka 883; Da capo 588; Dalayrac Mikołaj 721; Dal segno 589; Damenizacja 223; Damoreau-Cinti Laura 232; Damse Józef 912; Danzi Franciszek 780; Daquin Ludwik Klaudiusz 543; Dauberval Jan 1101; David Felicjan 722; David Ferdynand 456; Davide Jakub 269; Decrescendo 82; Decyma 32; Dehn Sigfried Wilhelm 864; Della-Maria Dominik 723; Tom 7 Warszawa 1861: Després Josquin 752; Deszczyński Józef 913; Detonacja 572; Devienne Franciszek 724; Dezède albo Dezaides 725; Diafonia 53; Diapazon 29; Diapente 26; Diatonika 12; Dibdin Karol 763; Diezys 15; Diomedes Caton (zapewne Anonim) 912; Ditters von Dittersdorf Karol 781; Divertissement 190; Długoraj Wojciech 915; Do 11; Dobrski Julian 270; Dobrzyński Ignacy Feliks 916; Doche Józef Dionizy 726; Doche Piotr Aleksander 727; Döhler Teodor 508; Doles Jan Fryderyk 782; Dominanta 41; Domra 325; Donizetti Józef 657a; Donizetti Kajetan 657; Doppler Albert Franciszek 557; Doppler Karol 558; Dorn Henryk Ludwik 783; Dotzauer Justus Jan Fryderyk 489; Dotzauer Ludwik Karol 490; Drabant 1039; Drechsler Józef 784; Dreyschock Aleksander 509; Drieberg Fryderyk von 865; Drobny taniec 1040; Drouet Ludwik 559; Drumla 376; Du Caurroy Franciszek Eustachy 728; Duda 361; Dudy 367; Duet 149; Dulcken Ferdynand 510; Dulon Fryderyk Ludwik 560; Dumont Henryk 544; Duni Egidiusz Romuald 729; Duport Jan [Piotr] 491; Duprez Gilbert Ludwik 271; Duprez Karolina 233; Dur 16; Duranowski August Fryderyk 457; Durante Franciszek 658; Dussek Jan [Władysław] 511; Dwugłos 36; Dyskant 54; Dysonans 39; Dzioł 1041; Dzwon chiński 407; Ebell Henryk Karol 785; Eberl Antoni 786; Eberwein Karol 788; Eberwein Traugott Maksymilian 788; Tom 8 Warszawa 1861: Egzercycje 435; Ekspresja 85; Elsner Józef 917; Elssler Fanny i Teresa 1102; Enharmoniczny 14; Ensamble 148; Entraigues Antonina Cecylia Clavel 234; Eolska harfa 352; Epicedium 1001; Epod 167; Erard bracia 426; Erkel Franciszek 900; Etuda 137; Eufon 414; Eybler Józef von 789; Fagociści 567; Fagot 374; Falset 210; Falso bordone 55; Fandango 1071; Fandara 144; Fantazja 139; Farandole 193 �1072; Farinelli Karol 297; Fasch Karol Fryderyk 790; Federici Wincenty 659; Felsztyński Sebastian czyli Sebastian z Felsztyna 918; Feo Franciszek 660; Fermata 576; Fesca Fryderyk Ernest 791; Fétis Franciszek Józef 748; Fiasko 439; Field Jan 512; Fifr 364; Figuracja w muzyce 51; Figurał 123; Filipowicz Eliza Minelli 458; Finał 168; Finck Henryk 792; Fink Gottfryd Wilhelm 866; Fioravanti Walenty 661; Fiorillo Fryderyk 459; Fioritury 596; Fischer Józef 287; Fischer Ludwik 286; Fisharmonika 397; Fistula 356; Flażolet 357; Flecik 354; T. 9 Warszawa 1862: Fleciści [w Encyklopedii fragment hasła Flet] 556; Flet 353; Flotow Fryderyk von 793; Fodor-Mainvielle Josephine 235; Folie d’Espagne 1073; Fontana Julian 513; Forkel Jan Mikołaj 867; Förster Kasper 919; Forte 77; Fortepian 346; Fortepianiści 502; Francuska muzyka 703; Franko z Kolonii 868; Fränzl Ferdynand 460; Frescobaldi Hieronim 545; Freyer August 546; Freytag Adam 920; Freytag Maria 1103; Froberger Jan Jakub 547; Fuga 135; Fujara 360; Fulvio Antoni 921; Fundamentalny bas 46; Furioso 93; Furlanda 1074; Fürstenau Antoni Bernard 561; Fux Jan Józef 794; Fuza 110; Gabrieli Jan 663; Gabrieli Katarzyna 236; Gade Niels Wilhelm 767; Gaforus albo Gafurius Franchinus 694; Gajda 368; Galarda 1075; Galop 1076; Galuppi Baldassaro 664; Gama 6; Gamba 314; Garat Jan Piotr 282; Garcia Manuel 272; Gassmann Florian Leopold 885; Gawotta 1077; Gembicki Jakub 922; Geminiani Franciszek 461; Generałbas 47; Gerbert Marcin 869; Germania T. 63, s. 486; Gęśl 339; Giga 1078; Gitana 1079; Gitara 331; Gitarzyści 496; Giusto 94; T. 10 Warszawa 1862: Glinka Michał 895; Glissando 582; Gluck Krzysztof Willibald 795; Głos 208; God save The King 1017; Gołąbek Jakub 923; Gomis Józef Melchior 700; Gomółka Mikołaj 924; Gong 406; Gorączkiewicz Wincenty 548; Gorczycki Grzegorz 925; Gossec Franciszek Józef 730; Goudimel Klaudian 731; Gounod Karol Franciszek 732; Grajek 614; Grandioso 95; Granie w muzyce 577; Grassini Józefa 261; Graun Jan Bogumił 797; Graun Karol Henryk 796; Grave 71; Grazioso 96; Grecka mitologia T. 63, s. 491; Grecka muzyka i taniec 623; Greckie starożytności T. 63, s. 506; Gregoriański śpiew 171; Grétry Andrzej Ernest 733; Grisi Judyta 237; Grisi Julia 255; Grisi Teresa 1104; Groblicz Marcin 422; Grossmann Ludwik 926; Grund Fryderyk Wilhelm 798; Grupetto 607; Gryfy 579; Guarnieri Józef 194 �T. 11 T. 12 T. 13 T. 14 Antoni 423; Gudok 320; Guglielmi Piotr 665; Guglielmi Piotr Karol 666; Guhr Karol Wilhelm 799; Guimard Maria Magdalena 1105; Warszawa 1862: Gusli 338; Guzikow Józef 570; Gwido z Arezzo 695; Gyrowetz Adalbert 886; Habeneck Antoni Franciszek 462; Haitzinger Antoni 273; Hajduk 1042; Halévy Jakub Fromental 734; Hanak 1080; Händel Jerzy Fryderyk 800; Händl Jakub 893; Harfa 336; Harmonia 35; Harmoniczne tony 303; Harmoniki 413; Hartmann Jan Piotr 768; Häser August Frdynand 802; Häser Charlotta 238; Häser Christian 288; Hasse Faustyna 256; Hasse Jan Adolf 801; Hauptmann Maurycy 803; Hausmann Walenty 804; Hawkins Jan 764; Haydn Franciszek Józef 805; Haydn Michał 806; Hebenstreit Pantaleon 430; Heinichen Jan Dawid 870; Hejnał 1006; Heller Stefan 514; Henselt Adolf 515; Herman Adam 492; Hérold Ludwik Józef 735; Herz Henryk 516; Hesse Adolf Fryderyk 549; Hierochord 350; Hiller Ferdynand 807; Hiller Jan Adam 808; Himmel Fryderyk Henryk 809; Warszawa 1863: Hoffmann Ernest Teodor Amadeusz 871; Hoffmeister Franciszek Antoni 810; Holland Jan Dawid 927; Holzbauer Ignacy 811; Hołubiec 1043; Homilius Gotfryd August 812; Homofonia 58; Hopser 1081, Hora 1082; Horecki Feliks 498; Hornpipe 366; Huberty 240; Hummel Jan Nepomucen 517; Hurka Fryderyk Franciszek 887; Hymen 1000; Imitacja 50; Indie Wschodnie T. 63, s. 518; Indyjska muzyka 621, Indyjska sztuka T. 63, s. 547; Instrumenta 300; Instrumentacja 203; Instrumentalna muzyka 132; Intermezzo 189; Interwal 21; Intonacja 571; Intrada 158; Introdukcja 157; Isouard Mikołaj 736; Izaak Henryk 813; Jakubowski Samson 431; Warszawa 1863: Janczarska muzyka 615; Janiewicz Feliks 463; Jaroński Feliks 518; Jasiński Marceli 928; Jastrzębski Feliks 427; Jelski Michał 464; Jodłowanie 574; Jomelli Mikołaj 113; Kaczkowski Dominik 274; Kaczkowski Józef 465; Kadencja 44; Kadryl 1083; Kalafonia 311; Kalkbrenner Fryderyk Wilhelm Michał 519; Kalliwoda Jan Wacław 466; Kamerton 307; Kamieński Maciej 929; Kamiński N. 930; Kania Emanuel 520; Kanon 133; Kantata 131; Kantylena 1010; Kapela 616; Warszawa 1863: Kapreola 1084; Karasowski Maurycy 931; Karola 1085; Kasownik 107; Kastaniety 412; Kastraci 218; Katarynka 418; Kauer Ferdynand 814; Kaufmann Jan Gotfryd 432; Kawka 387; 195 �Każyński Maciej 275; Każyński Wiktor 932; Kątski (rodzina) 443; Keiser Reinhard 815; Kiesewetter Rafał Jerzy von 872; Kirnberger Jan Filip 873; Kittel Jan Christian 550; Klarneciści 564; Klarnet 370; Klawiatura 342; Klawicylinder 415; Klawicymbał 345; Klawikord 343; Klawikord oczny 399; Klawilam 396; Klawilira 349; Klawisz 341; Kleczyński Jan [skrzypek] 467; Kleczyński Jan [pianista] 521; Klein Bernhard 816; Klemczyński Julian 522; Klengel August Aleksander 551; Klonowski Teofil 933; Klucz w muzyce 103; Kobza 335; Kocipiński Antoni 934; T. 15 Warszawa 1864: Koloryt 202; Kołomyjka 1044; Komorowski Ignacy 935; Kompozycja 119; Kompozytor 118; Koncert 195; Konserwatorium 618; Konsonans 38; Kontrabas 319; Kontralt 214; Kontrapunkt 49; Kontredans 1086; Kopulacja 392; Korektura 313; Kornet 378; Kossowski Samuel 493; Kościelna muzyka 170; Kościelne tonacje 4; Kościelny śpiew 1019; Kotły 401; Kotylion 1087; Kozak 1045; Kozłowski Ignacy Platon 936; Kozłowski Józef 937; Kożeluch Jan Antoni 888; Kożeluch Leopold 889; Krakowiak 1047; T. 16 Warszawa 1864: Kratzer Franciszek Ksawery 938; Kratzer Kazimierz 939; Kratzer Paweł 941; Kratzer Walenty 940; Krebs Jan Baptysta 276; Krebs Jan Ludwik 552; Kreutzer Konradyn 817; Kreutzer Rudolf 468; Krogulski Józef 942; Krzywula 373; Krzyżanowski Ignacy 523; Krzyżyk 105; Księżyc turecki 410; Kücken Fryderyk Wilhelm 818; Kuhreihen 1004; Kunzen Fryderyk Ludwik 769; Kurant 1088; Kurdesz 1005; Kurpiński Karol 943; Kwarta 25; Kwartet 152; Kwinta 27; Kwintet 153; Kwintola 113; Lablache Ludwik 289; Lachner Franciszek 819; Lachner Ignacy 820; Lachner Wincenty 821; Lafont Karol Filip 469; Lamentacje 180; Lancier 1089; Ländler 1090; Lanner Józef Franciszek Karol 198; Largo 69; Lasso Orlando di 753; Le-Maistre Mateusz 754; Lento 70; Leo Leonard 668; Leonowicz Kornelia 241; Lessel Franciszek 944; Lesueur Jan Franciszek 737; Leśkiewicz Józefa 262; Leśniewska Ludwika 242; T. 17 Warszawa 1864: Libretto 194; Ligatura 115; Ligawka 385; Lind Jenny 243; Lindpaintner Piotr Józef von 822; Linos 627; Lipiński Karol 470; Lira 321; Liszt Franciszek 524; Litania 179; Litolf Henryk 765; Lobe Jan Christian 823; Logier Jan Bernard 525; Lortzing Albert Gustaw 824; Lotti Antoni 669; Lotto Izydor 471; Löwe Jan Karol 196 �Gotfryd 825; Lubomirski Kazimierz 945; Lubowski Józef 526; Lully Jan Chrzciciel 738; Lutnia 323; Lwow Aleksy 986; Łada Kazimierz 472; Łodwigowski E[dward] Stefan 946; Łomnica T. 63, s. 551; Maciejowski Stanisław 473; Madejski Marceli 947; Maestoso 97; Malibran Maria 263; Maltańscy kawalerowie [współautorem był K. W. Wójcicki] T. 63, s. 553; Mälzel Jan Nepomuk 433; Małgocki Franciszek Maciej 948; Mandolina 330; Mara Gertruda 257; Marcello Benedykt 670; Marchesi Ludwik 298; Marchettus 696; T. 18 Warszawa 1864: Marpurg Fryderyk Wilhelm 874; Marschner Henryk 826; Marseillaise, Marsylianka 1014; Marsz 201; Martin Aleksander 949a; Martin Wincenty 701; Martini Giambattista 697; Marx Adolf Bernard 875; Matelotta 365; Mattheson Jan 876; Mayer Karol 527a; Mayr Szymon 671; Mayseder Józef 474; Mazur 1050; Méhul Stefan Henryk 739; Meibom Marek 877; Melizmatyczny 597; Melodia 33; Melodion 394; Melodrama 188; Mendelssohn-Bartholdy Feliks 827; Mensuralny śpiew 87; Menuet 1091; Menzura 304; Mercadante Ksawery 672; Messa di voce 78; Methfessel Albert 828; Meyer Leopold de 527b; Meyerbeer Jakub 829; Mezza voce 79; Męskie chóry 609; Miklasiewicz Antonina 244; Mikuli Karol 950; Miltitz Karol Boromeusz 830; Miładowski Florian 951; Mingotti Regina 258; Minor czyli moll 17; Mioduszewski Michał Marcin 952; Mirecki Franciszek 953; Miserere 173; Moderato 73; Modulacja 43; Monczyński R[ajmund] 528; Mongołowie T. 63, s. 558; Moniuszko Stanisław 954; Monochord 305; Monodia 52; Monsigny Piotr Aleksander 740; Monteverde Klaudiusz 673; Montez Lola 1106; Morales Krzysztof de 702; Mordant czyli mordent 604; Moscheles Ignacy 529; Motetta 124; Mozart Jan Chryzostom Wolfgang Amadeusz 831; T. 19 Warszawa 1865: Msza 184; Müller Wacław 832; Multanka 363; Münchheimer Adam 955; Muris Jan de 749; Mutacja 211; Muzyczne uroczystości 617; Muzyczne znaki i skrócenia 117; Muzyka 1; Myśliweczek Józef 890; Nardini Piotr 475; Naumann Emil 833; Naumann Jan Amadeusz 834; Nenia 1002; Nestroy Jan 835; Neukomm Zygmunt 836; Neuma 100; Nicolai Otto 837; Nidecki Tomasz 956; Niderlandzka muzyka 751; Niedzielski Józef 476; Niemiecka muzyka 771; Nokturny 143; Nona 31; Nourrit Adolf 277; Noverre Jan Jerzy 1107; Nowakowski Józef 957; Nowiński Jan 530; Nuty 98; 197 �T. 20 T. 21 T. 22 T. 23 Obertas 1051; Obligato 594; Oboiści 563; Obój 369; Ockenheim Jan 755; Ofiklejda 381; Okrągły 1053; Okres muzyczny 34; Oktawa 30; Oktet 156; Onslow Jerzy 741; Opera 187; Warszawa 1865: Opus 120; Oratorium 186; Orda Napoleon 958; Orfeon 610; Organiści 540; Organy 388; Orkiestra 611; Orłowski Antoni 959; Pacchiarotti Gasparo 299; Pacelli Asprilio 960; Padwana 1092; Paer Ferdynand 674; Paganini Mikołaj 477; Paisiello Jan 675; Palestrina Jan Piotr Alojzy da 676; Partycja 207; Paryżanka 1015; Pasaże 598; Pasta Judyta 264; Pastorale 191; Patti Adelina 246; Patti Karolina 245; Pauza 116; Pedał 391; Pergolese Giambattista 677; Pianino 347; Piano 76; Piccini Mikołaj 678; Pieśni nabożne 1020; Pieśń ludu 999; Piszczałka 358; Piszczek 612; Pizzicato 584; Pleyel, czyli Pleyl Ignacy 743; Pokojowa muzyka 196; Warszawa 1865: Polka 1054; Polonez 1055; Polska muzyka 904, Polski lud T. 63, s. 566; Polskie tańce 1035; Poniatowski książę Józef 961; Porpora Mikołaj 679; Portamento di voce 573; Pozytyw 389; Pozytywka 419; Półnuta 111; Presto 75; Primadonna 193; Próba 436; Pryma 22; Przedtakt w muzyce 65; Psalmodia 172; Psalterium 337; Puzon 380; Quantz Jan Joachim 562; Rakoczego marsz 1018; Rallentando 68; Rameau Jan Filip 744; Warszawa 1866: Recitativo 125; Refrain 164; Regestra 209; Regestra u organów 390; Reichardt Jan Fryderyk 838; Reissiger Karol Bogumił 839; Rellstab Ludwik 878; Requiem 185; Resonans 302; Responsoria 178; Ricci Federico 680; Ricercare 134; Ries Ferdynad 840, Rigaudon 1093; Righini Wincenty 681; Rinck Jan Christian