<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="https://cyfrowaetnografia.pl/items/browse?collection=3&amp;output=omeka-xml" accessDate="2026-03-07T15:26:59+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>1</pageNumber>
      <perPage>50</perPage>
      <totalResults>1084</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="11494" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11472">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/49a32d11f06a608d1ce1aaf86e2c0092.pdf</src>
        <authentication>2d2a55e6ca52661774c3f662469f0c7d</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136921">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2842</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136922">
                <text>2000</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136923">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2649</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136924">
                <text>Witkacy's Essential Conversations. A Polemical Dialogue=Rozmowy istotne Witkacego. Dwugłos polemiczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136925">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.370-383</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136926">
                <text>Michalski, Bohdan</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136927">
                <text>pol., ang.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136928">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136929">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136930">
                <text>Bohdan Michabki

B O H D A N

• WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS

very much, and we immediately took to each other
immensely. O n the othet hand, discussion with
Sobociński was impossible". (22 August 1936):
"Ingatden is here, and for three consecutive days we
held an evening conference". (1 August 1938):
"Conversations with Ingarden cheer me up somewhat".
(8 September 1937): " I am comforted by Ingarden, with
whom I conducted ontological conversations". (18 July
1938): " I delivered a lecture - a success. Followed by
a conversation with Ingarden, mainly in a cafe". (14
September 1937): " I am consoled by Ingarden. He
approves of my work about Wittgenstein]. Actually, he
only wants a short sketch which Twardowski could
publish i n 'Studia Philosophica'".

M I C H A L S K I

Witkacy's Essential
Conversations
A Polemical
Dialogue
„In the last few years preceding the war we met
chiefly in Zakopane", wrote Roman Ingarden, an
outstanding phenomenologist and a student of Husserl,
"and in Warsaw only occasionally, and i n passing. We
talked earnestly during long walks in the closest
environs of Zakopane (...). We also spent quite a few
evenings drinking beer in a small restaurant i n Bystre.
Witkiewicz, who at the time was dealing almost
exclusively with philosophy, always conducted so-called
essential conversations on assorted, albeit rather
haphazardly chosen, philosophical topics (...). O f the
three different forms of intellectual contact with him,
conversation appeared to be relatively the most
instructive. He too seemed to be more concentrated
during these 'essential conversations' and more keenly
strove to the essence of the question than he did in
writing (...). In a strictly scientific conversation
Witkiewicz was capable of being unselfish (...)managed
to forget about himself and various human
considerations, and totally devoted himself to the
theoretical issue at stake. I recall with true regret those
valuable hours of conversations held in a state of
complete absorption in a given question, and concerned
with a single goal: to reach the studied object and to
discover its essential features. In my life, I have met
only a few people with whom it was possible to be so
alone while tackling problems" (R. Ingarden,
Wspomnienia o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu
/Reminiscences about Stanisław Ignacy Witkiewicz)/ i n :
Stanisław Ignacy Witkiewicz- Księga
pamiątkowa/Stanisław
Ignacy Witkiewicz. A Commemorative Book/, ed. by T.
Kotarbiński and J. E. Płomieński, Warszawa 1957, pp.
172-173).
The time spent with Ingarden during the "essential
conversations" was recalled by Witkiewicz (in the still
unpublished letters to his wife, Jadwiga, which will
appear i n successive volumes of Pisma zebrane
/Collected Writings/ by Witkiewicz, prepared by Anna
Micińska and published by PIW). (25 July 1936):
"Ingarden has arrived - a discussion. I like this bloke

The participants of the "essential conversations"
included primarily philosophers, although not solely.
Ingarden was accompanied by Tatarkiewicz, Leśniewski,
Kotarbiński, Metallmann, and Szuman as well as
a numbet of representatives of the artistic-scientific
world, who had nothing i n common with philosophy.
Apparently, "essential conversation" was a term used by
Witkiewicz to describe every discourse which met the
harsh requirements of "conceptual discipline". Their
topic, alongside philosophy, were also so-called every
day issues.
From the time of his youth, Witkiewicz was taught
such discourses in contacts with a group of peers,
composed of, among others the painter and philosopher
Leon Chwistek, the poet and writer Tadeusz Nalepiński,
the playwright Tadeusz Szymberski and the composer
Karol Szymanowski; their patron was Tadeusz Miciński,
older by half a generation.
A separate place among the participants of the
"essential conversations" was held by Bronisław
Malinowski, a childhood friend of Witkiewicz, and later
an ethnographer and professor of social anthropology at
London University. The conversations conducted
during his numerous visits i n Zakopane, and then in the
course of a joint journey to Australia, pertained more to
personal-existential themes than to theoreticalscientific ones. O n the other hand, this may not be
quite true, considering that in an introduction to one of
his works Malinowski thanked Witkiewicz for reading
his manuscript. Malinowski is also the prototype of
Prince Nevermore in 622 upadki Bunga (The 622
Downfalls of Bungo), a novel by the young Witkiewicz,
whose first chapter is entitled Essential conversations;
actually, the whole novel is composed entirely of such
conversations.
They spent their time together debating, persuading
each other to accept assorted reasoning, and treating
conversation as a lifestyle and a way to gain maturity.
These intellectualised young men took to controversies
and provocation as fish to water. In this way, they

370

�Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O

„W ciągu ostatnich kilku lat przed wojną spotykali­
śmy się głównie w Zakopanem - pisał Roman Ingarden,
wybitny fenomenolog, uczeń Husserla - wyjątkowo
przelotnie w Warszawie. Mówiliśmy na serio ze sobą wy­
łącznie na długich spacerach w najbliższą okolicę Zako­
panego (...). Spędziliśmy też niejeden wieczór na piwie
w małej restauracyjce na Bystrem. Witkiewicz, który
wówczas zajmował się już prawie wyłącznie filozofią,
przeprowadzał ze mną tak zwane przez siebie «rozmowy
istotne» na różne, ale raczej przygodnie nasuwające się
tematy filozoficzne (...). Z trzech różnych form myślowe­
go obcowania z Witkiewiczem rozmowa była stosunko­
wo najbardziej instruktywna. O n sam też wydawał się
w tych «rozmowach istotnych* batdziej skoncentrowa­
ny i bardziej dociekliwie docierający do kwestii niż przy
pisaniu (...). Witkiewicz umiał być bezinteresowny
w rozmowie ściśle naukowej (...) umiał zapominać o so­
bie i różnych ludzkich względach i oddawał się całkiem
toczącej się kwestii teoretycznej. Z prawdziwym żalem
wspominam te cenne godziny rozmów w zupełnym zato­
pieniu się w zagadnienia, z jedyną troską: dotarcia do
przedmiotu badania i wykrycia jego istotnych cech. Nie­
wielu ludzi spotkałem w życiu, z którymi można było być
tak samotnym w obcowaniu z zagadnieniami". (R. I n gatden, Wspomnienia o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu,
w: Stanisław Ignacy Witkiewicz. Księga pamiątkowa, pod
red. T. Kotarbińskiego i J.E. Płomieńskiego, Warszawa
1957, s. 172-173).
Chwile spędzone na „rozmowach istotnych" z Ingarde­
nem tak wspomina z kolei Witkiewicz (w dotąd niepubli­
kowanych listach do żony Jadwigi, które ukażą się w opra­
cowaniu Anny Micińskiej jako kolejne tomy Pism zebra­
nych Witkiewicza wydawanych przez PIW). (25.VII.1935):
„Przyjechał Ingarden - dyskusja. B[ardzo] mi się ten facet
podoba i od razu zazębiliśmy się potwornie. Za to z Sobo­
cińskim nie było dyskusji". (22.VIII.1936): „Jest Ingarden,
z którym co dzień od 3 dni mam wieczorną konferencję".
(2.VIII.1938): „Rozmowy z Ingardenem trochę pociesza­
ją". (8.IX.1937): „Pociesza mnie Ingarden, z którym pro­
wadzę rozmowy on to logiczne". (18.VII.1938): „Miałem
odczyt - udał się. Potem dyskusja z Ingardenem przeważnie
w kawiarni". (И.IX. 1937): „Pociesza mnie Ingarden. O n
uznaje moją pracę o W[ittgensteinie]. W istocie, tylko
chce krótszego syntetycznego szkicu, który by Twardowski
mógł przyjąć do «Studia Philosophica»".
Uczestnikami „rozmów istotnych" byli przede wszyst­
kim filozofowie, ale nie tylko. Poza Ingardenem - Tatar­
kiewicz, Leśniewski, Kotarbiński, Metallmann, Szuman,
ale także szereg postaci życia artystyczno-naukowego nie
mających z filozofią nic wspólnego. Terminem „rozmowa
istotna" określał Witkiewicz, jak się zdaje, każdy dyskurs,
który spełnia ostre wymogi „dyscypliny pojęciowej". Na­
tomiast ich tematem poza filozofią były także sprawy tzw.
życiowe.

B O H D A N

M I C H A L S K I

Rozmowy istotne
Witkacego
Dwugłos polemiczny
Szkołą owych dyskursów były dla Witkiewicza od mło­
dości kontakty z grupą rówieśników, do których należeli
m.in. malarz i filozof Leon Chwistek, poeta i pisarz Tade­
usz Nalepiński, dramaturg Tadeusz Szymberski, kompozy­
tor Karol Szymanowski, patronował im starszy o pół po­
kolenia Tadeusz Miciński.
Osobne miejsce wśród uczestników „rozmów istot­
nych" zajmował starszy o rok od Witkacego i zaprzyja­
źniony z nim od dzieciństwa Bronisław Malinowski późniejszy etnograf i profesor antropologii społecznej na
Uniwersytecie w Londynie. Rozmowy prowadzone pod­
czas jego licznych wizyt w Zakopanem, a następnie w cza­
sie odbytej razem podróży do Australii, dotyczyły bardziej
tematów osobisto-egzystencjonalnych niż teoretycznonaukowych. Chociaż może nie tak do końca, skoro Mali­
nowski dziękuje Witkiewiczowi za ptzeczytanie rękopisu
we wstępie do jednego ze swych dzieł. Malinowski jest też
prototypem postaci księcia Nevetmore z młodzieńczej po­
wieści Witkiewicza 622 upadki Bunga, której pierwszy roz­
dział nosi właśnie tytuł Rozmowy istotne i która cała wła­
ściwie z takich rozmów się składa.
Spędzali więc czas spierając się, przekonując partnera
do swoich racji, rozmowa była dla nich stylem bycia i spo­
sobem dojrzewania. Tym rozintelektualizowanym mło­
dzieńcom spór, prowokacja były potrzebne jak rybie wo­
da. W ten sposób wyptacowywali swój własny punkt w i ­
dzenia, formowali własny attystyczny i filozoficzny świato­
pogląd.
Nie należy także ptzeoczyć ubocznej funkcji „rozmów
istotnych". W 622 upadkach Bunga Witkacy pisał: „Powo­
li przy pomocy niezmiernie istotnych rozmów, nie mają­
cych pozornie żadnego z obserwatotem związku, wciągnął
ją w swój system myślenia i uczynił z niej subtelny instru­
ment swych metafizycznych i perwersyjnych pożądań".
Żarty na bok, główną funkcją „rozmów istotnych" nie by­
ło ptzecież uwodzenie, lecz zgłębianie Tajemnicy Bytu...
Szczególne miejsce wśród interlokutorów dojrzałego
już Witkacego zajmował filozof niemiecki Hans Corne­
lius, którego system filozoficzny, obok monadologii Leib­
niza, uważał Witkiewicz za główną inspirację swego „monadyzmu biologicznego". Z Corneliusem łączyły Witkace­
go poza filozofią także więzy przyjaźni. Młodszy o ponad

371

�Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS

the German philosopher to be his spiritual master and
life mentor. In one of his letters addressed to Cornelius
(26 July 1935) he wrote: "Please accept, dear master (in
the Chinese meaning of the word - in which it signifies
much more than in ours) words expressing supreme
respect and love". (31 January 1939): "Together with
L[eszczyriski] we dream that the three of us shall meet
once again. Every time I pass 'Ryś' my heart quivers. Yes,
those were truly beautiful days!".
Those "beautiful days" are a recollection of the time
when Witkiewicz played host to Cornelius in Zakopane,
where they conducted endless "essential conversations",
subsequently continued and "prolonged" in mutual
correspondence. Upon his return to Germany, Cornelius
mentioned, in an account from his stay in Poland, the
time spent together with Witkiewicz, and exptessed,
a fact worth noting, his admiration for the high
intellectual level of the entire Polish philosophical
milieu: "Mr. Stanisław I . Witkiewicz from Zakopane
wrote that he considers himself to be an enthusiastic
supporter of my philosophy with which he has been
familiar for the past twenty years upon the basis of my
books, although some 50% of him remains an opponent
of my doctrine (...). A t the train station I was greeted by
my friend Witkiewicz, who took me to a comfortable
boardinghouse next to his home. We spent the next
eight days, unfortunately marred by bad weather, partly
conducting scientific conversations and partially paying
Stanisław I. Witkiewicz z Janem Leszczyńskim; fot. Władysław
highly interesting visits (...) I talked [in Lvov - B.M.] for
Jan Grabski, Zakopane, 1932. Ze zbiorów prywatnych
more than an hour on Concepts and the method of the
Stanisław 1. Witkiewicz with ]an Leszczyński, photo by Władysław ultimate clarity of cognition . The lecture was followed by
Jan Grabski, Zakopane, 1932. Private collection
a long and lively discussion, and the whole meeting
lasted for probably for three hours. I had the impression,
to a degree even greater than during the lectures in
Cracow and Warsaw, that the philosophical
arrived at their own viewpoints, forming artistic and
preparedness of my listeners represents a very high level,
philosophical world outlooks of their own.
and that especially at the university new German
We should not neglect the incidental functions of the
philosophy constitutes a foundation for the further
"essential conversations". In 622 Upadki Bunga Witkacy
development of philosophical thought and research. In
wrote: "Slowly, with the assistance of extremely essential
my opinion, the thorough knowledge of my own
conversations, which at first glance have nothing in
philosophy and understanding were such as I almost
common with the observer, he drew her into his own
never encountered at home" (H. Cornelius, Podróż, po
system of thought, and rendered her a subtle instrument
Polsce z odczytami - październik 1937. Niemiecka filozofia
of his metaphysical and perverse desires". Joking aside,
w Polsce /А lecture tour of Poland - October 193 7.
the prime function of the "essential conversations" was
German philosophy in Poland/. "Twórczość" 1974, no. 11,
not seduction, but a penetration of the Mystery of
pp. 77-78).
Existence ...
The group of "essential interlocutors", younger than
A special place among the interlocutors of the adult
Witkiewicz by a generation, was composed of Bolesław
Witkacy was held by the German philosopher Hans
Miciński, Mieczysław Choynowski and, predominantly,
Cornelius, whose philosophical system Witkiewicz
Jan Leszczyński. Witkiewicz was not an academic
regarded as the main inspiration of his "biological
scholar, and never had students in the strict meaning of
monadism", next to Leibniz's monadology. Witkacy and
the term. Nevertheless, although his philosophy had no
Cornelius not only shared philosophical views, but were
continuators, due to his theoretical accomplishments
friends. The twenty years-younger Witkacy considered
(not only the artistic ones) he remained an authority for

372

�Bohdan Michalski • ROZMOWY I S T O T N E W I T K A C E G O

20 lat, uważał filozofa niemieckiego za swego duchowego
mistrza i życiowego mentora. W jednym z listów do Cotneliusa napisał (26.VII.1935): „Proszę przyjąć, drogi M i sttzu (w sensie chińskim - tam znaczy to o wiele więcej
niż u nas) wyrazy najwyższej czci i miłości". (31.1.1939):
„Marzymy sobie z L[eszczyńskim], że się jeszcze kiedyś we
trójkę spotkamy. Ilekroć przechodzę koło «Rysia», dozna­
ję skurczu serca. Tak, to były piękne dni!".
„Piękne d n i " są wspomnieniem chwil, kiedy Witkie­
wicz gościł Corneliusa w Zakopanem i kiedy odbywali
niekończące się „rozmowy istotne" kontynuowane
później i „przedłużone" wzajemną korespondencją. Cor­
nelius po powrocie do Niemiec w relacji z wizyty w Polsce
też wspomina wspólnie spędzone z Witkiewiczem chwile
oraz daje wytaz - co warte jest odnotowania - swemu
podziwowi dla wysokiego poziomu intelektualnego całego
polskiego środowiska filozoficznego: „Pan Stanisław I .
Witkiewicz z Zakopanego pisał, że uważa się za entuzja­
stycznego zwolennika mej filozofii, którą zna od 20 lat na
podstawie mych książek, pozostając jednak zarazem w 50
mniej więcej procentach przeciwnikiem mej doktryny(...). Na dworcu przywitał mnie mój ptzyjaciel Witkie­
wicz, który zawiózł mnie do wygodnego pensjonatu sąsia­
dującego z jego domem. Następnych 8 dni spędziliśmy,
niestety przy niesprzyjającej pogodzie, częściowo na roz­
mowach naukowych, częściowo zaś na interesujących
odwiedzinach (...). Mówiłem [we Lwowie - przyp. BM]
ponad godzinę na temat: Pojęcie i metoda ostatecznej jasno­
ści poznania. Po odczycie wywiązała się długa i żywa dys­
kusja, całość wypełniła więc zapewne 3 godziny wieczoru.
Odniosłem tu, w większym jeszcze stopniu niż podczas
prelekcji w Krakowie i Warszawie, wrażenie, że filozoficz­
ne przygotowanie wszystkich moich słuchaczy stoi na wy­
jątkowo wysokim poziomie i że zwłaszcza nowa niemiec­
ka filozofia stanowi na tym uniwetsytecie podstawę dal­
szego rozwoju filozoficznej myśli i badań. Sądzę, że także,
jeśli chodzi o moją własną filozofię, spotkałem się tu z tak
gruntowną jej znajomością i takim zrozumieniem, na ja­
kie nie zdarzyło mi się niemal nigdzie nattafić w mej oj­
czyźnie". ( H . Cornelius, Podróż, po Polsce z odczytami październik 1937. Niemiecka filozofia w Polsce, „Twór­
czość" 1974, nr 11, s. 77-78).
Młodszą od Witkiewicza o jedno pokolenie grupę
„rozmówców istotnych" stanowili filozofowie: Bolesław
Miciński, Mieczysław Choynowski i przede wszystkim Jan
Leszczyński. Witkiewicz nie był uczonym uniwersyteckim
i nie miał uczniów w ścisłym tego słowa znaczeniu. Z ko­
lei jego filozofia nie miała kontynuatorów, tym niemniej
poprzez swoje dokonania teoretyczne (nie tylko artystycz­
ne) był dla początkujących filozofów autorytetem
i w pewnym sensie ich mistrzem.
Najbliższe związki filozoficzne łączyły Witkiewicza
z młodszym od niego o równo 20 lat Janem Leszczyńskim
(1905-1990). Ziemianin, po wojnie profesor Uniwersyte­

tu Jagiellońskiego, był także autorem najważniejszej
w polskiej literaturze filozoficznej rozprawy o Corneliusie
(Jan Leszczyński, Teoria świata w ujęciu Hansa Corneliusa.
Próba krytyki, „Kwartalnik Filozoficzny", t. X V I I I , 1949, z.
1-2, s. 73-240) otaz napisanej po wojnie ważnej rozprawy
o filozofii Witkiewicza (Jan Leszczyński, Filozof metafi­
zycznego niepokoju, w: cytowanej wyżej Księdze Pamiątko­
wej, s. 93-118). Jemu właśnie spośród wszystkich „roz­
mówców istotnych" poświęcił Witkiewicz zarówno w ko­
respondencji z żoną Jadwigą, jak i z Corneliusem najwię­
cej miejsca.
Ten rozmówca Witkiewicza zasługuje na uwagę z kil­
ku powodów. Po pierwsze - prowadzone na przestrzeni
kilkunastu lat „rozmowy istotne" (głównie w czasie poby­
tów Leszczyńskiego w Zakopanem) zaowocowały wspólną
z Witkacym (dotąd nie wydaną) pracą filozoficzną zatytu­
łowaną Spór o monadyzm. Dwugbs polemiczny. Było to wy­
darzenie bez precedensu w polskiej literaturze filozoficz­
nej dwudziestolecia międzywojennego.
Po drugie - miłość Leszczyńskiego i Witkiewicza do tej
samej kobiety Inki Turowskiej, została sportretowana
przez tego drugiego w Jedynym wyjściu, stając się wątkiem
ostatniej powieści Witkiewicza. Po trzecie wreszcie — Le­
szczyński odegrał szczególną rolę nie tylko za życia Witka­
cego, ale także po jego śmierci, stając się „strażnikiem je­
go pamięci". Uratował przed niechybnym zniszczeniem
pozostałą po Powstaniu resztkę jego tękopisów (wydoby­
wając je z piwnicy domu, w którym mieszkała w Warsza­
wie żona Witkacego). Był autorem pierwszej po wojnie
wspomnianej wyżej rozprawy poświęconej ontologii Wit­
kiewicza, a także edytorem (wraz z niżej podpisanym)
Pism filozoficznych i estetycznych Witkiewicza w Państwo­
wym Wydawnictwie Naukowym w latach 1974-78.
Nie miejsce tutaj na ptzedstawienie istoty filozoficzne­
go sporu Witkiewicza z Leszczyńskim zawartego w Sporze
o monadyzm. Można tylko zasygnalizować, że zasadnicze
starcie dotyczyło przeciwstawienia idealizmu i realizmu.
Na pracę tę składają się teksty obu autorów. Jana Le­
szczyńskiego trzy rozprawy teoretyczne: Próba idealistycz­
nej monadologii, Dowód idealizmu ze skali intencjonalności
przeżyć oraz Podstawowe pojęcia idealistycznej monadologii,
a także pięć polemicznych. Natomiast Witkiewicza - pięć
ataków polemicznych, m.in.: Próba krytyki „Próby mona­
dologii idealistycznej", Odpowiedź Janowi Leszczyńskiemu na
„Decydujące natarcie" oraz List św. Witkacjusza do niewier­
nych Tamowiczan. Całość obejmuje ponad 300 stron ma­
szynopisu. (Zainteresowanych odsyłam do kolejnego to­
mu Pism zebranych Witkiewicza: Spór o monadyzm. Dwu­
gbs polemiczny przygotowywanych do druku przez niżej
podpisanego).

373

Chciałbym tutaj, wykorzystując częściowo nieznane
dotąd źródła, prześledzić ciekawe losy wieloletniej i czę­
stokroć burzliwej przyjaźni Witkacego z Leszczyńskim.
Niniejszy tekst wykorzystuje - ze strony Witkacego -

�Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS

beginner philosophers who, in a certain sense,
acknowledged him as their master.
The closest philosophical relations maintained by
Witkiewicz were those with Jan Leszczyński, exactly
twenty years his junior (1905-90). A landowner, and
after the war a professor at the Jagiellonian University,
Leszczyński was also the author of the most important
dissertation about Cornelius in Polish philosophical
literature (Teoria świata w ujęciu Hansa Comeliusa. Próba
krytyki /The theory of the wotld according to Hans
Cornelius. A t attempted critique/, "Kwartalnik
Filozoficzny", vol. X V I I I , 1949, fasc. 1-2, pp. 73-240)
and of a meaningful postwat work on the philosophy of
Witkiewicz ( Filozof metafizycznego niepokoju
/А philosopher of metaphysical unrest/, in a
forementioned Księga Pamiątkowa , pp. 93-118). Among
all the "essential interlocutors", he was the one to whom
Witkacy devoted most attention i n correspondence both
with his wife, Jadwiga, and with Cornelius.

Scale of the Integrity of Experience) and Podstawowe
pojęcia idealistycznej monadologii (Fundamental Concepts
of Idealistic Monadology), as well as five polemical
studies. The works by Witkiewicz include, among
othets Próba krytyki "Próby monadologii idealistycznej
(An Attempted Critique of Attempt at Idealistic
Monadology), Odpowiedź Janowi Leszczyńskiemu na
"Decydujące natarcie" (A Response to Jan
Leszczyńskie Decydujące natarcie /Decisive Attack/), and
List św. Witkacjusza do niewiernych Tarnowiczan (A Letter
by St. Vitkacius to the infidel residents of Tarnowiec).
The whole work includes more than 300 typewritten
pages. (All those interested are advised to await the
successive volume of Pisma zebrane by Witkiewicz: Spór о
monadyzm. Dwughs polemiczny , which I am preparing
for publication).

J. Leszczyński deserves our closer attention for
a number of reasons. First, the "essential conversations"
carried on for more than ten years, mainly during his
stays in Zakopane, produced a philosophical work
entitled Spór o monadyzm. Dwughs polemiczny
(A Dispute about Monadism. A Polemical Dialogue),
written jointly with Witkacy (unpublished). This was an
unprecedented event in Polish philosophical literature of
the inter-war period.
Secondly, both Leszczyński and Witkiewicz were in
love with Inka Turowska, portrayed by the latter in his
Jedyne wyjście (The Only Solution), and the motif of his
last novel. Finally, Leszczyński played a specially
important role, not only during the lifetime of Witkacy
but also after the latter's death, by becoming the
"guardian of his memory". He salvaged from unavoidable
damage the remnants of Witkacy's manuscripts, which
survived the Warsaw Uprising and which he extracted
from the house in which Witkiewicz's wife lived.
Furthermore, Leszczyński was the author of the
aforementioned first postwar study on ontology according
to Witkiewicz, as well as the editor, together with the
author of this essay, of Pisma filozoficzne i estetyczne
(Philosophical and Aesthetic Writings), published by
Państwowe Wydawnictwo Naukowe in 1974-1978.
This is by no means a suitable place for
a presentation of the essence of the philosophical
polemic between Witkiewicz and Leszczyński, contained
in Spór о monadyzm. We may only point out that the
basic confrontation concerned the contrast between
idealism and realism. The study in question is composed
of texts by both authors: three theoretical dissertations
by Jan Leszczyński: Próba idealistycznej monadologii, (An
Attempt at Idealistic Monadology), Dowód idealizmu ze
skali intencjonalności przeżyć (Proof of Idealism from the

A t this stage, I would like to resort to partially
unknown sources, and to trace the fascinating course of
the years-long turbulent friendship of Witkacy and
Leszczyński. The following text is based mainly on
Witkacy's letters to his wife as well as to Leszczyński and
the Leszczyński family (the first unpublished letters come
from the collection of Anna Micińska, and the
remaining ones, also until now unknown, from the
collections of Stefan Okolowicz and my own). Material
pertaining to Leszczyński is founded on his unpublished
correspondence with Witkacy (in my possession), which
comprises a large part of Spór o monadyzm , and the
interview I conducted with Jan Leszczyński in the spring
of 1975. Valuable information about the mutual
relations between Witkiewicz and Leszczyński is
contained in the latter's publications as well as the
published letters by Witkiewicz to Cornelius; admiration
and adoration for the German philosopher additionally
bonded the heroes of this text.
In his recollections about Witkiewicz (published in
the previously cited Księga Pamiątkowa ), Leszczyński
wrote: "Apart from close friendship, it was precisely this
domain [philosophy - В. M.) which bound me with
Witkiewicz closest and strongest. This is the teason why
the more than ten year-long coexistence always
remained in the shade of philosophical strife - an
incessant polemic, extremely intense and, at times, even
violent". We learn about the meaning Witkiewicz
attached to conversations with Leszczyński in the
former's letter to Cornelius (31 January 1939): "Dearest
and honourable Master! I have already arrived in
Zakopane, and have had several conversations with
Leszczyński. The dispute conducted with him is one of
the few joys in my life, since it is becoming increasingly
sad and hopeless (old age, fragility, a lack of money, an
uncertain future, etc.); nothing radical can be done to
prevent this, and one may only struggle to the very end,
to the very last chance, in order to maintain a certain

374

�Bohdan Michalski

• ROZMOWY ISTOTNE

WITKACEGO

Sceny improwizowane - Stanisław I. Witkiewicz z Inką Janiną Turowską-Leszczyńską;
fot. Władysław Jan Grabski, Zakopane, 1932. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza

Improvised scenes - photographic session, Stanisław 1. Witkiewicz with Janina Turowska-Leszczyńska,
photo by Władysław Jan Grabski, Zakopane, 1932. The collection of E. Franczak and S. Okolowicz

głównie jego listy do żony, a także listy do Leszczyńskiego
i Leszczyńskich (pierwsze - niepublikowane ze zbiorów
Anny Micińskiej, pozostałe ze zbiorów Stefana Okolowi­
cza i niżej podpisanego, także dotąd nieznane). Ze strony
zaś Leszczyńskiego niepublikowaną jego kotespondencję
z Witkacym znajdującą się w moim posiadaniu (będącą
częścią Sporu o monadyzm) oraz wywiad, jaki przeprowa­
dziłem z Janem Leszczyńskim wiosną 1975 roku. Cenne
informacje na temat wzajemnych relacji Witkiewicza
i Leszczyńskiego zawierają publikowane prace tego ostat­
niego, jak również opublikowane listy Witkacego do Cor­
neliusa, dla którego to uwielbienie i podziw łączyły dodat­
kowo bohaterów niniejszego tekstu.
W swoim wspomnieniu o Witkiewiczu (zamieszczo­
nym w cytowanej już Księdze Pamiątkowej poświęconej
Witkacemu) Leszczyński pisał: „Poza bliskim stosunkiem
przyjaźni właśnie ta dziedzina [filozofia - przyp. BM] łą­
czyła mnie z Witkiewiczem najbliżej i najsilniej. Toteż kil­
kanaście lat bliskiego współżycia stało zawsze pod zna­
kiem filozoficznych zmagań - nieustającej polemiki, bar­
dzo intensywnej i nieraz nawet gwałtownej". Czym dla
Witkiewicza były rozmowy z Leszczyńskim, dowiadujemy
się z listu tego pierwszego do Corneliusa (31.1.1939):
„Najdroższy i wielce szanowny Misttzu! Jestem już w Za­
kopanem i mam już za sobą liczne konwetsacje z Le­
szczyńskim. Spór prowadzony z nim jest jedną z nielicz­
nych radości mojego życia, jako że moje życie staje się co­
raz bardziej smutne i beznadziejne (starość, słabość, brak

pieniędzy, niepewna przyszłość itd.); przeciwko temu nie
można niczego radykalnego zdziałać, a jedynie walczyć do
ostatniej chwili, do ostatniej szansy, aby uttzymać życie
na pewnym poziomie niezbędnym dla mojej pracy.
W zimnym, zapluskwionym pokoju, głodny i odziany
w szmaty nie mógłbym niestety żyć i ptacować (tj. filozo­
fować i wykonywać swoją kurewską robotę)". (Listy St.I.
Witkiewicza do Hansa Corneliusa, z niemieckiego przełoży­
ła Helena Opoczyńska, podał do druku i przypisami opa­
trzył Stefan Morawski, „Twórczość", 1987 nr 11, s. 121).
Osobę głównego polemisty Witkiewicza i interlokuto­
ra „rozmów istotnych" wspomina także Cornelius w cyto­
wanej wyżej relacji z wizyty w Polsce: „Gdy wieczorem
przybyłem, by wygłosić prelekcję [w Krakowie - przyp.
BM] pod tytułem Przedmiot i zjawisko, zdumiała mnie
wielka liczba słuchaczy, których nie tylko zainteresował
filozoficzny temat, ale którzy posiadali też konieczną zna­
jomość języka, dzięki czemu mogli słuchać niemieckiego
wykładu. Także w dyskusji po referacie wzięło udział wie­
le osób. Po prelekcji korzystałem z gościnności innego
długoletniego zwolennika mej filozofii, którego dotych­
czas nie znałem, szlachcica i obywatela ziemskiego Jana
Leszczyńskiego oraz jego niezwykle uroczej małżonki.
Państwo Leszczyńscy pożegnali mnie nazajutrz rankiem
na dworcu" (s. 76).