Henryk 553; Ripieno 593; Ritornella 165; Rivoli Ludwika 248; Rivoli Paulina 247; Rochlitz Fryderyk 879; Rode Piotr 478; Rolle Jan Henryk 841; Romberg Andrzej 444; Romberg Bernard 494; Rondeau 163; Rossini Joachim 682; Rożniecki Gabriel 962; Rubini Jan Chrzciciel 278; Rubinstein Antoni 897; Rulada 600; Rule Britannia 1016; Rytm 59; Rywacka Ludwika 249; Rzymskie starożytności T. 63, s. 572; Sacchini Antoni Maria 683; Salieri Antoni 684; Saltarello 1094; Salve Regina misericordiae 177; Sarabanda 1095; Sarti Józef 685; Warszawa 1866: Scacchi Marek 963; Scarlatti Aleksander 686; Scarlatti Dominik 687; Scherzo 161; Schicht Jan Gotfryd 842; Schilling Gustaw 880; Schneider Jan Boguchwał 554; Schneider Jan Chrystian 198 �Fryderyk 843; Schröder-Devrient Wilhelmina 250; Schryary 375; Schubert Franciszek 844; Schulz Jan Abraham Piotr 845; Schumann Klara 531; Schuman Robert 846; Schütz Henryk 847; Scudo Piotr 750; Sekstet 154; Sekstola 114; Sekunda 23; Septet 155; Septyma 28; Sequentia 181; Serenada 141, Serpent 382; Servais Adrian Franciszek 495; Serwaczyński Stanisław 479; Sessi 251; Seyfried Ignacy 848; Sikorski Józef 964; Silbermann Gotfryd 428; Sistrum 409; Skala 7; Skrzypce 316; Skrzypkowie 447; Słoczyński Wojciech 965; Smyczek 310; Sobolewski Edward 966; Sokołowski Marek 499; Solfeggio 222; Soliva Karol Evasio 967; Solmizacja 9; Solo 591; Sołtyk Franciszek 480; Sołtyk Karol 968; Sonata 146; Sontag Henrietta 252; Sopran 212; Sordynki 309; Sotto voce 80; Sowiński Wojciech 969; Spinet 344; Spohr Ludwik 849; Spontini Kasper 688; Stabat Mater 182; Staccato 585; Stadler Maksymilian 850; Stainer (Steiner) J[acob] 424; T. 24 Warszawa 1867: Stefani Jan 970; Stefani Józef 971; Steibelt Daniel 532; Stein Jan Andrzej 429; Stradella Aleksander 689; Stradivari Antoni 425; Strauss Jan 199; Strój w muzyce 306; Struny 308; Studziński Wincenty 445; Symfonia 147; Synkopé 62; Syrinks 362; System pięcioliniowy 101; Szałamaja 359; Szamotuł Wacław z 972; Szczepanowski Stanisław 500; Szczurowski Jan Nepomucen 290; Szletyński Szymon 481; Sztajer 1096; Szumka 1056; Szymanowska Maria 533; Śpiew 219; Śpiewu metody 220; Taborowski Stanisław 482; Tabulatura 99; Taglioni 1108; Takt 60; Tamberlick Henryk 279; Tamburini Antonio 283; Tamiris 628; Tam-tam 405; Taneczna muzyka 197; Taniec 1033; Taraban 402; T. 25 Warszawa 1867: Tartini Józef 483, Te Deum laudamus 174; Teichmann Antoni 973; Telemann Jarzy Filip 851; Tempo 67; Tenor 215; Teorba 327; Tercet 151; Tercja 24; Terpander 629; Tetrachord 8; Thalberg Zygmunt 534; Tinctor Jan 756; Tirady 601; Toccata 136; Tomaszek Wacław Jan Chrzciciel 891; Ton i tonacja 2; Tonalność 3; Tonika 40; Transkrypcja 206; Transpozycja 19; Trąba 379; Tremolo 583; Trio 150; Triola 112; Tropiański Konstanty 566; Troschel Wilhelm 291; Tryl 605; Tuba 384; Türk Daniel Gottlob 555; Tutti 592; Tympanum 400; Ulibiszew Aleksander 898; T. 26 Warszawa 1867: Una corda 586; Unisono 20; Ut, re, mi 10; Uwertura 159; Veni Creator 175; Veni, Sancte Spiritus 183; Verdi Józef 690; 199 �Vestris [rodzina] 1109; Viardot Paulina 259; Vieuxtemps Henryk 484; Villanella 1011; Viola 313; Viotti Jan Chrzciciel 485; Vogler Jerzy Józef 852; Wagner Joanna 265; Wagner Ryszard 853; Walc 1097; Waltornia 377; Wański Jan, Wański Roch i Wański Jan Nepomucen 446; Wariacje 162; Weber Bernard Anzelm 855; Weber Gottfryd 881; Weber Karol Maria 854; Weigl Józef 856; Wejnert Antoni 974a; Wernik Kazimierz 359; Weyse Christian Ernest 770; Wielhorski Józef 974a; Wielhorski Michał 899; Wielogłosowa muzyka 57; Wieniawski Henryk 486; Wieniawski Józef 536; T. 27 Warszawa 1867: Wild Franciszek 280; Winter Piotr 857; Winterfeld Karol Jerzy August 882; Wirtuoz 434; Wiślicki Władysław 537; Włoska muzyka 630; Wojskowa muzyka 200; Wokalizy 221; Wokalna muzyka 121; Wolff Edward 538; Wolfl Józef 539; Wolicki Konstanty 975; Wołków Anna 253; Wranitzki Karolina 254; Wranitzki Paweł 892; T. 28 Warszawa 1868: Wysocki Kasper Napoleon 976; Zając Stanisław 977; Zapolski Ignacy Downar 501; Zarlino Józef 698; Zegary grające 416; Zelter Karol Fryderyk 858; Zientarski Romuald 978; Zingarelli Mikołaj 691; Zobten T. 63, s. 587; Zumsteeg Jan Rudolf 859; Żyliński Faustyn 281. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga Reedycja fotooffsetowa tomów wydanych przez Oskara Kolberga1 w latach 1857-1890 w seriach Lud i Obrazy etnograficzne T. 1 – Pieśni ludu polskiego. Wstępy: J. Gajek, J. Krzyżanowski, M. Sobieski. Red. J. Gajek i M. Sobieski. Wrocław–Poznań 1961, ss. LVI, XI i 480, nuty, mapa, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1857. 1 W ramach reedycji opublikowano w Dziełach wszystkich także cz. II Chełmskiego opracowaną przez I. Kopernickiego w 1891 r., Przemyskie dokończone przez I. Kopernickiego również w 1891 r. oraz Wołyń wydany przez J. Tretiaka w r. 1907 . 200 �Toż : Wydanie II Wstępy: J. Burszta oraz przedruk wstępów J. Gajka, J. Krzyżanowskiego i M. Sobieskiego z pierwszego wydania. Wrocław-Poznań 1974, ss. LXXI, XI i 480, nuty, mapa, ryciny. T. 2 – Sandomierskie. Wrocław–Poznań 1962, ss. 288, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1865. T. 3 – Kujawy cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. 352, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1867. T. 4 – Kujawy cz. II. Wrocław–Poznań 1962, ss. 320, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1867 [recte 1869]. T. 5 – Krakowskie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. VIII i 380, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1871. T. 6 – Krakowskie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. V i 536, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1873. T. 7 – Krakowskie cz. III. Wrocław–Poznań 1962 , ss. XVIII i 350, rycina. Pierwodruk: Kraków 1874. T. 8 – Krakowskie cz. IV. Wrocław–Poznań 1962, ss. XIII i 366, rycina. Pierwodruk: Kraków 1875. 201 �T. 9 – W. Ks. Poznańskie cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss. IV i 320, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1875. T. 10 – W. Ks. Poznańskie1 cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. II i 386, nuty. Pierwodruk: Kraków 1876. T. 11 – W. Ks. Poznańskie cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XII i 246, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1877. T. 12 – W. Ks. Poznańskie cz. IV. Wrocław–Poznań 1963, ss. VIII i 334, nuty. Pierwodruk: Kraków 1879. T. 13 – W. Ks. Poznańskie cz. V. Wrocław–Poznań 1963, ss. XVI i 210, nuty. Pierwodruk: Kraków 1880. T. 14 – W. Ks. Poznańskie cz. VI. Wrocław–Poznań 1962, ss. VII i 392. Pierwodruk: Kraków 1881. T. 15 – W. Ks. Poznańskie cz. VII. Wrocław–Poznań 1962, ss. X i 324. Pierwodruk: Kraków 1882. T. 16 – Lubelskie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. IV i 330, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1883. 1 Na karcie tytułowej Kolberg zamieścił notę: „ z ryciną wedle rysunku B. Hoffa”, w trakcie przygotowywania wydanie fotooffsetowego nie odnaleziono egzemplarza tego tomu z ryciną. 202 �T. 17 – Lubelskie cz. II. Wrocław–Poznań 1962, ss. VI i 244, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1884. T. 18 – Kieleckie cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss. II i 242, nuty. Pierwodruk: Kraków 1885. T. 19 – Kieleckie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. IV i 266, nuty. Pierwodruk: Kraków 1886. T. 20 – Radomskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. VIII i 312, nuty. Pierwodruk: Kraków 1887. T. 21 – Radomskie cz. II. Wrocław–Poznań 1964, ss. VI i 244, nuty. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 22 – Łęczyckie. Wrocław–Poznań 1964, ss. VIII i 280, nuty. Pierwodruk: Kraków 1889. T. 23 – Kaliskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. VI i 272, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 24 – Mazowsze cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss.VIII i 356, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1885. 203 �T. 25 – Mazowsze cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. VI i 304, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1886. T. 26 – Mazowsze cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XIV i 369, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1887. T. 27 – Mazowsze cz. IV. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 400, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 28 – Mazowsze cz. V. Wrocław–Poznań 1964, ss. X i 380, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 29 – Pokucie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. XIV i 360, nuty, ryciny. pierwodruk: Kraków 1882. T. 30 – Pokucie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. X i 300, nuty. Pierwodruk: Kraków 1883. T. 31 – Pokucie cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XII i 244, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 32 – Pokucie cz. IV. Wrocław–Poznań 1962, ss. XII i 328. Pierwodruk: Kraków 1889. 204 �T. 33 – Chełmskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 370, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 34 – Chełmskie cz. II. Z materiałów pośmiertnych wydał I. Kopernicki. Wstęp: dr I. K. [Izydor Kopernicki]. Wrocław–Poznań 1964, ss. XII i 266, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1891. T. 35 – Przemyskie. Zarys etnograficzny. Z pośmiertnych materiałów wydał dr I. Kopernicki. Przedmowa wydawcy: Dr I.K. [Izydor Kopernicki]. Wrocław–Poznań 1964, ss. XX i 244, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1891. Tom 36 – Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak. Wstęp: J. Tretiak. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 450, nuty. Pierwodruk: Kraków 1907. Tomy wydane na podstawie rękopisów i źródeł drukowanych T. 37–38 – Miscellanea. Tomy w opracowaniu. T. 39 – Pomorze oraz Aleksandra Hilferdinga „Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza”. Z rękopisów opracowali J. Kądziołka i D. Pawlak. Red. tekstów gwarowych M. Gruchmanowa i Z. Zagórski. Wstępy: J. Burszta, J. Kądziołka, D. Pawlak, M. Gruchmanowa i Z. Zagórski. 205 �Wstęp pt. Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie J. Burszta. Red. J. Burszta. Wrocław–Poznań 1965, ss. XLII i 570, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 40 – Mazury Pruskie. Z rękopisów opracowali W. Ogrodziński i D. Pawlak. Wstępy: W. Ogrodziński i D. Pawlak. Red. D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1966, ss. XLVIII, 676, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 41– Mazowsze cz. VI. Z rękopisów opracowali A. Pawlak, M. Tarko i T. Zdancewicz. Wstępy: J. Burszta, M. Tarko, A. Pawlak i T. Zdancewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1969 , ss. LXVIII i 584, nuty, ryciny. T. 42 – Mazowsze cz. VII. Z rękopisów opracowali A. Pawlak, M. Tarko i T. Zdancewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1970, ss. 864, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 41-42, indeksy do T. 41 i 42. T. 43 – Śląsk. Z rękopisów opracowali J. Szajbel i B. Linette, Red. tekstów gwarowych M. Gruchmanowa. Wstępy: M. Gładysz, J. Szajbel i B. Linette. Red. E. Krzyżaniak i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1965, ss. XXXIV i 180, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. 206 �T. 44 – Góry i Podgórze cz. I. Z rękopisów opracowali Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Wstępy: Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Red. E. Miller. Wrocław–Poznań 1968, ss. XL i 436, nuty, ryciny. T. 45 – Góry i Podgórze cz. II. Z rękopisów opracowali Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Red. E. Miller. Wrocław–Poznań 1968, ss. 656, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 44–45, indeksy do T. 44 i 45. T. 46 – Kaliskie i Sieradzkie. Z rękopisów opracowali J. Lisakowski i W. Sobisiak. Wstępy: W. Sobisiak i J. Lisakowski. Red. D. Pawlak i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1967, ss. XIX i 586, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 47 – Podole. Z rękopisów i druków zebrała i opracowała D. Pawlakowa. Redakcja tekstów gwarowych: W. Kuraszkiewicz. Wstępy: K. Wolski, D. Pawlakowa i W. Kuraszkiewicz. Wrocław–Poznań 1994, ss. XL i 300, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 48 – Tarnowskie-Rzeszowskie. Z rękopisów opracowali J. Burszta i B. Linette. Wstępy: J. Burszta i B. Linette. Red. J. Burszta. Wrocław–Poznań 1967, ss. XXVII i 362, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. 207 �T. 49 – Sanockie-Krośnieńskie cz. I. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Wstępy: A. Kwilecki, B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1974, ss. LX i 552, nuty, ryciny. T. 50 – Sanockie-Krośnieńskie cz. II. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1972, ss. 446, nuty, ryciny. T. 51 – Sanockie-Krośnieńskie cz. III. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1973, ss. 488, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 49–51, indeksy do T. 49–51. T. 52 – Białoruś-Polesie. Z rękopisów opracowali S. Kasperczak i A. Pawlak. Wstępy: M. Olechnowicz, S. Kasperczak i A. Pawlak. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1968, ss. XLIII i 572, nuty, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, ryciny, indeksy. T. 53 – Litwa. Z rękopisów opracowali Cz. Kudzinowski, D. Pawlak. Wstępy: W. Armon, Cz. Kudzinowski i D. Pawlak. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1966, ss. XXVI i 362, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 54 – Ruś Karpacka cz. I. Z rękopisów opracowali A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. 208 �Wstępy: O. Gajkowa, A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. Recenzent i konsultant W. Kuraszkiewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1970, ss. LXXIV i 340, nuty, ryciny. T. 55 – Ruś Karpacka cz. II. Z rękopisów opracowali A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. Recenzent i konsultant W. Kuraszkiewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1971, ss. 568, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 54–55, indeksy do T. 54 i 55. T. 56 – Ruś Czerwona cz. I. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Wstępy: O. Gajkowa, W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1976, ss. LXXXIV i 448, nuty, ryciny. T. 57/1 – Ruś Czerwona cz. II/1. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1978, ss. 768, nuty, ryciny. T. 57/2 – Ruś Czerwona cz. II/2. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1979, ss. 769–1436 [668], nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 56–57, indeksy do T. 56 i 57. T. 58 – Materiały do etnografii Słowian wschodnich. Zebrane z rekopisów i źródeł drukowanych. Wstęp: A. Skrukwa. 209 �Nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. Tom przygotowany do druku. T. 59/I – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. I: Łużyce. Z rękopisów opracowali B. Linette i A. Skrukwa. Konsultacje językowe F. Michałk. Wstępy: A. Skrukwa, F. Michałk i B. Linette. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1985, ss. LII i 348, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/I, indeksy. T. 59/II – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy. Słowacja. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa, Opracowanie filologiczne pieśni A. Gawarecka. Opracowanie muzykologiczne D. Pawlakowa. Wstępy: E. Millerowa, A. Gawarecka i D. Pawlakowa. Red. E. Millerowa. Poznań 2001, ss. LXXIII i 158, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/II, indeksy. T. 59/III – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna Południowa. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie filologiczne pieśni i przysłów M. Jakóbiec-Semkowowa. Opracowanie muzykologiczne D. Pawlakowa. Wstępy: E. Millerowa, M. Jakóbiec-Semkowowa i D. Pawlakowa. Red. E. Millerowa. Poznań 2001, ss. CIV i 326, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/III, indeksy. T. 60 – Przysłowia. Z rękopisów opracował i zredagował S. Świrko. 210 �Wstęp S. Świrko. Wrocław-Poznań 1967, ss. XXIX i 628, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, słownik wyrazów staropolskich i gwarowych, indeks haseł pomocniczych. Toż: Wydanie drugie, przejrzane i poprawione przez autora opracowania wydania pierwszego [S. Świrkę] oraz J. Bursztę i M. Tarkę. Uzupełnił odsyłaczami do Nowej księgi przysłów polskich S. Świrko. Wstęp: J. Burszta, S. Świrko. Warszawa 1977, ss. 636, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, słownik wyrazów staropolskich i gwarowych, indeks haseł pomocniczych. T. 61 – Pisma muzyczne cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych wydał i wstępem opatrzył M. Tomaszewski. Wstęp M. Tomaszewski. Przypisy opracowali D. Pawlak i M. Tomaszewski. Współpraca red. E. Miller i D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1975, ss. LIX i 404 , ryciny. T. 62 – Pisma muzyczne cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrał M. Tomaszewski. Tekst i przypisy opracowała D. Pawlak. Red. E. Miller i D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1981, ss. 810, nuty, ryciny, indeksy do T. 61 i 62. T. 63 – Studia, rozprawy i artykuły. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych opracowały E. Miller i A. Skrukwa. Wstępy: J. Burszta, M. Gruchmanowa i A. Posern-Zieliński. Red. E. Miller i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1971, ss. XLVIII i 672, nuty, ryciny, indeksy. 211 �T. 64 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (1837-1876) Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Wstęp M. Turczynowiczowa. Red. A. Skrukwa i E. Krzyżaniak. Wrocław–Poznań 1965, ss. XXIX i 696, ryciny. T. 65 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (1877-1882)1. Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Opracowanie komentarzy i red. E. Krzyżaniak-Millerowa i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1966, ss. VI i 740, ryciny. T. 66 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (1883-1890). Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Opracowanie komentarzy i red. E. Krzyżaniak-Millerowa i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1969, ss. VI i 896, ryciny, indeksy do T. 64–66. T. 67/I – Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I. Z druków i rękopisów opracował A. Pawlak. Red. D. Pawlakowa. Wstęp A. Pawlak. Wrocław–Poznań 1986, ss. XX i 702, nuty, ryciny. T. 67/II – Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II. Z rękopisów opracował A. Pawlak. Red. D. Pawlakowa. Wrocław–Poznań 1989, ss. 336, nuty, ryciny, indeksy do cz. I i II. 1 Pierwodruk listów wymienionych przez O. Kolberga z J. Karłowiczem zob.: Z. Jabłoński Korespondencja Oskara Kolberga z Janem Karłowiczem z lat 1877–1890, „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” R. 2: 1956, s. 287–311. 212 �T. 68 – Kompozycje wokalno-instrumentalne. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała D. Idaszak. Wstęp, wykaz kompozycji: D. Idaszak. Red. H. Pawlak. Poznań 1990, ss. XL i 680, nuty, ryciny. T. 69 – Kompozycje fortepianowe. Z druków i rękopisów opracowała D. Idaszak. Wstęp, wykaz kompozycji: D. Idaszak. Red. D. Pawlakowa. Poznań 1995, ss. XXXII i 732, nuty, ryciny. Suplementy do tomów 1–36 T. 70 – Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Wstępy: A. Skrukwa i M. Prochaska, oraz: E. Millerowa i D. Pawlakowa wstęp: Suplementy do monografii wydanych przez Oskara Kolberga. Poznań 2003, ss. LXII i 206, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 1 i 70, indeksy do T. 1 i 70. T. 71 – Sandomierskie. Suplement do tomu 2. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Wstępy: E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2001, ss. XXXIV i 222, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 2 i 71, indeksy do T. 2 i 71. T. 72/I – Kujawy. Suplement do tomów 3-4, cz. I: Chodzone, obertasy, kujawiaki, mazury. 213 �Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrały i opracowały D. Pawlak i A. Skrukwa. Wstępy: D. Pawlak i A. Skrukwa. Poznań 2009, ss. XXIV i 472, nuty, ryciny. T. 72/II – Kujawy. Suplement do tomów 3-4, cz. II. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrały i opracowały D. Pawlak i A. Skrukwa. Wstępy: D. Pawlak i A. Skrukwa. Poznań 2014, ss. C i 370, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 3–4 i 72/I–II, indeksy do T. 3–4 i 72/I–II. T. 73/I – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Wstępy: E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. CXV i 522, nuty, ryciny. T. 73/II – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. 544, nuty, ryciny. T. 73/III – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. III. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. 586, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 5–8 i 73/I–III, indeksy do T. 5–8 i 73/I–III. T . 74/I – W. Ks. Poznańskie. Suplement do tomów 9-15, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Wstępy: E. Antyborzec i H. Pawlak. Nuty, ryciny. Tom przygotowany do druku. 214 �T . 74/II – W. Ks. Poznańskie. Suplement do tomów 9-15, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 9-15 i 74/I-II, indeksy do T. 9-15 i 74/I-II. Tom przygotowany do druku. T. 75 – Lubelskie. Suplement do tomów 16–17. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrali i opracowali B. Linette i A. Skrukwa. Wstępy: B. Linette, A. Skrukwa. Red. A. Skrukwa. Poznań 1998, ss. XLVIII i 368, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 16–17 i 75, indeksy do T. 16–17 i 75. T. 76 – Kieleckie. Suplement do tomów 18–19. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i H. Pawlak. Wstępy: E. Antyborzec i H. Pawlak. Poznań 2011, ss. XXX i 694, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 18–19 i 76, indeksy do T. 18–19 i 76. T. 77/I – Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21, cz I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Wstępy: E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2005, ss. LXII i 394, nuty, ryciny. T. 77/II – Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2006, ss. 496, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 20–21 i 77/I–II, indeksy do T. 20–21 i 77/I–II. 215 �T. 78 – Łęczyckie. Suplement do tomu 22. Opracowanie tekstów: E. Antyborzec i I. Kotlarska. Opracowanie muzykologiczne: H. Pawlak i Ł. Smoluch. Wstępy: E. Antyborzec i Ł. Smoluch. Korekta zapisów muzycznych: S. Zielonka. Opracowanie bibliografii i indeksów: I. Chmielewska. Red. E. Antyborzec. Poznań 2016, ss. XLIV i 506, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 22 i 78, indeksy do T. 22 i 78. T. 79 – Kaliskie. Suplement do tomu 23. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrali i opracowali I. Chmielewska i M. Prochaska, współpraca E. Antyborzec. Wstęp: E. Antyborzec, I. Chmielewska, M. Prochaska. Red. A. Skrukwa. Poznań 2016, ss. XXXIII i 284, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 23, 46 i 79, indeksy do T. 23, 46 i 79. T. 80/I – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. I. Z rękopisów i źródeł drukowanych wybrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Wstęp: E. Antyborzec i H. Pawlak. Poznań 2020, ss. LXXXI i 291, nuty, ryciny. T. 80/II – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. II. Z rękopisów i źródeł drukowanych wybrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Poznań 2024, ss. 464, nuty. T. 80/III – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. III. Opracowanie bibliografii i indeksów Ewa Antyborzec i Iwona Chmielewska. Poznań 2024, ss. 181, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 24–28 i 80/I–III, indeksy do T. 24–28 i 80/I–III. 216 �T. 81 – Pokucie. Suplement do tomów 29–32. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. Opracowanie muzykologiczne A. Kustra. Wstępy: A. Skrukwa i A. Kustra. Poznań 2008, ss. LXI i 378, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 29–32 i 81, indeksy do T. 29–32 i 81. T. 82 – Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne B. Linette. Wstępy: E. Millerowa i B. Linette. Poznań 2004, ss. LXXXVI i 410, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 33–34 i 82, indeksy do T. 33–34 i 82. Aneks do T. 82 – Chełmskie. Suplement do tomów 33-34. Aneks. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Wstęp: E. Millerowa. Poznań 2020, ss. XXXIV i 120, ryciny, indeks geograficzny do aneksu. T. 83/I – Przemyskie. Suplement do tomu 35, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Wstępy: E. Millerowa i M. Prochaska. Poznań 2011, ss. C i 438, nuty, ryciny. T. 83/II – Przemyskie. Suplement do tomu 35, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Poznań 2011, ss. 552, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 35 i 83/I–II, indeksy do T. 35 i 83/I–II. T. 84 – Wołyń. Suplement do tomu 36. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. 