375

Jan Leszczyński w roku 1985 w komentarzu do opubli­
kowanego przez siebie listu filozoficznego Witkiewicza
(Jan Leszczyński, Nieznany list filozoficzny Stanisława lgną-

�Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS

level of living indispensable for my work. Unfortunately,
I would be unable to live and work, i n other words, to
philosophise and carry out this cursed task i n a cold,
bedbug — infested room, hungry and dressed i n
rags" (Listy St. I. Witkiewicza do Hansa Comeliusa /Letters
by S. I . Witkiewicz to Hans Cornelius, translated from
the German by Helena Opoczyńska, prepared for
publication and with footnotes by Stefan Morawski,
"Twórczość" 1987, no. 11, p. 121).
The prime polemicist of Witkiewicz and the
interlocutor of the "essential conversations" was recalled
also by Cornelius in the above mentioned account of his
visit in Poland: "When I arrived in the evening to
deliver a lecture [in Cracow - B.M.] on Object and
Phenomenon , I was astounded by the great number of
listeners, who were not only interested i n the
philosophical topic, but were also sufficiently familiar
with the language to be able to listen to a lecture in
German. Several persons also participated in the ensuing
discussion. I took advantage of the hospitality of another
long-term adherent of my philosophy, whose
acquaintance I had not made earlier, the landowner Jan
Leszczyński-and his extraordinarily charming wife. The
next morning, the Leszczyńskis bid me farewell at the
train station" (p. 76).
In 1985, Jan Leszczyński wrote i n a published
commentary to a philosophical letter by Witkiewicz:
"Witkacy's philosophical letter [of 2 May 1937 - В. M.)
did not signal what was to take place later on: that it
would initiate a lengthy written polemic between us,
which lasted for almost two years, and that at its end
Witkiewicz would launch the idea of publishing this
polemic as a dialogue on monadism in the rough form in
which it came into being (...) The polemic I mentioned
had its precedent. In 1931-32,1 would meet Witkiewicz
for philosophical conversations, held almost daily i n the
course of the whole year with a few intervals whenever
he left for his 'portrait sessions' outside Zakopane. In the
following year, (i. e. 1933), certain events kept us apart,
and our contacts remained severed until this
philosophical letter. Nonetheless, this came as nosurprise
to me. I deduced from assorted signs that the interval in
our philosophical exchange of thoughts must finally end
- and this is precisely what happened (...) None of us
treated what took place as an official termination of
contacts. It was actually only a state of frozen socialfriendly relations, to the accompaniment of mutual
silence, which occurred after my marriage to Inka
(Janina Turowska), courted also by Witkiewicz, whose
wife Jadwiga had promised him a divorce" (Jan
Leszczyński, Nieznany list filozoficzny Stanisława Ignacego
Witkiewicza /An unknown philosophical letter by
Stanisław Ignacy Witkiewicz/ "Pamiętnik Literacki",
LXXCVI, 1985, fasc. 4, pp. 165-166).

The history of the friendship: conflicts, break up,
apologies and conversations, conducted with intervals,
was recorded by Witkiewicz on an almost daily basis in
his correspondence with Jadwiga. (2 September 1931):
"A day-long conference with Jaś". (24 September 1931):
"Today, Jaś Leszczyński proved to be a great comfort to
me". (28 September 1931): "Jaś L[eszczyński] is here
and is a great solace". (4 October 1931): "Jaś
L[eszczyński] also took Eukodal". (19 October 1931):
"Jaś L[eszczyński] and Truskolaski are cheering me up".
(1 March 1932): " I spent the evening with Jaś. I have
become so strange that it terrifies me = robustness and
a simultaneous awareness of the unreal nature of the
world". (7 Marchl932):" Keep the letters (by Bronio and
Jaś)". (17 March 1932): "Jaś paid me a visit. I am
reading Knickerback on the Soviets and Gąsiorowski
about America. V[ery] interesting and outright mind
bending". (30 March 1932): "A great misunderstanding
with Jaś a propos the skis of that punk Witek L. The
atmosphere has become generally tainted - my
friendship with Jaś is finished. E[xtremely] sorry". (1
April 1932): "The misunderstanding with Jaś has
assumed grotesque forms, but it seems that it will end
felatively well, since our friendship has veered 175
degrees to the left (...) I shall send you the money as
soon as Jaś returns it, since he borrowed it and now has
none to give back". (1 May 1932): "Today, I climbed
Goryczkowa Pass together with papusiek and Inka
Turowska". (5 May 1932): "Yesterday, I was compelled to
break up with Jaś. This is such a complicated story that
it simply cannot be told. It is connected with the
Turowskis and the last excursion". (8 February 1933):
"Jaś and Truskolaski have arrived so don't worry about
me; Chwiston is growing". (12 February 1933)" " I read
Chwiston yesterday to Kotarbiński ,whom I visited and
with whom I reached an understanding. Jaś and
Truskolaski were pleased. It is a huge pile of 94 pages.
Today, I shall finish reading". (18 February 1933): "Inka
and Jaś are officially engaged, but both display horribly
dour expressions (...) I read Chwistonto Jaś and he was
pleased. I would like to publish it as a book". (20 March
1933): "Jaś married Inka and thus surreptitiously erased
our friendship. He did not see me, and they left for the
countryside". (23 March 1933): " I wrote old T[urowska]
a letter about returning the books and received it back
unopened, together with a letter in which she argued
that the reason for everything is because I was a demon
and tried to do all to prevent the marriage of Jaś and
Inka. I replied that I am severing all relations with
persons who fabricate extraordinary facts and engage in
intrigues. This is the final epilogue of the issue. Just
think what sort of monkeys they are, and what sort of an
ass exchanged me for a tart. I should have protested
then. My holy principle is to sever relations for always in

376

�Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O

Witkiewicza, „Pamiętnik Literacki", R. LXXVI.1985,
- 4 s. 165-166) pisał: „List filozoficzny Witkacego
[z 2 V.1937 - przyp. BM] nie zapowiadał jeszcze tego, co
dopiero później miało nastąpić: że zapoczątkuje on długą
pisemną polemikę między nami trwającą prawie 2 lata i że
pod jej koniec zrodzi się u Witkiewicza myśl, by tę pole­
mikę wydać jako dwugłos dotyczący monadyzmu, i to
jej surowym stanie, w takiej postaci, w jakiej powstała
( ). Polemika, o której tu piszę, miała już swoje prece­
densy. Przez przeciąg bez mała roku w okresie 1931-1932
spotykaliśmy się z Witkiewiczem na rozmowy filozoficzne
prawie codziennie, z nielicznymi tylko przerwami, gdy wy­
jeżdżał na swoje «sesje portretowe* poza Zakopane.
W następnym roku, tj. 1933, zdarzały się wypadki, które
nas oddaliły od siebie, nasze kontakty urwały się aż do
momentu, w którym pojawił się ten filozoficzny list. Nie
był on wszakże dla mnie zaskoczeniem. Wyczuwałem bo­
wiem z różnych oznak, że przerwa w naszej filozoficznej
wymianie myśli musi się wreszcie skończyć - i to właśnie
się stało (...). Tego, co zaszło między nami, żaden z nas nie
traktował jako oficjalnego zerwania. Był to właściwie tyl­
ko stan zamrożenia przyjacielsko-towarzyskich stosun­
ków, przy obustronnym milczeniu. Zapanował on po mo­
im ślubie z Inką (Janiną) Turowską, o której rękę statał
się i Witkiewicz, mając przyobiecaną zgodę swej żony Ja­
dwigi na rozwód".

c e g 0

nie". (12.11.1933): „Czytałem Chwistona wczoraj przy
Kotarbińskim], u którego byłem i się z nim porozumia­
łem. Jasiu i Trusk[olaski] byli zadowoleni. Jest tego duża
kupa 94 str. Dziś kończę czytanie". (18.11.1933): „Inka
i Jaś zaręczeni oficjalnie, ale miny mają tak ponure oboje,
że coś okropnego(...). Przeczytałem Jasiowi Chwistona
i był zadowolony. Chciałbym to wydać w książce."
(20.III.1933): „Jaś ożenił się z Inką i przekreślił milczkiem

w

Historię przyjaźni: konflikty, zerwania, przeprosiny
oraz trwające z przerwami rozmowy z Jasiem odnotowuje
Witkiewicz niemal dzień po dniu w korespondencji z Ja­
dwigą. (2.IX.1931): „Cały dzień konfer[encja] z Jasiem".
(24.IX.1931): „Wielką pociechą jest dla mnie Jaś Le­
szczyński". (28.IX.1931): „Jest Jaś L[eszczyński] i to mnie
b[atdzo] pociesza". (4.10.1931): „Jaś L[eszczyński] też za­
żył Eukodal". (19.X.1931): „Jaś Leszczyński] i Truskolaski mnie pocieszają." (LIII.1932): „Wieczorem byłem
u Jasia. Jestem tak dziwny, że aż strach i się boję = spykniczenie, a jednoczesna nierealność świata". (7.III. 1932):
„Listy (Bronia i Jasia) zachowaj". (17.III. 1932):
„Odwiedź[ił] mnie Jaś. Czytam o Sowietach Knickerbacka i o Ameryce Gąsiorowskiego. B[ardzo] ciekawe, aż się
w łbie przepraca". (30.III.1932): „Mam grube nieporozu­
mienie z Jasiem a propos nart tego gówniarza Witka L.
W ogóle zaplugawiła się atmosfera - przyjaźń z Jasiem
skończona. B[ardzo] mi przykro". (1.IV.1932): „Nieporo­
zumienie z Jasiem przybiera formy groteskowe, ale zdaje
się, że się skończy względnie dobrze, bo jednak przyjaźń
jest schwiana o 175" w lewo(...) Flotę Ci wyślę niedługo,
jak Jaś odda, bo pożyczył i teraz nie ma". (LV. 1932): „By­
łem wczoraj z papuśkiem i Inką Turowską na Przełęczy
Goryczkowej". (5.V.1932): „Musiałem wczoraj zerwać
z Jasiem. Tak skomplikowana historia, że się opowiedzieć
nie da. W związku z Turowskimi i ostatnią wycieczką".
(8.II. 1933): „Przyjechał Jaś i Truskolaski, więc nie niepo­
kój się o mnie, że niby jezdem. wicie, sam Chwiston puch­

naszą przyjaźń. (Nie widział mnie i wyjechali na wieś)".
(23.III.1933):

„Napisałem do starej T[urowskiej] list

0 zwrot książek i dostałem list ten nie otwarty i list jej,
w którym dowodzi, że tak się stało, bo ja byłem demonem
1 starałem się wszystko zrobić, aby nie dopuścić do ślubu
Jasia z Inką. Odpisałem, że zrywam wszelkie stosunki
z osobami, które zmyślają fakty niebyłe i robią intrygi. Jest
to ost[atni] epilog tej sprawy. Ale pomyśl, co te małpy
i ten osioł, który mnie sprzedał za kawałek dzifki. Trzeba
było się wtedy nie godzić. Święta zasada - o najmniejszą
rzecz zrywać na wieki, albo odstawiać na Haldebarana.
Piszę powieść i czytam".
Z kolei w rozmowie niżej podpisanego z Janem Le­
szczyńskim (nagranej wiosną 1975 r , dotąd nigdzie nie
publikowanej), ten ostatni tak ptzedstawia powody ze­
rwania z Witkiewiczem. Jan Leszczyński: „Jest jedna par­
tia prywatnych listów jego i tam wspomina właśnie o mał­
żeństwie moim, że ma mi do zatzucenia, żeśmy go nie za­
wiadomili o ślubie. No trudno było w tej sytuacji go za­
wiadamiać, przypuszczając, jakie on zrobi nam wtedy
przyjemności, jeżeli się dowie(...). Zrobiłby jakąś demon­
strację. Diabli wiedzą co, żeby wprowadzić niepokój, za­
siać pewne wątpliwości, nawet co do wyboru osoby, bo
kiedyś moja żona się jednak kochała właściwie w Witkie­
wiczu. To była bardzo młodzieńcza miłość, podlotkowata.
Więc mogło to wzbudzić w niej jakieś niepokoje, czy rze­
czywiście to właśnie nasza miłość jest ważniejsza. Więc on
byłby to wszystko wygrał możliwie jak najsilniej, no a nam
zależało na tym, żeby właśnie tego wszystkiego nie było.
Zresztą on później, jak się dowiedział, przysłał takie listy,
których się nie dało strawić długo (...). Tego dnia, kiedy
myśmy się pobrali i już opuścili Zakopane, on przyszedł do
«Małego Domku», pytał «gdzie są Jasiowie, bo ja już
wiem, że...». Powiedział «Jasiowie», bo wiedział, że my się
kochamy, ale nie liczył, żeby to doszło do skutku (...). O n
się spodziewał ślubu, ale w każdym razie to go tak bardzo
jeszcze zelektryzowało. Wtedy też napisał do nas listy za­
kłócające spokój. Ale takiej kotespondencji to już nie
dam(...). Bo ja się dziwię, że dotąd nikt nie napisał jeszcze
książki na temat życia, że tak powiem, erotycznego W i t kiewicza(...). Jedyne wyjście

nie portretuje niczego.

W ptzeciwieństwie do pierwszej powieści - 622 upadków
Bunga, gdzie są portrety zrobione, w ostatniej książce ab­
solutnie portretów żadnych nie ma (...). Wszyscy mówią,
że tam jest «alter ego» Witkiewicza. Na pewno jest, i to
jest słuszna interpretacja. Z podkładu życiowego jest

377

�Bohdan Michakki

• WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS

return for the slightest thing (...) I am writing a novel
and reading".
In turn, in my conversation with Jan Leszczyński
(recorded in the spring of 1975 and never published) the
latter presented his own version of the reasons for the
breach with Witkiewicz: " I n some of his private letters to
me, pertaining to my marriage, he mentioned that we
had not informed him about the wedding. It would have
been rather difficult to tell him, knowing well what sort
of a scene he would have made once he found out (...)
Probably some sort of a demonstration, Lord knows
what, just to create a disturbance and sow doubt, even
about the choice of the person, since for a long time my
wife had been in love with Witkiewicz. That was a very
youthful love, rather typical for a school girl. His
reaction could have upset her, giving rise to anxieties
whether it was really our love that was the more
important. He could have exploited this as much as
possible, and we were concerned precisely with avoiding
all that. Later on, once he found out, he sent letters
which I could not digest for a long time [...] The day we
married and had left Zakopane, he arrived at 'Maly
Domek' asking: 'Whete are they, since I already know
that...'. He said 'they' because he was aware of the fact
that we were in love, but did not take into consideration
that this would end in marriage (...) He expected it, but
it still affected him so strongly. It was then that he wrote
those disturbing letters - the sort of correspondence
I shall never make available (...) I am surprised that no
one has yet written a book about the erotic life of
Witkiewicz (...) Jedyne wyjście does not contain any sort
of a portrait. In contrast to the first book - 622 Upadki
Bunga , the last one is totally devoid of such portraits
(...) Everyone claims that it contains the 'alter ego' of
Witkiewicz. That is a correct interpretation. The themes
borrowed from life concern our rivalry, the fact that we
held philosophical conversations, and even some of my
features, albeit only marked here and there. Someone
who was well familiar with those times could have
discerned some sort of an allusion (...) My wife was not
Rustalka, Marceli's lover. This simply did not take place.
Witkacy behaved in a highly correct manner as a suitor
and observed social forms; obviously, she was never his
lover. It would be unpleasant to read totally false
interpretations. It is a pity that everyone interprets
everything so directly and transfers literature into life
and life into literature, mixing everything up".
After this digression, so important to Jan Leszczyński,
let us return to facts. The Leszczyńskis married in secret
and left for their family estate in Tarnowiec. The
Leszczyński motif returned once again i n correspondence
with Jadwiga (23 May 1933): "Piliński (Jan
Leszczyński)returned my book from Tarnowiec, and
Rudnicki met Inka in Zakopane at Julia Sokołowska.

Ugly and very freckled. Has Jaś already 'sent her back
home', as I suspected." (29 September 1933):
"Supposedly old Turowska's face has dropped
considerably. Jaś had his appendix (?!) removed for the
second time in Vienna during the Sobieski celebrations".
For the next nine months, the letters to Jadwiga
made no mention about the Leszczyńskis, whose theme
returned in a single brief sentence in a letter of 27
August 1934 : "Inka has a son 60 cm.". Despite his
frequent liaisons Witkiewicz was childless, and Jaś
became the father of a son born to a woman to whom
Witkiewicz had written not so long ago: "Dearest Intuś.
Since you do not love me I stopped paying visits,
because unrequited love is a luxury which I cannot
afford. Yours for ever Staś" (an undated letter from the
collection of Stefan Okolowicz, unpublished).
In the above cited conversation Leszczyński declared:
"He could never get over or bear the breach which he
had caused himself. We met again in connection with
the arrival of Cornelius (...) This took place inl937, four
years, aftet the break-up. We had met once before by
accident, but did not greet each other. I already do not
recall the exact events. During a philosophical congress
Wojtkiewicz and I met as lecturers sat a reception in the
Hawelka restaurant, attended also by Bolesław Miciński,
a participant of the congress and a reporter. Miciński
made arrangements so that he could come and sit at our
table. When Witkiewicz entered the room, he looked at
him and said: ' I would like to talk to you'. Miciński
disappeared. He was so terrified of Witkiewicz that he
left with him, and so enthralled that he abandoned us at
his order. In 1937, after the arrival of Cornelius,
Witkiewicz began an official correspondence with me.
He wrote that although we were at variance there were
no obstacles for a philosophical 'understanding'. He
aimed at reconciliation, telling me so i n the following
way: 'Witkasiuk informs from the Chancery of the
Master... that professor Cornelius is paying him a visit'.
Later on, he held a meeting at Hawelka's. Next, we
invited Cornelius, who subsequently recalled this event,
to spend an evening with us. We lived in the Grand
Hotel, and arranged a very pleasant supper i n our room.
M . - Was Witkiewicz also present, since Cornelius
did not mention him?
L. - Witkiewicz was there, and conciliation ensued.
When he entered the room, my wife walked up to him
and kissed him; afterwards, Cornelius said to
Witkiewicz: ' I did not know that it is the custom in
Poland for women to kiss men. Witkiewicz answered
that this was an exceptional occasion, and that he
should did not treat it as the norm. These were
unforgettable moments. The atmosphere of all such
meetings simply cannot be recreated; some of it will be
recaptured in the letters by Cornelius to us" (After the

378

�Bohdan Michalski

• ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O

wzięte to, że była rywalizacji między nami, że prowadzili­
śmy rozmowy filozoficzne, pewne rysy nawet są wyjęte ze
mnie, ale tylko rysy tu i ówdzie zaznaczone. Kto by bardzo
dokładnie znał te czasy mógłby się tam jakiejś aluzji do­
patrzyć (•••)• Moja żona zupełnie nie jest Rustalką, ko­
chanką Marcelego. To nie miało miejsca. Witkacy bardzo
poprawnie się zachowywał. Starał się o rękę z zachowa­
niem form i oczywiście nie było mowy, aby była jego ko­
chanką. Byłoby przykro, jakby człowiek czytał interpreta­
cje zupełnie fałszywe. Jest nieprzyjemne, że wszyscy wszy­
stko interpretują, tak bezpośrednio i przenoszą z literatu­
ry do życia i z życia do literatury, wszystko im się miesza".
Po tej jakże ważnej dla Jana Leszczyńskiego dygresji
wróćmy do faktów. Leszczyńscy pobrali się więc w taje­
mnicy przed Witkiewiczem i wyjechali do jego majątku do Tarnowca. Wątek Leszczyńskich znów wraca w kore­
spondencji z Jadwigą - Witkiewicz do żony (23.V.1933):
„Piliński (Jan Leszczyński) odesłał mi książkę z Tarnowa,
a Inkę spotkał Rudnicki w Zakopanem u Julji Sok[ołowskiej]. Brzydką i bfardzo] piegowatą. Czyżby Jaś już ją
«odesłał» do domu, jak to przewidywałem." (29.IX. 1933):
„Podobno starej Turowskiej już b[ardzo] zrzedła mina. Jaś
poddał się (2-giej) oper[acji] ślepej kiszki (?!) we Widniu
podczas uroczystości Sobieskiego".
Następuje teraz w listach do Jadwigi dziewięciomie­
sięczna przerwa, całkowity brak wzmianek o Leszczyń­
skich, by w końcu w liście z 27.VIII. 1934 r. temat ten po­
wrócił w jedynym krótkim zdaniu: „Inka ma syna 60 cm".
Witkiewicz pomimo tak licznych związków z kobietami
dzieci nie miał. Natomiast Jasiowi urodziła syna kobieta,
do której Witkiewicz nie tak dawno jeszcze pisał (list ze
zbiorów Stefana Okolowicza, bez daty, niepublikowany):
„Najdroższa Intusiu. Ponieważ mnie nie kochasz, więc
przestałem bywać u Was, ponieważ miłość bez wzajemno­
ści jest to luksus, na który nie mogę sobie pozwolić, za­
wsze Twój Staś".
Leszczyński, w przytaczanej już rozmowie, mówi dalej:
„On nigdy nie mógł tak całkiem przeboleć i wytrzymać
naszego zerwania, które sam zresztą spowodował. Więc
nastąpiło spotkanie a propos przyjazdu Corneliusa(...). To
było w trzydziestym siódmym, cztery lata po zerwaniu. Już
raz spotkaliśmy się przypadkiem, ale nie przywitaliśmy się,
już nie pamiętam, jak to było. Podczas kongresu filozoficz­
nego myśmy się spotkali z Witkiewiczem, znaleźliśmy się
obok siebie jako prelegenci. Urządzono też raut u Hawełki. Był na nim Bolesław Miciński uczestnik kongresu,
sprawozdawca. Miciński się umówił z nami, że przyjdzie
i przysiadzie się do naszego stolika. Wszedł Witkiewicz na
salę, popattzył na niego, powiedział: «chcę z tobą chwilę
porozmawiać"... Miciński zniknął, i nie pokazał się. Tak
się bał Witkiewicza, że poszedł z nim. Do tego stopnia był
zafascynowany Witkiewiczem, że na jego rozkaz nas opu­
ścił. A później przyjechał Cornelius i wtedy Witkiewicz
zaczął ze mną oficjalną korespondencję w trzydziestym

siódmym roku. Napisał, że jakkolwiek jesteśmy skłóceni,
to chyba nie przeszkadza, żebyśmy się filozoficznie [poro­
zumieli]. Dążył do pogodzenia, zawiadomił mnie tak:
«Witkasiuk zawiadamia z Kancelarii Mistrza... że profesor
Cornelius przyjeżdża do niego». Później zorganizował spo­
tkanie. Spotkanie odbyło się u Hawełki. Następnie my­
śmy zaprosili, o czym pisze Cornelius, na wieczór do sie­
bie. Mieszkaliśmy w «Grandzie» i w naszym pokoju urzą­
dziliśmy kolację. Było bardzo przyjemnie".
M : - Czy Witkiewicz był tam, bo Cornelius o nim nie
wspomina?
L: - Witkiewicz był i odbyło się pojednanie. Jak Wit­
kiewicz wszedł, moja żona podeszła do niego, pocałowała
go, a Cornelius po tym pytał się Witkiewicza: «nie wie­
działem, że u was w Polsce jest ten zwyczaj, że kobiety ca­
łują mężczyzn». O n odpowiedział, że to była wyjątkowa
okazja i żeby się tym nie kierował. To były nie zapomnia­
ne rzeczy. Tego się nie da odtworzyć, tej całej atmosfery
tych wszystkich spotkań, trochę z tego w korespondencji
wyjdzie właśnie Corneliusa do nas". (Po śmierci Jana Le­
szczyńskiego archiwum jego znalazło się w rękach spad­
kobierców) .
Po nawiązaniu z powrotem stosunków, przy okazji
przyjazdu do Polski Corneliusa i w związku z rozpoczę­
ciem w tym samym 1937 roku wymiany listów filozoficz­
nych między Witkacym i Leszczyńskim (o czym wspomi­
na wyżej Leszczyński) zaczynają w korespondencji z Ja­
dwigą pojawiać się liczne wzmianki zarówno o samej po­
lemice, jak i o Leszczyńskich. Będzie to trwało już do sa­
mego końca, tj. do sierpnia 1939 г., kiedy korespondencja
z Jadwigą urwie się na zawsze.
Witkiewicz do żony: (28.IV. 1937): „Przeglądam Kryty­
kę poglądów Jasia Leszczyńskiego], którą ostatnio napi­
sałem. Powinien pod wpływem tego zostać realistą".
(2.V.1937): „Dziś skończyłem odp[owiedź] Metallmannowi i Leszczyńskiemu (61 str.) z tego 30 parę napisanych
po pijanemu, b[ardzo] ciekawe - krytyka fil[ozoficzna]
С + Co (odrobinka płynu)". (5.V.1937): „Ciekawy je­
stem co Jaś Leszczyński powie na 66 str. Traktatu miażdżą­
cego zupełnie idealizm, który rekomendowanie na
Chramcówki posłałem".
We wstępie do „listu filozoficznego" z 24X1.1937 r.
Witkiewicz tak pisze do Leszczyńskiego (list ten jest czę­
ścią Sporu o monadyzm...)•. „Kochany Jasiu = Nie wiem
czy otrzymałeś (wysłane 5.XI) pracę o idealizmie i reali­
zmie drukowaną w «Zecie» i poświęconą «Pamięci smut­
nej dla mnie Jana Pilińskiego» (to należy do niepowrotnej przeszłości) i pracuchnę o solips[yzmie] i idealizmie
(...). Dziękuję Wam Obojgu bardzo serdecznie za zapro­
szenie. Może kiedy z niego skorzystam przed Weltkatastrophą z r. 1938. Ale życie moje obecne jest funkcją tylu
niewiadomych, że nic na pewno powiedzieć nie mogę
(...). Łączę wyrazy prawdziwej przyjaźni i szacunku dla
Was Obojga. Won Witkacjusz".

379

�Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS

death of Jan Leszczyński his archive became the property
of his heirs).
In the wake of their establishment of contacts during
Cornelius' stay in Poland and the subsequent exchange
of philosophical letters between Witkacy and Leszczyński
(commenced in 1937), correspondence with Jadwiga
contained numerous mentions about the polemic itself
and the Leszczyńskis. This motif lasted to the very end;
i. e. August 1939, when the correspondence in question
came to an end.
Witkiewicz wrote to his wife (28 April 193 7): " I am
glancing through Krytyka (Critique) of the views of Jaś
Leszczyński, which I wrote recently. I should turn into
a realist under its impact". (2 May 1937): "Today,
I finished my reply to Metallmann and Leszczyński (61
pages), of which 30 pages were written while drunk,
exttemely intetestingphilosophical critique С + Co
(a drop of liquid)". (5 May 1937): " I am interested to see
what Jaś Leszczyński will say to page 66 of Traktat
(Treatise), which totally crushes idealism and which
I sent to Chramcówki".
In an introduction to a "philosophical letter" (part of
Spór o monadyzm . . . ) , addtessed to Leszczyński on 24
November 1937, Witkiewicz wrote: "Dear Jaś = I do not
know whether you received the works on idealism and
realism (sent on 5 November), issued in 'Zet' and
dedicated to 'Jan Piliński, of mournful memory' (that is
part of the irretrievable past) and my work in solips[ism]
and idealism (...) Many thanks to both of you for the
invitation. Perhaps I shall accept it before the
Weltkatastrophe of 1938. A t the moment, my life is
a function of so many unknowns that I cannot give any
reply (...). I add assurances of my true friendship and
respect for both of you. Von Witkacjusz".
At the end of a "philosophical letter" of 28
November 1937 (fragment of Spór o monadyzm...)
Leszczyński replied : "Now for everyday issues! How
many reminiscences there are left to be recreated, how
many cordial bonds to be reestablished! We decided not
to put off the invitation until the spring, as had been
arranged, but to ask you to come in the nearest future,
as soon as possible. Inka wrote you separately, and
I present the question from the viewpoint of reality.
A detout from the road to Zakopane on yout way from
Cracow would cost you only (third class) some 13 zlotys
and 70 groszy, and thus telatively little. My thanks for
the lettet and dissertations, which I read with a greatly
polemical approach. Despite all, I do not find them
convincing. Obviously, nothing can be done about this!
In Zakopane, I read your Niemyte dusze (Unwashed
Souls) and send several comments on enclosed pages.
I find the style of Niemyte dusze and its literary side is
not much to my liking. I'm afraid that this style could
prove to be a hurdle for popularity (and in this case that

could be the point!). A n average person fears jocose
humour when the matter at stake is serious; he believes
that the two are mutually exclusive. Please accept my
assurances of respect and friendship. JL.".
Witkacy accepted Leszczynski's invitation to
Tarnowiec with certain reservations, and it seems that
he would have pteferred to find himself there in the
company of Cornelius, conceived as a shield against
eventual attacks or perhaps temptation. He shared these
doubts with Cornelius (5 January 1938): "Leszczyńska
(Inka) wrote me once again. Perhaps I shall go there for
a three day-long 'trial' stay on the way to Zakopane,
where I want to arrive at the end of the month. Since in
your opinion Jaś Leszczyński is much too deeply
embedded in naturalism, then what about me (...).
I implote you give a summer at the Leszczynski's serious
thought. It would be wonderful. In your presence, my
situation would not be so dangerous as regards assorted
possible dirty tricks, to put it delicately. If the world
catastrophe, which I anticipate, does not take place this
summer you should realise this plan, and already now
embark upon indispensable preparations (concerning
your boys and othet complications). I feat that the
Soviets will statt a war with Japan and then everything
could happen".
Witkacy to his wife (26 Febtuary 1938): "The
Leszczyńskis stayed [in Zakopane - В. M.] for three days,
she changing every half an hour into a different dress
with puffed sleeves; today, they are moving for reasons
unknown to Harenda. Tomorrow, a dinner at Langier,
with Thumen and Bronek, and then off to Harenda.
I have already started a reply to Jas's extremely
interesting attack. We would like to publish all of it in
a book; this could be exciting". (4 March 1938):
" I continue smoking a pipe, cigars and cigarettes, and
inhale. I wrote 53 pages of a polemic with Jaś, but the
genetal results are terrible. Those three months of
progressive smoking have turned me, robust for the past
five years, into a misetable, depression-ridden flabby
weakling".
Witkiewicz to Cornelius (22 April 1938): "My misery
has compelled me to write to the Leszczynski's a letter
explaining our mutual relations. I must conduct
a thorough revision of my attitude towatds everyone.
That is all. I embrace you with love and respect. Your
ever devoted Witcatius".
Witkiewicz to his wife (3 May 1938): " W i t h the
Leszczyńskis everything has gone awry for some foolish
reasons". (13July 1938): " I made up with the
Leszczyńskis. The whole world and everything has
changed so strangely. I do not recognise the most
ordinary things".
Witkacy to Cornelius (19 July 1938): "Life has
become a sequence of torment in which otherwise

380

�Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O

Potwór z Dusseldorfu, Stanisław I. Witkiewicz z Janiną Turowską-Leszczyńską; fot. Władysław Jan Grabski,
Zakopane, 1932. Ze zbioru E . Franczak i S. Okołowicza

The Monster of Dusseldorf, Stanisław I. Witkiewicz with Janina Turowska-Leszczyńska, photo by Władysław Jan Grabski,
Zakopane, 1932. The collection of E. Franczak and S. Okolowicz
Leszczyński tak odpowiada Witkiewiczowi w zakoń­
czeniu „listu filozoficznego" z 28.XI. 1937 (ftagment Spo­
ru o monadyzm...): „A teraz do spraw codziennych! Ileż
wspomnień pozostało do odnowienia, do nawiązania
dawnych serdecznych węzłów! Postanowiliśmy więc nie
odkładać zaproszenia aż do wiosny, jak to było ułożone,
lecz prosić Cię, abyś przyjechał do nas w najbliższym cza­
sie, o ile to dla Ciebie możliwe. Inka pisała do Ciebie
osobno, ja przedstawiam sprawę z punktu widzenia real­
nych aspektów. Otóż zboczenie z Krakowa w drodze do
Zakopanego kosztowałoby Cię tylko (3 kl.) coś 13 z 70 gr,
więc stosunkowo niedużo. Dziękuję C i serdecznie za list
i za rozprawki, które przeczytałem z dużym zacięciem po­
lemicznym. Stwierdzam, że mimo wszystko mnie nie przekonywują. Na to już nie ma - jak widać - rady! W Zako­
panem wpadły mi w ręce Twoje Niemyte dusze. Kilka
uwag przesyłam Ci na załączonych kartkach. Styl Niemy­
tych dusz, ich strona literacka nie bardzo mi odpowiadają.
Obawiam się, że ich styl może być przeszkodą dla ich po­
pularności (a w tym wypadku o to by właśnie chodziło!).
Człowiek przeciętny obawia się humoru tam, gdzie chodzi
o rzeczy poważne; uważa, że się one wzajemnie wyklucza­
ją. Przyjm wyrazy szacunku i przyjaźni. JL".
Witkacy nie bez oporów przyjmuje zaproszenie Le­
szczyńskiego do odwiedzenia Tarnowca, widać że wolałby
znaleźć się tam w towarzystwie Corneliusa jako tarczy
przed ewentualnymi atakami czy może przed pokusą?!
Swoimi wątpliwościami dzieli się z Corneliusem.
(5.1.1938): „Leszczyńska (Inka) znów do mnie napisała.
Być może, że pojadę tam na 3 dni «próbnego* pobytu
w drodze do Zakopanego, gdzie chcę się udać końcem
miesiąca. Skoro w Twoim mniemaniu Jaś Leszczyński zbyt
głęboko tkwi w naturalizmie, to co dopiero można by

0 mnie powiedzieć. (...) Ale proszę Cię usilnie, abyś po­
ważnie pomyślał o lecie u Leszczyńskich. To byłoby wspa­
niałe. Przy Twej obecności sytuacja moja nie byłaby taka
niebezpieczna w sensie różnych możliwych świństewek mówiąc delikatnie. Jeśli światowa katastrofa, której z lę­
kiem spodziewam się tego lata, jednak nie nastąpi, powi­
nieneś koniecznie spełnić ten zamiar i już teraz przystąpić
do niezbędnych przygotowań (dotyczących Twoich chłop­
ców i innych komplikacji). Obawiam się, że Sowieci roz­
poczną wojnę z Japonią, a wtedy wszystko jest możliwe".
Witkacy do żony: (26.11.1938): „Leszczyńscy byli
[w Zakopanem - przyp. BM] 3 dni - ona co pół godziny
w innej sukni z bufami, a dziś niewiadomo po co wynoszą
się na Harendę. Jutro obiad u Langiera - ja, Thumen
1 Bronka, a potem na Harendę. Zacząłem już pisać
odp[owiedź] dla Jasia na b[ardzo] ciekawy atak. Chcemy
to wszystko wydać w książce. Może być ciekawe".
(4-III. 1938): „Dotąd palę fajkę, cygara i papierosy z zacią­
ganiem się. Napisałem 53 strony polemiki z Jasiem, ale
w ogóle skutki straszne. Z kwitnącego byka, jakim byłem
przez 5 lat, zrobiły ze mnie te 3 miesiące postępowego pa­
lenia nieszczęsnego, pełnego depresji flako-wymoczka...".
Witkiewicz do Corneliusa: (22.IV. 1938): „Moje nie­
szczęścia doprowadziły mnie do tego, że napisałem do Le­
szczyńskich list wyjaśniający na temat moich z nimi wza­
jemnych relacji. Muszę przeprowadzić gruntowną rewizję
mego stosunku do ludzi. That is all. Ściskam Cię z miło­
ścią i czcią, Twój zawsze szczerze oddany Witcatius".
Witkiewicz do żony: (3.V.1938): „Z Leszczyńskimi
wszystko się rozchwiało o głupstwo." (13.VII.1938): „Po­
godziłem się z Leszczyńskimi. B[ardzo] się dziwnie zmie­
nił dla mnie cały świat i wszystko. Nie poznaję najzwy­
klejszych rzeczy".