217 �Opracowanie muzykologiczne A. Ruda. Wstępy: A. Skrukwa i A. Ruda. Poznań 2002, ss. LIV i 506, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 36 i 84, indeksy do T. 36 i 84. Biografia Oskara Kolberga T. 85/I – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. I: Biografia. Autorki: E. Millerowa i A. Skrukwa. Poznań 2024, ss. XII i 506, ryciny. T. 85/II – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. II: Studia monograficzne. Autorzy: E. Antyborzec, P. Dahlig, Z. Jasiewicz, E. Millerowa, D. Pawlakowa, M. Prochaska. Poznań 2024, ss. 624, ryciny, nuty. T. 85/III – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. III: Spuścizna rękopiśmienna. Kalendarium podróży. Bibliografia. Wykaz tek. Autorki: E. Millerowa, A. Skrukwa. Poznań 2024, ss. 351, indeks osób i indeks geograficzny do cz. I–III tomu 85. Prace i utwory błędnie przypisywane Oskarowi Kolbergowi W bibliografiach etnograficznych i muzycznych oraz w biografiach Oskara Kolberga przypisywano mu kilka prac, których w tej bibliografii nie uwzględniono, ponieważ analizy tych utworów i tekstów oraz okoliczności ich powstania nie potwierdzają jego autorstwa: Fryderyk Chopin, anonimowy artykuł w „Gazecie Warszawskiej” 1849 nr 293, z dnia 5 i 6 listopada, według M. Tomaszewskiego autorem nie był O. Kolberg, ale prawdopodobnie J. Kenig (zob. wstęp M. Tomaszewskiego do tomu Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XXVI– –XXVII; 218 �Janek spod Ojcowa, obrazek sceniczny napisany przez J. K. Gregorowicza z muzyką A. Tarnowskiego, mylnie identyfikowany z utworem Kolberga Scena w karczmie czyli Powrót Janka do którego libretto napisał również J. K. Gregorowicz, zob. w Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 100–103. List… „Wiek” 1877, nr 93, list ten wymienia w swej Bibliografii ludoznawstwa polskiego (Kraków 1914) F. Gawełek (poz. 7142), autorem był Wilhelm Kolberg, który polemizował tam z Aleksandrem Weinertem. Ułamek o muzyce wielkopolskiej, anonimowy artykuł w „Przyjacielu Ludu” R. 4:1837, T. 1, nr 23, s. 177–181, zob. wstęp M. Tomaszewskiego do tomu Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XXIX; Ułan polski, pieśń zamieszczona przez J. Horoszkiewicza w tomie Echa minionych lat. Wiersze, pieśni z muzyką, marsze wojska polskiego z końca XVIII i początku XIX w. zebrał i wydał…, Lwów 1889, z. 1: Słowa s. 87, z. 2: Nuty s. 61, z notą Horoszkiewicza nad tekstem w z. 1: „Wasilewski. Słowa i muzyka od O. Kolberga”. Z listów wymienianych przez O. Kolberga z J. Horoszkiewiczem wynika, że Kolberg przesyłał Horoszkiewiczowi pieśni patriotyczne pochodzące z gromadzonych przez niego zbiorów rękopiśmiennych, ale nie były to jego kompozycje. Pieśń mylnie opublikowana w tomie Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68, s. 33–34) jako utwór Kolberga. ��Agata Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów Rękopisy przechowywane w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, s. 225 – Teki założone przez O. Kolberga i wymieniane w jego spisach, s. 225 – Teki utworzone po śmierci Kolberga, tj. po roku 1890, oraz inne zespoły jego rękopisów znajdujące się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, s. 259 – Rękopisy znajdujące się w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, s. 270 – Rękopisy w zbiorach innych bibliotek i w muzeach, s. 282 – Biblioteka Jagiellońska, s. 282 – Biblioteka Narodowa, s. 282 – Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, s. 282 – Biblioteka Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, s. 283 – Muzeum Etnograficzne w Krakowie, s. 284 – Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie, s. 285 – Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze, s. 285 Zachowaną spuściznę rękopiśmienną Oskara Kolberga podzielono tu na trzy części w zależności od miejsca, w którym przechowywane są obecnie jej najważniejsze zespoły. Pierwsza to rękopisy znajdujące się jako depozyt w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Stanowią one większość znanej dziś spuścizny Kolberga i zawierają przede wszystkim materiały powstałe w czasie prowadzonych przez niego w ciągu pięćdziesięciu lat prac badawczych i wydawniczych. Druga to rękopisy przechowywane w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie znajduje się kolejna znacząca część materiałów folklorystyczno-etnograficznych oraz korespondencja i dokumenty osobiste. Trzecia to mniejsze objętościowo rękopisy rozproszone w kilku innych zbiorach bibliotecznych i muzealnych: w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie, w Bibliotece Narodowej w Warszawie, w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, w Bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie i w Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze. 221 �Nie ujęto tu natomiast korespondencji1 rozproszonej w postaci pojedynczych listów lub niewielkich ich zespołów w wielu innych zbiorach archiwalnych i bibliotecznych, m.in. w Archiwum PAU i PAN w Krakowie oraz w Bibliotece Jagiellońskiej, Bibliotece Narodowej w Warszawie, Lwowskiej Narodowej Bibliotece Naukowej im. Wasyla Stefanyka we Lwowie i w bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Specjalnym zespołem etnograficznych materiałów Kolberga są założone przez niego teki regionalne i Miscellanea w większości przechowywane dziś w Archiwum Naukowym PTL. Przekazane tam zostały jako depozyt w roku 1953 przez Komisję Organizacyjną Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W ich spisie podano numery tek, ich tytuły i sygnatury zespołów wewnątrz nich według inwentarza2 archiwum PTL, a tam dla tek o numerach 1–40 najczęściej użyto nazw i pierwotnych numerów zapisanych przez Kolberga na oryginalnych okładkach w znacznej części zachowanych do dziś, dlatego większość tytułów jest identyczna z odnotowanymi przez niego w spisie z r. 1886. W tej części wykazu zamieszczono także informacje o tekach zlikwidowanych w latach 1890–1961. W opisie utworzonych przez Kolberga tek regionalnych i Miscellanea najpierw przytoczono notatkę z jego własnoręcznego spisu z 10 stycznia 1886 r., ponieważ z zachowanych kilku takich dokumentów sporządzonych przez niego pod koniec życia ta wersja jest najpełniejsza3. Informacje o stanie tego zespołu rękopisów w r. 1890, po śmierci Kolberga, pochodzą z notatek Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich. Rękopis ten znajduje się obecnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie 4 składa się z 29 kart i nosi tytuł nadany przez Seweryna Udzielę. Udziela jako sekretarz 1 Korespondencja O. Kolberga została wydana w tomach 64–66 jego Dzieł wszystkich, tam w metryce każdego listu podane jest miejsce przechowywania jego rękopisu i odpowiednia sygnatura archiwalna. 2 Z. Staszczak Wykaz zawartości Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1945-1955), Wrocław 1955, „Archiwum Etnograficzne”, nr 11 3 Wykorzystany tu spis tek Kolberga znajduje się w tece Papiery osobiste w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 75-76, ponadto zachowały się takie spisy z r. 1883 i z 1887 (tamże, k. 71–74 i 77– –80), oraz spis powstały około r. 1882 obecnie w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Nie wszystkie z nich są kompletne, np. dwa spisy z roku 1887 obejmują tylko teki regionalne, bez Miscellanea. Z wykazu sporządzonego przez Kolberga 10 stycznia 1886 r. przytaczano tu tylko informacje o przechowywanych w danej tece materiałach. Notatki o kosztach druku kolejno wydawanych przez Kolberga tomów i sposobie ich pokrycia zamieszczone są w pierwodruku tego wykazu w Korespondencji Oskara Kolberga cz. III (T. 66), aneks 12, s. 743-749. 4 W archiwum muzeum ma sygnaturę: II/155, nr inw. I/191/RKP. 222 �działu etnologicznego Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, później sekretarz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności, opiekował się rękopisami Kolberga w latach 1903–1935. Wtedy większość notatek Kopernickiego wyjął z Kolbergowskich tek i zebrał razem, nadając im wymieniony wyżej tytuł. W tym opracowaniu uzupełniono je o zapiski Kopernickiego o takim samym charakterze pozostawione przez Udzielę w ich pierwotnym miejscu, tj. w tekach regionalnych i miscellanea. Notatki Kopernickiego w intencji autora nie miały być inwentarzem, ale wskazówkami co do dalszego postępowania z określonymi rękopisami. Przytoczono je jednak, ponieważ często są jedynym znanym źródłem informacji o stanie spuścizny rękopiśmiennej Kolberga po jego śmierci, a przed rokiem 1961. Informują też, jakie działania podejmował Kopernicki, wykonawca testamentu Kolberga, upoważniony do swobodnego dysponowania tym zasobem, tj. wydania drukiem, zachowania, przekazania do innych zbiorów lub usunięcia materiałów według swego uznania. Inwentarz tek1 Kolberga sporządzony w roku 1934 w Komisji Etnograficznej PAU jest praktycznie powtórzeniem Kolbergowskiego wykazu z roku 1886, dlatego informacje tam odnotowane przytaczano tylko w nielicznych przypadkach. Podobnie jak w innych wcześniejszych wykazach nie podano w tym inwentarzu ilości kart w tekach2. Zawartość tek przechowywanych obecnie w Archiwum Naukowym PTL była prawdopodobnie już przez Kolberga, a w części później przez osoby przygotowujące je do druku, podzielona na „podteczki” liczące od jednej do kilkudziesięciu kart i ujęte w papierowe obwoluty. Każdy taki zespół otrzymał w Archiwum PTL osobną sygnaturę. 1 Rękopis Księgi inwentarzowej Komisji Etnograficznej PAU znajduje się w Archiwum PAU w Krakowie, sygn. PAU I –29 f, zbiorów Kolberga dotyczą k. 1-5. Rękopis ten należy do tej części dokumentów Komisji Etnograficznej PAU, która została zwrócona do Archiwum PAU przez krakowskie Muzeum Etnograficzne dopiero w 1986 r. 2 Numeracja stron lub kart była niekiedy zastosowana już przez Kolberga lub autora rękopisu – jego korespondenta, ale w większości została wprowadzona w XX wieku przez osoby zajmujące się przygotowaniem rękopisów Kolberga do druku w latach 1900-1914 oraz ich „porządkowaniem” lub archiwizacją w latach 1890–1961. Dziś numeracja kart w tekach jest niejednolita, czasem liczbowane są strony, czasem karty albo arkusze, czasem wspólny numer mają niewielkie kartki naklejone razem na większej, ale bywają one też liczbowane jako karty osobne, niekiedy nadawano kolejną liczbę kartom czystym, w innych wypadkach nie itp. W latach 1961–1968 w Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga wykonano szczegółową inwentaryzacje zawartości wszystkich tek. Z konieczności przyjęto wtedy istniejącą paginację rękopisów i stosowano ją później w całości Dzieł. 223 �Tytuły, sygnatury archiwalne1 i podstawowe dane o rękopisach Kolberga znajdujących się w innych zbiorach, poza Archiwum Naukowym PTL, podane są według inwentarzy ich dysponentów. Tylko niektóre zespoły rękopisów Kolberga znajdujące się w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, a wypożyczone w latach 1956–1959 przez Zarząd Główny PTL mają tytuły nadane w działającej tam wówczas Pracowni Kolbergowskiej. Rękopisy te wypożyczono przed ich skatalogowaniem i przyjęte wówczas dla nich nazwy stosowane były w tomach Dzieł wszystkich Kolberga wydawanych przed drukiem katalogów Biblioteki PAN oraz konsekwentnie także w tomach drukowanych następnie. Są one niekiedy odmienne od wprowadzonych w publikowanych później katalogach Biblioteki PAN. Tytuły przyjęte w katalogach, różne od używanych poprzednio w archiwum PTL, również podano w opisie teki. Opisy obecnej zawartości tek założonych przez Kolberga i innych zespołów jego rękopisów są z konieczności skrótowe i podają tylko ogólne informacje, których regionów lub jakich problemów dotyczą materiały opatrzone określoną sygnaturą archiwalną oraz w których tomach Dzieł wszystkich zostały zamieszczone2. Mają także w miarę możliwości wskazać, o ile zasób rękopisów i druków w danej tece uległ zmianie od czasów, gdy decydował o nich Kolberg, a później przez nieco ponad rok Kopernicki. 1 W trakcie edycji Dzieł wszystkich O. Kolberga trzy zespoły rękopisów miały zmieniane sygnatury: rękopis Przemyskiego znajdujący się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie ma obecnie sygnaturę 465, do roku 1972 odnotowany był w tych zbiorach jako TNW 150. W BN PAU i PAN w Krakowie w roku 1964 zamieniono sygnaturę zespołu 2183 na 2184 i odwrotnie – zespół o dotychczasowej sygnaturze 2184 otrzymał nową 2183. Był to zabieg mechaniczny, ponieważ w każdym z tych dwu zespołów znajdują się w zasadzie wszystkie należące do niego poprzednio dokumenty. Zmiana ta stała się bardzo kłopotliwa dla czytelników Dzieł Kolberga, a także dla ich edytorów, ponieważ odwołując się później w różnych tomach do kart zawartych w tych zbiorach wskazywali dla tych samych dokumentów odmienne niż dawniej sygnatury archiwalne, a wskazówki zawarte w niektórych tomach stały się mylące. Ponadto w BN PAU i PAN przed drukiem w 1973 r. katalogu rękopisów o sygnaturach 3194–3211 zmieniono kolejność kart w kilku tekach, a także przemieszczono niektóre karty między tekami, dotyczy to zespołów o sygnaturach od 3195 do 3207, dlatego numery kart podane w wykazach źródeł w tomach Dzieł wszystkich oddanych do druku przed tymi zmianami nie zawsze zgadzają się ze stanem obecnym. Tak postąpiono m.in. z materiałami z tek Wołyń o sygn. 3206 i 3207, skąd pochodzi wiele zapisów publikowanych w tomie Białoruś-Polesie (T. 52 Dzieł) wydanym w 1966 r. 2 W informacjach o tomach Dzieł wszystkich Kolberga, w których są opublikowane wymieniane w tym zestawieniu materiały, podano numer tomu bez skrótu DWOK, ponieważ skrót T. w tym spisie dotyczy tylko tomów Dzieł wszystkich Kolberga. 