381

�Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS

pleasant things change to a nightmare. I live in twilight
between life and death, and I think that I am inclined
towards the former solution (in a postscript): What else
is there in life for me, but old age, anguish, illness,
poverty, etc. and physical suffering. I have made up with
the Leszczyńskis". (18 Novembet 1938): " I do not drink
or smoke, and finally have attained harmony with
myself, since I do not commit any erotic ditty tricks, and
do not lie or deceive. I owe all this to you. I finished the
polemic with 'poor' Leszczyński and assume that I have
crushed him completely".
Finally, a happy end - the visit in Tarnowiec.
Witkiewicz wrote to his wife (15 October 1938):
"Yesterday, I arrived in Tarnowiec at eight in the
evening, and was welcomed extremely warmly. Jaś and
his wife are unusually kind and nice. Now, I'm off for
a sightseeing excutsion".
Soon after the stay in Tarnowiec Leszczyński ended
one of his "philosophical letters" to Witkacy with the
words (20 November 1938, fragment of Spór
0 monadyzm): "As regards my plans, the trip to Warsaw is
off at the moment since it so happens that I am forced to
stay at home for sometime, and as of 1 December we
have already hired accommodation in Zakopane (the
Koziański villa in Bystre). Therefore, we shall presumably
meet in Zakopane - or perhaps in Cracow, at my lecture,
which will take place probably in December. We recall
your stay with great pleasure. Thank you for the
portraits. We send best wishes and assurances of
friendship . Jan Leszczyński. Tarnowiec. 29 November
1938".

interlocutot and polemicist remains indisputable: "Our
polemic cannot continue fulfilling its foremost task,
namely, convincing the opponent, since
Witkiewicz's theoretical opponent from that period no
longer exists. Now, I am distant from subjective idealism
(whose errors I perceive clearly). Let me add briefly:
I have returned to realism. Yes, I have returned since
now I have accepted, i n a philosophically thought out
manner, the sort of realism which, as I see now, lies at
the basis of each ontological system regardless whether
its author is aware of this or not (...). I should also
accentuate the skill with which W[itkiewicz - В. M . ]
discerned so aptly in my idealistic views the outlines of
realism and as if "predicted" what they could develop
into in the spontaneous evolution of my philosophical
thought. This too undoubtedly deserves my admiration"
(pp. 166-7).

Once again something went amiss in the relations
with the Leszczyńskis, although it is difficult determine
the precise reason. A t any tatę, Witkacy wrote to his
wife (22 July 1939): " I received a second letter from
Inka and Jaś, who insist on making up with me.
I'm thinking about i t "
Some time earlier, he wrote to Cornelius (18 March
1939): " I embrace you warmly and enclose assurances of
my respect. Even at a distance, you remain someone
exttemely important for me, and render my life more
bearable. Relations with the Leszczyńskis are not as
cotdial as in the past, and we have not conducted our
discussions for a long time now. Your Sincerely devoted
Vitcatius. The world catastrophe is looming evet closet.
1 doubt whether we shall find each other afterwards".
It would have given Witkiewicz much joy to read the
words written by his friend in 1985, i.e. 46 years later, in
the already cited commentary to Nieznany list filozoficzny.
Leszczyński admitted that he had
abandoned tealism and assumed the stand of realism (!).
True, he did not mention that this shift was the outcome
of the "essential conversations" and philosophical lettets,
but we know that the role of Witkiewicz as the

Finally, I would like to cite one of Witkacy's last
letters to the Leszczyńskis (from the unpublished Stefan
Okolowicz collection), in which he announced an
ultimate breach of personal relations, and treated the
polemic with "Jaś" as a duty to "the history of mankind".
This letter contains the sui genera credo of Witkiewiczthe polemicist ( 23 February 1939): "Dearest Jaś and
wife. I reject all petty misunderstandings. Despite the
fact that I usually talk with Jaś about philosophy, I would
like you to know that I treat you as a ttanscendent and
inviolate whole, just as objectively as towards others and
myself. No one is capable of influencing my relations
with others unless he himself does so - a certain degree
of loyalty is necessary; it would be highly desirable for
this principle to dominate in our society, eaten away by
intrigue and slander. We must avoid petty hesitations
stemming from our faults and strive to create a certain
sort of petfection against the backdrop of overcoming
them. It is insignificant that Jaś wishes to destroy me
and I him. Battling as ruthlessly as possible we fulfil an
obligation towards the history of mankind even if our
words were never to be immortalised on paper The
heart of the matter concerns the honesty of the struggle
of which we are capable. Such is our destiny, and we
should be able to attain it, but life ahead of us remains
exceedingly difficult. We must harbour no illusions".
Note
I would like to thank Anna Micińska for making
available letters written by Witkiewicz to his wife, and
M r Stefan Okolowicz for the letter to the Leszczynski's
and Inka Turowska. I owe the opportunity of citing
fragments of Spór o monadyzm. Dwugłos polemiczny to Jan
Leszczyński, who shortly before his death presented me
with a typewritten text of the study, expressing the wish
that I supervise its publication.

382

Translated by Aleksandra Rodzińska-Chojnowska

�Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O

Witkacy do Corneliusa: (19.VII. 1938): „Życie stało
się dla mnie pasmem udręki, w którym skądinąd przyjem­
ne sprawy zamieniają się w koszmar. Żyję w półcieniu po­
między śmiercią a życiem i myślę, że skłonię się ku pierw­
szemu rozstrzygnięciu (w dopisku:) Cóż bowiem innego
mam w życiu przed sobą poza starością, udręką, chorobą,
nędzą i t d . oraz fizycznym cierpieniem. Pogodziłem się
z Leszczyńskimi". (18.XI. 1938): „Nie palę, nie piję i nare­
szcie pozostaję w harmonii z samym sobą, bo nie popeł­
niam żadnych erotycznych świństw i nikogo nie okłamu­
ję ani nie oszukuję. A to zawdzięczam Tobie. Zakończy­
łem polemikę z «biednym» Leszczyńskim. Mniemam, że
zmiażdżyłem go doszczętnie".
I wteszcie szczęśliwy finał - wizyta w Tarnowcu. Wit­
kiewicz do żony: (15.X.1938): „Wczotaj o 8 w[ieczorem]
przyjechałem do Tarnowca - gdzie byłem przyjęty nad­
zwyczajnie. Jasiowie są niesłychanie mili i uprzejmi. Teraz
idę na wycieczkę krajoznawczą".
Niedługo po wizycie Witkacego w Tarnowcu Le­
szczyński pisał do niego na zakończenie jednego z „filozo­
ficznych listów" z 20.XI. 1938 (stanowiącego fragment
Sporu o monadyzm): „Co się tyczy spraw życiowych, to
z zamierzonej wyprawy do Warszawy na razie nic nie bę­
dzie, gdyż tak się składa, że teraz muszę jakiś czas pozo­
stać w domu, a od pierwszego grudnia mamy już wynaję­
te mieszkanie w Zakopanem (Willa pp. Koziańskich, By­
stre). Spotkamy się zatem prawdopodobnie dopiero w Za­
kopanem - może w Krakowie na moim odczycie, który
nastąpi pewnie w grudniu? Pobyt Twój batdzo miło wspo­
minamy. Dziękujemy Ci serdecznie za portrety. Najlepsze
pozdrowienia oraz wyrazy przyjaźni przesyłamy - Jan Le­
szczyński. Tarnowiec, 20.XI. 1938".
I znów coś we wzajemnych stosunkach z Leszczyński­
mi się popsuło, trudno powiedzieć, o co poszło, w każdym
razie Witkacy pisał do żony: (22.VII.1939): „Miałem list
2gi od Inki i od Jasia - chcą się ze mną pogodzić koniecz­
nie. Namyślam się".
Niedługo zaś przedtem pisał do Corneliusa:
(18.111.1939): „Ściskam Cię serdecznie i załączam wyrazy
szacunku. Jesteś dla mnie - nawet z oddali - czymś arcyważnym, co czyni moje życie bardziej znośnym. Stosunki
z Leszczyńskimi już nie są tak serdeczne jak kiedyś i od
dawna nie prowadzimy już naszych dyskusji. Twój szczerze
oddany Vitcatius. Katastrofa światowa przybliża się coraz
bardziej. Czy się po niej jeszcze odnajdziemy - jest wątpli­
we".

- ale my wiemy, że rola interlokutora i polemisty Witkie­
wicza nie podlega tutaj dyskusji: „A co się tyczy samej na­
szej polemiki, to nie może już ona pełnić nadal swego na­
czelnego zadania, jakim jest przekonywanie przeciwnika teoretyczny przeciwnik Witkiewicza z tamtych lat od
dawna już nie istnieje. Bo idealizm subiektywny jest mi
teraz obcy (sam dosttzegam jasno jego błędność). Dodam
tylko krótko: sam powróciłem na stanowisko realizmu.
Tak, powróciłem, bo przyjąłem tetaz, ale już w sposób fi­
lozoficznie przemyślany, taki realizm, jaki tkwi - jak obe­
cnie to widzę - u podstaw każdego ontologicznego syste­
mu niezależnie od tego, czy jego twórca jest tego świa­
dom, czy nie. (...) Winienem jeszcze podkreślić wnikli­
wość, z jaką wypatrzył [Witkiewicz - przyp. B M ] , jakże
trafnie, w moich ówczesnych idealistycznych poglądach
prześwitające ztęby realizmu i „przewidział" niejako, co
się może z nich w spontanicznej ewolucji mojej myśli filo­
zoficznej w przyszłości rozwinąć. Zasługuje to niewątpli­
wie na podziw z mojej strony" (s. 166-167).
Na zakończenie chciałbym przytoczyć jeden z ostat­
nich listów Witkacego do Leszczyńskich (dotąd niepubli­
kowany - ze zbiorów Stefana Okołowicza), w którym
ogłasza on ostateczny rozejm w stosunkach osobistych,
natomiast polemikę z Jasiem traktuje jako obowiązek wo­
bec „historii ludzkości". List ten, można powiedzieć, za­
wiera credo Witkiewicza polemisty. (23.11.1939): „Naj­
drożsi Jaśkowie. Odrzucam wszystkie drobne nieporozu­
mienia. Mimo że przeważnie rozmawiam z Jasiem o filozo­
fii, chciałbym, abyście zrozumieli, że traktuję Was jako
transcendentną i nienaruszalną całość, tak obiektywnie
w stosunku do innych, jak i do mnie. Nikt nie jest w sta­
nie wpłynąć na moje stosunki z innymi, chyba oni sami pewien stopień lojalności jest konieczny - pożądanym by­
łoby, aby to zapanowało w naszym społeczeństwie zżartym
przez intrygę i oszczerstwo. Musimy unikać drobnych wa­
hań wynikających z naszych ułomności i dążyć, aby wytwotzyć pewnego rodzaju doskonałość na tle ich przezwy­
ciężenia. To nic, że Jaś chce zniszczyć mnie, a ja jego.
Walcząc najbezwzględniej spełniamy obowiązek wobec
historii ludzkości, nawet gdyby nasze słowa nie zostały
nigdy uwiecznione na papietze. Chodzi o uczciwość wal­
ki, na którą nas stać. Takie jest nasze przeznaczenie;
umiejmy go dokonać, ale życie przed nami jest niezmier­
nie trudne. Nie powinniśmy się łudzić".

Jakże by się ucieszył Witkiewicz, gdyby mógł przeczy­
tać słowa przyjaciela napisane w 46 lat później, w roku
1985 w cytowanym już komentarzu do opublikowanego
w „Pamiętniku Literackim" Nieznanego listu filozoficzne­
go... Leszczyński przyznaje, że opuścił idealizm i przeszedł
na stanowisko realizmu(!). Nie pisze wprawdzie, że stało
się to za sprawą „rozmów istotnych" i listów filozoficznych

383

Pani Annie Micińskiej dziękuję za udostępnienie od­
pisów listów Witkiewicza do żony, panu Stefanowi Okołowiczowi zaś za udostępnienie odbitek listów do Le­
szczyńskich oraz listu do Inki Turowskiej. Natomiast moż­
liwość zacytowania fragmentów Sporów o monadyzm.
Dwugłosu polemicznego zawdzięczam Janowi Leszczyńskie­
mu, który niedługo przed śmiercią wręczył mi maszynopis
pracy z życzeniem, abym zajął się jego wydaniem.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11493" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11471">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/8203c72a7d0900b22e4cf94514b49461.pdf</src>
        <authentication>f2b865753f2f48d63be6a6e9e42bc5ce</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136911">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2834</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136912">
                <text>2000</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136913">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2641</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136914">
                <text>A Journey to the Tropics=Z podróży do Tropików / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136915">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.226-235</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136916">
                <text>Witkiewicz, Stanisław I.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136917">
                <text>pol., ang.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136918">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136919">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136920">
                <text>Stanisław I. Witkiewicz • A JOURNEY T O T H E TROPICS

STANISŁAW

I.

W I T K I E W I C Z

A Journey
to the Tropics
i

I

n the June heat, when the sun nears the Tropic
of Cancer, the Red Sea turns into an indescribable
hell.
Leaving behind us yellow and orange sands cleaved
by gulfs shimmering with all possible shades of green
and blue - from light willow green and turquoise to
navy blue and dark violet - we immerse ourselves in
a water desert, on both sides of which two deserts of
rock and sand spew out a terrible, dry heat like two
enormous furnaces.
Shortly after the last, tooth-like peaks of the Sinai
Peninsula's mountains - looking as if made from
transparent amethyst - disappear behind the horizon
the sky changes its hue, turning from blue to the colour
of milky coffee. This is most probably caused by the
huge clouds of dust raised from both deserts by the
southern winds which blow at this time of year. The sun
turns silvery-green, its reflection a cold, metallic glow in
the lightly wrinkled sea, making it resemble a twisted,
red-hot copper ovenplate. The excruciating heat
reaches its zenith. Even at night the temperatures do
not fall below 40 degrees on the Reamut scale.
We leave behind us the deserted volcanic island of
Jebel Sukur, built of black and white rock. Its tangled
and twisted form leads one to think that it must have
been heaved from the seabed in some kind of terrible
convulsion. Small, blue-coloured clouds cling to the
clifftops, looking like blue fog-eyes against the mass of
coffee-coloured cumulus filling out the peaceful sky.
In the night we pass Perim, a seaport on the Arab
shore, whose lighthouse chases us with its restless
flashing for a long time, the light cutting through the
black, stifling darkness. Because of the heat we spend
the nights on deck - the left side reserved for the men,
the right side for the women.
In the morning a "steward" chases the passengers off
the deck with a warning that waves may soon start to
roll over it. We are indeed approaching an area
dominated in the summer months by a wind blowing
from the south-west called the South-West Monsoon. I n
the morning mist we see the hazy features of the cape of
Guardafua: several hundred metres of rock, behind

226

which to the right rises a bright-yellow-coloured hill.
Because of the fog it is impossible to determine what
gave the rising its colour. The ocean, restless up to
somewhere around Madagascar, now becomes
increasingly unruly, although the wind is tathet weak.
As soon as we pass the cape screening us from the
southern horizon the South-West Monsoon begins to
blow and we are grasped by the huge waves of the
Indian Ocean.
We proceed along the shores of the island of
Sokotra, its outline hazily visible through the foggy air.
Ragged clouds rush across the pale-blue sky. Snowwhite, dazzling foam crests the waves. The hissing of
the foam and the roar of the waves as they clash with
the wave produced by our ship mingle with the howling
of the wind in the mast riggings and the ship's upper
parts - off limits to second-class passengers - where
funnels spew out black, thick smoke and huge
ventilators gape like open jaws.
Every now and then swarms of flying fish rise from
the tops of the waves and disappear again into the
watery abyss. The waves attack us from the starboard
side - five, six-metre-high mountains made up of masses
of smaller hillocks. Our 12-ton giant starts rising and
falling and simultaneously rocking to the left and right.
This state, called rolling, is the worst kind of rocking when a ship starts rolling it is practically impossible to
find a relatively calm piece of water for it to quieten
down. After some time the rolling makes it difficult for
us to admire the storm - for obvious reasons. Our faces
become pale, our eyes mist over and aftet a short battle
with the inevitable we all completely succumb to our
fate.
After two days of this - with dark beer as our only
salvation from utter dejection - the wind weakens
a little and we can once mote admire the sea without
having to pay it a painful tribute.
As we pass India, hidden behind the horizon, the
ocean turns from blue to dark green and the air fills
with the iodine-tinted smell of algae - a sign that land
is near. Around noon on the fifth night following our
passage through the Bab el Mandeb strait the darkness
is torn apart by the flash of a lighthouse light signalling
out current destination - Ceylon's capital Colombo.
We can see nothing beyond the multi-coloured
signal lights of the ships berthed closest to us and a row
of lanterns on the shore. We wish we could pierce the
darkness with out eyes and finally take a look at this
unknown tropical landscape. My unsatisfied curiosity
doesn't let me fall asleep, and when I do I dream
disquieting visions.
The first impression is painfully unpleasant. Despite
the early morning hours the heat is simply infernal and
made still worse by the highly humid air. Through

�Stanisław 1. Witkiewicz • Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW-

S T A N I S Ł A W
orze Czerwone w czasie czerwcowych upałów, kie­
dy słońce dochodzi do zwrotnika Raka, staje się
piekłem nie do opisania.
Minąwszy żółte i pomarańczowe piaski, poprzerzynane
zatokami mieniącymi się wszystkimi odcieniami zieleni i błę­
kitu, od tonów jasnoseledynowych i turkusowych aż do gra­
natów i ciemnych fioletów, zagłębiliśmy się w pustynię wod­
ną, z obu stron której dwie pustynie skał i piasków zioną, jak
dwa olbtzymie piece, potwornym suchym żarem.
Wkrótce po zniknięciu za horyzontem ostatnich zębów
gór półwyspu Synaj, gót zrobionych jakby z przeźroczystego
ametystu, niebo zmienia swą barwę i z błękitnego przechodzi
w kolor białej kawy. Przyczynia się do tego ptawdopodobnie
wielka ilość pyłu, który z dwu pustyń podnoszą wiejące
w tym czasie południowe wichry. Słońce staje się zielonkawosrebrne i odbija się zimnym, metalicznym blaskiem w lek­
ko sfalowanym morzu, przypominającym powyginaną, rozża­
rzoną miedzianą blachę. Upał sttaszliwy dosięga szczytu. Na­
wet w nocy tempetatura nie spada niżej niżej 40° Reaumura.
Zostaje za nami samotna, wulkaniczna wyspa Dżebel Sukur, złożona z czarnych i białych skał. Budowa jej, splątana
i wyktęcona, robi wrażenie, że jakieś straszne konwulsje wydźwignęły ją z dna morza. Szczytów skał czepiają się chmur­
ki błękitnego koloru, które na tle kawowej batwy wyglądają
jak błękitne przeziory w jednolitej masie obłoków, jaką się
zdaje pogodne niebo.
W nocy mijamy Perim, port na btzegu atabskim, którego
latarnia ściga nas jeszcze dłuższy czas niespokojnymi błyska­
mi, przeszywającymi czarne, jakby rozpalone ciemności.
Z powodu upału noc spędza się na pokładzie. Lewa strona
zarezerwowana dla mężczyzn, prawa dla kobiet.
Nad ranem „stewatd" spędza podróżnych z pokładu,
oświadczając, że za chwilę fala może zacząć go zalewać. Zbli­
żamy się bowiem do sfery wichru wiejącego w lecie z południo-zachodu, tzw. South-West Monsoonu. W porannej
mgle widać niewyraźne zarysy przylądka Guardafui: skała
kilkusetmetrowa, poza któtą na prawo wznosi się wzgórze jaskrawożółtego koloru. Z powodu oporu nie można rozpo­
znać, co jest powodem tego zabatwienia. Ocean rozhuśtany,
gdzieś aż do Madagaskaru, faluje coraz bardziej, mimo że
wiatr jest stosunkowo dość słaby. Zaledwie jednak minęliśmy
ptzylądek, zasłaniający horyzont od południa, zadął Monso­
on i chwyciły nas wielkie fale Oceanu Indyjskiego.
Posuwamy się wzdłuż wyspy Sokotra, której sylweta ma­
jaczy w zamglonym powietrzu. Na tle bladobłękitnego nieba
pędzą poszarpane obłoki. Grzbiety fal pokrywają się śnieżną,
oślepiająco błyszczącą pianą. Syk piany i huk fali, spotykają­
cej się z falą odbitą przez okręt, łączy się z wyciem wichru
w linkowaniu masztów i wśród niedostępnych dla pasażerów
II klasy górnych częściach statku, gdzie stoją buchające kłę­
bami czarnego, gęstego dymu kominy i szczerzą się olbrzymie
paszcze wentylatorów.

I. W I T K I E W I C Z

Z podróży
do Tropików
Co chwila z grzbietów fal unoszą się tłumy latających ry­
bek i zapadają znowu w wodne otchłanie. Fale uderzają
z prawego boku. Najmniej pięcio-sześciometrowe góry złożo­
ne z całej masy drobnych wzgórz. Nasz dwunastotonowy
olbrzym zaczyna wspinać się na góry i zapadać w doliny,
chwiejąc się przy tym to na lewo, to na prawo: najgorszy ga­
tunek kołysania, tzw. rolling, który uniemożliwia znalezienie
jakiegoś choćby względnie spokojniejszego miejsca. Po chwi­
li czyni to zachwyt nad wzburzonym morzem prawie niemoż­
liwym z powodów łatwo zrozumiałych. Twarze stają się bla­
de, wzrok błędny i po któtkiej walce następuje zupełne pod­
danie się przeznaczeniu.
Po dwóch dniach takiej jazdy, podczas któtej ratuje od
ostatecznej rozpaczy jedynie czarne piwo, wiatr słabnie tro­
chę i motze daje się znowu podziwiać, nie wymagając ofiar
zbyt ciężkich.
Kiedy mijamy ukryte za horyzontem Indie, ocean z nie­
bieskiego staje się ciemnozielony, a w powiettzu rozchodzi
się jodowy zapach alg, oznaczający bliskość lądu. Piątej nocy
od przepłynięcia cieśniny Bab el-Mandeb, około dwunastej
rozdziera ciemność błysk latami morskiej zwiastujące kies
najbliższy podróży: stolicę Cejlonu, Colombo.
Oprócz różnokolorowych, sygnałowych świateł okrętów
bliżej stojących i szeregu nadbrzeżnych latarni nie można nic
więcej zobaczyć. Chciałoby się wzrokiem przebić ciemności
i ujrzeć nareszcie nieznany, tropikalny krajobraz. Nie zaspo­
kojona ciekawość nie daje zasnąć i we śnie nawet męczy nie­
pokojącymi wizjami.
Pierwsze wrażenie nad wyraz przykre. Mimo wczesnego
ranka żar wprost piekielny, spotęgowany przesyceniem po­
wietrza wilgocią. Przez rozedrgany w słońcu opar widać brzeg
niski, pokryty palmami i czerwonawe domy wśród nieprzyje­
mnie jadowitej zieleni. A n i śladu tropikalnego uroku. Obcość
przykra, a nie dziwaczna: jakby jakiś nudny, a złowrogi sen.
Na pokładzie roi się od ludzi. Wśród europejskich białych
lub koloru „khaki" strojów widać już tropikalne hełmy, chro­
niące od słonecznego udaru. Widok ten zdaje się powiększać
jeszcze potworne gorąco. Są też i krajowcy: Syngalezi, prze­
ważnie hotelowi portierzy i tragarze. Słychać gwar nieznanej
* Pierwodruk artykułu ukazał się w „Echu Tatrzańskim" we
wrześniu i październiku 1919

(nry: 15,

16, 17, 18). Następnie

w „Literaturze Ludowej" 1974, nr 3 i w S.I. Witkiewicz, Bez kom­
promisu. Pisma krytyczne i publicystyczne.
Warszawa 1976

227

Zehtal i opr. J. Degler, PIW,

�Stanisław I. Witkiewicz • A JOURNEY T O T H E TROPICS

a shimmering, hot mist we can see a low shoreline with
palm trees and reddish houses surrounded by
unpleasant, poisonous-green foliage. There is no trace
of tropical beauty, only a strangeness that is more
unpleasant than exotic - like a boring but sinister
dream.
The deck is crowded with people. Tropical helmets protection against sunstroke - appear amidst Europeanstyle whites and khakis. The sight seems to enhance the
already excruciating heat. Singhalese locals appear, most
of them hotel porters and bearers. We can hear the
sounds of an unknown language which at times
resembles Italy's Naples dialect. Naked bodies of all
colours - from black-brown to reddish-chocolate glisten in the sun. The latter hue is disquieting to look
at: the bodies seem to be suffering inhuman torment
and the skin looks as if ready to scorch you with
a hideous heat if touched.
There is a multitude of boats next to the ship, their
owners haggling for passengers as if possessed.

move their thin, brown shanks with such ease and pull
their little carts with such nonchalance (throwing their
arms upwards in the process) that we soon regard them
as something quite ordinary.
We travel down broad streets and amidst scattered
houses hidden behind small palm groves and thick,
flower-covered bushes. Each garden is surrounded by
a low wall covered with colourful fungae.
O n our way we encounter a Muslim funeral. The
coffin is covered with rags of sundry colours, the
mourners are dressed in bright robes of all possible hues.
A t the head of the procession walks the bereaved, his
face twisted by sorrow. A l l are singing some kind of
song without a beginning or end in high, wailing voices.
The red-hot sun is blinding. Swarms of ravens fly
about everywhere, crowing madly. They aren't hunted
here thanks to their social usefulness as devourers of
waste and leftovers.
Victoria Park is our first encounter with real tropical
flora. The impression is terrifying. The over-abundance
of life, the chaos of form and colour produce
a depressive effect. The feeling is one of senselessness,
excess and wastefulness, disquieting strength and
passion bordering on madness. One senses one's own
weakness, and a kind of awkwardness that is strangely
unpleasant. This is enhanced by the overpowering heat
and stifling humidity: the wet, scorching air burns your
nose as you breathe i n like steam in a Roman bath.

II
Facing the debarkation ramp is a small square with
a statue of Queen Victoria surrounded by hideous,
reddish-orange houses built in an Indian-bungalowtropical-depot-stationhouse style.
A l l around us are "rikshas" - Singhalese pulling
small, two-wheeled carts with room for one passenger,
horse-drawn carriages with servants and drivers in red
or white turbans pass us. The less wealthy use small,
two-wheeled carriages drawn by little, hump-backed
oxen which look like prematurely adult, degenerate
calves.
O n the other side of the cape on which the port lies
is a large beach separated from the road running along
the shoreline by a brick wall without railings. The
yellowish, monsoon-torn sea breaks on the red sand
with an ominous hiss.
Further along the shoreline a silvery-green, wind­
blown, feathery palm forest stands immersed in clouds
of seafoam.
In the shade of a small hut sits a frightening figure
with gentle eyes and an acne-riddled face: a Singhalese
studying his own religion from an English-language text.
The unpleasant dream doesn't want to end. Is this
really a tropical paradise?
My disenchantment is, of course, senseless. Having
expected exotic wonders, however, I find that my first
impressions stand in striking contrast to what I'd
imagined.
We hire several "rikshas" to take us to the distant
Victoria Park. Seeing a man perform the work of
a harness animal is unpleasant at first but the rikshas

The sun, a rare occurrence in our latitudes and
therefore seen as a beneficial deity, changes here into
a terrible, murderous monster lying in wait to vanquish
us, its victims from the North.
The blinding glare of the grass is reminiscent of the
April snows at home. The shadows - black, bottomless
pits - exude a terrible heat. The general impression on
this bright, tropical day is one of gloom and
ominousness. It is all like an exhausting, feverish dream
in which everything becomes extra large, terrifyingly
beautiful and threatening - and too overwhelming for
one poor, sick man. Dark-green bushes sprouting huge,
purple flowers with long, yellow-orange anthers;
gigantic trees covered with white bark and as if
entwined by lianas sporting broad, shovel-shaped
leaves; clusters of thick, several-metre-high bamboo
stems giving out a strange crackling and screeching
sound as they rub against each other in the wind.
The monsoon is blowing at no more than about 8-9
metres per second but the impression is of a huge
bellows pressing out air from inside an enormous
furnace. The scorched earth burns from underneath like
a hot tin plate. Young bamboo shoots, thick like
telegraph poles and closely covered with scaly leaves
push out from the ground in some kind of menacing
trance. Each leaf thins out into a thorn and is

228

�Stanisław I . Witkiewicz • Z PODRÓŻY 1X3 TROPIKÓW

mowy, przypominającej chwilami wioski, neapolitański dia­
lekt. Błyszczą w słońcu nagie ciała wszystkich kolorów, od
czarnego brązu do czerwonej czekolady. Ten ostatni kolot ro­
bi przykre wrażenie: zdaje się, że ciało to cietpi w nieludzki
sposób, a przy dotknięciu palić musi jakimś obrzydliwym ża­
rem.
Mnóstwo łódek tłoczy się naokoło okrętu, a wioślarze ry­
czą jak wściekli o pasażerów.

II
Na wprost debarkadetu mały placyk z pomnikiem królo­
wej Wiktorii otoczony potwornymi, czerwono-pomarańczowymi domami w stylu indyjsko-bungalowowo-tropikalnomagazynowo-stacyjnym.
Uwija się mnóstwo „fikszów", tj. Syngalezów ciągnących
małe, jednoosobowe powoziki na dwóch kołach. Przejeżdża­
ją ekwipaże z lokajami i woźnicami w czerwonych lub bia­
łych turbanach. Uboższa ludność jeździ małymi, dwukolnymi bryczkami, zaprzęgniętymi w garbate, małe woły, które
robią wrażenie przedwcześnie dojrzałych, zdegenerowanych
cieląt.
Na dtugiej stronie przylądka, przy którym leży port, roz­
ciąga się wielka plaża, odgrodzona murem bez poręczy od
drogi biegnącej wzdłuż morza. Żółto zabatwione, wzburzone
przez Monsoon morze rozbija się z ponurym sykiem na czer­
wonym piasku.
Dalej ciągną się nadbrzeżne lasy palmowe, srebrzystozielonkawe, o sylwecie rozwianej, pierzastej, zatopione w opa­
rze rozpylonej piany morskiej.
W cieniu malej budki siedzi potworna postać o łagod­

nych oczach i twarzy pokrytej wysypką: Syngalez studiujący
swoją własną religię w angielskim przekładzie.
Dalszy ciąg nieprzyjemnego snu przedłuża się. Więc to
jest ów wymatzony tropik?
Rozczarowanie to jest oczywiście nierozsądne, ale po
oczekiwaniu jakichś niepojętych cudów pierwsze wrażenia
stoją z wyobraźnią w rażącej sprzeczności.
Bierzemy „rikszów" w celu zwiedzenia odległego parku
Victoria. Z początku używanie człowieka jako zwierzęcia po­
ciągowego sprawia pewną przykrość. Ale „rikszowie" z taką
lekkością wymachują cienkimi, btązowymi łydkami i z taką
nonszalancją ciągną swoje bidki, wyrzucając przy tym ramio­
na w górę, że po chwili uważa się to za rzecz całkiem natu­
ralną.
Jedziemy rozległymi ulicami, wśród rozrzuconych dom­
ków, ukrytych w laskach palm i gąszczu kwiecistych krze­
wów. Każdy ogród otoczony niewielkim murem, pokrytym
przeważnie różnokolorowymi pleśniami.
Spotykamy muzułmański pogrzeb. Trumna pokryta kolo­
rowymi szmatami, uczestnicy w szatach jaskrawych wszyst­
kich możliwych kolorów. Na czele idzie poszkodowany z twa­
rzą wykrzywioną bólem. Wszyscy zawodzą jęczącymi glosami
jakąś ciągnącą się pieśń bez początku i końca.
Słońce rozżarzone oślepia; wszędzie unoszą się stada klu­
ków zapamiętale kraczących. Nie tępią ich tu z powodu ich
działalności publicznej, jako zbieraczy odpadków i śmieci.
W parku Victoria następuje pierwsze zetknięcie się
z prawdziwą tropikalną roślinnością. Wrażenie wprost stra­
szne. Ten nadmiar życia, rozwydrzenie form i kolorów działa
przygnębiająco. Jest w tym jakiś dziki bezsens, zbytek i roz­
rzutność, niepokojąca siła i namiętność granicząca z szałem.

229

�Stanisluw I . Witkiewicz • A JOURNEY T O T H E T R O r i C S

overgrown with criss-cross patterns of small hairs. The
leaves, in hues from violet to yellow-green ochre, form
a separate decorative motif.
Every little plant and every grass shoot is different
than at home. The grass consists of small white-green,
tooth-ridged leaves, around which fly huge, bird-sized
butterflies, mostly black and navy blue with touches of
willow-green, and the golden-green, matchbox-sized
beetles that Singhalese children hunt and peddle as
lucky charms.
O n our way back we visit a small, relatively new
Buddhist temple. Our guide is a monk with a shaved
head dressed in a faded yellow robe.
Inside the temple stands a several-metre-high statue
of Buddha, painted yellow. The prophet's lips are
crimson-coloured, his face twisted into a foolishly
contemplative, sensuous smile. The entrance is guarded
by reliefs of lions standing on their hind paws, their tails
raised. Their glass eyes give out a phosphorescent light.

traditional haircuts, the hair curly and negro-like.
Usually only old men wear turbans. Most walk about
with bare heads and one wonders how their shaved
scalps manage to stand temperatures that would kill
a European within minutes if he dared to take his cork
helmet off.
Some are half-naked, others wear colourful shawls
draped around their shoulders. Almost everybody wears
colourfully hued skirts. The colours of the clothes vary
greatly - from blue to orange and from crimson to
emerald green.
Yellow is reserved for the uppet classes and worn
rarely. Some of the women wear navy blue robes laced
with a broad, yellow strip. The men have very soft,
feminine movements and as their hairstyles don't differ
much from the women's it is sometimes hard to tell
them apart. Ladies of more distinction wear short,
white, low-necked bodices with short sleeves and lace
decorations.

The frescoes inside the temple are not exactly
primitive, but hastily drawn in bright, disharmonious
colours and showing traces of cheap, European styling.
The native districts are crowded with small, mostly
single-storey houses at first glance resembling Jewish
shleth. Only the people are as if taken from a wicked
dream. There are very few women on the streets - only
occasionally do you get to see a young and pretty face,
its features slightly reminiscent of the girls in
Poland's Podole region. But the male part of the
population is simply terrifying: old men with yellow or
saffran-coloured eyes, their faces full of cruelty and
criminal intent. Possibly they are the world's kindest
creatures but the distinctness of their features and
colour influence the imagination in such a way that we
suspect them of possessing an exceptionally menacing
mentality.

The beggars usually lie on street corners covered up
to their heads with grey-coloured pieces of canvas, from
under which they stick out greedy, thin black hands
holding jugs or bowls for money. From under the canvas
come stifled wails and moans.

The strange and unknown always carries an element
of danger, especially if coupled with ominousness. The
faces of the young people are sly or sad - but repulsive
even in sadness. There is something insincere, servile
and deceitful in every one of them. One rarely sees an
honest, sincerely happy face or one showing strength
and determination. I n all, the general impression is
gloomy and irritating.
Hairstyles differ greatly. The priests, dressed in long,
yellow robes made of a single piece of cloth, have
closely-shaven heads. The men sport their hair in
a variety of ways. Most wear it long which, together
with their moustaches and beards, gives them
a repulsive look. Some tie it into a knot on the back of
their heads and decorate it with round, yellow combs
whose sharp teeth stick out to the fore like little,
flaming horns in the sunlight. Some have shaved scalps
with wisps of hair left at the back, others wear

The bells of the rikshas and the impatient, seemingly
indignant shouts of the ox-drivers as they urge on their
animals, slowly dragging carts topped with semi-circular
boxes made of palm leaves, can be heard against the
incessant crowing of the countless crows and the rabble
of conversation. A l l around one hears shouts of, "Ahh!
A h h ! " , as if someone's tooth had just been pulled too
suddenly.
The main street ends with the Kelani river, a stream
about two hundred steps wide. Like everywhere in
Ceylon, the murky, dirty-yellow water seems to be
standing still, its lazy weirs reflecting a huge cloud, rosered in the setting sun.
O n the opposite bank stands a palm forest,
concealed among the trees are houses in whose
windows lights appear as soon as the sun sets. A thin
afterglow hangs low over the horizon for no more than
a minute or two, darkness falls quickly and suddenly,
pitch-black after the just-disappeared daytime glare. We
take a ferry across the river together with a crowd of
Singhalese, baskets of fruit and other goods.
The road winds among tall palm trees, their plumes
swaying in the evening breeze. Near the river bank
crowds of people are bathing in the muddy water. Their
black, thin silhouettes look strange against the quickly
dying evening sky. The first stars, Alpha and Beta
Centauri, appear high above. A t this time of year they
and the famous Southern Cross are the only stars visible
in the early morning hours in this part of the southern
sky. Huge Canopus, the biggest star on both

230

�Stanisław 1. Witkiewicz • Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW

Doznaje się poczucia własnej słabości i jakby niedołęstwa
w jakiś dziwnie nieprzyjemny sposób. Potęguje to wrażenie
obezwładniający upał i wilgotna duszność: powietrze mokre
i rozpalone szczypie w nos ptzy oddychaniu, jak para w łaźni
rzymskiej.
Słońce, któte u nas rzadko się ukazując i łagodnie grze­
jąc zdaje się dobroczynnym bóstwem, tu zmienia się w stra­
szliwego, morderczego potwota, który czyha na zgubę swoich
ofiar z północy.
Oślepiający blask trawy ptzypomina blask kwietniowego
śniegu u nas, podczas gdy cienie, czarne jak bezdenne
otchłanie, zieją straszliwym upałem. Ogólne wrażenie jasne­
go tropikalnego dnia jest ponure i groźne. Zdaje się, że to ja­
kiś męczący, gorączkowy koszmar, w którym wszystko staje
się olbtzymie, piękne w swej potworności i złowrogie i przy­
tłacza nieszczęsnego, chorego człowieka. Ciemnozielone
krzewy pokryte ogromnymi purpurowymi kwiatami z długi­
mi, żółto-pomarańczowymi pylnikami: drzewa olbrzymie
o pniach białych, jakby oplecione lianami o szerokich lopatkowatych liściach, kępy potężnych, kilkunastometrowych
bambusów, dziwnie ttzaskających i skrzeczących przez ocie­
ranie się pni za podmuchem wiatru.
Monsoon dmie z siłą może 8-9 m na sekundę, ale robi to
wrażenie, że z olbtzymiego pieca dmą jakieś potworne mie­
chy. Zar od rozpalonej ziemi pali od dołu, jak od rozżarzonej
blachy. Pędy młodych bambusów, grube jak telegraficzne słu­
py, wydzierają się z ziemi z jakimś złowrogim zapamiętaniem;
pokryte przylegającymi liśćmi jak łuską; każdy liść zakończo­
ny kolcem i porysowany małymi włoskami w dziwne desenie

stanowi oddzielną dekoracyjną kompozycję w kolorach od
fioletu aż do żółto-zielonej ochry.
Każde źdźbło, każda ttawka inna niż u nas. Trawa składa
się z białawozielonych, wycinanych w ząbki listków. Unoszą
się motyle ogromne, jak ptaszki, przeważnie w czarno-granatowych kolorach z seledynowymi deseniami. Latają duże jak
pudełka zapałek żuki o złoto-zielonych pokrywach, które ła­
pią mali Syngalezi i sprzedają jako talizmany.
Wracając zwiedzamy małą, niezbyt starą świątynię bud­
dyjską. Oprowadza nas kapłan z ogoloną głową, ubtany
w żółtą, wypłowiałą szatę.
W głębi świątyni leży kilkumetrowy Budda, wylakierowany na żółto, o ustach purpurowych i głupkowato zamyślo­
nym, zmysłowym wytazie twarzy. Wejścia bronią wypukło
rzeźbione lwy, stojące na dwóch łapach, z podniesionymi
ogonami, a oczy ich ze szklanych gałek świecą jakby fosfo­
rycznie.
Freski nie prymitywne, ale niedbale rysowane, w kolo­
rach jaskrawych i nieharmonijnych, przetrząśnięte ogólno­
europejskim tandetnym stylem.
W dzielnicach ktajowców małe domki przeważnie parte­
rowe, stoją gęsto. Na pozór robi to wrażenie małego żydow­
skiego miasteczka. Tylko ludzie jak z jakiegoś potwornego
snu. Kobiet batdzo mało na ulicach. Czasem przewinie się ja­
kaś twatz młoda i ładna, trochę w typie naszych dziewcząt
z Podola. Ale mężczyźni wprost okropni. Starcy o białkach
ócz żółtych lub szafranowych, o twarzach pełnych okrucień­
stwa i zbrodniczych chęci. Być może, że są to najlepsi ludzie,
ale odtębność rysów i koloru działa na fantazję w ten sposób,

231

�Stanisław l. Witkiewicz • A JOURNEY T O T H E TROPICS

hemispheres after Sirius, will appear much later. The
Big Dipper lies close above the horizon, pointing the
way to the North Star. The equatorial starbelt with
Arcturus, Spica and Antares moves across the
sky's zenith.

Ill
We make our way back to the port late at night.
Underway we suddenly hear the sounds of devilish
music with no beginning or end and no discernible
melody. Pipes scream breathlessly, against them a drum
produces quaint, off-beat rhythms. A wedding ceremony
in a rich Tamil home.
The musicians are sitting on the hallway floor,
passers-by stop to gape at the mysterious wedding rites
through the open door. A t a distance a Brahmin temple
in which evening services are held stands in strange
contrast to the chatter of the wedding guests. We are
not allowed inside although we pledge to take our shoes
off. Standing in the doorway, we are deeply moved by
the ceremonious atmosphere inside. Hanging lamps
shaped like glass bowls bum in ornamented brass
settings. Further inside, at the end of a small corridor,
stands an altar with a statue of Vishnu. O n a table lit by
candles held by human figures moulded from brass or
gold stand several vessels. A priest chants some kind of
prayer or incantation over them and offers one of the
faithful drink and food. Everyone in the temple goes
through the same rites. Somewhere from inside the
temple comes a monotonously-chanted prayer which

sounds faintly like the May services in the Catholic
Church. Moved by our pious behaviour, the priest gives
us white flowers strung on a piece of thread and
exuding a mixed scent of jasmine and tuberose. We
depart from the temple leaving a small offering.
The temple's front is covered with stylised reliefs of
elephants and fantastic monsters. The roof, melting into
the darkness above, boasts an array of larger and
smaller figures. A l l this nevertheless displays a strange
measure of stylistic maturity, seasoned over the ages and
avoiding ornateness despite the diversity of the many
figures. Amidst the alien bustle of the streets the temple
seems like a peaceful oasis, with even racial differences
lost in the face of the great Secret of Life that all
religions express.
The night, spent in a Singhalese hotel, is not too
pleasant. There are mosquito screens over the beds but
the insects manage to find invisible holes in them and
sting us mercilessly. A t four in the morning thousands
of crows start their terrible cawing. Lacking sleep and
tired, we depart from the Maradana station at seven,
our destination Kandy, the former capital city under
Ceylon's independent rulers.

232

A t first the train taking us to Kandy crosses flatlands
covered with palm trees and mixed forests - the socalled "wet" or "high" jungle - cut by bright yellowgreen rice fields falling in terraces towards the tracks.
As we move deeper into the mainland the flora
becomes more diverse in form and colour.
After leaving the station at Polgahavella the train
begins a laborious climb upwards, the track serpentining

�Stanisław l. Witkiewicz • Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW

że psychikę ich wyobrażać sobie trzeba na podstawie tych
danych w szczególnie okropny sposób.
Dziwne i nieznane działa zawsze z współczynnikiem gro­
zy; cóż dopiero dziwność potworna. Młodzi ludzie o wyra­
zach chytrych lub smutnych, ale nawet w smutku wstręt­
nych. Coś nieszczerego, psio-uległego i podstępnego jest we
wszystkich twarzach. Rzadko widzi się twarz poczciwą albo
szczerze wesołą, rzadko też wyraz siły i zawziętości. Na ogół
wrażenie ponure i męczące.
Uczesania najróżnorodniejsze. Kapłani ubrani w długie,
żółte szaty z jednej sztuki noszą głowy golone zupełnie. Męż­
czyźni cywilni mają wszystkie możliwe stopnie uwłosienia
głowy. Przeważnie noszą długie włosy albo rozpuszczone, co
przy brodzie i wąsach wygląda obrzydliwie, albo zawiązane
w węzeł z tyłu głowy. We włosy zaś mają wpięty okrągły, żół­
ty grzebień, któtego ostro zakończone końce sterczą z przo­
du i w słońcu robią wrażenie płomykowatych rożków. Nie­
którzy ogoleni zupełnie zachowują w środku głowy mały
„osełedec"; inni mają zwykłe, tylko z murzyńska kędzierzawe
czupryny. Przeważnie tylko starcy chodzą w turbanach.
Większa część mężczyzn ma głowy gołe i podziwiać trzeba
tych, co ogoleni chodzą bez nakrycia w upale, który w parę
minut zabija Europejczyka, mającego odwagę zdjąć korkowy
hełm z głowy.
Niektórzy do połowy nadzy, inni w kolorowych, przewie­
szonych przez plecy szalach; wszyscy prawie w kolorowych
spódniczkach. Barwy ubrań najróżniejsze: od niebieskich do
pomarańczowych, od purpurowych do zielonoszmaragdowych.
Żółty kolor, zarezerwowany wyłącznie dla bonzów, spoty­
ka się dość rzadko. Niektóre kobiety noszą szaty granatowe,
obramowane szerokim, żółtym szlakiem. Mężczyźni mają ru­
chy tak miękkie i kobiece, że wskutek braku wielkich różnic
w uczesaniu trudno ich czasem od kobiet odróżnić. Bardziej
dystyngowane damy noszą krótkie, białe staniczki, obszyte
koronkami, z dużym dekoltem i krótkimi rękawami.
Żebracy leżą przeważnie na rogach ulic, przykryci z gło­
wami szarymi płachtami, wystawiając jedynie spod nich dra­
pieżne, chude, czarne łapy z dzbankami lub miseczkami na
pieniądze i wydając spod płacht stłumione ryki i jęki.
Na tle bezustannego krakania niezliczonych kruków
i gwaru rozmów słychać dzwonki „rikszów" i niecierpliwe,
jakby pełne oburzenia nawoływania woźniców na woły, cią­
gnące powoli bidy, pokryte półokrągłymi, plecionymi z liści
palmowych budami. Aa! Aa! rozlega się wszędzie i zdaje się
co chwila, jakby gdzieś komuś ząb znienacka wyrywano.
Główna ulica wychodzi nad
dwieście kroków szeroką. Mętne,
dzie zresztą na Cejlonie, zdają się
ją w leniwych wirach olbrzymi,
słońca obłok.

nacka, zdając się jeszcze czarniejszym wobec tylko co znikłe­
go, rażącego blasku dnia. Przeprawiamy się na drugi brzeg
promem, pełnym Syngalezów, koszów z owocami i innych to­
warów.
Droga idzie wśród palm wysokich, potrząsających pióro­
puszami w powiewie wieczornym. Blisko brzegu kąpie się
w błotnistej wodzie mnóstwo ludzi. Dziwnie wyglądają ich
czarne, chude sylwety na tle szybko gasnącego, wieczornego
nieba. Pokazują się pierwsze gwiazdy: a i В Centauri, które
z nad miarę osławionym Krzyżem Południowym stanowią je­
dyną ozdobę południowego nieba w tej porze roku o wcze­
snych godzinach. Dużo później dopiero wstaje olbrzymi Canopus, największa gwiazda po Syriuszu na obu półkulach.
Wielki Wóz, wywrócony tuż nad horyzontem, wskazuje na
niewidzialną we mgle Gwiazdę Polarną. Pas równikowy
z Arkturem, Spicą i Antaresem przesuwa się przez sam zenit.

III
Wracamy późnym wieczorem w kierunku portu. Słychać
dźwięki piekielnej muzyki bez początku i końca, bez żadnego
określonego tematu. Piszczałki dmą bez tchu; na tym tle bę­
ben wyprawia dziwne, nieregularne skoki. To wesele w boga­
tym domu tamilskim.
Muzykanci siedzą na ziemi w przedpokoju, a przechodnie
z ulicy obserwują przez otwarte drzwi tajemnicze praktyki
ślubne. Dalej świątynia btahmańska, w której odbywa się
wieczorne nabożeństwo, stanowi dziwny kontrast z gwarem
tamilskiego wesela. Nie wpuszczają nas do środka, mimo
obietnicy zdjęcia pantofli. Stoimy we drzwiach, przejęci do
głębi tajemniczym nastrojem wnętrza. Palą się lampy wiszą­
ce w kształcie mis szklanych, umocowanych w mosiężnych,
rzeźbionych oprawach. W głębi, na końcu małego korytarzy­
ka ołtarz z posągiem Wisznu. Na stole oświetlonym kaganka­
mi, trzymanymi przez rzeźbione mosiężne czy złote postacie,
stoją naczynia. Kapłan odprawia nad nimi modlitwy czy za­
klęcia i daje coś do wypicia czy zjedzenia jednemu z wier­
nych. Po kolei przechodzą przez tę praktykę wszyscy obecni.
Z głębi słychać monotonnie śpiewane modlitwy, trochę przy­
pominające katolickie majowe nabożeństwo. Wzruszony na­
szym pobożnym zachowaniem się kapłan daje nam białe
kwiaty o zmieszanym zapachu jaśminu i tuberozy, nanizane
na nitkę. Składamy drobną ofiarę i opuszczamy świątynię.

rzekę Kelani, może jakie
burożółte wody, jak wszę­
nie płynąć wcale i odbija­
różowy od zachodzącego

Na drugim brzegu las palmowy i ukryte w nim domki,
w których zaczynają się ukazywać zaraz po zachodzie światła
w oknach. Wąska, tuż nad horyzontem trzymająca się zorza
trwa minutę lub dwie zaledwie i mrok zapada szybko i znie­

233

Fronton jej pokryty wypukłymi rzeźbami, przedstawiają­
cymi stylizowane słonie i fantastyczne potwory. Na dachu gi­
nącym w ciemności roi się od mnóstwa większych i mniej­
szych pomieszanych ze sobą postaci. Mimo to panuje w tym
wszystkim dziwna miara stylu dojtzałego przez wieki i wielość
postaci nie sprawia wrażenia przeładowania. Wśród obcości
ulicznego życia świątynia ta robi wrażenie jakiejś spokojnej
oazy. Wobec wielkiej Tajemnicy Istnienia wyrażonej we
wszystkich religiach zatraca się nawet odległość rasowa.
Noc w syngaleskim hotelu niezbyt przyjemna. Na łóż­
kach moskitiery, pomimo których moskity dostawszy się
przez jakąś niedostrzegalną dziurkę tną bez litości. Od g.

�Stanisław l. Witkiewicz ' A JOURNEY T O T H E T R O I 4 C S

over deep chasms. Visible on the horizon are
mountains, among them the rocky massif of Angalla
Peak, shaped like an enormous sugar loaf, and another,
its top cut off horizontally to form a fortress-shaped
crag. The highest peaks are lost in a grey-violet mist
from which grey curtains of rain pour down every now
and then onto the hills which lie at the foot of the
mountains like huge clumps of moss. Both the closer
and more distant peaks are covered with an abundance
of flora, which gives them a feathery look, as if they
were made of a soft, fluffy fabric.
The fantastically-shaped trees of the roadside jungle
contrast with the dark-blue horizon. Palms, huge, with
fan-shaped leaves and sprouting enormous, orangecoloured fruit or small, thick and spread out like
bouquets of flowers. Some are thin, tall and topped with
small clumps of leaves with something resembling
a large birdnest below the spot from which the leaves
sprout. Others have huge, glistening, dark-green leaves
notched like oak leaves and bright green, round fruit.
There are trees with light-green leaves resembling huge
frayed carpet-beatets and clusters of fruit hanging down
like the segmented tentacles of gigantic squids, trees
with small leaves covered with cup-shaped, orange
flowers and bushes topped by tight clusters of blindingly
pink-violet blossoms. Near the ground grow mint bushes
whose little flowers go through all colours from violetpurple to bright orange as they blossom. Othets, still
smallet, have bright-violet flowers growing halfway up
their snakelike, twisted stems.
Every now and then the track takes a turn,
disclosing a view of mountaintops and craggy precipices,
at the bottom of which lie ricefields criss-crossed by
strangely-patterned terraces used to preserve water. O n
the bare earth, mostly the colour of deep-red brick, are
plantations of small, round, dark-green tea trees and tall
gum trees, their off-white bark marked by oblique,
spiral-like cuts, underneath which hang little bowls
made from coconut shells to gather the white, fresh
gum-juice. O n the hillsides are abandoned coffee
plantations overgrown with tall, bright-green grass that
ripples in the wind.

234

O n the stations we see crowds of people, their
clothes crazy with colour. The colours of the clothes
are, so to speak, kept in line by the black-brown of the
natives' skins, unchanging against the diversity of hues.
Even a local Catholic bishop is dressed to fit in with the
wild colours of the surrounding nature and the local
garb: violet stockings, a white robe, bright-green tassels
on his hat and a similarly-coloured rope tied around his
waist.
The heat incteases and we begin to feel thirst. One
of our travelling companions, a civilised Singhalese
planter dressed in European style, suggests we buy the
orange-coloured fruit of a certain palm variety, which
we do at the next stop. The boy vendor selling the fruit,
who looks like a little Satan, cuts out a square-shaped
opening in the fruit's narrow end with a knife. Out of
the bluish-white gash comes a watery juice. We try to
drink it. The juice tastes like warm, sweet water,
reminding us of freshly-cut willow branches. Every time
we ask out planter friend for the names of the trees we
see on our way he answers derisively, "those are wild
trees". But his eyes light up when he gets a chance to
provide information about any utility plants we
encounter - which he does competently.
Through the valley runs a river, its yellow-brown
currents winding amidst huge, round, water-smoothed
rocks. Through the trees we catch glimpses of a temple
topped by a cone-shaped dome and natives bathing
sacred elephants, the animals spilling water over their
bodies from their trunks.
Brick-coloured streams flow down from the
mountainsides, near-naked natives covered to their
waists with muddy eatth are ploughing ricefields with
the help of grey-coloured oxen. A valley opens up
among the jungle-covered hills. In the valley, on the
shores of a huge lake, lies the city of Kandy, with
Ceylon's most famous pagoda, the so-called Temple of
the Holy Tooth.
July 19, 1914
Translated by Maciej

Bańkowski

�Stanisław I. Witkiewicz * 1 PODRÓŻY DO TROPIKÓW

czwartej z rana zaś zaczyna się straszliwy wrzask tysięcy klu­
ków. Niewyspani i zmęczeni wyjeżdżamy o g. siódmej rano ze
stacji Maradana w kierunku Kandy, dawnej stolicy niezależ­
nych któlów Cejlonu.
Kolej żelazna do Kandy idzie z początku wśród płaszczyzn
porosłych palmowym i mieszanym lasem, tak zwaną mokrą,
czyli wysoką „dżunglą", przerywaną przez jaskrawo żółto-zielone, tarasami spadające ku torowi, pola ryżowe. W miarę
posuwania się w głąb kraju roślinność staje się coraz bardziej
rozmaita w formach i kolorach.
Od stacji Polgahavella pociąg zaczyna z ttudem piąć się
pod gótę po serpentynach wiszących nad głębokimi przepa­
ściami. Na horyzoncie ukazują się skaliste szczyty: Angalla
Peak w kształcie olbtzymiej głowy cukru i inny stanowiący
poziomo u góry ściętą w kształcie fortecy krzesanicę. Naj­
większe toną w mgłach szarofioletowych, z których na odle­
głe, u stóp ich położone wzgótza, podobne do olbtzymich
kęp mchu, zaciąga się co chwila szata zasłona ulewnego de­
szczu. Niższe i bliższe szczyty wskutek doszczętnego pokrycia
ich wybujałą roślinnością mają sylwety pietzaste i zdają się
być zrobione z jakiejś miękkiej, puszystej materii.
Na tle granatowej dali rysują się niebywałe kształty drzew
przydrożnej dżungli. Palmy olbrzymie z wachlarzowatymi li­
śćmi i gronami pomarańczowych, ogromnych owoców albo
małe, krępe, rozłożone jak bukiety. Inne cienkie, wysokie
z małą kępką liści na szczycie i jakby ogromnym ptasim gnia­
zdem pod miejscem, skąd wychodzą liście. Dtzewa o kolosal­
nych, lśniących, ciemnozielonych liściach, karbowanych jak
liście dębu i jasnozielonych, kulistych owocach. Inne szaro­
zielone, podobne do olbrzymich wysttzępionych ttzepaczek
z gronami owoców zwieszających się w postaci ogtomnych
ośmiornic o członkowanych ramionach. Drzewa o małych li­
stkach, pokryte pomarańczowymi kielichami kwiatów, krze­
wy, których szczyty stanowi zbita masa kit oślepiająco tóżowo-fioletowych. U spodu krzaki mięty, pokryte kwiateczkami ptzechodzącymi w swym rozwoju od pączka do kwiatu
wszystkie kolory, od fioletowej purpury do jaskrawego oranżu. Inne mniejsze, z jasnofioletowym kwiatem, przyczepio­
nym w połowie wężowato skręconej łodygi.

wody. Naga ziemia przeważnie koloru ciemnoczerwonej ce­
gły. Na niej plantacje małych, oktągłych, ciemnozielonych
drzewek herbaty albo wysmukłych, o białawej korze drzew
gumowych z ukośnymi spiralnymi nacięciami i przywiązany­
mi do nich miseczkami z kokosowych orzechów, do których
ścieka biały sok świeżej gumy. Na wzgórzach opuszczone
plantacje kawy, zarosłe olbrzymią, jasnozieloną, falującą na
wietrze trawą.
Na stacjach tłum w ubraniach różnokolorowych aż do
obłędu. Wszystkie barwy trzymane jakby w ramach jedno­
stajnym w stosunku do ich różnorodności czarno-brązowym
kolorem nagich ciał krajowców. Nawet biskup katolicki
ubrany odpowiednio do rozszalałych barw natury i strojów:
ma fioletowe pończochy, białą szatę i jaskrawozielone po­
mpony na kapeluszu i sznury opasujące go w połowie ciała.
Upał wzmaga się i zaczyna nam dokuczać pragnienie. Ja­
dący z nami cywilizowany i po europejsku ubrany plantator
Syngalez radzi nam kupić pomarańczowy owoc pewnej
odmiany palmy kokosowej. Kupujemy na najbliższej stacji.
Sprzedający chłopiec, wyglądający na małego diabełka, wy­
cina nożem kwadrat w węższym końcu owocu. Spomiędzy
niebieskawobiałych ścian wytryska sok wodnisty. Próbujemy
pić, ale jest to ciepła woda o słodkim smaku, przypominającym świeżo złamaną gałązkę wierzby. Na wszystkie pytania
co do nazw dtzew spotykanych plantator odpowiada z pogar­
dą: „to są dzikie drzewa", a oczy mu płoną i udziela facho­
wych informacji na widok jakichkolwiek roślin użytkowych.
Doliną płynie tzeka żółtobrązowego koloru wśród olbrzy­
mich, okrągłych, utoczonych przez wodę głazów. Wśród
drzew miga szczyt świątyni, zakończonej stożkowatą „dagobą" i widać, jak krajowcy kąpią święte słonie, któte polewa­
ją się wodą ptzy pomocy swych trąb.
Ze stoków gór spadają potoki o wodzie ceglastego kolo­
ru, a na przygotowanych pod uprawę ryżu polach orzą w sza­
re woły, stapiani po pas w bagnistej ziemi, prawie całkiem
nadzy krajowcy. Roztwieta się dolina wśród wzgórz pokry­
tych „dżunglą". W dolinie nad ogromnym jeziorem roztacza
się miasto Kandy z najsławniejszą pagodą na Cejlonie, tzw.
Świątynią Świętego Zęba.