224 �Jednak lakoniczny charakter spisu Kolberga i notatek Kopernickiego uniemożliwia dokładne porównanie ówczesnej zawartości tek ze stanem dzisiejszym. Używane w tych opisach określenia „zapisy terenowe” lub „notatki terenowe” oznaczają zapisy prymarne wykonane przez Kolberga ze słuchu w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem lub wykonawcą. Osoby zainteresowane rękopisami dotyczącymi określonych regionów lub tematów znajdą odpowiednie informacje we wstępach do tomów 39–84 Dzieł wszystkich. Ponadto dane o rękopisach wykorzystanych w Dziełach wszystkich zestawiane są w tych tomach w osobnych wykazach źródeł lub podawane bezpośrednio w przypisach. W roku 2014, który został przez Sejm Rzeczypospolitej ogłoszony Rokiem Kolberga, większość rękopisów przechowywanych w Archiwum PTL i w Bibliotece Naukowej PAU i PAN została zdigitalizowana i jest dostępna pod adresem: http://www.wbc.poznan.pl/publication/427268. Rękopisy przechowywane w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu Teki założone przez Kolberga i wymieniane w jego spisach Teka 1. Mazowsze. Warszawa, Łowicz, Czersk Sygn. Archiwum PTL: 1116–1122, łącznie kart 228. W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Mazowsze polne (Warszawa, Czersk, Łowicz, Rawa), a krótki opis wskazuje na inną niż obecnie zawartość: „Monografia już ogłoszona drukiem, tak że tylko drobne notaty, kilka druków i wypisów pozostało. Wyszły: tom 1 i 2 (1885 i 1886)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały przysposobione prawdo[podob] nie na osobny tom, mający stanowić zakończenie całego szeregu Mazowsza. Zawiera: 1. Demonologia i 2. Leki i choroby (po największej części wycinki i wypisy z dzieł i pism rozmaitych, lecz także i spostrzeżenia własne lub przez kogoś innego zebrane. Należy rozsortować i uporządkować.) 3. Opowieści ludowe wszelkiego rodzaju (bardzo bogaty i ciekawy zbiór baśni oryginalnych, dobrze spisanych, niewiele wypisanych skądinąd). 4. Gry i zabawy (niewiele, lecz dobrze opisane i ciekawe). 5. Do gwary mazowieckiej (bardzo niewiele i niedojrzałe). Dodatek – wycinki z »Czasu« 225 �(o wierzeniach ludowych, ze świata roślinnego i zwierzęcego) i »Kłosów« (opis sobótki w okolicy Pilicy).” Obecnie w tece znajdują się materiały wskazane przez Kopernickiego. Rękopisy zawarte w tece były tylko w niewielkiej części wykorzystane przez Kolberga w Mazowszu cz. I–V (T. 24–28), pozostałe są wydane w cz. VI i VII Mazowsza (T. 41 i 42) i w suplemencie do tomów 24–28 (T. 80). Nieliczne zapisy z innych regionów, m.in. z Kujaw i z Lubelskiego, zamieszczone były przez Kolberga w odpowiednich monografiach w XIX w. (T. 3–4 i 16–17) lub wydane obecnie w suplementach do nich (T. 72/II i T. 75). Teka 2. Mazury podlaskie. Mińsk, Łuków, Radzyń, Siedlce Sygn. Archiwum PTL: 1223–1226, łącznie kart 48. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze podlaskie (Radzymin, Kałuszyn, Siedlce, Łuków), opis zawartości: „Obfite zbiory. Monografia tej części Mazowsza w pełni już do druku przygotowana jako tom 3” 1. W opisie Kopernickiego z r. 1890 teki tej dotyczy tylko krótka notatka na marginesie informacji o tece 1: „Teka 2 całkiem wyczerpana”. Obecnie teka zawiera zapisy terenowe Kolberga i jego czystopisy związane ze wskazanym tytułem regionem Mazowsza, są to głównie pieśni i opisy wesel. Cztery karty (sygn. 1125, k. 1-4) są fragmentami czystopisu części III Mazowsza przeznaczonego dla drukarni, o czym świadczą notatki skierowane do zecera. Prawie wszystkie materiały zawarte w tej tece zostały wydane przez Kolberga w tomie Mazowsze cz. III (T. 26), a pozostała niewielka cześć później w tomach Mazowsze cz. VI i VII (T. 41–42). Nieliczne, tam niedrukowane, znajdują się w suplemencie do monografii Mazowsza (T. 80). Wiele ballad zamieścił Kolberg jeszcze przed wydaniem Mazowsza w tomie Pieśni ludu polskiego (T. 1). Na kartach zapisów terenowych zanotowane są także pojedyncze pieśni i melodie z innych regionów Mazowsza, oraz z Sandomierskiego, Lubelskiego i Radomskiego. Te ostatnie wydane zostały w suplementach do odpowiednich monografii (T. 71, 75 i 77). Teka 3. Teki nr 3 nie ma dziś w spuściźnie Kolberga. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazury pruskie (Lec, Ełk, Osterode itd. ku Królewcu), opis zawartości: „Monografia w znacznej części gotowa do 1 Tom III Mazowsza wydał Kolberga w 1887 r. 226 �druku. Rękopis ks. Gizewiusza (aneks), materiały otrzymane od dra Kętrzyńskiego i inne źródła w odpisach i wycinkach”. Spis zawartości1 wykonany przez Kopernickiego w r. 1890 jest bardzo dokładny: „1) Wypisek ze Słow. geograf. o dzisiejszej prawowierności Mazurów (kilkanaście wierszy). Kilka wyrazów gwary miejscowej. No 40 »Kuriera Polskiego« z artykułem wstępnym o Mazowszu pruskim. Pieśń dożynkowa z Osterode (Kraplewo), bez melodii. Wypisek z »Bibl. Warsz.« 1848 (kilka pieśni weselnych z melod.). Notatka własna: n[umery] pieśni z Osterode podanych już w ser. pierwszej. Karłowicza [Dziesięć] pieśni mazurskich (odbitka ofiarowana mnie). Toeppen Aberglauben aus Masuren, wyd. 2, Gdańsk 1867. Prusko-polski kalendarz 1884 Osterode. Notatka bibliograficzna o dziele Brauna Bilder aus Masuren, Lyck 1888. Notatka z »Wędrowca« 1882 o Mazurach (nie etnograf.). Melodia piosnki od Serocka. Brulion sprawozdania o swej wycieczce do Prus i Poznania z dodaniem drobnych wypisów i notatek. Kilka n[umerów] »Gazety Leckiej« gotykiem drukowan. z r. 1875. Wypiski z Wójcickiego Stare gawędy o podaniach ludowych. Reise Karte der Prov. Preußen. [Dwie] książki drobne ludowe wydane w Hamburgu, jako wzór zepsute[go] języka i gotyckiego druku. Rozmaite notatki wypisane z »Wędrowca« o nazwach miejscowości itp. Wycinek drukowany felietonu »Dzien. Poznańsk.« z r. 1868 z art. Kętrzyńskiego O Mazurach. Powiastka dla ludu drukowana w Hamburgu nie gotykiem. Kętrzyński O Mazurach, Poznań 1872. Wypisy rozmaite o Mazowszu pruskim z artykułów Kętrzyńskiego w »Tygodn. Ilustr.« z r. 1881 nr 298 – wiadomości ogólne. Brulion początku przedmowy do dzieła o Mazowszu pruskim z notatkami bibliograficznymi. Wszystko to zużytkowane do następnego działu materiałów przygotowywanych do druku. 2) Materiały przysposobione już przez O.K. [tu szczegółowy spis zawartości rękopisu wydanego w tomie 40 Dzieł wszystkich, s. 3–470]; 3) Zbiory rękopiśmienne: pieśni Kętrzyńskiego z których poprzedni dział wyrobiony i bruliony do tegoż.” W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU obok nazwy tej teki jest niedatowana notatka, że została ona wypożyczona Bibliotece PAU. Zawartość teki znajdującej się wówczas w zbiorach PAU została rozproszona we wrześniu 1939 r., po wkroczeniu Niemców do Krakowa 1 U góry pierwszej strony notatka Kopernickiego: „+ książki i brosz. drukowane” oraz Udzieli: „do tego jest rękopiśmienny zbiór pieśni Gizewiusza”. 227 �w uzasadnionej obawie przed zniszczeniem jej przez okupantów. Rękopis tomu Mazury pruskie schowano w Muzeum Przyrodniczym PAU bez karty tytułowej i wstępu Kolberga. Nie wszystkie wskazane przez Kopernickiego rękopisy i druki zostały odnalezione po wojnie, brak m.in. wstępu Kolberga do tomu Mazury, wielu notatek, brulionu sprawozdania z podróży, mapy itd. W zbiorach BN PAU i PAN w Krakowie są obecnie następujące fragmenty dawnej teki mazurskiej: sygnatura 3208 – Kolbergowski rękopis tomu Mazury pruskie; sygn. 3891, 3892 i sygn. 2184 (dawniej 2183) k. 88–143 – pieśni w rękopisach W. Kętrzyńskiego i innych osób; sygn. 2559 II – rękopis Pieśni ludu znad górnej Drwęcy […] G. Gizewiusza. Teksty te zostały wykorzystane w T. 40 Mazury pruskie. W zbiorach BN PAU i PAN zachowały się także dwie „książki drobne ludowe wydane w Hamburgu”. Książka Aberglauben aus Masuren M. Toeppena z glosami Kolberga znajduje się od roku 1945 w rękach prywatnych. Teka 4. Łomża, Augustów, Tykocin, Bielsk Sygn. Archiwum PTL: 1127–1135, łącznie kart 34. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze nadnarewskie (Łomża, Tykocin, Bielsk, Augustów, Suwałki), opis zawartości: „Pieśni, obrzędy, zwyczaje i varia. Notaty Osipowicza, Połujańskiego i innych. Publikacje Glogera. Wycinki i wypisy”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Wyczerpana zupełnie dla Mazowsza T. V. Pozostało nieco odpadków rozmaitych i szczegółów, które mogą być zużytkowane do czyjegoś opracowania o tejże okolicy. Same przez się zaś materiału żadnego nie stanowią”. Obecnie w tece znajdują się rękopisy A. Osipowicza i A. Połujańskiego wykorzystane przez Kolberga w cz. V Mazowsza (T. 28) oraz przez późniejszych wydawców w tomach Mazowsze cz. VI i VII (T. 41–42), ponadto nieliczne Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni i melodii opublikowane w cz. V Mazowsza oraz melodie taneczne z przyśpiewkami wydane w r. 1857 w Pieśniach ludu polskiego (T. 1). Nieliczne są zapisy terenowe z innych regionów, te zamieszczono w Kaliskiem i Sieradzkiem (T. 46) i w Łęczyckiem (T. 22 i 78). Nie ma dziś w tej tece ani w innym miejscu archiwum Kolberga wspomnianych przez niego publikacji Z. Glogera. 228 �Teka 5. Płock, Dobrzyń, Pułtusk, Kurpie Sygn. Archiwum PTL: 1136–1140, łącznie kart 236. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze stare (Płock, Dobrzyń, Lipno, Mława, Pułtusk, Ostrołęka), opis zawartości: „Kurpie; znaczne do ich opisu materiały; notatki Jahołkowskiego i moje. […] Zaliczam tu i monografię Ziemi Dobrzyńskiej publikowaną już przez Akademię (mieści się w »Zbiorze Wiadomości do Antropologii [Krajowej]« tom VI”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Spory zbiór pieśni szlacheckich, miejskich i dworskich, nie uporządkowany, z melodiami; b) podobnyż zbiór tańców z przyśpiewkami (między nimi zamieszały się pieśni z melodiami); c) osobno niewielka ilość tańców z Płockiego; wszystko to po przejrzeniu przez muzyka i uporządkowaniu, gdy się sprawdzi z wydanymi już melodiami i tańcami, że jest coś nieznanego dotąd a godnego pamięci, może być wydane osobno jako dodatek do Mazowsza; d) nazwy wsi i rodowe z Płockiego i Kurpiów; e) wycinki i odpadki rozmaite w niewielkiej ilości.” Materiały znajdujące się obecnie w tej tece w większości dotyczą Mazowsza i zostały wydane przez Kolberga w cz. IV monografii tego regionu (T. 27) lub przez późniejszych wydawców w cz. VI i VII (T. 41–42) i w suplemencie do Mazowsza (T. 80). Wiele zapisów pieśni pochodzi z innych regionów, z Mazur, Radomskiego, Kaliskiego, Łęczyckiego, Lubelskiego, Chełmskiego, Pokucia, Podola oraz z Krakowskiego i Podhala, zostały one wydane przez Kolberga w odpowiednich tomach lub obecnie w suplementach do nich i w nowych monografiach. Zapisy, których pochodzenia regionalnego nie udało się ustalić, przeznaczono do tomu Miscellanea. Teka 6. Prusy zachodnie, Kaszuby, Połaby, [z późniejszym dopiskiem:] Łużyce Sygn. Archiwum PTL: 1141–1155, łącznie kart 231. W spisie Kolberga z r. 1886 jako zawartość tej teki wymienione są trzy zespoły o odrębnych tytułach: „[1] Prusy zachodnie: pieśni, wesela, zwyczaje itd. od Torunia, Gdańska, Malborka, Elbląga, z Warmii. Notatki i wypisy. [2] Kaszuby: rozprawa Hilferdinga (w tłumaczeniu z ros.), dodatki moje i innych, jak np. Cejnowy. Publikacje tegoż (aneks). Wycinki. [3] Połaby i Łużyce: rozmaite wyciągi i wypisy z dzieł.”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Prusy zachodnie, wypisy z rozmaitych dzieł i pism, przeważnie z »Przyjaciela Ludu«, liczne notatki bibliograficzne 229 �z cennymi wskazówkami przy opracowaniu tej części kraju. Dużo własnych spostrzeżeń i zapisków z Waplewa, Nawry i innych okolic w brulionach ołówkiem lub piórem. Wszystko to po przepisaniu na czysto i uporządkowaniu będzie uzupełnieniem bardzo ważnym teki 3-ciej i razem z tym złoży się na 2 tomy lub jeden ogromny; b) Kaszuby, połowę stanowi przełożona przez O.K. rozprawa Hilferdinga o Słowianach przybałtyckich, resztę stanowią wypiski, wyciągi, notatki i wskazówki z innych dzieł. Dopełnieniem tego są własne zapiski odnoszące się do Kętrz[yńskiego]1, zwyczajów i muzyki ludowej Kaszub; starczy na rozprawkę osobną do »Zb[ioru] Wiad[omości]«; c) Łużyce, notatki i wypisy przeważnie językowe (ze Schleichera), pieśni (z Haupta i Szmalera) i trochę własnych zapisków, przyda się komuś jako garstka materiałów dodatkowych.” Obecnie teka zawiera głównie zapisy terenowe Kolberga z Pomorza sporządzone w czasie podróży w r. 1875 oraz wypisy z literatury i tłumaczenia prac na temat tego regionu. Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga wspomnianych przez niego publikacji Cejnowy. Większość tekstów i melodii z tej teki, także Kolbergowski przekład rozprawy A. Hilferdinga i słownik gwarowy oparty na opracowaniach G. Pobłockiego, A. Hilferdinga i własnych zapisach Kolberga, została wydana w monografii Pomorze (T. 39). Ponadto w tece 6 przechowywana jest niewielka liczba zapisów terenowych pieśni i melodii z Mazowsza, Kujaw i Poznańskiego wydanych w suplementach do odpowiednich monografii (T. 41–42, 72, 74), oraz notatki i odpisy z literatury na temat Łużyczan. Te ostatnie, m.in. pieśni przepisane ze zbioru J. A. Smolerja Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow (Grymi 1841–1843), razem z pieśniami z innych rękopisów opublikowano w T. 59/I Materiały do etnografii Słowian zachodnich. Łużyce. Pominięto natomiast w Dziełach wszystkich niewielkie objętościowo wyciągi słownikowe z pracy A. Schleichera Laut- und Formenlehre der Polabischen Sprache (St. Petersburg 1871). Teka 7. Kujawy, Gostynin, Łęczyca Sygn. Archiwum PTL: 1156–1158, łącznie kart 64. W spisie Kolberga z r. 1886 na zawartość teki składają się dwie części z odrębnymi tytułami: „Łęczyckie i Gostyńskie. Pieśni, wesela, varia. 1 Prawdopodobnie chodzi o pracę W. Kętrzyńskiego O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich, Lwów 1882. 230 �Publikacje W. A. Maciejowskiego i notaty z Mazewa. Wyciągi i druki” oraz: „Kujawy. Odpadki od wydanej w r. 1867–1869 z własnych funduszów monografii w 2 tomach pt. Lud, seria 3 i 4.” W opisie Kopernickiego z r. 1890 tytuł: Kujawy, Łęczyckie, Gostynin, zawartość: „Wszystko wyczerpane w serii III–IV Kujawy i XXII Łęczyckie. Zostały odpadki muzyczne; melodie pieśni i tańców, nie przekreślone przez O.K., więc mogące się przydać komuś, o ile podobne lub takie same nie zostały już podane przez O.K. w innych seriach”. Na obwolucie dla zespołu o sygn. 1156 (k. 43) notatka Kopernickiego zbliżona w treści do przytoczonej wyżej: „Melodie pieśni i tańców nie poprzekreślane p[rzez] O.K., prawdopodobnie nie były drukowane bądź z tej przyczyny, że podobne lub takie same pieśni podał już z innych okolic, bądź jako podrzędniejsze opuścił przez oszczędność przy wydawaniu Kujaw i Łęczyckiego. Znawca może tu znaleźć coś godnego uwagi, dlatego wszystko złożywszy razem, zachowuję do szczęśliwego użytku czyjegoś. K.” Obecnie teka zawiera zapisy z Kujaw i graniczących z nimi powiatów Mazowsza oraz z Łęczyckiego, w dużej części wydane przez Kolberga w cz. I i II Kujaw (T. 3–4), w Mazowszu (T. 24–26 i później w T. 41–42), w Łęczyckiem (T. 22) oraz w Pieśniach ludu polskiego (T. 1). Materiały niedrukowane przez Kolberga zamieszczone zostały w suplementach do tych monografii (T. 72, 78 i 80). Nie ma w tece publikacji W. A. Maciejowskiego wymienionych przez Kolberga, nie ma ich także w innych zespołach spuścizny Kolberga. Teka 8. Kalisz, Sieradz, Piotrków, Wieluń Sygn. Archiwum PTL: 1159–1165, łącznie kart 379. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kaliskie (Kalisz, Konin, Sieradz, Piotrków, Wieluń, Częstochowa), opis zawartości: „Wyciągi z akt, odpisy. Pieśni, tańce, bajki, zwyczaje, przysłowia, przesądy i varia. Monografia w połowie dokończona.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały o ile możności uporządkowane i przysposobione do druku w działach następujących: 1. Czary, przesądy, leki, wróżby, przepowiednie, a. – wypiski z notat Pstrokońskiego o b. woj. sieradzkim wyd. p[rzez] Szaniawskiego w »Bibl. Warsz.« 1851; b. – nieco własnych notat; c. – wypisy z innych pism i dzieł; d. – o jędzach w Polsce, o wiłach i zmorze (rękop[isy] po Kucharskim); e. – demonologia (o strachach 231 �itp.), własne notatki, wypisy i rękopisma po Kucharskim; 2. Opowieści. Przysłowia. Gry i zabawy. Bajek sporo zapisał sam, niektóre jednak bodaj czy nie wypisane bez wskazania miejsca, warto poszukać, czy nie były drukowane? Jedna, Meteor zbożowy, skrócone z drukowanej w »Zorzy« Grajnerta. Przysłów nie ma, gier 2 (wypisane z notat o woj. sieradzk.); 3. Pieśni, paczka spora z melodiami (przed oddaniem do druku przejrzeć należy i uporządkować); 4. Tańce, bez ładu zebrane wiele rzeczy rozmaitych, piosnki bez melodii, opis sobótki, pieśni weselne; 5. ditto – mnóstwo melodii po większej części z krótkimi śpiewkami, wiele jest z Kieleckiego i innych miejsc, lecz nie z Kaliskiego.” Obecnie zawartość teki stanowią głównie zapisy Kolberga z regionu wskazanego tytułem i skrótowo scharakteryzowane przez Kopernickiego. Są to przede wszystkim rękopisy przygotowywany przez Kolberga do wydania jako druga część Kaliskiego i opublikowane później w tomie Kaliskie i Sieradzkie (T. 46) i Kaliskie. Suplement od tomu 23 (T. 79). Ponadto znajdują się w tece 8 dość liczne zapisy pieśni z innych regionów wydane przez Kolberga w tomach: Sandomierskie, Kujawy, Poznańskie, Radomskie, Łęczyckie i Mazowsze (T. 2, 3–4, 9–13, 20–21, 22, 24–25), pozostałe spoza Kaliskiego opublikowano obecnie w suplementach do tych monografii (T. 71–74, 77–80). Teka 9. Poznańskie Sygn. Archiwum PTL: 1166–1169, łącznie kart 34. Tytuł Kolberga z r. 1886: Poznańskie, opis zawartości: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875–1882 przy wydawnictwie z pomocą Akademii 7 tomów dzieła Lud, seria IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV. Spis nazw. W »Zbiorze Wiadomości do Antropologii [Krajowej]« tom 1, umieszczono rzecz o gwarze wielkopolskiej”. W opisie Kopernickiego z r. 1890: „Doszczętnie wyczerpana. Zostawione tylko długie spisy nazw wsi, miejscowości i rodowe i na okaz 1 egz. zapisanego szematyzmu Tow. Przy[jaciół] Nauk dla wiadomości, jakie tam miał źródła etnograficzne O.K. przy opracowaniu Poznańskiego.” Obecny stan teki zgadza się z charakterystyką Kolberga i Kopernickiego. Rękopisy wykorzystane w monografii Wielkopolski usunął już prawdopodobnie Kolberg. Pozostawione w tece niedrukowane przez niego zapisy, m.in. oracje weselne, spisy nazwisk, wykorzystane zostały w suplemencie 232 �do Poznańskiego (T. 74). Zachowany w tece fragment ankiety Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk pt. Szematy W. Ks. Poznańskiego z r. 1858 wypełniony był w Nowym Mieście (wówczas pow. Pleszew). Wspomniana przez Kolberga Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, zamieszczona w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, przedrukowana jest w Studiach, rozprawach i artykułach (T. 63), s. 342–388. Teka 10. Śląsk Sygn. Archiwum PTL: 1170–1174, łącznie kart 92 oraz nadbitka artykułu S. Udzieli z 1906 r. licząca 74 strony. Tytuł Kolberga z r. 1886: Szląsk pruski i austriacki, opis zawartości: „Wypisy i notaty z pism różnych. Bajki (własnego zbioru) i trochę pieśni”. Opis Kopernickiego1 z r. 1890 zachowany w tece 10: „Z własnych materiałów jest kilkanaście ciekawych bajek dosłownie z ust ludu spisanych, nieco pieśni z melodyjami i szkice ubioru męskiego (stanie na artykuł do »Zbioru Wiadom.«). Reszta luźne wypisy, wycinki, notatki i wskazówki.” Obecnie teka zawiera rękopisy Kolberga wydane w tomie Śląsk (T. 43), w tym zapisy terenowe bajek śląskich, oraz nadbitkę artykułu S. Udzieli, który w r. 1906 zamieścił znaczną część zawartości tej teki w artykule pt. Szląsk Górny w tomie VIII „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. Poza materiałami ze Śląska w tece znajdują się pojedyncze zapisy z Kaliskiego, Kieleckiego, Krakowskiego, Radomskiego i Mazowsza wydane w T. 5, 18, 21, 24, 27, 41 i 46. Teka 11. Górale. Nowy Targ, Nowy Sącz, Jasło, Spisz Sygn. Archiwum PTL: 1175–1177, łącznie kart 256. W spisie Kolberga z r. 1886 dwa tytuły i opis zawartości również podzielony na dwie części: „Górale tatrzańscy i nowotarscy. Wycinki i wypisy. Pieśni, tańce, muzyka, notaty bibliograficzne i varia” oraz „Spisz. Trochę pieśni, nut i notaty.” Opis Kopernickiego nie zachował się. Według Karola Hławiczki2, który oglądał tekę 11 w roku 1936, znajdował się w niej wtedy przygotowany przez Zdziarskiego w roku 1905 rękopis pt. Sąde[c]czyzna i Podhale, który obecnie przechowywany jest w Muzeum 1 2 Rkp. w tece 10 Śląsk, Arch. PTL sygn. 1170, k. 42. K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” 1936, nr 17 (164). 233 �Etnograficznym w Krakowie. Zdziarski, przygotowując materiały Kolberga do druku, uporządkował rękopisy zawarte w tece według swoich potrzeb, zmieniając układ nadany przez Kolberga, i włączył do swego rękopisu jedną kartę z Kolbergowskimi zapisami ośmiu melodii wyjętą z teki 11. Przechowywane w tece 11 zapisy zostały opublikowane w tomach Góry i Podgórze (T. 44 i 45), stanowiąc tam podstawowy zasób źródeł dotyczących Górali. Zamieszczono tam także melodie z karty znajdującej się obecnie w rękopisie Zdziarskiego w Muzeum Etnograficznym (nr inw. I/369/ Rkp MEK, k. 229). Zapisy folkloru słowackiego opublikowano w T. 59/II Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja. Nieliczne notatki i zapisy folkloru z innych regionów są zamieszczone w tomach: Krakowskie (T. 6 i 73), Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), Pokucie (T. 29–30), Kieleckie (T. 76), Mazowsze (T. 24–25, 28, i 41–42) oraz przeznaczone do tomu Miscellanea. Teka 12. Podgórze, Myślenice, Wadowice Sygn. Archiwum PTL: 1178–1184, łącznie kart 109. Tytuł Kolberga z r. 1886: Podgórze krakowskie po Myślenice (Mogilany, Kalwaria, Wadowice, Oświęcim), opis zawartości: „Monografia w pełni materiałów w większej części oryginalnych (z muzyką) przygotowana, czeka układu i wykończenia”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „A. Materiały własne (w zupełnym nieładzie). Spory zbiór rozmaitego rodzaju, przeważnie pieśni i muzyki, inne wszelkie szczegóły na niezliczonych świstkach. Materiał ciekawy, na monografię nie wystarczy, lecz dużo wiadomości dorywczych, a autentycznych, zasługuje na uporządkowanie i wydanie. B. Wypiski i wycinki z rozmaitych źródeł. Wskazówki do opracowania etnograficznego Podgórza. C. Rękopism – inwentarz gospodarski wsi Głogoczowa z r. 1815.” Obecnie teka zawiera materiały z terenu wskazanego tytułem, są to przeważnie czystopisy Kolberga, w części przygotowywane do monografii Podgórza. Ponadto znajdują się tam kopie rękopisów Kolberga wykonane przez W. Kosińskiego (teksty) i osoby nieznane (nuty oraz część tekstów). Kosiński przed rokiem 1914 przygotowywał do druku materiały Kolbergowskie z tej teki i jego rękopisy są śladem tej pracy. Zapisy przechowywane w tece 12 zostały częściowo opublikowane przez Kolberga w cz. I Krakowskiego (T. 5), a pozostałe wydano w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45), w suplemencie do 234 �Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), a także w Tarnowskiem–Rzeszowskiem (T. 48). Inwentarz Głogoczowa nie zachował się w spuściźnie Kolberga, jego notatki z tego dokumentu zamieszczono w suplemencie do Krakowskiego (T. 73/I). Część rękopisów z teki 12 i ich kopii przeniesiona została przed rokiem 1953 do nowej teki 12a, zob. niżej. Teka 13. Kraków Sygn. Archiwum PTL: 1191–1194, łącznie kart 282. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kraków i okolica, opis zawartości: „Pieśni, podania, wycinki z gazet i wypisy, suplementa. Odpadki od drukowanych już rzeczy w 4 tomach dzieła Lud, seria V, VI, VII i VIII, wydanego z pomocą Akademii w latach 1870–1875”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Odpadki, bardzo niewiele lub nic niewarte od rzeczy wydanych w Krakowskiem. Składają się w połowie z wycinków i wypisów najrozmaitszych z innych dzieł, a połowie z notatek własnych, przeważnie muzycznych”. Na obecną zawartość teki 13 składają się rękopisy i nieliczne wycinki i druki, przeważnie związane z regionem krakowskim i w większości opublikowane w T. 5. Przeważają rękopisy Kolberga – zapisy terenowe pieśni i melodii, a także czystopisy pieśni pochodzących z jego badań i ze źródeł drukowanych oraz notatki na tematy poruszane w monografiach regionalnych. Ponadto znajdują się tu rękopisy Antoniny Konopczanki: dwa zbiorki przyśpiewek, każdy liczący kilkadziesiąt tekstów, oraz dwa zeszyty ze zredagowanymi przez nią bajkami, podaniami i materiałami wierzeniowymi, te ostatnie rękopisy oparte są na jej bezpośrednich zapisach zawartych w tzw. raptularzu, przechowywanym dziś w tece 45 Miscellanea. W tece 13 znajduje się także obszerny zbiór przyśpiewek do krakowiaków z całej Polski, liczący ponad 2800 tekstów. Razem z podobnym zbiorem przyśpiewek do kujawiaków, oberków i mazurów z teki 16 stanowi on tekstowe uzupełnienie do przechowywanego dziś w tece 33 Miscellanea rękopisu kilku tysięcy melodii tanecznych. Wyraźnie wyodrębnionym zespołem są liczące 44 karty notatki pt. Nazwy rodowe mieszkańców miast i wsi (sygn. Arch. PTL 1194/3). Zapisane tam nazwiska pochodzą prawdopodobnie ze źródeł drukowanych (prasa, spisy klasyfikacyjne uczniów itp.), a zasięg geograficzny zbioru obejmuje Galicję zachodnią i znaczną część wschodniej. 