Co chwila na zakrętach widok odsłania się na szczyty
i ptzepaście skalne, na dnie których leżą pola ryżowe poryso­
wane w dziwne desenie tarasami służącymi do utrzymania

235

19 lipca 1914

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11492" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11470">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/3cffd15715a4733cb502b203e404d34c.pdf</src>
        <authentication>542efa1e1c2098712e24454e499e9ae5</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136901">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2837</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136902">
                <text>2000</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136903">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2644</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136904">
                <text>Letters from the Tropics=Listy z podróży do tropików / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136905">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.294-305</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136906">
                <text>Witkiewicz, Stanisław I.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136907">
                <text>pol., ang.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136908">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136909">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136910">
                <text>Stanisław Ignacy Witkiewicz • LETTERS FROM T H E TROPICS

S T A N I S Ł A W
I G N A C Y
W I T K I E W I C Z

Letters from the
Tropics
Letters to Mother
Orient Line of Royal Mail Steamers
R.M.S "Orsova"
June 20, 1914
Dearest Mother,
We're nearing the strait of Bab'el Mandeb and are
about to cross into the Indian Ocean. The voyage
through the Mediterranean seems like a sojourn i n
subarctic regions compared with the crazy heat that
we're having now. The sun has reached the tropic of
Cancer which we're crossing at this very moment, so
the sun's rays are hitting us at right angles. One could
say that it was quite cool till we reached Suez. We
arrived in Port Said at 11 a.m. and left eatly next
morning, at 2 o'clock. Bronio and I took a walk i n the
Egyptian quartet. Marvellous faces and costumes.
Mostly blue long robes. Faces eithet wild ot languid
with delight. Men only, quite obviously. In the streets
thete are stands selling poppy cakes as well as other
sweets of a weird persuasion. A n d coffee-houses with
gentlemen sitting in them who are not of this world but
nevertheless seem to be more trustworthy than the
Italians in Naples. Even the worst rogues do not convey
the impression of a scoundrel; on the contrary: they
emanate a sort of seriousness and dignity. I n front of a
cafe, on the pavement, there may be a buffet with a lot
of brass vessels standing on it or hanging on long
strings. (This is a letter of a total moron but I feel
justified by this ctazy heat). - Just think: a rather
narrow sea between two burning-hot deserts. The
bishop of New Guinea who's been traveling with us told
us today, when we were taking tea - barely conscious
from the heat and drenched with sweat as if we'd just
come out of a bath - that back in New Guinea he'd
never experienced such pleasant coolness. Sounds like a
nice prospect for Bronio, who's planning to do some
conceptual work. The landscape along the Canal seems
awfully weird. The Canal itself is narrow, maybe 30 or
50 yards. O n one side there's Egypt - oases, palms and
strange trees with fluffy flowers and a wonderful smell
that reminds me of linden. O n the other side there's the

dreadful Arabian desert - yellow-orange sands which
begin right on the shore as little wavelets and gradually
turn into huge mountains gleaming with a pink
phosphorescent glow on the horizon. The valleys with
salty sediment at the bottom glitter with a bluish
reflection of the sky. We pass two steamers which hug
the shore to let us through. Every now and then we
come across the posts of the Ftench company that owns
the Suez Canal. Little houses among palms and ttees
with wonderful crimson flowers. Ctd. We left Port Said
at 2.30 a.m. and reached Suez only about 1 p.m. The
ship bately crawls, guided by a local pilot. It accelerates
a little when crossing salty lakes that the Canal passes
through. We stayed for half an hour in Suez. Marvellous
hues of the sea which cuts into the red and yellow sand.
Bands of emerald, tutquoise, yellow, green, celadon and
ultramarine topped with a chain of wild rocky
mountains, purple (that's a fact) in colour Then we
entered the Gulf of Suez, flanked by the rocky
mountains of Egypt on one side and the otange sandy
mountains of the Sinai Peninsula on the other. We
could see both shores late into the evening.

294

It's been two days now since we saw any land and
the heat is getting worse. I'm sitting writing a letter,
sweat streaming down my forehead. This is the Music
Room on the deck. The cabin is a real sauna. A l l night
long the ventilator keeps booming. We sleep completely
naked. A t 7 the sound of a monstrous gong wakes us up
so we can take a bath. Then breakfast (smoked meat,
fruit with rice and coffee). One can have both fish and
roasted meat. Then lying on the deck and reading
begins. Then some stupid games. Awful boredom. In
the evening we go aft and join the riffraff in the third
class to watch the stats. Last night we could see the
Alpha Centauri or the Canopus. The Cross hasn't
appeared yet. Venus is shining in the west. You and I
may be watching it simultaneously. The sea hardly
moves at all and our huge ship (123000 tons) sways
very lightly and seriously. There's nothing curious in the
Red Sea except the heat, flying fish and
phosphorescence. The fish (about 10 inches long) fly in
droves, crossing a distance of some 50 yards, throwing
silver gleams against the dark blue wave.
Phosphorescence can be seen only in the wake of the
ship, along the twin walls of foamy water churned by
the two screw propellers. (Many, many kisses for
Mother from Staś). Greenish sparks shoot from the
screws, fan out into the wan light and disappear a dozen
or so yards behind the ship.
June 21 - Today we passed 12 volcanic islands called
Zebayr. Wonderful pumice rocks, white and brown,
perforated like sponges. Two of them had distinct
volcanic cones. About 5 o'clock the island Jebel
Zukush. Coffee-coloured sky and a greenish sun. Green-

�Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW

Do M a t k i w Zakopanem

*
S T A N I S Ł A W
I G N A C Y
W I T K I E W I C Z

[Papier z nadrukiem:] Orient Line O f Royal Mail Ste­
amers RMS „ORSOVA"
20 V I 1914
Najdroższa Mamo: Zbliżamy się do cieśniny Bab-el-Mandeb, po której zacznie się Ocean Indyjski. Podróż
przez Morze Śródziemne wydaje się pobytem w podbiegu­
nowych okolicach wobec tego szalonego upału, który te­
raz mamy. Przejeżdżamy właśnie zwrotnik Raka, w którym
obecnie znajduje się słońce i świeci na nas kompletnie
prostopadle. Do Suezu można powiedzieć, że było chłod­
no. W Port Said staliśmy od 11-2 w nocy. Byliśmy z Bro­
nieni na spacerze w dzielnicy egipskiej. Twarze i stroje cu­
downe. Niebieskie, długie szaty przeważają. Twarze o wy­
razach dzikich albo mdlejących z rozkoszy. Tylko mężczy­
źni oczywiście. Na ulicy stragany, w których sprzedają się
słodycze i makagigi dziwnego nabożeństwa. Kawiarnie,
w których siedzą panowie nie z tego świata, ale jednak
bardziej wzbudzający zaufanie niż Włosi w Neapolu. Na­
wet u najgorszych wywłok nie czuje się kanaliowatości,
tylko jakąś powagę i dostojność. Przed kawiarnią, na trotuarze, stoi bufet obstawiony i obwieszony naczyniami
mosiężnemi na długich sznurach. (List zupełnego krety­
na, ale upał szalony usprawiedliwia.) - Proszę pomyśleć:
wąskie stosunkowo morze między dwiema rozpalonymi
pustyniami. Biskup Nowej Gwinei, który jedzie z nami,
powiedział dziś przy podwieczorku do nas, nieprzytom­
nych z upału i spoconych, jak gdybyśmy wyszli z kąpieli,
że nie pamięta takiego zimna przyjemnego na Nowej
Gwinei jak dzisiejszy dzień na statku. Wesoła perspekty­
wa dla Bronia, który ma umysłowo pracować. Pejzaż
wzdłuż Kanału strasznie dziwaczny. Kanał wąski. Może
ma 30-50 m szerokości. Z jednej strony Egipt z oazami,
palmami i jakiemiś dziwnymi drzewami o puszystych
kwiatach i cudownym zapachu przypominającym lipę.
Z drugiej straszliwa pustynia arabska, z żółto-pomarańczowemi piaskami, które od małych fal przy brzegu Kana­
łu przechodzą w ogromne góry świecące różowym fosfo­
rycznym blaskiem na horyzoncie. Doliny świecą od osa­
dzonej w nich soli niebieskawym odblaskiem nieba. Mija­
my dwa parowce, które się przytuliły do brzegu, aby nas
przepuścić. Co pewien czas stacje kompanii francuskiej,
do której Sueski Kanał należy. Domki obsadzone palma­
mi i drzewami o cudownie purpurowych kwiatach.
C D . Z Port Said wyjechaliśmy o V 3 w nocy, a w Suezie byliśmy dopiero koło 1 w południe. Okręt ledwo się
wlecze, prowadzony przez pilota miejscowego. Trochę
szybciej jedzie się przez słone jeziora, któte Kanał przeci­
na. W Suezie staliśmy '/ godziny. Cudowne kolory mo­
rza, wrzynającego się w czerwono-żółty piasek. Szmarag2

2

Listy z podróży do
tropików
dowe, turkusowe, żółte, zielone, seledynowe i ultramary­
nowe pasy. Nad tym linia gór dzikich, skalistych, fioleto­
wego (dosłownie) koloru. Potem wjechaliśmy w Zatokę
Sueską, mając po jednej stronie skaliste góry egipskie, po
drugiej pomarańczowe góry piaskowe Półwyspu Synajskiego. Do wieczora widać było brzegi oba.
Już drugi dzień bez lądu, wśród wzrastającego upału.
Siedzę spokojnie pisząc list, a pot leje się m i z czoła ciur­
kiem. To w Music Roomie na pokładzie. W kajucie ła­
źnia. Całą noc huczy wentylator. Śpimy nadzy zupełnie.
0 7 budzi nas potworny gong na kąpiel. Potem śniadanie
(wędzonka, owoce z ryżem i kawa). Można jeść i rybę,
1 pieczeń. Potem zaczyna się leżenie na pokładzie i czyta­
nie. Potem idiotyczne gry. Nuda straszna. Wieczorem
idziemy do 3 k l . na tył między baciarów i obserwujemy
gwiazdy. Wczoraj widać było albo Alfa Centauri albo Canopus. Krzyża jeszcze nie ma. Wenus świeci na zachodzie.
Może jednocześnie na nią patrzymy. Morze bardzo mało
się rusza i nasz statek duży (12300 ton) bardzo lekko i po­
ważnie się kołysze. Na Morzu Czerwonym oprócz gorąca,
ryb latających i fosforescencji nic osobliwego nie ma. Ry­
by (wielkości 30 cm) latają po jakieś 50 m całymi stada­
mi, świecąc srebrem na tle granatowej fali. Fosforescencję
widać tylko z tyłu statku wzdłuż dwóch wałów wody, spie­
nionej od ruchu dwóch śrub okrętu. Zielonawe iskry wy­
latują spod śrub i rozszerzając się w mdłe światło giną
o kilkanaście metrów za statkiem.
21 V I [1914]
Dziś przejeżdżaliśmy koto 12 wulkanicznych wysepek
Zebayr. Cudowne skały pumeksowe białe z brązowym jak
gąbki dziurawe. 2 znowu miały wyraźne stożki wulkanicz­
ne. Koło 5 wyspa Jebel Zukustr. Niebo koloru kawy i zie­
lonawe słońce. Chmury na tern tle zielononiebieskie, ja­
sne, wyglądają jak przeziory w szarem niebie. Wyspa brą­
zowa ginie w kawowej mgle. Pod nią morze z seledyno­
wym odbiciem słońca jak tafla z aluminium. Koło 10 wie­
czorem wjeżdżamy w Bab-El-Mandeb. Monsoon podobno
jeszcze nie zaczął wiać. Bardzo się tym martwię. Dotąd
morze zupełnie spokojne.

295

�Stanisław Ignacy Witkiewicz • LETTERS FROM T H E TROPICS

blue, pale clouds look against this background like
openings i n the grey sky. The brown island drowns in
the coffee-coloured mist. Underneath the sea with a
celadon reflection of the sun resembles an aluminium
sheet. About 10 p.m. we're entering the Bab-ElMandeb. They say the monsoon hasn't started blowing
yet. I'm very worried. The sea has been quite calm so
far.
Trans, by M.K.
June 24, 1914
Our last day in the Red Sea and the day that we
spent i n the Gulf of Aden were both monstrously hot.
39° R (sic) i n the cabin. Even worse out there i n the
sun. Bronio's been totally lifeless. He doubts it if he can
stand New Guinea. Wheteas I've got quite used to the
conditions and have been feeling fine these days. The
day before yesterday at 10 p.m. we passed Perim, a port
in the strait of Bab-El-Mandeb. We saw nothing but the
leering eye of a lighthouse. Then we spent the entire
day traveling across the Gulf of Aden with not a trace
of land i n sight. That night we decided to sleep on the
deck because the heat was just terrible. The Alpha and
Beta Centauri can already be seen. The former is the
star nearest us. The light takes 4 years to reach here. A t
night the ship began to rock slightly and at 6 a steward
woke us up telling us to remove our stuff since the
waves wete going to start washing over the deck soon.
We were passing cape Guarda Fui at that moment (see
map). Some 4 miles away in the morning mist one
could see a vertical rock about 300 yards high and an
utterly yellow hill. About 8 o'clock, as soon as we
passed the cape and crossed into the Indian Ocean, the
monsoon started blowing and the huge waves of the
open sea grabbed us. We sat on the deck for a while,
wearing highly incomplete costumes. (The women sleep
on the left side of the deck and the men on the right).
The women started crossing over, so I went to take a
bath, but as soon as I tried to dress, I threw up quite
awfully. Horrible sinking of the floor or violent upward
movement of same. I hadn't eaten anything so I kept
throwing up bile. Bronio, as it later turned out, was
doing the very same thing on the deck. Then I fell
asleep and slept till 10 o'clock. A navy officer by the
name of Pitcher woke me up, sent down by Bronio to
my rescue. He helped me dress (meanwhile I threw up
another portion of bile) and led me up onto the deck.
A l l the symptoms ceased at once and we spent the test
of the day lying side by side, feeling sort of vomitive.
Just an orange for lunch. We only went downstairs at 7
o'clock to have dinner. But we ate just one course and
fled back onto the deck. Don't tell anyone about
Bronio's symptoms. I think he'll get used to the heat.
Another night on the deck. This morning Bronio kept

296

throwing up. I've got quite accustomed to the swaying
by now (it sounds like a risky statement since we need
another three days to reach Colombo). The waves come
at us from the side. It's a west-southerly monsoon.
Every once i n a while the whole huge ship moves
sideways climbing a wave (about 6 yards high) and then
falls into an abyss. The sun is shining. The wind makes
the air cooler and it's quite a pleasant time, really,
unless one is throwing up. The waves are just
marvellous. They rise slow as mountains and scatter
into splashes of green foam as soon as they meet
another wave which is moving forward. It'll go on like
this till we reach Colombo. The Southern Cross has
finally appeared.
[the letter ends here]
Trans, by M.K.

*
Letters to Father
R.M.S. "Orsova", June 21, 1914
Dearest Father,
We're nearing the strait of Bab-El-Mandeb and we're
going to cross it at midnight. We've just passed 12
volcanic islands called Zebayr (scattered along some 6
miles). Weird, small, uninhabited, contorted i n shape
and fotm, except fot the two that emerge from the
water as regular cones. The sky looks like coffei and
milk with little celadon-blue clouds. A t the beginning of
our journey we took them for openings i n the overcast.
The sea is calm. It's getting hotter and hotter. We're
right on the tropic and since this is summet the rays of
the sun fall quite vertically. This morning the
thermometer in my cabin read 34° R. I'm sitting in the
Music Room, wearing a shirt with sleeves rolled up.
Sweat is stteaming down my face. Frightful heat, we're
lucky that it's dry. The bishop of New Guinea, w h o '
been traveling with us, told us yesterday while we were
having tea that back in his diocese he'd never
experienced such pleasant cool days. (The paper is wet
with sweat which is literally pouring from my hands.)
The greenish sun seen against the coffee-coloured
sky reflects itself in the copper water as celadon sparks.
Droves of flying fish start from under the bow,
glittering in the sun as if they were made of metal. One
of them (10 inches long) fell through the window into
my cabin yesterday. The Mediterranean as I remember
it now seems like some subarctic country. The stars of
the southern sky begin to appear (such as the Canopus
or the Alpha Centauri). A t night green sparks of
phosphorescence explode from under the propeller
screws and get spewed through the apertures in the hull
to melt in the foam, turning into broad, pale, luminous

�Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW

D o Ojca w Lovranie

24 V I 1914
Ostatni dzień na Morzu Czerwonem i dzień w zatoce
Aden mieliśmy gorąco potworne. 39°R (sic) w kajucie.
Cóż dopiero w słońcu. Bronio zupełnie zdechły. Wątpi,
czy mu się uda być na Nowej Gwinei. Ja zupełnie się przy­
zwyczaiłem i te dni czułem się fizycznie zupełnie dobrze.
2awczoraj wieczorem o 10 minęliśmy port Perim w cieśni­
nie Bab-El-Mandeb. Z tego widzieliśmy tylko łypiące oko
latarni morskiej. Potem cały dzień bez kawałka lądu przez
zatokę Adenu. Tej nocy postanowiliśmy spać
na pokładzie, bo upał był straszny. Widać już
Alfa i Beta Centauri. Alfa najbliższa nam gwiazda, do
której światło idzie 4 lata. W nocy zaczęło się lekkie falo­
wanie, a o 6-tej zbudził nas steward, żebyśmy rzeczy usu­
nęli, bo fala będzie zalewać pokład. Właśnie mijaliśmy
przylądek Guardafui (obacz na mapie). W odległości ja­
kichś 7 km widać było w rannej mgle prostopadłą skałę
jakich 300 m i wzgórze zupełnie żółtego koloru. Jak tylko
minęliśmy przylądek koło 8-ej i znaleźliśmy się na Ocea­
nie Indyjskim, zadął Monsoon i chwyciły nas wielkie fale
pełnego morza. Siedzieliśmy chwilę na pokładzie w stro­
jach mocno niewykończonych. (Na lewej pokładu stronie
śpią kobiety, na prawej mężczyźni). Kobiety zaczęły prze­
łazić, więc poszedłem do kąpieli, zaledwie jednak po­
próbowałem się ubierać, rzygnąłem strasznie. Potworne
zapadanie się podłogi lub wypychanie do góry gwałtem.
Ponieważ nic nie jadłem, więc rzygałem żółcią. Bronio,
jak się okazało później, robił to samo na pokładzie. Potem
zasnąłem do 10. Obudził mnie oficet marynarki wojennej
p. Pitcher przysłany na ratunek przez Bronia. Pomógł mi
się ubrać (przy czym znowu rzygnąłem żółcią) i wywiódł
na pokład. Od razu wszystko przeszło i cały dzień przele­
żeliśmy obok siebie w półrzyglikowym usposobieniu. Na
lunch pomarańcza. Dopiero na obiad o 7 poszliśmy na
dół. Ale tylko jedno danie zjedliśmy i uciekliśmy na górę.
O symptomach Bronia nie trzeba nic nikomu mówić. My­
ślę, że się przyzwyczai do upału. Znowu noc na pokładzie.
Dziś Bronio jeszcze rzygał rano. Ja już się przyzwyczaiłem
zupełnie (boję się to mówić, bo jeszcze 3 dni do Colom­
bo). Fale mamy z boku. Monsun zachodniopołudniowy.
Co chwila cały olbrzymi statek wyjeżdża bokiem na szczyt
fali (jakieś 6 metrów wysokiej) i zapada w otchłań. Słoń­
ce świeci. Wiatr ochładza powietrze i o ile się nie rzyga,
jest dosyć przyjemnie. Fale są cudowne. Podnoszą się po­
woli jak góry i rozpryskują się w zielonej pianie, kiedy spo­
tykają falę idącą od przodu. Do Colombo ciągle to samo.
Już widać Krzyż Południowy,
[na tym list się urywa]

RMS „ORSOVA", 21 V I 1914
Najdroższy Tato:
Zbliżamy się do cieśniny Bab el-Mandeb, którą przeje­
dziemy o północy. Minęliśmy tylko co 12 (na przestrzeni
10 km) rozsianych, wulkanicznych wysp Zebayr. Dziwacz­
ne, małe bezludne, wykręcone w sylwetach i budowie,
z wyjątkiem dwóch, tworzących tegularne stożki wystają­
ce z wody. Niebo koloru kawy z mlekiem, na tle czego
chmurki seledynowoniebieskie, które z początku braliśmy
za przeziory niebieskie. Morze spokojne. Upał wzmaga się.
Jesteśmy na zwrotniku, a ponieważ jest lato, słońce świe­
ci zupełnie prostopadle. W kabinie było 34° Reaumura
rano. Siedzę w koszuli z zawiniętymi rękawami w Musie
Roomie. Pot leje się z twarzy ciurkiem. Straszliwe gorąco,
całe szczęście, że suche. Biskup Nowej Gwinej, który
z nami jedzie, oświadczył wczoraj przy podwieczorku, że
nie pamięta tak przyjemnie chłodnych dni w swojej die­
cezji. (Papier mokry od potu, który się leje z rąk.)
Na tle nieba kawowego słońce zielonkawe, odbijające
się w miedzianej wodzie seledynowymi iskrami.
Stada rybek latających wylatują spod okrętu, lśniąc
się w słońcu jak z metalu. Jedna (30 cm) wpadła do kaju­
ty wczoraj przez okno. Morze Śródziemne we wspomnie­
niu przybiera charakter kraju podbiegunowego. Pokazują
się gwiazdy południowego nieba (Canopus czy Alfa Cen­
tauri). W nocy spod śrub i tych womitujących otworów
okrętowych wylatują zielone iskry fosforescencji i roztap­
iając się w pianie na szerokie, blade plamy świecące, nik­
ną w ciemnościach.
W Port Said staliśmy od 11-2 w nocy. Udaliśmy się
z Broniem do dzielnicy egipskiej.
Domy otoczone balkonami na słupach ponad trotuarami. Zapach kóz, kawy i makakigów dziwacznej formy,
które się sprzedaje na straganach. Ludzie piekielni, o twa­
rzach dzikich albo omdlałych z rozkoszy. Tylko mężczyzn
widzi się na ulicach. Trafiliśmy na pochód weselny (tylko
mężczyźni), w powozach panowie w fezach. Furmani trzy­
mają rury, z których buchają płomienie acetylenu, i pie­
kielna, ponura, monotonna muzyka (piszczałki i bębny)
za nimi. Ubrani w długie szaty, przeważnie niebieskie.
Najgorsza hołota w Egipcie ma powagę i dostojność
wschodnią i ostatni baciarz wzbudza zaufanie.
Kanał wąski (50 m, może trochę więcej). Minęliśmy
dwa parowce, które przytulone do brzegu czekały na nasz
przejazd.
Z jednej strony Egipt pełen oaz i palm, z drugiej, stra­
szliwa, drgająca w słońcu Pustynia Arabska, płaska
u brzegu, górzysta w oddali. Pomarańczowe piaski drgają­
ce w słońcu i doliny pokryte solą, w których niebo odbija
się mdłym, szarym fioletem. Co chwila stacje francuskiej
kompanii, do której należy Suez. Domki otoczone palma-

297

�Stanisław

Ignacy

Witkiewicz • L E T T E R S FROM T H E TROPICS

stains and finally disappear in the darkness.
We stopped in Port Said from 11 p.m. to 2 a.m.
Bronio and I went to the Egyptian quartet.
Houses ringed with balconies, raised on columns,
seem to hang over the pavements. Smell of goats, coffee
and strangely shaped poppy cakes sold from the stalls.
The people here are just infernal, their faces either wild
or languid with delight. Only men can be seen in the
streets. We came across a wedding pageant (men only)
composed of fezzed gentlemen riding in carriages. The
coachmen held pipes with acetylene flames blowing
from them. Infernal, morose, monotonous music (fifes
and drums) followed that whole parade. The men wore
long robes, most of them blue. The worst riffraff in
Egypt emanates eastern seriousness and dignity so that
even the lowest bum seems trustworthy.

wings and white tails add to this sombre picture.
Frightful heat. Even the bishop has been sweating a
little and got slightly red. 34° R in the cabin. Sea water
at 80° F - about 30° R. I've been tolerating the heat
quite well, the only trouble is that I'm sweating awfully,
but then everyone does. This glare, this general melting
into the brown fog, these mysterious desert islands
which disappeat in the coffee-coloured haze have
something extremely attractive and fantastic about
them. Now and again a steamer scurries past (we see
seven or nine of them daily) or there's a lighthouse on
an island, with a solitary man on a pumice rock blinking
at night. Some of these islands of white pumice look
like huge sponges.
Trans, by M.K.

*

The Canal is narrow (50 yards, maybe a little more).
We passed two steamships which hugged the shore,
waiting for us to move along.

R.M.S. "Orsova", June 24, 1914

On one bank there's Egypt full of oases and palms,
on the other - the frightful Atabian desert shimmering
in the sun, flat near the shore, mountainous in the
distance. Orange sands shimmering in the sun and
valleys covered with salt. The sky teflected in the latter
looks bland, greyish-purple. Every once in a while we
pass posts of the French company that owns Suez. Little
houses among palms, trees with crimson masses of
flowers and others, smelling like linden. It takes us till
afternoon to arrive in Suez. Marvellous hues of the sea
which cuts into the desert with narrow bands, any
colour you can name, from ultramarine through
emerald and turquoise to yellowish green in shallow
places. Topped with wild rocky mountains, purplereddish. Whirlwinds milling the sand everywhere.

The evening before last we crossed the Bab elMandeb. The only proof of that was the lighthouse in
Perim which leered at us with a greenish light. Then a
whole day of crazy heat in the Gulf of Aden. (39° R in
the cabin). We slept on the deck, on blankets. The
women on the left side, the men on the right. The
mood downstaits is just terrible. Smells like a
hairdresser's and a loo combined. It's stuffy beyond
anyone's endurance. Plus the moaning of the pump.
Hell.
A steward woke us at 6 telling us to grab our gear
because the waves were about to start jumping. We
were already swaying quite impressively, passing cape
Guardafui, the last barrier between us and the Indian
Ocean, some 4 miles away. A vertical rock about 300
yards high and a yellow hill disappearing in the morning
mist. The colours of the sky at sunrise and sunset are
pale and the sun itself is greenish-yellow. As soon as we
passed the cape, the southerly-western monsoon began
to blow and the huge ocean waves grabbed us. We will
remain in their power till Colombo where it will take us
three days to arrive without seeing a scrap of land in
the meantime. The sea is marvellous with the
whitecaps. Waves huge as mountains rise and lift us
sideways (each wave parallel to the path of our
colossus). Then we fall [into] swaying ravines. The tops
of the waves have a marvellous colour like translucent
oxide finishing. I went down to take a bath but threw
up some gall instead from my empty stomach. I slept for
two hours and couldn't go out because I kept getting
sick whenevet I tried to get up. The terrible heat in the
cabin put me in a vomitive mood. Mr. Pitcher, a navy
officer, rescued me at last, sent down by Bronio who
was puking up on the deck meanwhile. Mr. Pitcher

Then the Gulf Suez. O n one shore we see the sandy
Arabian mountains of the Sinai Peninsula, while on the
othet thete are the tocky, funnel-shaped mountains of
Egypt. The heat makes writing impossible. I lie in a
deckchair all day long and go to the bar from time to
time to have an iced drink. Even reading is difficult in
this hell. We've got acquainted with some French
people from the first class and they often drop in for a
visit. I've developed a loathing of the English. Having
seen them in close-up I've decided that they [are]
nothing but brutes lacking any emotions ot aesthetics.
About 5 p.m. we passed the island of Jebel Kuzur. Four
volcanoes joined together A deathly, sombre,
fascinating sight. Brown island against the coffeecoloured sky [dtawing in text]. Some grey-green trees
and yellow beaches on the long flat shore. The rest
(mountains about 500 yards high) is nothing but brown
lava. The bluish-green sun reflected in the slightly
wavy, bronze sea looks like a sheet of melted
aluminium. The brown seagulls with white-rimmed

298

�Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW

Stanisław I. Witkiewicz z ojcem Stanisławem Witkiewiczem - fotografia wykonana przy pomocy samowyzwalacza,
fot. Stanisław I. Witkiewicz, Lovrana, 1913. Ze zbioru Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem

Stanisław l. Witkiewicz with his father Stanisław Witkiewicz - photograph by time releaser, photo by Stanisław l. Witkiewicz,
Lovrana, 1913. The collection of the Tatra Museum, Zakopane
mi, drzewami o purpurowych masach kwiatów i inne, wy­
dające zapach podobny do lip. Dopiero po południu
w Suezie. Cudowne kolory morza wrzynającego się w pu­
stynię wąskimi pasami, od ultramaryny, przez szmaragdy
i turkusy, aż do żółtej zieloności - gdzie płyciej. Nad tym
góry floletowoczerwonawe, dzikie, skaliste. Wszędzie zry­
wają się trąby piasku.
Potem zatoka Suez. Z jednej strony, piaskowe góry
arabskie (półwyspu Synaj), z drugiej, egipskie skaliste, lej­
kowato wymodelowane. Gorąco odbiera możność pisa­
nia. Leżę cały dzień w leżaku i od czasu do czasu piję ice
drink w barze. Czytać nawet niewiele można w tym pie­
kle. Zaznajomiliśmy się z Francuzami z I kl. i ci u nas czę­
sto bywają. Do Anglików mam już wstręt. Przy bliższym
przyjrzeniu się jest [to] bydło bez żadnych uczuć i estety­
ki. Koło 5 po południu przejeżdżaliśmy koło wyspy Jebel
Kuzur. Wulkany 4 złączone. Śmiertelnie ponury i fascynu­
jący widok. Wyspa brązowa na tle nieba [tu rysunek
w tekście] kawowego. Na długim, płaskim brzegu jakieś
drzewa szarozielone i plaże żółte. Reszta (góry może z 500
) z brązowej lawy. Słońce niebieskawozielone odbija się
lekko sfalowanym morzu koloru brązu (metalu) i odbi­
m

w

cie słońca wygląda jak płyta roztopionego aluminium.
Mewy brunatne z białymi obrzeżeniami skrzydeł i białymi
ogonkami dopełniają ponurości. Upał straszliwy. Nawet
biskup się spocił trochę i sczerwieniał. 34°R w kabinie.
Woda w morzu 80° Farenheita. Kolo 30°R. Zupełnie do­
brze znoszę gorąco, tylko pocę się, jak zresztą wszyscy
w sposób straszliwy. W tym rozżarzeniu, roztopieniu
w brunatnej mgle, tych tajemniczych wyspach pustych,
znikających w kawowej srężodze jest [coś] niesłychanie
pociągającego i fantastycznego. Od czasu do czasu prze­
myka parowiec (może z 7-9 dziennie widzimy) albo na
którejś z wysp widać latarnię morską, z której w nocy
mruga jakiś samotnik na skale z pumeksu. Niektóre wy­
spy z białego pumeksu wyglądają jak olbrzymie gąbki.
*
RMS „ORSOVA", 24 V I 1914
Zawczoraj wieczorem o 10 przejechaliśmy Bab el-Mandeb. Jedynym znakiem tego była latarnia morska
w Perim, która łypała na nas zielonkawym światłem. Po­
tem cały dzień upału szalonego w zatoce Aden. (39°R

299

�Stanisław

• L E T T E R S FROM T H E TROPICS

Ignacy Witkiewicz

helped me dress and took me upstairs. I got better right
away. We lay down and ate nothing till lunch, of which
we only managed to have one course. Anothet night up
on the deck. Bronio has no stomach for the heat and
the sea, whereas I've got used to them and physically
I'm quite fine. Even this morning Bronio was getting
sick. I'm quite well now and although the waves are 6
yards high I can eat whatever's offered. But even these
varied experiences are getting tiresome.
Evening. The Southern Cross can already be seen
quite clearly. The storm keeps raging with unrelenting
force. We devoured our lunch like real sea wolves.
Whole crowds of little flying fish surround the ship
just as they used to do. I wish we wete in Colombo
already. I also wish the waves got bigget and bigger,
even if I had to vomit again. Life on a ship is so
frightfully boring that a struggle with sea sickness turns
into quite an entertainment. I've been reading Lord Jim
by Conrad. A real masterpiece. Have you read it? There
is a Polish trans [lation].
Trans, by M.K.

conscience. That's not the case at all. They give the
impression of being animals. Wonderful people. In color
ranging from red chocolate to black bronze. Some with
long hair, others with a top knot and circular combs all
around their heads; the ends of these combs sparkle i n
the sun like phlox roses. The diabolical impression a
tropical garden makes. Trees with forms and colors that
are beyond belief. Bamboos, lianas, eucalyptuses, flowets
of every color with shapes out of fairy tales. Then a
Buddhist temple 150 years old. New wall paintings and
gigantic painted statues and frescoes. But everything
gaudy and exaggerated. You could tell that everything
was new. We were taken fot Jews. Six little Sinhalese
took our shoes off. Aftet lunch we went out of the city.
Little houses in the midst of palm forests. Wonderful
costumes. Pieces of chocolate and black flesh amid
purple violets. Clean-shaven priests in long yellow
garments with fans. We're in tropical outfits with pith
helmets covering our heads. Despite the sweltering heat
and dirt, and garbage in the streets, almost no
unpleasant smell whatsoever Colombo isn't any city at
all. Just little houses scattered among the palm fotests.
Every blade of grass, every stone has its own individual
character and doesn't remind us of anything we know.
Outside the city, scrubby brush amid swampland
skirting a golf course where stodgy Englishmen play golf.
If you half-shut your eyes, you might think that you
were in Lithuania. We slept for a rupee a person in a
Sinhalese hotel. Everything is so original down to the
smallest details. Mysterious, bronze monkeys wait on us
half-naked. The beds have mosquito nets. Terrific heat.
The sweat pours off a naked person lying quietly.
Colombo is full of ravens that croak hopelessly all day
and night and give a dismal cadaverous atmosphere to
everything. (We were late for the train to Kandy and
thus had to spend the night in Colombo.) In the port,
instead of seagulls, red-bronze vultures with jagged
wings fly about.

Hotel Suisse
Kandy, Ceylon
Monday, 29 June 1914
Dearest Father:
I'm in no state to describe the wonders I am seeing
here. These things are absolutely monstrous in their
beauty. We spent our last days at sea in frightful heat,
apathy, and lethatgy. The ocean was relatively calm and
we weren't at all sick to our stomachs. O n Saturday the
second-class passengets were allowed to sleep on the
first-class deck so they wouldn't get buried under the
coal while they wete refueling the ship at Colombo.
Bronio preferred to choke in his cabin. I didn't sleep
from the moment I saw the lighthouse at Colombo.
From then I waited for us to land. A t 2:30 A . M . we
dropped anchor Except for several nearby ships and
different colored signal lights, I , of course, couldn't see
anything. They woke me up at six and we packed,
sweating profusely in the forty-degree centigtade heat in
the cabin. My first impressions were unpleasant.
Sweltering heat at nine in the morning. Red houses,
streets red as the earth (terra rossa). Lush greenery. I
went to look at the ocean (the color of the Baltic plus a
beach). As soon as we passed by India, the sea changed
from blue to gteen. There I chatted on a bench with a
Sinhalese fot the first time in my life. Bronio went to
see some guy to whom he'd been given a letter of
recommendation. Then we took rickshaws (each of us
in a separate one) and went to Cinnamon Gatdens.
I had thought a ride in a rickshaw would be
something unpleasant because of having a guilty

In the morning we're on our way to Kandy. The
capital of the independent state of the Sinhalese. A rich
Sinhalese planter is going with us and he's explaining
things to us. Diabolical vistas. Meadows flooded with
water in the midst of forests. Strange olive-green
calami. In little ponds, purple-violet water lilies. The
vegetation madder and madder, and the people more
and more gaudily but wonderfully dressed (violet,
yellow and purple, sometimes emerald green), which
along with the chocolate and bronze bodies, and the
strange plants in the background, creates a diabolical
effect.
The mountains begin halfway there. Angolla Peak.
The mountains give the impression of something soft
made of peat. Everything is choked by the frenzy of
luxuriant vegetation. Trees with leaves in unheard-of

300

�Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW

w kajucie.) Spaliśmy na pokładzie na kocach. Po lewej
stronie kobiety, po prawej mężczyźni. Nastrój na dole
straszny. Zapaszek fryzjersko-klozetowy, 39° i duszność
nie do zniesienia. Do tego jęczący odgłos pompy. Piekło.
O 6 zbudził nas steward, żeby zabietać rzeczy, bo fala
będzie skakać. Już kołysaliśmy się porządnie. Mijaliśmy
właśnie przylądek Guardafui. Ostatnia przegroda oddziela­
jąca nas od Oceanu Indyjskiego w odległości około 7 km.
Skała prostopadła na jakie 300 m i ż ó 11 e wzgótze giną­
ce w mgle porannej. Kolory nieba o wschodzie i zachodzie
- blade, a słońce zielonkawożółte. Zaraz za przylądkiem
zadął monsun południowo-zachodni i chwyciły nas wiel­
kie fale Oceanu, i nie popuszczą aż do Colombo, dokąd
mamy trzy dni drogi bez lądu. Morze cudowne z baranka­
mi- Góry powstają i podnoszą bokiem (fala równoległa do
kierunku) naszego kolosa, po czym zapadamy [w] roz­
chwiane jamy. Cudowny kolor wierzchołków fali - oksyd
przezroczysty. Zeszedłem na kąpiel i zamiast tego rzygną­
łem żółcią będąc na czczo. Leżałem i spałem 2 godziny nie
mogąc wyjść, bo co wstałem, rzygałem. Gorąco okropne
w kajucie usposobiło do rzyglików. Wybawił mnie p. Pit­
cher, oficer marynarki wojennej, przysłany przez Bronia,
który rzygał na pokładzie. Pomógł się ubrać i wyprowa­
dził. Od razu zrobiło się lepiej. I tak na czczo przeleżeli­
śmy do obiadu, z którego tylko jedno danie zdołaliśmy
zjeść. Znowu noc na pokładzie. Bronio w ogóle źle znosi
upał i morze. Ja już się przyzwyczaiłem i do tego, i do te­
go, i fizycznie mam się zupełnie dobrze. Dziś Bronio je­
szcze chorował rano. Ja już mam się dobrze mimo fal 6-cio
metrowych i jem wszystko. Ale nawet ta rozmaitość już
się przykrzy.
W i e c z ó r . Widać już wyraźnie Krzyż Południowy.
Burza trwa z tą samą siłą. Obiad zjedliśmy zupełnie jak
wilki morskie.
W dalszym ciągu tłumy rybek latających otaczają
okręt. Marzę o dostaniu się do Colombo. Teraz chciałbym
już fal coraz większych i nawet za to zdecydowałbym się
chorować znowu. Tak strasznie nudne jest życie na stat­
ku, że walka z chorobą morską już jest rozrywką. Czytam
Lorda ]ima Conrada. Arcydzieło. Czy Tata to zna? Jest
w tłom[aczeniu] polskim.

*
Hotel Suisse, Kandy, Ceylon
Poniedziałek, 29 V I 1914
Najdroższy Tato:
Nie jestem w stanie opisać tych cudów, które tu w i ­
dzę. Są to rzeczy wprost potworne od piękności. Ostatnie
dni na morzu przeżyliśmy w straszliwym upale, bezwładzie
i zniechęceniu. Morze było z lekka sfalowane i nie rzyga­
liśmy wcale. W sobotę pozwolono spać I I kl. na pokładzie
I klasy, bo Bronio wolał dławić się w kajucie. Nie spałem

od czasu, kiedy zobaczyłem latarnię w Colombo. Potem
czekałem wylądowania. O 7, 3 w nocy zarzuciliśmy ko­
twicę. Oprócz kilku bliskich statków i różnokolorowych
sygnałów nie widziałem oczywiście nic. O 6 zbudzono
mnie i pakowaliśmy się, oblewając się potem w 40° w ka­
jucie. Pierwsze wrażenie było nieprzyjemne. Upał o 9 ra­
no. Domy czerwone, ulice czerwone od ziemi (terra rossa). Zieleń jaskrawa. Wyszedłem nad morze (kolor Bałty­
ku z plażą). Już od czasu kiedy minęliśmy Indie, morze
stało się zielone z niebieskiego. Tam rozmawiałem na ław­
ce z Syngalezem po raz pierwszy w życiu. Bronio poszedł
do jakiegoś faceta, do którego miał list polecający. Potem
wsiedliśmy w rikszas (każdy w innego) i udaliśmy się do
Cinamon Gardens.
Myślałem, że jazda rikszasem będzie czymś przykrym
ze względu na wyrzuty sumienia. Tymczasem nic. Robią
wrażenie zwierząt. Ludzie cudowni. Od koloru czerwonej
czekolady do czarnego brązu. Jedni z długimi włosami, in­
ni z węzełkami i grzebieniami okrągłymi naokoło całej
głowy, których końce świecą w słońcu jak płomykowa te
różki. Piekielne wrażenie tropikalnego ogrodu. Drzewa
0 formach i kolorach nie do uwierzenia. Bambusy, liany,
eukaliptusy, kwiaty wszystkich barw o kształtach z bajki.
Potem świątynia Buddy sprzed 150 lat. Nowe polichromie
1 olbrzymie posągi malowane i freski. Ale wszystko jaskra­
we i przesadzone. Znać, że nowe. Wzięto nas za Żydów.
Buty zdejmowało z nas 6 małych Syngalezów. Po obiedzie
(lunchu) udaliśmy się za miasto. Domki wśród lasów pal­
mowych. Cudowne stroje. Kawały mięsa czekoladowego
i czarnego wśród purpury, fioletów. Kapłani ogoleni
w długich, żółtych szatach z wachlarzami. My w ubra­
niach tropikalnych, w hełmach na głowach. Mimo upału
i brudu, i śmieci na ulicach żadnego prawie przykrego za­
pachu. W ogóle miasta Colombo nie ma. Tylko wśród
palmowych lasów rozsypane domki. Każda trawka, każdy
kamień ma swój odrębny charakter i nie przypomina nic
naszego. Za miastem zarośla nad bagnami otaczającymi
teren golfowy, na którym grają ogłupiali Anglicy. Jak
przymknąć oczy, można by myśleć, że się jest na Litwie.
Spaliśmy za 1 rupię od osoby w hotelu syngaleskim. Wszy­
stko oryginalne do ostatnich szczegółów. Usługują taje­
mnicze, brązowe małpy półnagie. Łóżka z siatkami od moskitów. Upał szalony. Z nagiego człowieka leżącego spo­
kojnie pot leje się. Całe Colombo pełne kruków, które ca­
łą noc i dzień rozpaczliwie kraczą i nadają wszystkiemu
ponurotrupi charakter. (Spóźniliśmy się na pociąg do
Kandy i dlatego musieliśmy nocować w Colombo.) W po­
rcie zamiast mew latają czerwonobrązowe sępy z wystrzę­
pionymi skrzydłami.
Rano jedziemy do Kandy. Stolica samoistnego pań­
stwa Syngalezów. Jedzie z nami bogaty plantator Syngalez, który nam udziela wyjaśnień. P i e k i e l n e w i d o k i .
Łąki wśród lasów zalane wodą. Dziwne tataraki oliwkowozielone. Na stawikach - nenufary purpurowofioletowe.

301

�-s'~&gt;-_7

wiuaeuncz

L E T T E R S FROM THE TROPICS

shapes, from huge voluminous ones to different designs
fringed with minute jagged edges. The mountains bigger
and bigger. We're going over valleys hundreds of feet
deep, in the midst of which rice fields lie drowned in
water, cut out i n strange patterns. The trees are covered
with flowers going from purple and orange vermilion to
violet and red and white... [ A page is missing.]
They cart around fruits resembling orange melons,
full of sweet juice (a quart in each one) contained
within thick, л hite walls. Green, yellow, and violet
fruits. Gum trees, breadfruit trees. Coconut and banana
palms. By the railroad-crossing gate, a group of children
going to school. Further on you can see the school
without any walls, full of children of many different
colors. Mountains in fantastic shapes. Sheer cliffs fall off
into the thick of the jungle. We were in Kandy at
eleven i n the morning. A l l along the way bushes
covered with flowers, orange bordering on vermilion.
The hotel where we're staying, on the slope of the
mountains covered with palms, lianas, and the devil
knows what, on the edge of a lake full of fish and
turtles, is an enchanted palace. (Eight rupees including
meals.) A l l this causes me the most frightful suffering
and unbearable pain, since she's no longer alive with
me. Only the worst despair and the senselessness of
seeing this beauty. She won't see this - and I'm not an
artist.
I wouldn't wish my worst enemy to go through what
I've been living through mentally on the ship and what
I'm suffering, looking at the inconceivable beauty of the
world.
A l l this is too much for me mentally and spiritually.
Everything is poison which brings close thoughts of
death. W i l l this inhuman suffering ever come to an end!
I kiss you, Dad, my dearest Dad.
I kiss Mrs. Dembowska's hand.
Staś
Bronio sends his respects.
Trans, by D.G.

Forgive me everything. Destiny has arranged our
meeting at a fatal moment: you were serene and pure,
just about to begin life, while I was broken,
disappointed and unable to create anything, descending
into death. I could never make you happy while I'm so
terribly, hopelessly and solely in love with My Lost One.
It's quite possible that I do love you, but even that
could not save me in this state of destruction I'm in.
The beauty of what I'm seeing makes a monstrous
impression on me. I knew in advance that whatever I
attempt to do would ovetwhelm me, so I shouldn't have
embatked on this journey. Well, what's done is done.
But nobody /one or more lines missing from the xerox
copy / nor my Parents should have made me suffer so
terribly with no hope and no goal. That's why I'm
asking all of you to forgive me everything. I still try to
exert myself, but whatever I think of, the one thing I
find in me is hopeless emptiness, while the world with
its beauty only makes me experience the torment of
uncreative barrenness and the terrible guilt at the
thought that She cannot enjoy this beauty any longer
and that I am to blame. Whatever Karol, that born and
professed scoundrel, has done (which I cannot hold
against him, the persistent pig that he is), aided by
Miciński, that ultra-bohemian who commits little acts
of meanness in the name of lofty ideas, my guilt has
been so enormous as to dwarf anything else by
comparison. I've been going through horrible torment.
Until now everything in my life was beautiful. Now life
has turned into ugliness. Only death can put an end to
this. Please, forgive me.
Trans, by M.K.

*
To Karol de Beaurain
[Address on the envelope] The Honourable Doctor
/Karol Beaurain/ Executive/Sanatorium in Wisła/Ustroń
post-office/Szlazk/Schlesien/Austria/Ósterreich/Europe
R.M.S. "Orsova"

To Jadwiga Zielińska

[June 1 8 - 2 8 , 1914]

[Envelope marked] Hotel Suisse/Kandy, Ceylon

Dear and Respected Doctot,

The Honourable Miss Jadwiga Zielińska ( с о . Mr &amp;
Mrs Szyszlowski)

I did not come to you because every moment spent
in Poland was an awful blow to my ambition. It was
either death ot New Guinea for me, nothing else. Well,
easier said than done. Death and the thoughts that
push one i n its direction are just the same i n Zakopane
as i n the Red Sea. I want to make it to Colombo. Every
moment causes me unbearable pain. I'm worthless. As a
human being I've been compromised. As an artist I
have destroyed myself. Now I've decided to try and cure

47 Łobzowska Street, Cracow, Galizien/Austria,
Europe
June 18, 1914
Passing through the Suez Canal
I'm awfully unhappy and feel that the end is near

302

�Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW

Coraz wścieklejsza roślinność i ludzie coraz bardziej ja­
skrawo, ale cudownie ubrani (fiolet, żółć i purpura, cza­
sem zieleń szmaragdowa), co przy ciałach czekoladowych
i brązowych, na tle roślin dziwnych, robi efekt piekielny.
Od połowy drogi zaczynają się góry. Angolla Peak.
Góry robią wrażenie czegoś miękkiego zrobionego z torfu.
Wszystko dławi się od rozwścieczonej roślinności. Drzewa
o liściach form niebywałych, od olbrzymich fałdzistych do
wystrzępionych w drobne ząbki różnych kształtów. Góry
coraz większe. Jedziemy nad dolinami po kilkaset metrów,
wśród których leżą zatopione w wodzie, porysowane
w dziwne desenie pola ryżowe. Drzewa pokryte kwiatami
od purpury i minii oranżowej do fioletu i laki z białą [btak
stroniczki w tękopisie].
Roznoszą owoce jak dynia pomarańczowe, pełne soku
słodkiego (kwarta w każdym), zamkniętego w grubych,
białych ścianach. Owoce zielone, żółte i fioletowe. Drze­
wa gumowe, chlebowe. Palmy kokosowe i banany. Przy
rampie grupa dzieci idących do szkoły. Dalej widać szko­
łę bez ścian, pełną różnokolorowych dzieci. Góry o kształ­
tach fantastycznych. Skały prostopadłe spadają w gąszcza
dżungli [tu rysunek w tekście].
W Kandy byliśmy o i l tano. Wzdłuż całej drogi krza­
ki pokryte pomarańczowymi jak minia kwiatami.
Hotel, w którym mieszkamy na zboczu gór pokrytych
palmami, lianami i czort wie czym, otaczających jezioro
pełne ryb i żółwi, jest zaczarowanym pałacem. (8 rupii
z jedzeniem). Wszystko to sprawia najstraszniejsze cier­
pienie, ból nie do zniesienia, bo Jej nie ma ze mną. Tylko
rozpacz najgorsza i bezsens widzenia tej piękności. Ona
tego nie widzi - a ja nie jestem artystą.
Najgorszemu wrogowi nie życzyłbym, [aby] przeżył to,
co ja przemyślałem na okręcie i co cierpię patrząc na nie­
pojętą piękność świata.
Wszystko to się we mnie nie mieści psychicznie. Wszy­
stko trucizna, która zbliża do myśli o śmierci. Kiedyż się
skończy to nieludzkie cietpienie.
Całuję Tatę, Mój Najdroższy Tato.
Pani Dembowskiej rączki całuję.
Staś
Bronio przysyła Tacie wyrazy czci i całuje serdecznie.

Do Jadwigi Zielińskiej
[Koperta z nadrukiem:] Hotel Suisse/KANDY, Ceylon
[Adres:] Wielmożna Panna Jadwiga Zielińska (u W. R
S z y s z ł o w s k i c h / 4 7 Łobzowska / K r a k ó w / Cracow
/ Galizien Austria/Europe
18V11914Na K a n a l e

Sueskim

Jest mi strasznie źle i czuję, że koniec jest już niedługi,
i Niech Pani przebaczy mi wszystko. Los kazał się nam spo­

tkać w fatalnej chwili, kiedy Pani spokojna i czysta wstę­
powała w życie, a ja złamany, bez wiary i możności twótczości, schodziłem w śmierć. Nigdy bym Pani szczęścia nie
dał kochając tak strasznie i beznadziejnie Ją jedną. Moż­
liwe, że Panią kocham, ale to nie mogłoby mnie uratować
w tym stanie zniszczenia. Potworne wrażenie robi na mnie
piękność tego, co widzę. Wiedziałem, że wszystko, co zro­
bię, jest ponad moje siły i nie powinienem był jechać. Sta­
ło się. Ale nikt [w kserokopii ucięta jedna - ? - linijka
tekstu] ani Rodzice kazać mi się męczyć tak potwornie
bez żadnej nadziei i bez celu. Dlatego przebaczcie mi
wszystko. Jeszcze się staram robić wysiłki, ale gdziekol­
wiek myśl zwrócę, pustka beznadziejna we mnie, a świat
ze swoją pięknością daje mi tylko poznać mękę niemoż­
ności pracy twórczej i strasznego wyrzutu, że Ona już tej
piękności pojmować nie może i to z mojej winy. Cokol­
wiek zawiniła taka kanalia z przekonań i z urodzenia jak
Karol (za co nie mogę mieć pretensji, bo jest w nim kon­
sekwencja świństwa) i tak ultrakabotyn jak Miciński,
który popełnia małe świństwa w imię wzniosłych idei,
moja wina jest tak okropna, że wszystko wobec tego ma­
leje. Straszna jest moja męka. Dotąd wszystko było w mo­
im życiu piękne. Zycie teraz jest brzydotą. Tylko jedna
śmierć to skończyć może. Niech m i P a n i przebaczy.

Do Karola de Beaurain
[Na kopercie adres:] Wielmożny Pan Doktór / Karol
Beaurain / Dyrektor Zakładu Leczniczego w W i ś l e /
P o c z t a U s t r o ń / Szlązk/Schlesien/Austria/Osterreich/Europe
RMS „ORSOVA". [18-28 czerwca 1914]
Szanowny i Kochany Panie Doktotze:
Nie przyjechałem do Pana Doktora, bo każda chwila
spędzona w kraju zadawała straszliwe ciosy mojej ambicji.
Albo śmierć, albo Nowa Gwinea. Tymczasem łatwo tak
mówić. Śmierć i myśli, które do niej skłaniają, te same są
w Zakopanem, co na Morzu Czerwonym. Chcę dobrnąć
do Colombo. Każda chwila jest męką nie do zniesienia.
Jestem bez wattości. Jako człowiek zblamowałem się. Ja­
ko artysta zniszczyłem siebie. Wziąłem teraz na siebie zo­
bowiązania wyleczenia się przez podróż. Zabija mnie to do
reszty. Wszystko, co widzę pięknego, działa jak najstra­
szliwsza trucizna. Czemu Ona tego nie widzi, czemu
zmarnowałem Ją i najpiękniejszą miłość, jaka kiedykol­
wiek istniała. Nie idealizuję tego przez śmierć. Nie umia­
łem s i e b i e cenić. Bo byłem bezwartościowym. Tylko Ją
teraz kocham i tylko siebie nienawidzę. Śmierć musi
przyjść czy prędzej, czy później, bo męki tak okropnej dłu­
go znosić niepodobna.

303

1

�Stanisław

' L E T T E R S FROM T U L IROP1CS

Ignacy Witkiewicz

happened. What of him. He's just an unpretentious pig.

myself with this journey. But it's been killing whatever's
still alive in me. Every beautiful thing that I see turns
into the most lethal poison. Why can't She see all this,
why did I waste Her and the most beautiful love that's
ever existed. I'm not idealising them just because they
are dead. I did not appreciate myself. Since I was
worthless. Now I only love Her and hate nobody but
myself. Death must come sooner or later because it's
impossible to suffer such terrible torment for a long
time.

She really loved me and that's why my errors have
been the worst.
Trans, by M.K.

*
From Aniela Jałowiecka to Maria Witkiewicz
(the letter defines the date of Witkiewicz's arrival in St.
Petersburg on the end of September 1914)

Farewell, then, Dear Doctor. I kiss your wife's hands
and thank both of you for all the kindnesses.
S. Witkiewicz

[St. Petersburgh,
February 13 Qanuary 30), 1915]

My self-portrait and the drawing of you will be
waiting for you to claim them.
Trans, by M.K.

To Mrs Jadwiga Janczewska (Mother)
[Envelope marked] Hotel Suisse/Kandy, Ceylon
The Honourable Mrs Jadwiga Janczewska/Leszcze
estate/Klodawa post-office/Kingdom of Poland/Kaliśka
Guberniya/Russia, Europe.
Hotel Suisse, Kandy
[June 30, 1914]
My Dear and Respected Lady,
Why isn't She with me here. What a pity I didn't
borrow some 2,000 roubles from you and we didn't
come here. I could have made a fortune painting the
beautiful things that I'm seeing here instead of being
stuck in stinking Zakopane with all that rabble.
Without Her everything is more awful than words can
say. Why cannot She, poor thing, see this. A l l this /one
or more lines missing from the xerox copy/
Had our relations been normal, had we got married
a long time ago, She'd surely have been happy with me.
I feel nothing but the terrible love I have for Her and
the awful regret. Seeing the beauties of this world and
realising that She is no more and will never be again.
It's a horrible punishment, too severe for my faults.
Forgive me and think of me sometimes as you
remember Her.
I kiss yours and Father's hands
S.Witkiewicz
Please send my works to a posthumous exhibition.
Miciński has been much to blame for what

My Dear,
I thought you'd known for a long time what had
been happening with your son. As far as we know, you
should have received his letter telling about the events
of his life in the latest months when he made the
irrevocable decision to join the Russian army and
defend Poland. He came here at the end of September,
and having conquered many obstacles got admitted into
the cadet school which he's going to leave in two
months with an officer's certificate and join the army the Polish legion, perhaps, which is being formed at this
very moment. No reasoning, nobody's influence could
persuade him to change his mind. He'd never been like
he is now. Cool, one might even say - joyful, holding
himself erect, carrying his head high, he shook 1 limself
free of that desperate apathy and inertia in which we
saw him on his arrival. He's been studying diligently for
the exams in military theory and has had no problems
accepting the discipline. His health is perfect. He looks
very handsome in his uniform; the heavy boots, the
thick coat and the sabre do not cramp his style in the
least. Believe me, I've had a really hard time before I
accepted the idea of seeing him in the army, but that
must have been God's will. His help often comes from
the most unexpected quarters and is nonetheless
effective. Towards the end of his military career your
son may regain his spiritual balance and come back to
you quite adjusted to normal life. We've sent 650
roubles to Lovrana since October. How come my
brother hasn't got any of that money? My husband has
complained at the Spanish embassy here. We'll try to
find another way of sending money. We thought Mary
and Niusia were in Florence but it seems that they are
still in Zakopane, is that so? We've known nothing at all
about Zencia's and our children's whereabouts for more
than two months. The rest of the family are fine. We
kiss all of you
Aniela
Trans, by M.K.

304

�Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY 'l. PODRÓŻY DO TROPIKÓW

O d Anieli Jałowieckiej do Marii Witkiewiczowej

Żegnam więc Kochanego Doktora i Pani rączki całuję
dziękuję Państwu za wszystko

(list pozwala określić datę przyjazdu Witkiewicza do

S. Witkiewicz

Petersburga na koniec września 1914 r.)

Portret mój własny i rysunek p. Doktora będą zawsze
|o odebrania.

[13 lutego (30 stycznia), Petersburg 1915

Do Jadwigi Janczewskiej (matki)
[Koperta z nadrukiem:] Hotel Suisse/KANDY, Ceylon
[Adres:] Wielmożna Pani Jadwiga Janczewska / maj.
Leszcze, poczta K ł o d a w a

/ Królestwo Polskie, Gub.

Kaliska / Russia, Europe.
Hotel Suisse, Kandy, [30 V I 1914]
Pani Szanowna i Kochana:
Czemu tu z Nią nie jestem. Co za szkoda, że nie poży­
czyłem od Państwa ze 2000 rubli i nie wyjechaliśmy tutaj.
Mógłbym zrobić majątek malując te cudowne rzeczy,
które tu widzę - zamiast siedzieć w tym parszywym Zako­
panem z tą całą hołotą. Bez Niej wszystko tak straszne, że
słów nie mam do wyrażenia tego. Czemu Ona, biedaczka,
nie widzi tego. To wszystko [w kserokopii ucięta jedna —?—
linijka tekstu]
Żeby nasze stosunki były normalne, żebyśmy wzięli
ślub dawniej, b y ł a b y n a p e w n o ze mną szczęśliwa.
Nic, tylko straszna miłość do niej i żal okropny. Straszna
męka widzenia piękności świata z tym poczuciem, że Jej
nie ma i n i g d y nie będzie. Straszna kara, za wielka na
moje winy. Niech Pani przebaczy mnie i pomyśli czasem
o mnie wspominając Ją.
Całuję ręce Pani i Ojca
S. Witkiewicz
Moje prace, prosiłbym, żeby posłali Państwo na wysta­
wę pośmiertną. Miciński bardzo winien był wszystkiemu.
Cóż tamten. Zwykła świnia bez pretensji.
Moje winy najgorsze, bo Ona mnie naprawdę kocha­
ła.