235 �Niedrukowane przez Kolberga materiały znalazły się przede wszystkim w suplemencie do Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), a także w uzupełnieniach do innych monografii, tj. w tomach 71–72 i 74–80 Dzieł wszystkich, zgodnie ze swym regionalnym pochodzeniem. Teka 14. Kielce Sygn. Archiwum PTL: 1195–1203, łącznie kart 111. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kieleckie (Kielce, Stopnica, Miechów, Olkusz), opis zawartości: „Wycinki z gazet i wypisy. Wesela, notaty i druki. Monografia stanowiąca dopełnienie wiadomości podanych przez ks. Siarkowskiego do »Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej« (tomy 2, 3, 5 i 7). Wydana z pomocą Akademii w r. 1885–1886 jako Lud seria XVIII i XIX.” Opis Kopernickiego z r. 1890 zanotowany bezpośrednio po informacjach o tece 13: „Podobneż odpadki dwojakiego rodzaju: n[umer]a »Gazety Kieleckiej«, »Ogniska Domowego« itp. Wypisy i wycinki z rozmaitych pism. Materiały drobne, nie użyte do Kieleckiego, przeważnie muzyczne. Z obu tych tek [tj. 13 i 14] żadnej osobnej pracy, nawet drobnej, zlepić nie można, lecz jako materiały cząstkowe do czyjejś pracy dodatkowo przydać się mogą.” Obecnie w tece znajdują się przede wszystkim Kolbergowskie czystopisy pieśni i melodii (ponad 800), pochodzących z jego badań terenowych w Kieleckiem, ponadto Kolbergowskie zapisy bajek, zagadek i przysłów z Kieleckiego, rękopisy Władysława Siarkowskiego (przysłowia i Mapka etnograficzna okolicy kieleckiej) oraz opis zwyczajów sobótkowych zanotowany na prośbę W. Siarkowskiego przez jednego z alumnów seminarium duchownego z Kielc. Poza rękopisami w tece znajdują się liczne egzemplarze czasopism, w tym „Gazety Kieleckiej” z roku 1874 i „Ogniska Domowego” z roku 1876 z artykułami W. Siarkowskiego. Część materiałów z tej teki wykorzystał Kolberg w monografii Kieleckiego (T. 18–19), znaczna część opublikowana została w suplemencie do niej (T. 76), nieliczne zapisy pochodzące z innych regionów (Krakowskie, Przemyskie) zamieszczono w odpowiednich tomach zgodnie z ich pochodzeniem regionalnym (T. 73 i 83). 236 �Teka 15. Tarnów, Rzeszów Sygn. Archiwum PTL: 1204–1207, łącznie kart 208. Tytuł Kolberga z r. 1886: Tarnów. Rzeszów, opis zawartości: „Część Jasielskiego i Sandeckiego. Pieśni z nutą, trochę szczegółów z życia ludu i varia. Odpisy (np. o kuligu itd.)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Spory zbiór pieśni z melodiami z dodatkiem drobnych notatek etnograf. wszelkiego rodzaju na świstkach; b) wypisy z rozmaitych źródeł – niewiele; c) wycinki z gazet – kilku”. Obecnie w tece, zgodnie ze skrótowym wyliczeniem Kolberga i Kopernickiego, znajdują się rękopisy i wycinki z prasy w większości dotyczące regionu określonego tytułem, te wydane zostały w T. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie. Ponadto są tam także zapisy terenowe pieśni i melodii z Sanockiego, z Rusi Czerwonej, z Przemyskiego, Krakowskiego, Lubelskiego i Mazowsza zamieszczone w odpowiednich monografiach i suplementach (T. 49–50, 56–57, 73, 75, 80 i 83). W tece znajdują się również nieliczne kopie wykonane przez S. Udzielę, który znaczną część tekstów i melodii z tej teki wydał drukiem pt. Tarnów–Rzeszów w tomie XI „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych” w r. 1910. Ponadto przechowywany jest tu obszerny rękopis nieznanego autora pt. Lud nasz, jego wiara, podania, zwyczaje etc. liczący 55 kart. Notatki w nim zawarte w większości zamieszczone zostały w tomie Tarnowskie-Rzeszowskie (T. 48). Teka 16. Radom, Opatów, Sandomierz Sygn. Archiwum PTL: 1208–1213, łącznie kart 148. Tytuł Kolberga z r. 1886: Sandomierskie (Radom, Końskie, Opoczno, Opatów, Sandomierz), opis zawartości: „Pieśni z nutą, wesela, zwyczaje, powieści, przesądy itp. Wypisy. Z części materiałów wydane zostało w r. 1865 z własnych funduszów dzieło Lud, seria II (Sandomierskie).” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Resztki od Radomskiego i Sandomierskiego, składają się z: a) materiały oryginalne (opis 1–2 wesel, dość sporo pieśni, tańce, po największej części przekreślone, więc już drukowane), rozmaite notatki drobne, b) wypisy i wycinki małej wagi i niewiele; c) trochę wycinków i n[umer]a gazet. Nb. korzyść taka jak z teki 14 (Kieleckie)”. Obecnie w tece znajdują się materiały opublikowane przez Kolberga w tomach Sandomierskie (T. 2) i Radomskie (T. 20–21). Są to zapisy 237 �terenowe pieśni, melodii i bajek, a także opisy wesel, ponadto pieśni zredagowane już do druku i duży zespół melodii tanecznych. Zapisy nie wydane przez Kolberga zostały zamieszczone głównie w suplemencie do Radomskiego (T. 77). W tece tej przechowywany jest także obszerny zespół tekstów przyśpiewek pt. Obertasy i mazurki, nie wymieniony przez Kolberga ani przez Kopernickiego. Jest on skorelowany z rękopisem melodii tanecznych znajdującym się w tece 33 Miscellanea. Na 24 kartach spisanych jest ponad 1800 przyśpiewek pochodzących w większości z badań terenowych Kolberga na terenie Królestwa Polskiego, tj. z Mazowsza, Lubelskiego, Radomskiego, Sandomierskiego, Kieleckiego, Kaliskiego i Kujaw, nieliczne pochodzą z Wielkopolski (22 teksty). Znaczna część opublikowana jest przez Kolberga w różnych tomach, pozostałe zamieszczono razem z melodiami w odpowiednich monografiach lub w suplementach do nich (T. 71–80). Teka 17. Lublin, Biłgoraj Sygn. Archiwum PTL: 1214–1222, łącznie kart 106. W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Lubelskie (Lublin, Lubartów, Krasnystaw, Zamość, Janów), opis zawartości: „Odpadki nieliczne od monografii, której dwa tomy wyszły z druku z pomocą Akademii w latach 1883 i 1884 jako Lud, seria XVI i XVII”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Same odpadki bez żadnej wartości, poprzekreślane przez samego O.K., więc albo drukowane w Lubelskiem, albo przez niegoż odrzucone”. Obecnie w tece 17 znajdują się rękopisy terenowe i czystopisy Kolberga związane z Lubelskiem, rękopisy W. Ciesielskiego i jego rysunki dotyczące również tego regionu oraz nieliczne zapisy folkloru pochodzące z Chełmskiego. Znaczną część materiałów z teki 17 wykorzystał Kolberg w monografii Lubelskie (T. 16–17), pozostałe są opublikowane w suplemencie do tej monografii (T. 75) i w suplemencie do Chełmskiego (T. 82). W suplemencie do Lubelskiego zamieszczono także 26 rycin Ciesielskiego wraz z ich opisem autorskim i krytycznymi komentarzami Wilhelma Kolberga. W tece 17 przechowywane były również listy Ciesielskiego do Kolberga, w r. 1963 zostały one przekazane do Biblioteki PAN w Krakowie i tam włączone do teki z korespondencją Kolberga (sygn. 2185/1, k. 99–108). 238 �Teka 18. Ruś Czerwona, Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl Sygn. Archiwum PTL: 1223–1229, łącznie kart 93. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona I (Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl), opis zawartości: „Wycinki i wypisy (głównie z czasopisma ros[yjskiego] »Cztienia«). Pieśni, tańce, zwyczaje, wesela, przesądy, baśni itp., Łemki, Górale nadgraniczni (opis Torońskiego). Materiały w znacznej ilości do kilkotomowej monografii nagromadzone.” Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się, obecnej zawartości teki 18 dotyczyć mogą w części notatki Kopernickiego znajdujące się dziś w tece 38 i przytoczone tu jako opis rękopisów z teki 34 (zob. niżej). Część rękopisów znajdujących się pierwotnie w tece 18, a później w tece 34, obecnie przechowywana jest w tekach Podkarpacie ukraińskie (sygn. 3195–3201 w zbiorach BN PAU i PAN). Jan Biela opracowujący do druku zapisy z teki 18 w swoim wstępie 1 datowanym „Lwów, we wrześniu 1911” wymienia poza rękopisami Kolberga i innych osób także druk: „Kazki zobraw Ignatij z Nikołowicz (Karpiński w Samborskiem – [dopisek Kolberga]) nakładem Jakoba Sawczyńskoho, Lwow 1861, stron 98, 8o . Mieści się tutaj 26 podań ludowych, drukowanych cyrylicą. Tytuł zbiorku i nagłówki poszczególnych kazek przepisał Kolberg ołówkiem w alfabecie łacińsko-polskim i dodał po prze[d]mowie spis rzeczy.” Następnie Biela wymienia jeszcze: „Rękopis z r. 1745 obejmujący 17 kart in folio. Z tych trzy niezapisane, reszta zawiera Pretensje dóbr wsi Olszanicy i Serednicy na groncie spisane anno 1745, tudzież Kontrakt trzyletni browarni Olszanicy in a[nno] 1745”. Obecnie w tece 18 znajdują się pieśni z Krynicy w zapisach terenowych Kolberga, jego odpisy tekstów ze zbiorów: Ż. Paulego Pieśni ludu ruskiego w Galicji i J. F. Hołowackiego Narodnyja pieśni Galickoj i Ugorskoj Rusi („Cztienia” 1863–1867 i 1870), opis wesela z okolic Dubiecka w rkp. nieznanego autora, Ruskoje wesile J. Łozińskiego (Przemyśl 1835) w przekładzie Kolberga oraz nieco wycinków z prasy i notatek. Nie ma natomiast w spuś­c iźnie Kolberga wymienionych przez J. Bielę dokumentów z połowy XVIII wieku dotyczących Olszanicy i Serednicy (pow. Lesko) oraz drukowanego zbioru Kazki (Lwów 1861) Ihnatija z Nikołowicz (Karpińskiego). Wymieniony przez Kolberga „opis Torońskiego”, tj. odpis artykułu A.J. Torońskiego Rusiny–Lemki z Zorji 1 Rkp. wstępu J. Bieli znajduje się w tece 18a, sygn. Arch. PTL 1230, k. 1-3. 239 �halickiej, znajduje się w zbiorach BN PAU i PAN w tece o sygnaturze 3201 (zob. niżej). Przechowywane w tece 18. materiały opublikowane zostały w tomach: Góry i Podgórze (T. 44–45), Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–50), Ruś Czerwona (T. 56) i w suplemencie do Przemyskiego (T. 83) – tam przekład opisu wesela J. Łozińskiego. Zapisy w języku ukraińskim pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 19. Ruś Czerwona Sygn. Archiwum PTL: 1238–1244, łącznie kart 476. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona II (Lwów, Żółkiew, Bełz, Złoczów), opis zawartości: „Wycinki i wypisy (z różnych pism lwowskich i »Cztienii« rosyjskich). Pieśni z nutą, tańce, zwyczaje. Materiał najobficiej z Złoczowskiego (mianowicie z Zadwórza, Jaryczewa, Oleska itd.) zebrany”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Materiały ogólnie tyczące się R. Czerwonej, składają się: 1. z małej ilości oryginalnych, przeważnie pieśni, wartość niewielka, 2. wypisy z rozmaitych źródeł, przeważnie pieśni z Hołowackiego »Cztenija«; b) Ze Lwowa i okolic odrobina oryginalnych bardzo małej wartości, przeważnie piosnki z melodiami, trochę wypisów z rozm. miejsc, również niewiele warte; c) z p[owia]tu żółkiewskiego oryginalnych materiałów garstka, przeważnie piosnki z melodiami, moc pieśni wypisanych z Hołowackiego, Wacława z Oleska i Ż. Paulego; d) Z p[owia]tu złoczowskiego bardzo bogaty zbiór pieśni spisanych przez siebie we wsiach Zadwórze i Ubinie, z dodatkiem innych zapisków etnograficznych, wypisy pieśni z Hołowackiego, W. z Ol[eska] i Ż. Paulego.” Materiały z teki 19 przygotowywał do druku W. Grzegorzewicz w r. 1902 i wśród rękopisów Kolberga znajdują się liczne sporządzane przez niego kopie, opracowania tego jednak wtedy nie wydano. W nielicznych przypadkach, gdy nie zachowały się oryginały, tj. rękopisy Kolberga, kopie Grzegorzewicza traktowane były jako źródło w czasie przygotowywania do druku odpowiednich tomów Dzieł wszystkich. Rękopisy w tece Grzegorzewicz ułożył według powiatów, posługując się notami lokalizacyjnymi Kolberga, a w obrębie materiałów z jednego powiatu rzeczowo zgodnie z planem tomów Ludu. 240 �Obecnie w tece znajdują się wskazane przez Kopernickiego rękopisy dotyczące Rusi Czerwonej, są to zapisy terenowe tekstów i melodii wykonane przez Kolberga przede wszystkim w Zadwórzu, Ubiniu i Lubszy, oraz odpisy ze zbiorów pieśni J. F. Hołowackiego i Ż. Paulego. Są też tam nieliczne notatki Kolberga z czasopism i innych publikacji na temat Rusi Czerwonej. Wszystkie materiały z tytułowego regionu zostały opublikowane w tomach Ruś Czerwona (T. 56–57). Materiały z innych regionów zamieścił Kolberg w Chełmskiem (T. 34) oraz w Pokuciu (T. 30), pozostałe opublikowano w Sanockiem-Krośnieńskiem (T. 49–51) i Rusi Karpackiej (T. 54–55), a pojedyncze zapisy z Wołynia w suplemencie do tego regionu (T. 84). Teka 20. Ruś Czerwona III, Stryj, Brzeżany, Stanisławów, Tarnopol, Czortków, Bukowina, Pokucie, Ruś Węgierska Sygn. Archiwum PTL: 1245–1257, łącznie kart 693. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona III (Stryj, Brzeżany, Podole galicyjskie), opis zawartości: „Wypisy i notaty. Pieśni z nutami, wesela, tańce (z Barysza, Buczacza). Bojki, ich zwyczaje. A nadto: część Bukowiny i Rusi węgierskiej (z »Cztieni«).” Na oryginalnej okładce teki nad tytułem zapisanym przez Kolberga dwie notatki dwu różnych nieznanych osób: „Kolberg” i „Grzegorzewicz”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Stryj (Bojki) – Orygin[alnych] mater[iałów] bardzo mało i niewielkiej wartości, wypisy, moc z Hołowackiego i innych; 2. Brzeżany – orygin[alnych] prawie nic, wypisy ciekawe; 3. Stanisławów – orygin[alne] materiały bardzo dobre (pieśni, wesele, rozmaite drobne wiadomości spisane w Baryszu), wypisów niewiele z Hołow[ackiego]; 4. Tarnopol – same wypisy! z Hołowack. [i z] »Zorzy« 1860 złą fonetyką; 5. Czortków – same wypisy, parę piosnek oryg[inalnych] licho zapisanych przez kogoś i przysłanych; 6. Bukowina – same wypisy z Hołow[ackiego], i tego bardzo niewiele, wycinki o rabinie sadogórskim; 7. Ruś Węgierska – same wypisy z Hołowackiego, do nich zamieszały się widocznie pieśni z Pokucia, poprzekreślane, więc zapewne już drukowane. Ergo: tylko materiały z Barysza utworzą całość dość pokaźną i cenną, jako cząstkowy materiał do artykułu w »Zbiorze Wiadom.