Moja Droga! Sądziłam, że od dawna już jesteś poinfor­
mowana o losie swojego syna. Według naszych obliczeń
powinnaś była dostać jego list. w którym opisuje dzieje
ostatnich swych miesięcy życia, kiedy to powziął nie­
odwołalną decyzję wstąpienia do rosyjskiej armii, aby bro­
nić Polski. Przybył on tutaj w końcu września i po licz­
nych trudnościach został przy-jęty do wojskowej szkoły
oficerskiej, skąd wyjdzie za dwa miesiące w stopniu ofice­
ra, by wstąpić do armii - być może polskich legionów,
które są właśnie w trakcie formowania. Żadne perswazje
ni niczyj wpływ nie były w stanie zmienić jego postano­
wienia. Takim, jakim jest teraz, nie był ni-gdy dotąd. Spo­
kojny, można by rzec - wesoły, trzymający się prosto, z wy­
soko podniesioną głową, otrząsnął się zupełnie z tego roz­
paczliwego stanu apatii i inercji, w jakim zobaczyliśmy go
po powrocie. Przygotowuje się znakomicie do egzaminów
teoretycznych i świetnie znosi wojskowe rygory. Zdrowie
jego jest doskonałe. W mundurze wygląda bardzo dobrze;
ani wielkie buciska. ani gruby płaszcz, ani szabla bynaj­
mniej go nie krępują. Wierz mi. że przeżyłam doprawdy .
ciężkie chwile, zanim pogodziłam się z tym. że zobaczę go
wojskowym - taka była jednak najwidoczniej wola Boga.
Pomoc Jego przychodzi niejednokrotnie z najbardziej nie­
przewidzianej strony, nie będąc przez to mniej skuteczną.
Być może u końca swojej wojskowej kariery syn Twój
odzyska równowagę duszy i powróci do Ciebie zupełnie
już przystosowany do normalnego życia. O d października
wysialiśmy do Lovrany 650 rubli, czy jest możliwe, by brat
mój nic jeszcze nie był otrzymał? Mąż zaczął reklamować
w ambasadzie hiszpańskiej - spróbujemy innej drogi dla
przesyłania pieniędzy. Sądziliśmy, że Mary i Niusia są we
Florencji, tymczasem, zdaje się, nie opuściły one Zakopa­
nego? O Żeńci i o naszych dzieciach nie wiemy zupełnie
nic od przeszło dwóch miesięcy. Reszta rodziny miewa się
dobrze. Całujemy Was wszystkie.
Aniela

305

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11491" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11469">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/a0d3ab69c2c6dec825e6f0e0d0b18d6b.pdf</src>
        <authentication>150419c144d37033954f8e7762880222</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136891">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2838</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136892">
                <text>2000</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136893">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2645</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136894">
                <text>Staś Witkiewicz in the Diaries of Bronisław Malinowski=Staś Witkiewicz w Dziennikach Bronisława Malinowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136895">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.306-331</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136896">
                <text>Kubica, Grażyna</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136897">
                <text>pol., ang.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136898">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136899">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136900">
                <text>Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI

(SELECTED A N D PREPARED
GRAŻYNA
KUBICA)

BY

Staś Witkiewicz
in the Diaries of
Bronisław
Malinowski

-

-

-

an interpreter of behavior and emotional reactions;
an astronomy teacher;
an empathizer;
a demystifiet of erotic infatuations;
a coworker in photographing and developing prints;
a person unaware of evoking an obligation to come
to his aid;
a reveler;
an alter ego who is often right, though M . refuses to
admit it;
a ttavelling companion (also in the metaphorical
sense);
a student of ethnography who needs to be trained
and engaged;
a fellow tourist experiencing the same stimuli;
the object of envy ovet his artistic talents (even in
music);
a troublesome companion (lamenting and not doinj
the right thing);
a patty to a dramatic sepatation;
a representative of a world from which M . had
already taken leave, but not without some feelings of
guilt;
the cause of longing for his company;
the subject of laments over the loss of a real friend
seen as a factor augmenting personal value;
a disfunctional element in everyday routine;
an impossible petsonality;

-

T

-

a possible reason for a spoiled date;
a frequent cause for discomfort;

-

he earliest diaries, written by the young scholar
while on the Canary Islands, primarily
constituted a self-analysis and his friend appears
not even once. Staś Witkiewicz is also rarely
mentioned in the Leipzig diaries, but becomes
a constant element of Bronisław Malinowski's life in
Zakopane, and runs through his recollected memories
while in New Guinea.
In his friend's notes, Witkiewicz appears as
a character whose roles are many. Here I present these
aspects in order of appearance:
- a confidant in mattets of erotic conquest;
- a comrade in partying and joking;
- a dreamtime spectre;
-

-

-

-

a gossip-monger on the subject of mutual friends;
the ideal of a nonconformist - an artist convinced of
his own worth, snubbing the rest of the world - and
sometimes subject to criticism for this;
a sketch and portrait artist;
a sparring partnet (in wrestling);
an adversary in fights and quarrels;
an artistic demobilizer;
an interlocutor in "essential" conversations (on
metaphysics, philosophy, art, women, or the "real"
values one possesses, drama theory, the influence of
knowledge on cteativity, on sociology and its
attitude towards practical opinions);
a pacifier of emotional needs;
a catalyzer of fears whether this very friendship
would be either, due to the separate directions of
their development, enriching or trivializing;
the object of admiration;
the subject of affection;
a measure of M.'s perceived creative infertility;
a genius;
a personality precluding complete openness;
the exponent of a postulate of striving for selfimprovement and individual progress;
the authot of novels which tecall things past;

306

-

an advocate of the concept that one should take
advantage of any potential source of inspiration;
- the friend betrayed.
This inventory illustrates the intensity of their
friendship, its depth and psychological meaning for both
of these developing personalities. It also explains the
reason why the friendship could not ptevail once both
their individual characters had been shaped. Bronio and
Staś could be friends; Malinowski and Witkacy could
not.
Following this introduction are those fragments of
Malinowski's diaries in which he refers to his friend,
Staś Witkiewicz, mentions him, or quotes his ideas.
13.12. [1909]*
The entire Kraków affair was a physiological
excrescence on my life. Motives of self-infatuation were
what dir[ectly] pushed me to achieve - better yet,
singular motives of "achieving"; thus my heated
excitement just before reaching the finish line.
* T h e fragments of diaries written in Leipzig after the
graduation ceremony of his doctoral degree, in Kraków at the
end of 1909. Regards a certain brief love affair

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO

W

najwcześniejszych zapiskach, będących głów­
nie autoanalizą, a sporządzonych przez młode­
go uczonego na Wyspach Kanaryjskich, poitać przyjaciela nie pojawia się ani razu. Rzadko bywa
wzmiankowana w dziennikach pisanych w Lipsku, nato­
miast Staś jest stałym elementem życia zakopiańskiego,
a na Nowej Gwinei powraca we wspomnieniach.

(WYBÓR I O P R A C O W A N I E
GRAŻYNA
KUBICA)

Witkiewicz w notatkach przyjaciela jest postacią speł­
niająca, wiele ról, które niniejszym prezentuję w kolejno­
ści pojawiania się: powiernik erotycznych podbojów;
kompan w zabawach i towarzysz kpin; mara senna; obgadywacz wspólnych znajomych; ideał nonkonformisty (ar­
tysty przekonanego o swojej wartości, lekceważącego re­
sztę świata), którego się czasami za to krytykuje; portreci­
sta malarski i rysunkowy; sparingpartner (w mocowaniu
się); adwersarz w kłótniach i awanturach; obiekt demobilizujący attystycznie; interlokutor w rozmowach „istot­
nych" (o metafizyce, filozofii, sztuce, kobiecie, warto­
ściach „prawdziwych", które ma się w sobie, teorii drama­
tu, wpływie nauki na twórczość, myśleniu magicznym, so­
cjologii i jej stosunku do praktycznych zapatrywań);
przedmiot zaspokojenia potrzeb uczuciowych; katalizator
obaw, czy ta przyjaźń ze względu na rozbieżne kierunki ich
rozwoju będzie wzbogacająca czy przeciwnie - banalizująca; przedmiot podziwu; obiekt czułości; miara własnej ar­
tystycznej jałowości; geniusz; osoba uniemożliwiająca
pełne otworzenie się przed nią; eksponent postulatu pra­
cy nad sobą, walki i postępowania naprzód; autot powie­
ści, która jest przypomnieniem dawnych rzeczy; ewentu­
alny powód zepsucia randki; częsta przyczyna speszenia;
intetptetator zachowania i reakcji uczuciowych; nauczy­
ciel astronomii; współodczuwacz; demistyfikator erotycz­
nych zauroczeń; współpracownik w fotogtafowaniu i wy­
woływaniu zdjęć; nieświadomy powód obligacji pomocy
sobie; współbiesiadnik; alter ego, które ma rację, mimo iż
M. się do tego nie chce przyznać; towatzysz podróży (tak­
że jako metafory życia); adept etnogtafii, którego trzeba
przyuczyć i zaintetesować pracą; współodbiorca wrażeń
turystycznych; przedmiot zawiści o artystyczne talenta
(nawet w muzyce); kłopotliwy towarzysz (bo rozpacza
i nie robi tego, co trzeba); strona dramatycznego rozsta­
nia; reprezentant świata, z któtego M . już wyszedł, ale ma
z tego powodu wytzuty sumienia; powód tęsknoty za swo­
im towarzystwem; przedmiot żalu za stratą prawdziwego
przyjaciela, który jest współczynnikiem pomnażającym
wartość indywidualną; element dysfunkcjonalny w co­
dziennej rutynie; osobowość niemożliwa do zniesienia;
zwolennik koncepcji, że należy wykorzystywać każde po­
tencjalne źródło natchnienia; zdradzony.
Spis ten ilustruje intensywność tej ptzyjaźni, jej głębo­
kość i psychiczne znaczenie dla obu kształtujących się in­
dywidualności. Tłumaczy także niemożliwość trwania tej
sytuacji w okresie, kiedy indywidualności te się już skry­
stalizowały. Bronio i Staś mogli się przyjaźnić, Witkacy
i Malinowski już nie.

Staś Witkiewicz
w Dziennikach
Bronisława
Malinowskiego
Poniżej ptezentuję te fragmenty dzienników Bronisła­
wa Malinowskiego, w których odwołuje się on do swego
przyjaciela, wzmiankuje go lub przytacza jego myśli.
13X11

[1909]*

Cała sprawa krakowska była fizjologiczną narością na
mojem życiu. Bezpośrfednio] do osiągnięcia pchały mnie
motywy miłości własnej - lepiej specyficzne motywy
„osiągania"; stąd gorączkowe podniecenie przed samem
dojściem do mety. Nieostrożność. Potem zupełne, patolo­
giczne zatracenie (attofia) odporności indywidualnej.
Zgadzam się na przyjazd do Lipska etc. (Swoją drogą po­
stawiłem to tak, że au fond byłem zupełnie zabezpieczony
i wówczas wyrzucałem sobie małostkowe Krumergefuhll).
Fakty: Spotkanie u Botk[owskich]. U Sauera idę oświad­
cza mi się; moja attitude: złośliwa chęć nabierania mnie,
aby wydać na łup mężowi. Nie umiem pojąć naiwności.
Wawel. Oświadczenia form[alne] i przyrzeczenia u Bizanca. Opowiem to sobie ze St[asiem] Witkiewiczem]. D u ­
ma nie pozwala mi uzależniać się od takich powodzeń.
- U Staszewskich (ciągle nie ufam) Wieczór (?) Na drugi
dzień u Heli po południu w hotelu wieczór burzliwy
(z Tymbeuszem). Na drugi dzień z Helą ich szukam znaj­
duję u Sauera ze Stasiem - pokłócenie (Botkowski: każ­
dy po jednym sztosie). Po obiedzie u mnie i u Kwietniew­
skiego. Choroba i 2 sztosy u nich. Promocja, biby, znuże­
nie; ostatni po promocji na drugi dzień. Psychicznie czu­
ję [że] nie jest niczem dla mnie, a że jej pożądam; ptzykro
mi to.(...)
21 I I
Wczoraj. W łóżku podniecony ogólnie opanowuję się
i zasypiam porządnie. Śnię o przystawianiu się do p. Bali'
szeckiej, Tadzio Smol. i St[aś] Witkfiewicz] - koncert ka­
meralny Beeth[ovena]. Słuchamy analitycznie]: brak

307

* Pisane w Lipsku po uroczystej promocji doktorskiej, która
miała miejsce w Krakowie pod koniec 1909 roku. Dotyczy pew­
nego krótkotrwałego romansu

�KJrażyna Kubica

• STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI

Heedlessness. Then complete, pathological loss
(atrophy) of individual immunity. I agree to go to
Leipzig, etc. (Anyway, I left it in such a way that I was
au fond completely shielded, and then blamed myself fot
petty KrurnergefuhV. Facts: A gathering at the
Bork[owskis). A t Sauer's, I go, she entices me; my
attitude: a vicious urge to deceive me so that she can
deliver me as quarry for her husband.
Can't comprehend naivety. Wawel. Form[al]
declarations and pledges at Bizanc. - We'll chat about
this with St[asiem] Witkiewiczem]. Pride doesn't let
me become dependent upon such successes. - A t the
Staszewskis (still distrustful). Evening (?) The next day
at Hela's in the afternoon in the hotel, stormy evening
(with Tymbeusz). The next day, with Hela, go looking
for them, find them at Sauer's with Staś - quarreling
(Borkowski: each takes a hit). After lunch at my place
and at Kwieniewski's. Nausea and 2 hits at their place.
Promotion, booze, exhaustion; the last hit after my
graduation on the second day. Psychologically I feel that
she's nothing to me but I want her; feeling bad about
that. (...)
21.2. [1910]
Yesterday. In bed, generally aroused, get myself
undet control and fall asleep soundly. Dream about
hitting on Mrs. Baliszecka, Tad Smol. and St[a ]
Witk[iewicz] - chamber concert of Beeth[oven].
Listening analytically: lack of differentiation of
intervals] and harmony. We're playing more directly
but not [??] the culmin[ating] octet, a marvelous thing!
Later weaker. Get myself under control: a real int[ernal]
success (a propos, Nalep[iński]'s saying {through
a conversation with M[om] about if I had lost my urge
to work}). (...)
15.03. [1910]
(...) But I don't yet have a brutal enough resistance
and splendid nonchalance so as to ignore the moods of
others (s[uch] a[s], for instance, Staś). If I'm boring and
bore others, out of some stupid desire to bow before
them, I can still break through ['enceinte sacre of
individuality (sense of self) and fall in with the herd
[herd instinct].

Olcza 25.9.11*
I'm here to gain strength and get focused (...). Staś
comes. Nonessential conversations. We go together.
Beautiful mountains, made picturesque by the fog

creeping up onto the peaks. I take the high road;
highlander children, amused by the fact that
I don't have a hat, discomfit me. Go down to the circle;
go to dinner. Tadzio; we talk about Staś (childishness
and cynicism). The need to write a diary. Walk with
him along the road.
Wednesday 27.9.11
(...) Eat lunch; feeling stimulated by arsenic;
learning Arabic; Staś, Tadzio, and Mrs. Biedrzycka come
over. Go roundabout with them, through the mill. (...)
Eavesdrop on Tadzio and Staś' funny conversation.
Then dinner; conversation about Chwistek; his hatred
towards me, and Wasserberg's. This disconcerts me
a bit. In the evening I ruminate about that, feel
a sadness and need to turn to objective things. A t times
a desire to just spit on that Kraków garbage dump... but
no.
Thursday 28.9.11
(...) Staś comes; I go to Mrs. Solska's. Feel ill at ease:
font, a rather refined and handsome brunette. (...) Go
up Antal[ówka]; Staś and others are there, brief.
Returning, meet Tadzio and go to the circle.
Conversation about Staś ; about the value of ethical
principles.
Saturday 30th.
(...) Tadzio at home; tells me that Staś was at
S[olska]'s.
O n Sunday, 1.10.
Rain pouring since morning. (...) Later above the
waterway to Zakop[ane], lunch at Mrs. Witk[iewicz's].
Staś makes faces. Feel uncomfortable there. (...) Go
with M [ o ] m to Mrs. Witk[iewicz's]; making excuses for
Staś. Later go to the Pharm[acy] and come back for
dinner. Bola talks a lot. Escort her to the railway station
with Staś. Coming back we talk about his father and
Mrs. Demb[owska's] attitude toward art. In the evening
we talk some more about Tadzio and make fun of him
a bit. Sleep poorly.
O n Mond[ay].
Tired. Rise slowly. Read Simmel. Then Staś.
Breakfast. He starts to draw me. Tadzio. "Pikiert" is my
"pimp." (...)
Tuesday 3rd.
(...) Briefly Arabic, Tadzio, cold, Staś . Go to
Kuźnice and try to concentrate. Go home. Sleep at 10.

* Brief journal written in Zakopane over the course of two
weeks in September of 1911

Wednesday 4th.
(...) Breakfast at home; Staś comes. After washing

308

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W Di

rozróżniania interw[ałów] i harmonii. Gramy bardziej
bezpośrednio, ale nie [?.'] oktetu kulmin., bajeczna rzecz!
Dalej słabiej. Opanowuję się: wewn[ętrzne] powodzenie
rzeczywiste (apropos powiedzenia] Nelep[ińskiego] {po­
przez rozmowę z M[amą] o tem, czy straciłem szwung do
pracy})- (•••)
15 I I I
(...) Ale nie mam jeszcze dość brutalnej odporności
i wielkopańskiej nonszalancji, ażeby ignorować nastrój
innych (t[ak] j[ak] np. Staś). Jeżeli się nudzę i innych nu­
dzę, potrafię przez głupią chęć nagięcia się przełamać l'enceite sacri indywidualności (poczucie siebie) i wpaść
w stado.
Olcza 25 IX 11*
Jestem tu, aby się wzmocnić i skupić. (...) Przychodzi
Staś. Rozmowy nieistotne. Idziemy razem. Śliczne góry,
uplastycznione mglą, która zachodzi na szczyty. Idę gótą;
peszą mnie góralskie dzieci, które radują się, że nie mam
kapelusza. Schodzę do kółka; idę na kolację. Tadzio;
mówimy o Stasiu (dziecinność i cynizm). Potrzeba pisania
dziennika. Idę z nim po szosie.
Środa 27 IX 11
(...) Jem obiad; czuję się podniecony arszenikiem; ro­
bię arabski; przychodzi Staś, Tadzio i pani Biedrzycka. Idę
z nimi naokoło, przez młyn.(...) Podsłuchuję Tadzia i Sta­
sia zabawną rozmowę. Potem kolacja; rozmowa o Chwist­
ku; jego do mnie nienawiść i Wasserberga. To mnie tro­
chę peszy. Wieczór to przeżuwam, czuję smutek i potrze­
bę zwrócenia się do rzeczy objektywnych. Chwilami chęć
plunięcia na ten krakowski śmietnik... ale nie.
Czwartek 28 IX 11
(...) Przychodzi Staś; ja idę do p. Solskiej. Czuję się
skrępowany: font, brunet dość wytworny i przystojny. (...)
Idę na Antał(ówkę); tam Staś i inni, krótko. Wracając
spotykam Tadzia i idę do kółka. Rozmowa o Stasiu; o war­
tości zasad etycznych.
Sobota 30=tego
(...) W domu Tadzio; mówi mi że Staś był u S = ej.
W Niedzielę 1.Х. deszcz leje od rana.(...) Potem po­
nad wodociągiem do Zakopfanego] u pani Witk[iewiczowej] obiad. Staś robi miny. Czuję się tam speszony. (...)
Idę z M = m ą do pani Witk[iewiczowej]; wyjaśnienia za
Stasiem. Potem do Apt[eki] i wracam na kolację. Bola
dużo gada. Odprowadzamy ją na kolej ze Stasiem. Wraca­
jąc mówimy o jego ojcu i stos[unku] p. Demb[owskiej] do

•INIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO

twórczości. Wieczór jeszcze gadamy o Tadziu i ośmiesza­
my go trochę. Śpię źle.
W Poniedziałek]. Zmęczony. Wstaję powoli. Czytam
Simla. Potem Staś. Śniadanie. Zaczyna mnie rysować. Ta­
dzio. „Pikiert" moim „rajfurem". (...)
Wtorek 3=go. (...) Krótki arabski, Tadzio, zimno,
Staś. Idę do Kuźnic i staram się skupić. Do domu. Spać
0 10=tej.
Środa 4=tego. (...) W domu śniadanie; przychodzi
Staś. Po umyciu się et cet. idę na rydze. Dzień pogodny,
a słońce tak dopieka, że oczywiście głowa mnie zaczyna
lekko boleć. Kąpiel słoneczna. Długa ewakuacja, wracam
do domu. Tam obiad ze Stasiem, potem malowanie i lek­
cja arabskiego równocześnie. Mocuję się ze Stasiem; przy­
chodzi Saski. Potem herbata i idę ku Murzasihlu.(...)
Dziś Czwartek 5 = tego.(...) Obiad ze Stasiem. Piję
herbatę, potem pozuję mu. (...)
Dziś Piątek 6=ty. (...) Czytam powieść (!) Potem Staś,
idę z rydzami do p. S. Haneczka [córka Solskiej] bawi się
klockami, a my na nią patrzymy.(...) Ze Stasiem przed
wyjściem kłótnia a propos jego uwagi o „kanalii". Myślę
nad tem i nad ułożeniem tych spraw. Przed obiadem spo­
tykam go, rzucamy kamienie, przychodzi Tadzio. Rysowa­
nie (...)
Niedziela 8=ego. (...)Przez Bachledzki Wierch do
Apteki. Tam obiad, potem Staś i pani Witk[iewiczowa],
Mama i damy osobno, a my w aptece. Potem na kolej.
Z Anielcią na Olczę. Rozmowa istotna; wyjaśnienie interpretacyi - TS. [Tadeusza Szymberskiego?] naszego stosun­
ku. Postawienie nowego programu: żadnych wyjaśniań
1 sztucznych sytuacyi; tylko rzeczy istotne. Konstatujemy
brak wypuszania się nad innych i przyznawania uznanych
wyższości - stąd wzajemny szacunek. Potem do Tadzia
cudna noc księżycowa. Ja tite a tete z ZB. wściekły (rysun­
ki Goi). Gromadzi to we mnie pewną energię. Rozchodzę
się ze Stasiem i idąc myślę o mojej przyszłości i jej nie­
płodności. Nie można było nic zrobić. Teraz chodzi o uło­
żenie [?] rzeczy przyszłych na podstawie tego, co było. (...)
11 V I I I 12*
Wczoraj był Staś. Byłem zmęczony i głowa słabo funkcjonfowała]. Przyszedł o 6 = tej, około 7=mej poszliśmy
brzeżkiem nad kółkiem aż do szczytu. Potem na Gawla­
ków z powrotem. Z początku mowa o dram[acie]
Nal[epińskiego] i o jego możliwościach metafizycznych].
Potem o stos[unku] do kobiet - w kierunku czystej przy­
jaźni. ,,Kob[ieta] posiada intuicję chwili, ale nie posiada

* Obszerny manuskrypt pisany w Zakopanem jesienią
* Krótki dziennik pisany w Zakopanem przez dwa tygodnie

tych zapisków jest Zenia Zielińska, malarka

we wrześniu 1911 roku

309

1912

roku, którego transkrypcji jeszcze nie ukończyłam. Bohaterką

�.х«^и.и - Ы AS WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI

up etc., go to pick mushrooms. Nice day and the sun is
so strong that naturally my head starts to ache a bit.
Sunbathing. Prolonged evacuation, go home. Lunch
there with Staś, then painting and an Arabic lesson
simultaneously. Grapple with Staś; Saski comes. Then
tea and I head towards Murzasichle. (...)

Later about Litw[iniszyn] and his nontecognition of ar
and recognition only of life itself. My metaph[ysical]
theory delineates vitality. Does Staś see me from the
ins[ide]? That's what is important to me. Fot the time
being, this is an Existent/rage for me - that is, that
I myself don't see myself from the ins[ide]! A n d that is
the way it is. Exactly what I am looking for here is
something that grants an int[ernal] order of values.
I don't have this now. Have I lost this because of my
affair with N? Did the playing out, concentrating on
those experiences draw my en[ergy] from the summits
of the spirit? Will I still be able to find the spring in
myself now? Need to discern some tr[ue] values in
things past - check out what among them was bluster
and trumpery - and segregate that from the essential
values. - Tonight I decided to tecall my dreams
according] to Staś' rec[ipe] and indeed I dreamed an
entite series: my last conversation with Znamierowski].
(...)

Today Thursday 5th.
(...) Lunch with Staś. Drink tea, then pose for him.
(...)
Today Friday 6th.
(...) Read a novel(!) Then Staś, take mushrooms
over to Mrs. S[olska's], little Hanna [Solska's daughter]
plays with blocks and we observe her. (...) Just before
leaving a quarrel with Staś over his comments about
"riff-raff." Think this over and a way of settling these
matters. Meet him before lunch, we toss stones, Tadzio
comes. Sketching. (...)
Sunday 8th.

13.8.12

(...) Ovet Bachleda Ridge to the Pharmacy. Lunch
there, then Staś and Mrs. Witk [iewicz]. Mom and the
women by themselves and we in the pharmacy. Then to
the train. Go with Aniela to Olcza. Essential
conversation; explanations of interpretations - and our
attitude to T.S. [Tadeusz Szymberski?]. Establish a new
program: no explanations and artificial situations; only
the essential things. Ascertain a lack of getting ruffled
up over others and of accepting recognized values thus mutual respect. Then to Tadzio's, beautiful moonlit
night. I rite a tete with ZB., furious (Goya's drawings).
This rallies a certain energy in me. Leave Staś and,
while walking, think about my future and its infertility.
Nothing could have been done. Now it's a matter of
settling [?] future matters on the basis of what has been.

Now I must get oriented in my proper direction (as
Staś very rightly observed, this direction has to
effloresce out of me after all) and concentrate strength
in this d i r e c t i o n ] . Moreover, I have to see my goal and
that wellhead at the goal from which the fortifying
water of life vigot flows. Inasmuch as I'm moved by
some mechanical drive - with some impression that
now is the best it can be - then, with my
psychological] constitution, I won't get far.
(...) Brief gathering these few days in Olcza: (...) I n
Zakop[ane] the abs[ence] of Hel[ena] and Staś at the
station disturbs me. Go to Ślimak, Tadzio is there, then
to the Phar[macy]. Letter from N - Later the three of
us go to Olcza. (...)
O n Mond[ay] morning Soimenbad, then a little work
(don't remember very well already), then via Solska and
Antal[ówka] to Zakopane at Staś', the Pharmacy and
return home by wagon with Tadzio. (...) O n Thutsday
I go to Zakop[ane], nothing inter(esting) there, but
Zakop[ane] itself (aha! on Mond[ay] I also met with
the Zagórskis, and on Thursday Kamiński was at the
Witkiewicz's]) has a horrible effect on me. O n Tuesday
I had the feeling that uncoordinated] soc[ial]
expansion of enetgy (just as, e.g., it always was with
Boren[ius] in Lond[on] cave .) simply uses up my finest
strengths and warps the mind. (...)

(...)
11.8.12*
Staś was here yesterday. I was tired and my head
was barely function[ing]. He came at 6, about 7 we
went along the edge over the circle all the way to the
summit. Then up Gawlaków on the way back. A t the
beginning talk about Nal[epiński's] drama and its
metaph[ysical] possibilities. Then about attitudes]
towards women - in the direction of pure friendship.
A wom[an] possesses momentary intuition but
isn't capable of the transitory integration of a p[erson].

1

14.8.
(...) Pers[onal] relationship] with Staś compl[etely]
fulfills] my emotional needs - and even so, I am full of
content. A woman is completely unnecessary for me
now, especially [?]. A n d yet I spont[aneouslv] rejoice at

* Extensive manuscript written in Zakopane in the
autumn of 1912, whose transcription I have not yet
completed. T h e heroine of these notes is Żenią Zielińska,
a painter

310

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO

źródło u celu, z którego płynie krzepiąca woda sił życia.
0 ile będę szedł jakimś mechanicznym popędem - jakimś
uznaniem, że teraz jest najlepiej - to przy mojej konstytucyi psychicznej] nie zajdę daleko.
(...) Krótkie zebranie tych paru dni na Olczy:
(...)W Zakop[anem] peszy mnie nieob[ecność] Hel[eny]
1 Stasia na stacyi. Idę do Ślimaka, tam Tadzio, potem do
Apt[eki]. List od N . - potem jedziemy we trzech na
Olczę. (...)
W Poniedziałek] rano Sonnenbad potem trochę pra­
cy (nie pamiętam dobrze już), potem via Solska, A n ­
tałówka] do Zakop[anego], u Stasia, Apteka i powrót do
domu z Tadziem furką.
(,..)We Czwartek idę do Zakop [anego], tam nic cie­
kaw [ego], ale samo Zakop, (aha w Poniedz. jeszcze spo­
tkałem się z Zagórskiemi, a we Czwartek był Kamiński
u Witkiewiczów]), działa na mnie fatalnie. We Wtorek
miałem wrażenie, że poprostu nieskoordynowane] to­
warzyskie] wydawanie energii (tak jak np. stale z Boren[iusem] w Lond. cave!) wyczerpuje moje najlepsze si­
ły i paczy mózg.(...)
14 V I I I
(...) Stos[unek] osob[isty] ze Stasiem zapeln[ia] zu­
pełnie] uczuciowe potrzeby - a i tak pełen jestem treści.
Kobieta jest mi teraz zupełnie zbędna, zwłaszcza zaś [?].
A jedna[k] spontanicznie] raduję się na myśl, że ona tu
będzie, że ją jutro zobaczę. (...)U Stasia [?] gór. i Tadzio.
(...)

Bronisław Malinowski w pokoju Stanisława I. Witkiewicza,
Zakopane, ok. 1912. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza

Malinowski in Stanisław I. Witkiewicz's room,
Zakopane, ca. 1912. The collection of E. Franczak and
S. Okolowicz

Bronisław

zdolności zcałkowania czasowego czł[owieka]. Potem
o Litw[iniszynie] i jego nieuznawaniu sztuki i uznawaniu
tylko czystego życia. Moja teorya metafizyczna] wyzna­
cza życiowość. Czy Staś widzi mnie od wewn[ątrz] ? Mnie
o to chodzi. Chwilowo jest to dla mnie Existen?/rage - to
zn[aczy], że ja sam się od wewn[ątrz] nie widzę! i tak jest.
Właśnie szukam tu tego czegoś, co nadaje wewn[ętrzny]
porządek wartości. Tego teraz nie mam. Czy utraciłem to
poprzez aferę z N.? Czy przeżywanie się, koncentrowanie
się na tamtych przeżyciach odciągało moją en[ergię] od
wyżyn ducha? Czy potrafię jeszcze teraz znaleźć w sobie
sprężynę? Trzeba będzie w rzeczach przeszłych doszuki­
wać się wartości prawdz[iwych] - przejrzyć to, co było
w nich blagą i blichtrem - i odgrodzić od wartości istot­
nych. - Dziś w nocy postanowiłem przypomnieć sobie sny
wedł[ug] rec[epty] Stasia i rzeczywiście śniłem cały sze­
reg: ostatnia rozmowa ze Znamierowskim]. (...)
13 V I I I 12
Teraz muszę koniecznie zorjentować się w moim wła­
ściwym kierunku (jak Staś b. słusznie zauważył, kierunek
ten musi ze mnie wykwitać zresztą) i w tym kier[unku]
skoncentrować siły. Co więcej, muszę widzieć swój cel i to

15 V I I I Matka Boska Zielna
(...) Spotykam Z. b[ardzo] jestem ekspansywny mówię dużo o Stasiu; opowiadam] anekdotkę o drama­
cie u Nalep[ińskiego]. Ona skręca na swój dram[at]. Ja­
kież przykre uczucie. Karola Zag[órska], idziemy do ko­
ścioła], jestem także dość ekspans[ywny] - pewien sno­
bizm chodzenia bez czapki. Oglądamy górali. Obiad
w Apt[ece], gdzie staram się [?] tę hołotę głównie [?] mo­
ją rodziną i cyframi etc. Potem u Stasia, Mic[iński] i Borain - Zenia.(...)
U Stasia główny temat - drzemka Mic[ińskiego] tro­
chę o Bergsonie i Simmlu. (...)
16 V I I I 12
Moja reakcja silnej woli w stos[unku] do St[asia]. Jak
duży wpływ neg[atywnej] formy współzawodnictwa] przeciwstawienia sile wspól[nej] czegoś, co jest siłą dosto­
sowaną do mojej indywid[ualności] ? W zetknięciu z ludź­
mi o bezwar[unkowo] niższej i n t e l i g e n c j i ] , wobec
których [??] i z łatwością wytwarza się coś całkiem inne­
go. Ale de facto tylko wobec wyb[ranych] jednostek moż­
liwe jest skuteczne integr[owanie] i zakreślenie swojej in­
dywidualności. Naprawdę może trochę zanadto następo­
wała reakcja zbanal[izowania] - zamiast rozwoju natural­
nego w kier[unkach] rozbieżnych.(...)

311

�^ o r BRONISŁAW MALINOWSKI

Щ
sc
Si

blu.
ope
the
cel;
she

tl
si
tt

Мг

yet
far.

c u e win be here, that I will see her
tomorrow. (...) A t Staś' [?], mountains. A n d Tadzio. (...)
15.8. Feast of the Assumption
(...) Meet with Z. I am v[ery] demonstrative - speak
a lot about Staś; tell an anecdote about the drama at
Nalep[iński's], She turns towards het dram[a]. What
a dismal feeling. Karola Zag[órska], we go to chu[rch],
I am also rather demonstrative] - a certain
snobbishness i n going without a cap. We observe the
highlanders. Lunch at the Pharm[acy] where I try [?] to
mainly [?] that rabble with my family and numbers, etc.
Then at Staś, Mic[iński's] and Borain - Zenia. (...)
A t Staś' the main subject of Mic[iński's] nap, a bit
about Bergson and Simmel. (...)

sp
J9
su
st;

16.8.12

d;
1Г

le
d
о
d
E
s
г
V
\

\

My strong-willed reaction towatds Staś. What
a great neg[ative] influence are forms of comp[etition]
- opposing shar[ed] sttength. Something that is
a strength adapted to my individuality]? In contacts
with people of an unconditionally] lowet intel[ligence]
towards whom [??] and with whom it is easy to create
something quite different. But, in fact, it's only with
regards to selected] individuals that effective
integt[ation] and delineation of one's own individuality
is possible. Really, perhaps an excessive reaction of
banal [ization] took place - instead of natural
development in varied directions], (...)