« lub rozdziału w Materiałach drobniejszych O.K. osobno wydanych.” Obecnie w tece 20 znajdują się rękopisy terenowe Kolberga, głównie z Barysza, oraz jego odpisy z różnych druków, m.in. transkrypcja artykułu 241 �J. Łozińskiego Hałahiwki drukowanego w pracy zbiorowej Zorja halickaja jako album na hod 1860, większość stanowią odpisy pieśni ze zbiorów W. Zaleskiego, Ż. Paulego i J. F. Hołowackiego. W rękopisach terenowych Kolberga liczne są szkice zabudowań, sprzętów i ubiorów. Przeważającą część stanowią materiały dotyczące Rusi Czerwonej i Podola (T. 56–57 i T. 47), ale są także pochodzące z Wołynia (T. 36) i z Białorusi (T. 52). Znaczna część odpisów z drukowanych zbiorów pieśni nie ma not lokalizacyjnych, te zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Ponadto w tece 20 znajdują się rękopisy ze zbiorów A. Kucharskiego z zapisami pieśni słowackich opublikowane w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja (T. 59/II) oraz dotyczące Bojków, które zamieszczono w Rusi Karpackiej (T. 54). Materiały z teki 20 przygotowywał do druku w latach 1901–1902 Wojciech Grzegorzewicz, jednak jego opracowania wówczas nie wydano. Podobnie jak w tece 19 również i w tej ułożył materiały według powiatów, których dotyczyły zawarte w tece rękopisy, a następnie rzeczowo. W tece 20 znajdują się wykonane przez niego liczne kopie rękopisów Kolberga. W niewielu przypadkach, gdy nie zachowały się oryginały, kopie Grzegorzewicza w czasie przygotowywania do druku odpowiednich tomów Dzieł wszystkich traktowane były jako źródło. Teka 21/22. Pokucie Sygn. Archiwum PTL: 1258–1260, łącznie kart 175. W spisie Kolberga z r. 1886 były to dwie osobne teki z tytułami Pokucie I i Pokucie II. Opis zawartości pierwszej: „Notaty, wypisy i odpadki materiałów z Kołomyi, Horodenki, Czortowca, Jasienowa itd. użytych do monografii, którą z własnych funduszów wydałem w latach 1882 i 1883 pt. Pokucie tom 1 i 2.” Opis drugiej: „Wypisy i wycinki. Przesądy, czary, podania i kazki. Obejmuje wraz z tańcami obfity materiał do tomu 3 Pokucia1.” W opisie Kopernickiego z r. 1890 teki są połączone i opisane jako jedna: „Same odpadki od Pokucia, zupełnie nie do użycia, chyba jako dodatkowy niby materiał do prac innych, np. kilka piosnek huculskich w rękopismie 1 W latach 1888 i 1889, już po sporządzeniu przytaczanego tu spisu, Kolberg wydał III i IV część Pokucia (T.31-32), 242 �nauczyciela z Ispasa; oryginal[ne:] a) rękopism z Ispasa, b) notatki i bruliony O.K. o wystawie kołomyjskiej, c) kilka piosnek i innych drobnych rzeczy, podobno zużytkowanych już w Pokuciu; wypisy, nic ważnego, ciekawy przekład z czeskiego Wagilewicza rozprawy o Bojkach i Hucułach i Biłousa z ruskiego o kupale.” Na obwolucie dodatkowa notatka Kopernickiego o rękopisie Jurczenki z Ispasa: „Miedzy nimi nie użyte pieśni huculskie z Kosmacza i Brustur”. Obecnie w tece znajdują się dwa rękopisy Bazylego Jurczeńki, nauczyciela z Ispasa, prezentowane na wystawie etnograficznej w Kołomyi i przekazane Kolbergowi przez jej komitet organizacyjny: obszerny rękopis Pieśni (62 karty) i początek rękopisu bajek. Zachowały się także wymienione przez Kopernickiego Kolbergowskie przekłady rozpraw J. Wagilewicza o Bojkach, o Hucułach i na temat wierzeń drukowane w „Časopisie Českého Museum” w latach 1838–1841 i przekład (w znacznej części transkrypcja) rozprawy o obchodach kupały wydanej we Lwowie w 1861 r. (prawdopodobnie autorstwa F. Biłousa). Ponadto w tece tej przechowywane są obszerne odpisy przyśpiewek ze zbiorów Ż. Paulego i J. F. Hołowackiego. Te materiały zostały wykorzystane przez Kolberga przede wszystkim w Pokuciu (T. 30–32), a w Dziełach wszystkich w tomach Podole (T. 47), Ruś Karpacka (T. 54– –55), Białoruś (T. 52), a także w suplementach do Pokucia (T. 81), Przemyskiego (T. 83) i Wołynia (T. 84). Teksty ukraińskie nie mające not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian Wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Z redagowaniem Pokucia związane są znajdujące się tu trzy listy pytań dotyczące różnych problemów etnograficznych, opublikowano je w aneksach w suplemencie do Pokucia (T. 81) jako przykłady metod pracy Kolberga. W tece 21/22 znajduje się też rękopis W. Dundera z pieśniami ukraińskimi i czeskimi, wydanymi odpowiednio do swego pochodzenia w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich, cz. II Czechy, Słowacja (T. 59/II) i Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). W r. 1904 pieśni z rkp. B. Jurczeńki pochodzące z Huculszczyzny, wydał S. Zdziarski pt. Pokucie w tomie VII „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. W Dziełach wszystkich teksty te zamieszczono w Rusi Karpackiej (T. 54–55), podstawą druku były oryginalne zapisy Jurczeńki, a w części ich kopie sporządzone przez Kolberga, niekiedy z zapisanymi przez niego melodiami. 243 �Teka 23. Huculi Sygn. Archiwum PTL: 1261–1280, łącznie kart 356. Tytuł Kolberga z r. 1886: Pokucie III. Hucuły, opis zawartości: „Wycinki i odpisy (z Witwickiego, Wagilewicza, Ilkiewicza itd.) Kraj, pieśni, zwyczaje, skazki. Opryszki. Monografia znacznie już posunięta naprzód.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) luźne notatki i materiały własne na kartkach, ilość niewielka; b) luźne wypisy i wycinki, również niewiele; c) materiały uporządkowane i przygotowane do wydania, składają się po większej części z wyciągów i wypisów ze źródeł rozmaitych, obok tego jest sporo rzeczy oryginalnych przez O. Kolberga zapisanych w Żabiu i Kołomyi i nieco przysłanych mu przez osoby miejscowe.” Obecnie w tece znajdują się materiały Kolberga z Huculszczyzny, na które składają się jego zapisy terenowe, głównie z Żabiego, rękopisy kilku innych osób, oraz liczne wyciągi i wypisy z druków na temat grup etnicznych zasiedlających Karpaty. Kolberg wykorzystał tu prace wydawane w ciągu blisko stu lat – od opisu podróży B. Hacqueta z r. 1790 do zbioru pieśni z r. 1887. Przechowywane są w tej tece także niektóre rękopisy należące do dokumentacji Wystawy Etnograficznej zorganizowanej w Kołomyi w 1880 r. Do nich należy m.in. spis 54 okazów z Kosmacza, w którym poza nazwami przedmiotów podane są nazwiska wytwórców, ceny i nazwiska właścicieli. Kolberg planował wydanie zapisów z Huculszczyzny w ostatniej, piątej części Pokucia i w pewnej części notatki w tece 23. są uporządkowane według planu monografii regionalnej i opatrzone tytułami, np.: „Kraj”, „Lud” (tu m.in. „Chata”, „Rola”, „Pasterstwo”), „Zwyczaje przy uroczystościach”, „Boże Narodzenie”. Większość zgromadzonych materiałów została zamieszczona w tomach Ruś Karpacka (T. 54–55), ponadto w tomach Ruś Czerwona (T. 56–57) i w suplemencie do Przemyskiego (T. 83). Kilka pieśni wydrukował Kolberg wcześniej w monografii Pokucia (T. 30 i 31). Teka 24. Podole Sygn. Archiwum PTL: 1281–1284, łącznie kart 75. Tytuł Kolberga z r. 1886: Podole rosyjskie, opis zawartości: „Kilkadziesiąt pieśni z nutami. Wycinki, wypisy (z Rollego itd.) i wskazówki bibliograficzne.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Zupełnie do niczego. Zawiera trochę wypisów i wycinków o Podolu i garstkę materiałów, tj. pieśni z melodiami i innych drobnych zapisków, które już użyte do artykułu drukowanego 244 �w »Zbiorze Wiadomości«, do nich należą i piosnki z Pobereża przez dra Szopowicza przysłane. W dodatku jest rękopism niewielki jakiejś rozprawki niby historycznej o Podolu przez Jaroszewicza. Można to oddać do Bibl. Jagiellońskiej.” Obecnie w tece znajdują się rękopisy pieśni (teksty i melodie) z Podola zapisane przez Kolberga ze słuchu i wydane przez niego w r. 1888 w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, jego notatki z publikacji oraz egzemplarze gazet z artykułami na temat regionu. Materiały te zamieszczono w tomie Podole (T. 47). Ponadto w tece przechowywany jest wspomniany przez Kopernickiego rękopis J. Jaroszewicza Pogląd etnograficzno-historyczny na Podole, pominięty w tomie 47 Dzieł, ponieważ nie ma wartości jako źródło etnograficzne lub historyczne. Rękopis Z. Moszyńskiej z pieśniami z Pobereża i jego kopia wykonana przez H. Szopowicza, wymienione przez Kopernickiego, zostały przeniesione do teki 25 Ukraina, ale nie wiadomo przez kogo i kiedy. Nieliczne zapisy pieśni z Mazowsza zamieścił Kolberg w monografii tego regionu (T. 28), pozostałe spoza Podola drukowane są w tomach Mazury pruskie (T. 40) i Mazowsze cz. VII (T. 42), a ukraińskie pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 25. Ukraina Sygn. Archiwum PTL: 1285-1289, łącznie kart 184. Tytuł Kolberga z r. 1886 także: Ukraina, opis zawartości: „Wypisy i notaty. Nieco pieśni z nutami. Drobiazgi. Rękopis po śp. Nowosielskim (Marcinkowskim) pozostały jako tom 3 jego Ukrainy (dwa pierwsze tomy wyszły z druku w Wilnie) obejmujący pieśni i opis wesela (aneks)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Materiały oryginalne składają się jedynie ze zbioru melodyj i pieśni spisanych przez samego O.K. w Warszawie od służby dworskiej mieszkających tam panów ukraińskich. Przydadzą się jako uzupełnienie zbioru p. Zimmerowej w »Zbiorze Wiadom.«, albo do innej podobnej pracy; b) wypisy, wycinki i notatki z najrozmaitszych źródeł, ostatnie niezmiernie cenne dla każdego, kto pracuje nad etnografią Ukrainy. Nb. Te rzeczy warto wybrać i oddać do użytku p. Z. Wolskiego dla zamierzonej przez niego bibliografii etnograficznej polskiej.” Na obwolucie podteczki o sygn. 1285 notatki Kopernickiego: „Melodie i pieśni ukraińskie po największej części spisane przez samego O. K. 245 �w Warszawie od służby dworskiej panów ukraińskich tam mieszkających, np. podobno p. Tytusa Piotrowskiego z Rozalówki w pow. kijowskim (mylnie zaznaczono: w owruckiem gub. mińskiej!). Nieco piosenek przysłanych mu przez inne osoby. Nb. nie ma zeszytu spisanego przez p. Leokadię Kopernicką, bratową moją, który posłałem Kolb. z Kijowa w r. 1858 czy 59.” Obecnie w tece znajdują się materiały wymienione przez Kolberga oraz druk: Pieśni ludu ukraińskiego. Dumki na fortepian, w opracowaniu P. Leo­narda (Warszawa 1856), zawierający 35 utworów. Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu A. Marcinkowskiego wymienionego wyżej w opisie zawartości tej teki. W roku 1883 obok informacji o rękopisie Marcinkowskiego Kolberg odnotował: „w ręku dra Kopernickiego” (notatka w spisie tek z 7 maja 1883, rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72), jednak w późniejszych spisach tek z lat 1886 i 1887 rękopis Marcinkowskiego jest wymieniany jako znajdujący się w tece 25. Ponieważ notatki Kopernickiego na temat zawartości teki 25 są niepełne, dotyczą tylko jej części, nie wiadomo czy rękopis ten znajdował się w tece w czasie, gdy opiekował się nią Kopernicki, czy został z teki wyjęty jeszcze przez Kolberga, czy później przez inne osoby. Brak również informacji o rękopisie L. Kopernickiej, wspomnianym przez I. Kopernickiego. Pieśni i melodie ukraińskie zapisane przez Kolberga zostały zamieszczone w kilku tomach: Wołyń (T. 36 i 84 ), Podole (T. 47), Białoruś-Polesie (T. 52) oraz Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Również w tych tomach zostały wydane nieliczne w tej tece odpisy pieśni ze zbiorów innych autorów (m.in. Mykoły Łysenki) i rękopisy innych osób, np. pieśni z Podola zapisane przez Z. Moszyńską. Teka 26 Zawartość dawnej teki nr 26 podzielona jest obecnie na dwie jednostki archiwalne znajdujące się w zbiorach BN PAU i PAN (sygn. 3206 i 3207). Tytuł Kolberga z r. 1886: Wołyń, opis zawartości: „Wycinki, wypisy i notaty. Wesela, pieśni, zwyczaje, tańce i muzyka od Kowla, Łucka, Żytomierza i Zwiahla”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Moc wielka pieśni z melodiami spisanych przez samego O.K. w okolicach Kowla (najwięcej), Lubomli, Dubna i Żytomierza, miedzy nimi jest parę opisów wesel, tańce, trochę innych materiałów i notatek. Nb. można złożyć z tego cały tom niezbyt szczupły; 246 �b) Wypisy, wycinki i notatki z rozmaitych źródeł, stosunkowo do oryginalnych w liczbie niewielkiej; c) Rękopism oprawny Prusinowskiego, bajki wołyńskie, spisane przez niego w r. 1835 i opowiedziane przez niego, bardzo ciekawe i warte rychłego wydania w »Zbiorze Wiadom.«.”