[??] Din[ner]. [?] Staś. O n the ver[anda]. - I return
[??] A t home I read Bazylisa - interesting but [??]
dram[atic] force. I don't like things so broken up[?
Think about Z. [?] burning, intolerable physical] pa
like a toothache - can barely repose. Doze off.
20.8.
(...) Go to Zakop[ane] [??] via Staś ([?]) to the
Phar[macy]. Then via Staś, see Zenia with St[aś]
Zieliński], he came to [?], later with P[?], via Staś to
the Phar[macy] (Langier), then Poller, Langier, Staś.
Then Zenia. Terrible strength; I maintain. After
din[ner] I want to teturn, am awfully happy. Din[ner]
at the Witkiewicz's]. Go to Z[enia]; someone is playi
on the pia[no]. A Swede. Then upstairs there's a slightly stiff teaction against metaphysics.
Home with Staś. I tell him about friendship!?]; then he|*
explains some childishness. Later we talk about
misundetstanding. [??] I tell him about my regression;
the reason lying partly in his state at the time, in [?] thel
life experience he was undergoing. Later on the road, heL
reformulated his letter to Warsaw. Comp[osure] on the
surface - resignation - untouched content [?], the
content of deepet things. Fitting - I justify myself in my
work technique and i n the layout of my life and venting
in mari[tal] rel[ations] in Lond[on]. But now I must
unconditionally] get back to myself [??].
(...) Staś and the creative possibility come to mind
again. Beside him I feel too clearly the lack of strength
and contrast, my artistic] barrenness. Zenia - for
a moment I was compfletely] alone. Can one, in such
a state of mind - and such a state - the possibility of
such states is a nec[essary] requisite for productive]
work - The problem of strength. The crux of the
accusation which Staś made against me yesterday a perfectly just accusation, is that I have given up
battling with myself, getting tired, going forward. By far,
I can only work when focused, and here again I have to
pay for that with unrelenting battle [?]. Now a perilous
future stands before me and the woman whom I love
madly is to be with me. What matters is not to bend
with each stronger gust of passion but to create
something grand and beautiful. So that it would not
thrust us both into a quagmire, but so that it would
create i n us a strong foundation fot furthet growth, for
endurance in times of battle and temptation; so that it
would transform the prostitute's instinct into the purity
of the immaculate virgin.

18.8. (...) Dinner at Staś' who is magical and glittery
in style. (Kornilowicz [?] yestetday i n Bystre.) Return
with St[a ] . Talk about Nal[epinski's] dram[a]. Count
T. Latet via Solska, we say nothing, I am full of sadness,
even fondness for Staś, but he discomfits me a bit. A t
home I want to read Wundt, but my eyes are tired.
This morning at 7:15 and I compose poems in my
head for Z[enia] - failures, of course. Last night I was
thinking about the possibility of writing a play [?] - but
I just don't see it. Feeling undet the influence of some
vexing feeling of inferiority compared to Staś. His style
- on the one hand [??], I can't resist his influence that's the minor reason, but I have a sense of my own
[?] inferiority which is annoying. So I maintain an
ostrich pose a bit - hide my head - am not capable of
opening up to him.
19.8.
(...) Later Staś at Zag[6tska's], at firfst] I'm in
a shell, then we go towatds Huty - I come out of my
shell a bit feeling like a guide. Then the moon,
wonderful evening, we go through Bachl[eda] Ridge tell a st[ory] from Hannover. Feel that I am coming out
[of my shell] and suddenly the beauty, the poetry of the
evening evokes a ctazy heartache and longing for Z. -

Today I am well exercised - free of hysteria. I should
persist in such a regimen and with constant wotk I will
achieve that which I desire.

i i s Okolowicza
. , 900. Ze zbioru
m i K z a k nd S. Okobwic
.,
W c y Witkiewicz^ środku), Tatry,
1900. The collection oj с r
Stanisław Ignacy w
Tatra Mountains, ca
Stanisław LWitHewiadn the m,ddl

E^f

o U

ch
życ, wieczór cudowny, idziemy przez Bahl[edowy] Wier
- opowiadam hist[orię] z Hanovru. Czuję, że się rozkrochm[alam] i nagle piękno, poezja wieczoru wyciąga ze
с
który jest bajeczny w stylu i W y
mnie szalony żal i tęsknotę za Z. - [??] Kol[acja] [?] Staś
r[andzie]. - Wracam [??] W domu czytam Bazyli,
szczacy (Komilowicz VA w « °
^ , ^
o Y HrarzeNa
wen
f??]. silą
lubię
my o dramie^"-,
- ,
,
rsc w w ^ dram[aryczną].
m i a ^ " " » - Nie
.
StlasiemL Mówimy
nieznoSolska, milczymy, ja jestem pełen
_ .
, ale - I
ВД
,
prabiaT.Potem v i a^"
dla Stasia, ale mnie trochę |
^
, l oLi
^
_ ^
hwilami nawet czułości
LŁI
ft,U;r7.nVl
pOQODIl&gt;
"
ból fizlyczny] PO'
ku
c' W domu chcę czytać Wundta, ale oczy zmęczone.
peszy.
sny
Zasypiam.
Dziś rano o 7 V i układam w myśli wiersze dla Z[eni]
wie wyleżyć
- oczywiście nieudane. Wczoraj wieczór namyślałem się
Staś ЦП) d°
20 V I I I
nad możliwością napisania dramatu[?] - ale jej nie widzę.
via
(...)
Idę
do
Zakop[anego]
[??]
Czuję się pod wpływem gryzącego jakiegoś poczucia niż­
Apt[eki]. Potem via Staś, Żenię wid
szości od St[asia]. Jego styl - z jednej strony [??] nie mo­
lińskim], przyjechał do [?], potem z P[?] via
gę się oprzeć jego wpływowi - to mniejsza, ale mam po­
Apt[eki] (Langer) potem Poller, Langer, Staś. Potem Zeczucie własnej [?] niższości, co jest przykre. Wobec tego
. Potworna siła; ttzymam się. Po kol[acji] chcę wrócić
do
trochę zachowuje metodę strusia - chowam głowę - nie
nia
Hesze. Kolfacja] u Witkiewiczów]. Idę ^
s i l e n i e ] się cieszę, K U U - I górze
rwam na eó
jestem w stanie otworzyć się przed nim.
1 8

V

W

1

g

m u t

(...) One of the characteristic] moments of my life

312

a r a

L

n t e r e s u ] ą c e

[ Ц

M

p i e k ą c y

s

m

Q

g

ę

4

n

p

. e s t troch,
19 V I I I
( ) rw«»
Potem Staś
Stas u Zag[ótskiej]
jestem
H uzt ypocz[ątku]
- trochę sięroz. Potem księkorupie, potem idziemy na
oprowadzającego.
w s
ktochmlalaml w uczuciu
m

21.8.

fl

313

r e ^ P P*

n

a

„psma

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES OK BRONISŁAW MALINOWSKI

here is the subject of human metaphysics taken up by
Staś. "Art as the metaphysical reflection of the essence
of the world."

cloudy surface of dir[ect] contact. The leather hat does
not become her - that also discomfits me. A m afraid
that Staś will come. (...)

22.8.
(...) To always have before me what I am to do and
only be engr[ossed] in that, is not here - that
doesn't trouble me too much. - hop[ing] to see Staś
soon, photographing Pils[udski], Karol Z., the
Pharmacy.

Wednesday 28.8.
(...) A t half 7 I go out. Pharmacy, letter from Isobel
Fry. Then Staś, disturbs me with his not very polite
behavior. (...)

29.8.
(...) A t Staś', explain to him and
yesterday's discomfort passes. (...)

Evening. St. Witk. hasn't come by to see me. (...)
24.8.
(...) A t times I push myself and sink into darkness.
Oscillate between strength - concentration on
schol[arly] creativity. A t [?], I as a kind of center knowledge, depth. Near [?] some murky memories pull
me that way - a longing for things begun in sketches or
outlines and extracted with Staś' tale. (...)
25.8.
Yesterday I was clearly feeling tired. After a nap at 5,
Simmel, eyes weak[ened], poor light; read outside, at 7
Staś in a nonessential mood. The scandal about
winning Zer[omski's] lover away. About Mic[iński], "let
your hair down." The whole time I am tir[ed] and do
not have the strength to concentrate. Dinner. Staś
pretends to be an incoming fellow. A l l in all we play at
various mischief. We m[eet] Kom[ilowicz] who speaks
about Eug[enia] Ziel[ińska's] flirting!?]. Staś mimics
Korn[iłowicz's] profile. I have some deep portion for her
- the grey existence of a music teach [er], she seemed
dauntless, loving the soul's beauty and here death has
come to bestow the halo of granite heroism. A n d
something is pulling me like crazy towards the
mountains. Later I tell Staś about Tadzio's dram[a]. I t is
significantly more difficult for me to express what I told
Tad[zio] almost inspirationally. But I force myself and
put everything into words tout curement. Staś assumes
that a person functioning] regfardless] of the situation
must be alive, must have their own drama. A n d
I operate under the same situations, but I also want to
see the drama in them captured in situations. Today,
however, I have the feel[ing] that where nothing is
happening, there can be no drama. - Coming back from
Staś, sentimentalism, stand under her windows, sit on
a bench - suddenly I get up and go on to the stream via
Bystre. (...)

Saturday 31 August
(...) Extr[emely] upset and irritated, get dressed.
Piłsudski, Staś, Solska, quips with Nalepiński. (...)
Today, on Wednesday (4.)
(...) Pick up a letter from Staś and Zagórska. (...)
Now (after 2) I wait impatiently. Hold a bit of a grudge
that she didn't come, a bit afraid that she might
suddenly leave one day. Take off to go to visit her and
other people (Solska, Staś, the Zagórskas, Pharmacy).
(...) Got to S[ol]ska's with a prescription via the
Zuł[awskis], the Zag[órskas], Phar[macy], Staś. Find
out there about the move from Slimakówka. Tell Staś
sub rosa about what is happening. For the whole time
I press on with energy focused on physical effort. W i t h
Staś (talk about Mirta Noel's [?]) via Solska (dinner
with Solski) to . (...)
Sleep today (Friday) until 10, significantly stronger,
calm. A t 11:30 sit down to work (finish this diary).
Nalepiński with Solska and talk about me on
Antałówka. Have a grudge against Staś and so want to
tell him that in principle today and won't spend the
evening with him. - (...)

Tuesday 27.8.
(...) Coming up the road - instinct tells me that it is
her - want to dash and call out, don't dare. A m as if
crushed; she returns. Joy. Lose my head at first.
Excitement. Talk nonsense - so as to wash away the

314

(Saturday)
(...) Later [?] Zakopane, Pharmacy, Staś - quarrel;
I'm disturbed. Go quickly to Z. Sees my distress, asks
me what's wrong. Tell her what I did, then the whole
story with Nalep[iński], Staś and Zielewicz. Zenia takes
Staś' side, orders me to expiate, etc. - (...)
(Sunday 8.)
Yesterday (on Saturday) morning Staś woke me at
10, gives me one more detail (about his conversation
with Nalep [iński]). Later he wrongly accuses me of
"formalism" - analyzes me, my emotional reaction and
the reason for its intensity. A n understanding is reached
but with a negative] uncertainty on Staś' part. (...)

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO

I lanej dziewicy.
Dziś jestem silny, wygimnastykowany - wolny od h i steryi. Powinienem trwać w takim regime, a ciągłością
pracy zdobędę to, czego pragnę.
21 V I I I
(...) Jednym z charakterystycznych] momentów mo­
jego życia tu jest temat metafizyki życiowej, poruszony
przez Stasia. „Sztuka jako odbicie metafizycznej istoty
świata".
22 V I I I
(...) Mieć jasno przed [1] zawsze, co mam zrobić i tyl­
ko tem być zaabsotbfowanym] Z. nie ma - niebardzo
mnie to peszy. - nadź[ieja] zobacz[enia] wkrótce Staśfia],
fotografowanie] Piłs[udski] Karola Z., Apteka.
Wieczorem. Czy St. Witk. do mnie nie zaszedł. (...)
24 V I I I
(...) Chwilami gnę się i zapadam w ciemność. Oscylu­
ję miedzy siłą - skupieniem się na twórczości nauk [owej].
U[?] ja jako pewien środek - wiedza, głębia. Koło [1] cią­
gną mnie tamtędy jakieś mroczne wspomnienia - tęskno­
ta za rzeczami poczętemi w szkicu czy zarysie i wydobytemi powieścią Stasia (...)
Stanisław Ignacy Witkiewicz nad potokiem w Tatrach, ok.
1900. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza

Stanisław 1. Witkiewicz, Tatra Mountains. Ca 1900.
The collection of E. Franczak and S. Okobwicz
[11] ja mu mówię o mojem cofaniu się; przyczyna częścio­
wo w jego stanach wówczas, w [1] życiowych, którym on
podlegał. Potem na szosie on reformułuje swój list do
Warszawy. Uspok[ojenie] na powierzchni - rezygnacja nieporuszanie treści [1] treścią rzeczy głębszych. Słuszne
- tłom[aczę] się w technice pracy i w układzie życia i wy­
ładowaniu w pozbyciu] małż[eńskim] w Lond[ynie]. Ale
teraz muszę bezwzgl[ędnie] powrócić do siebie [??].
(...) Staje mi w myśli znów Staś i możliwość twórcza.
Przy nim zbyt wyraźnie czuję brak sił i kontrast mojej art.
jałowości. Zenia - przez chwilę byłem zup[ełnie] sam. Czy
w takim stanie duszy - a taki stan - możliwość takich sta­
nów jest niezb[ędnym] warunkiem do pracy produkt[ywnej] = Problem siły. Istotą zarzutu, który mi robił Staś
wczoraj - zarzutu całkiem słusznego, jest to, że zrzekłem
się walki ze sobą, męczenia się, iścia naprzód. Ja stanow­
czo pracować mogę tylko w skupieniu, a to znowuż muszę
opłacać nieustanną walką [?] Teraz stoi przede mną gro­
źna przyszłość i kobieta, którą kocham szalenie, ma być
przy mnie. Chodzi o to, aby nie giąć się pod każdym sil­
niejszym podmuchem namiętności, ale żeby stworzyć coś
wielkiego i pięknego. Ażeby to nie wtrąciło nas oboje
w bagno, ale ażeby stworzyło w nas silną podstawę pod
dalszy rozwój, pod wytrwanie w chwilach walki i pokusy;
ażeby zmieniło instynkty prostytutki w czystość niepoka-

25 V I I I
Wczoraj wyraźnie czuję się zmęczony. Po drzemce,
0 5 — tej Simmla, oczy osł[abione], światło marne; czytam
na boisku o 7=ej Staś w nastroju nieistotnym. Afera
z odbijaniem koch[anki] Zer[omskiego]. O Mic[ińskim]
„rozpuść włosy". Jestem przez cały czas zmęcz[ony] i nie
mam sił się skupić. Kolacja. Staś udaje faceta wchodzące­
go. Wogóle bawimy się różnemi kawałami. Spotyk[amy]
Korn[iłowicza], który o zalecaniu!?] się Eug[enii] Zieliń­
skiej]. Staś daje sylwfetkę] Korn[ilowicza]. Mam dla niej
jakąś głęboką cześć - szara egzystencja naucz[ycielki]
muzyki, wydała się odważna, kochająca piękno dusza
1 oto śmierć przyszła dać jej aureolę granitowego bohater­
stwa. I mnie coś szalenie ciągnie do gór. Potem mówię
Stasiowi o dram[acie] Tadzia. Znacznie mi trudniej przy­
chodzi sformułować to, co Tad[ziowi] mówiłem prawie że
w natchnieniu. Ale się przemagam i wypowiadam wszyst­
ko tout curement. Staś wychodzi z założenia, że osoby
dział[ające] niez[ależnie] od sytuacyi muszą być żywe,
muszą mieć swój dramat. I ja operuję temi samemi sytua­
cjami, ale chcę też widzieć w nich dramat sytuacyjami
ujęty. Dziś jednak mam wrażfenie], że tam, gdzie nic się
nie dzieje, tam dramatu być nie może. - Wracając od Sta­
sia sentymentalizm, idę pod jej oknami, siedzę na ławce znagła zrywam się i idę dalej nad potokiem via Bystre.(...)
Wtorek 27 V I I I
(...) Idzie drogą w górę - instynkt mi mówi, że to ona
- chcę lecieć i wołać nie śmiem. Jestem jakby złamany;

315

�Grażyna Kubica • STAS WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI

(Monday)
(...) Staś W. (1st visit at "Nosal", two highlander
farmers; talk with St[aś] about Nalep[iński], about my
present).

27.9.
After arriving, directly, i.e., for the first couple of
days, I had a feeling as though I'd unexpectedly suffered
little. Since Tuesday I've started working at Solska's.
Met up with Staś who, temporarily, devalued these
things a bit for me. (...)

Today (Tuesday) morning breakfast at 10, write; am
a bit relaxed. (...) Plan to go to Staś' but don't go, feel
good. (...)

28.9. 29.9.

Morning (11. Wednesday) rise at 9, St. W. comes Discuss Nalep[ińki], points out a few things to me. We
go together. (...)
O n Thursday go to lunch. (...) Along the stream,
Kornilowicz, head towards Staś - three at 11; turn back,
wait until 12 among the lanes [?], batter against
reactions of despondency and lamentations of the
depravity of the last hours. I'm cold and feel bad
physically. Whistle from the road; Staś is coming and
Nalepiński. (...)
Sunday 15.9. evening.
(...) Have toiled over Simmel rather long; thinking
about the need to do psychology, astronomy with Staś,
Bergson, Wundt, etc. Push myself like the devil to work.
(...)
17.9.
(...) Dinner at Staś'; Nalep[iński's] rumors. The
latter gives me a letter from Lewicka. Pharmacy,
nothing from Z. Return to St. Scheming!?].
Nalep [iński], Staś, rumors from the start; then I tell
him about Z.; so we quip about definitions of chance
and experience - experiencing the ext[ernal] form of
decline but without chance. This disturbs me; will have
to comment to Staś about that. Later we talk about
artists, about tales [?] which do not contain das
erlósende Wort. Staś believes in Szymberski. A t the end,
about getting entangled; about the impossibility of
finding a woman with whom one could settle down.
I on. The 1st complete person, person as the synonym
of boredom. Stay in bed long in the morning, old Mrs.
Witkiewicz is indelicate. I rise and leave without
breakfast. We talk about yesterday's things; later about
Ozimina. Yesterday Staś with appreciation for my
poem. A t home read Staś' novel, he returns, talk
about nonessential things and feel some uneasiness
in ourselves. Read my diary in order to concentrate.
(...)
Friday 20.9.
(...) Start to write about Ozim[ina], Staś comes and
Nal[epiński]. Explain things with St. Feel emotionally
pacified. Return [?] and I'm reading again. (...)

(...) A t noon I read Nietzsche and talk with Tad[zio]
about Staś and the influence of knowledge on creativity.
A l l in all should eliminate serious conversations with
Tadfzio]; or assume a comp[letely] different emotional
tone i n them and not disguised superiority. I n the
evening decide to go to Solsk[a's] for only 5 minutes but end up sitting there for over an hour, then via
Witkiewicz, go to the Pharm[acy]. Letter from
Boren[ius], Gardiner and a card from .
30.9.
(...) Sleep at Staś'; he chats with me. The old
woman indelicate. Go back for cigarettes, "beast, beast,
beast, beast." Z. packs; gives me milk. Fatigue and a bit
of a katzenjammer; almost not sentimentalism. Go via
Burdel - pack and "get changed," to the Pharm[acy] at
lunch; escape, flowers; by carriage to Z., telegrams [?],
she isn't there; butter, Witkiew[icz] (with Piłsudski);
then meet with Z. in a carriage. (...)
Read Staś' novel i n the cawidge. In Poronin, Z.
enters. We sit in the corridor. Fog winds its way over the
fields. We read the novel. About Donna Quercia. (...)
2.10.
(...) O n Sund[ay] evening Staś sketches me.
Ret[umed] home at 1 and started writing octets.
Actually, I had already arranged, for instance, the
content and a few rhymes and sayings. Had a feeling of
heightened int[ernal] inten[sivity] and expanded power
because I'd never imagined myself writing verse before.
(...)
Saturday 5.
(...) A rather unpleasant scene at Staś': he tugs at
Nal[epiński] and makes pessimistic] comments about
our relationship.
Monday 7.
(...) But at times I have rather considerable
fluctuations: yesterday, going to Witk., I started by
thinking, thinking aloud in Eng[lish] and as a result
crossed over to an association about advertising myself
with a book and lectureship i n Polish magazines. (...)
Wednesday 9.
(...) Return via Zywczańskie, Ślimak, and the usual

316

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKII.i * i

ona wraca. Radość. Z pocz[ątku] tracę głowę. Podniece­
nie. Plotę głupstwa - ażeby zmyć mętną powierzchnię
bezpośredniego] zetknięcia się. W kapeluszu z[e] skóry
nie jest jej do twarzy - to mnie też trochę peszy. Boję się,
że Staś przyjdzie. (...)

trochę rozprężony. (...)Wybieram się do Stasia, ale nie
idę, dobrze mi. (...)
Rano (11 Środa) wstaję o 9 = tej przychodzi St[aś]
W[itkiewicz]. - Obmawiamy Nalep[ińskiego], robi mi
parę uwag. Idziemy razem.(...)

Środa 28 V I I I
(...) O Vi 7=ej wychodzę, Apteka, list od Isobeli Fry.
Potem Staś, peszy mnie swoim zachowaniem się mało
uprz[ejmym]. (...)

W Czwartek idę na obiad(...) Potokiem, Korniłowicz,
idę ku Stasiowi - trzy na jedenastą; zawracam czekam aż
do 12 = tej wśród spłodków, walę przeciw reakcyi zniechę­
cenia i żalowi zepsucia ostatnich godzin. Zimno mi i źle f i ­
zycznie. Gwizdam z szosy; Staś idzie i Nalepiński. (...)

29 V I I I
(...). U Stasia tlomaczę mu i speszenie wczorajsze mija.C)
Sobota 31 Sierpnia
(...) Szal[enie] zdenerwowany i rozdrażniony ubieram
się. Piłsudski, Staś, Solska wice z Nalep. (...)
Dziś we Środę (4.)
(...) Odbieram list od Stasia i Zagórskiej, (...) Teraz
(po 2.) czekam niecierpliwie na Z., trochę mam preten­
sje, że nie przyszła, trochę się boję, żeby nie wyjechała na­
gle którego dnia. Wybieram się do niej i do innych ludzi
(Solska, Staś, Zagórskie, Apteka). (...)Idę do S[ol]skiej
z receptą via Zulfawscy], Zagfórskie], Aptfeka], Staś.
Dowiaduję się tam o przeprowadzce z Ślimakówki. Mówię
Stasiowi sub rosa o tem, co się dzieje. Przez cały czas pę­
dzę z energią skupioną na wysiłku fizycznym. Ze Stasiem
(mówimy o [?] Mirty Noel) via Solska (kolacja z Solskim)
do Ż. (...)
Śpię dziś (Piątek) do 10=tej, silniejszy znacznie, spo­
kojny. O 11 Vi siadam do roboty (kończę ten dziennik).
Nalepusz z Solską i gadanina o mnie na Antałówce. Mam
żal do Stasia i wobec tego chcę mu dziś powiedzieć zasa­
dniczo i nie spędzę z nim wieczoru. - (...)
(Sobota) (...) Potem [?] Zakop[ane], Apteka, Staś awantura; jestem speszony. Idę szybko do Z. Speszenie
moje znać, pyta mnie, co mi jest. Mówię, co robiłem, po­
tem całą historję z Nalep fińskim] Stasiem i Zielewiczjem]. Zenia bierze stronę Stasia, każe mi ekspiować
itd. - (...)
(Niedziela 8.)
Wczoraj (w Sobotę) rano o 10=tej budzi mnie Staś,
podaje jeszcze jeden szczegół (rozmowę swoją z Nalep[ińskim]). Potem robi mi zarzut „formalizmu" niesłuszny analizuje mnie, moją uczuciową reakcję i powód jej intenzywności. Następuje porozumienie ale z negatyw­
nym] wahaniem u Stasia. (...)
(Poniedziałek)
(...) Staś W. (1.[pierwsza] wizyta w nosalu [„Nosalu"],
dwaj gazdowie; mówimy ze St[asiem] o Nalep[ińskim],
o moim prezencie).
Dziś (Wtorek) rano o 10=tej śniadanie, piszę; jestem

Niedziela 15 IX, wieczór.
(...) Simmla dość długo męczę; myśląc o potrzebie ro­
bienia psychologii, astronomii ze Stasiem, Bergsona,
Wundta itp. dupinguję się morowo do pracy. (...)
17 IX
(...) Kolacja u Stasia; plotki Nalep [ińskiego]. Ten da­
je mi list od Lewickiej. Apteka, niema nic od Z. Wracam
do St. Intryguję[?] Nalep[iński], Staś, z poczfątku] plot­
ki; potem mówifę] mu o Z.; robimy wice a propos defini­
cji wypadku i przeżycia - przeżycia o zewn[ętrznej] formie
upadku, ale bez wypadków. Peszy mnie to; będę musiał
zrobić o to uwagę Stasiowi. Potem mówimy o artystach,
o powieści w[?], która nie zawiera das erlósende Wort .
Staś wierzy w Szymberskiego. Na koniec o zawikłaniu się;
o niemożliwości znalezienia kobiety, z którą możnaby się
ustalić. Ja, że Z. 1. [pierwszy] człowiek pełny, człowiek ja­
ko synonim nudy. Rano późno leżę, stara Witk[iewiczowa] niedelikatna. Wstaję i bez śniadania idę. Mówimy
0 wczorajszych rzeczach; potem o Oziminie. Staś wczoraj
z uznaniem o moim poemacie. W domu czytam powieść
Stasia, on wraca, mówimy rzeczy nieistotne i czujemy
w sobie niepokój. Czytam dziennik, ażeby się skupić.(...)
Piątek 20 IX
(...) Zaczynam pisać o Ozim[inie], przychodzi Staś
1 Nal[epiński]. Wyjaśnienie ze St[asiem]. Czuję się uczu­
ciowo zaspokojony. Wracam [?] i czytam znowuż.(...)
27 IX
Po przyjeździe, bezpośrednio, tzn. przez parę dni
pierwszych, miałem uczucie, jakbym nadspodziewanie
mało cierpiał. Od Wtorku zacząłem pracować u Solskiej.
Widywałem się ze Stasiem, który mi te rzeczy trochę
odwartościował, chwilowo.(...)
28 IX 29 IX
(...) W południe czytam Nietzschego i rozmawiam
z Tad [ziem] o Stasiu i o wpływie nauki na twórczość.
Wogóle poważne rozmowy z Tad [ziem] wyeliminować; al­
bo przyjąć w nich zup[ełnie] inny ton uczuciowy, a nie
ukrytej wyższości. Wieczotem postanawiam iść do
Solsk[iej] na 5 minut tylko - tymczasem siedzę tam prze­
szło godzinę, potem via Witkiewicz idę do Apt[eki]. List

317

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI

road. Walk quickly and strain my heart a bit. A t Staś'
I was already in terrible condition; exhausted heart is in
the foreground. Then something dreadful happens;
I'm starting to get visible shivers, longing for Z. I tell
him about this, that in some "unknown chamber of the
soul" or rather " i n the black hull of the universe" which
surrounds that single point of light, there [?], terrible
things are happening. Dinner; enjoy M [iss]
Jancz[ewska] quite a bit, she is gracious to me; I am
nice and Staś doesn't discomfit me; I feel good
(disastrous!) - clearly feel that this has plucked me from
the learned chasms and has leveled things. In the
evening I do Ozimina about which I work out a brief.
Then I transcribe a poem for Z. and that takes me
about I ' / hours time. O n Wednesday I get up listless. A rare mood at first.
Write a powerful letter to Z. Then F.d.C. goes
shamefully; mad longing; want to go to her a tout prix.
Read Wundt, brain [?] poorly functioning. - Get ready
to go out for lunch (at 4 determined to go through the
fotest) when Bogdański and Nal[epiński] come,
interrupting my writing to Z. Bogd[ański] about Staś'
paintings; roars and babbles cruel absurdities about
women. - We go along Bachleda Ridge; view of Olcza
gorgeous. Apachej?] songs. Expedite letter to Z., Tadzio
versus Staś. In the Pharm[acy] read corrections and
write letters; dinner. Go to the Borkowskis, Staś. A t first
we talk about formalisms and Tadzio. Then he about his
novel; I about my longing, my difficulties. Then we talk
about att[itude] towards women. The principle of
idealizing friendship; they are placed on the same level
as a woman. Funny when it comes to effecting,
justifying one's situation with regards to a friend.
2

tragedy. Easy integration. Culmination point. - But
above all conversion of these dir[ectly] titillating
abominations into some other material. Steeping the
whole plot in a mystical atmosphere and mythical
compulsion. Fatum in the Greek ttagedy.
Via the Pharmacy, above the stream, to "Nosal"; we
speak about sociology; I ptesent my general model of
the rel[ationship] sociology] to other sciences. These
are questions which matter less to St. M[ore] the
rel[ationship] of sociology] to practical] views and
doctrines. - A t home after din [ner] write a short letter
to. We read Bork[owska's] poetry and I don't go home
unt[il] 10 and don't finish Fustel. Read the last few pages of my diary. Perhaps the
most impottant and most fettile was that moment
during that walk to Poronin when I saw inside a certain
depth; when I felt that I should exist at the deepest
current of my soul. - This morning feel not too bad,
rather strong, calm. The thing is not to allow oneself to
be derailed by the accessibility and pleasures of certain
things; yesterday, for instance, I went to Witk. at noon.
Satutday 12.
(...) Later by the wat[erway], Ślim[ak], towards
Zywczańskie. Tadzio reads a letter; we go for a walk; we
talk about Staś and his and my attitude] towatds
Nal[epinski]. (...) - A t the Borkfowskis] a quarrel with
Staś. I go alone: once one thing, then another. This
quarrel is a passing thing which life will flush away.
With Z., too, the tel[ationship] is ultimately
undamaged. So it's only a mattet of momentary
perseverance. (...)
Sunday 13.

11.10.12

Yesterday the day was pleasant, sunny; am poisoned
with despair, longing for Z., the distress of that quar[rel]
with Staś. (...)

Yesterday I rose rather late; i n the morning read
Wundt and F.d.C. (poorly because actually I'm not
thinking). Leave at 3:30 fot St. A t first my heart is
exhausted], then all right. We go along the tf[acks],
the way I went with. - The gentians have alteady
withered. I tell him about priests singing a sentimental
song - he about a pt[iest] in Lovtana. Father Faust.
A beech dressed in purple leaves. I talk about Greek
tragedy; express myself quite explicitly and concisely.
Definition of mythical thinking. Dogmatic and
analytical thinking. Both as antittagici[?]. The process
of intellectual adaptation as a natutal reaction to the
horror and tragic nature of human misfortune. (Tragedy
itself is only a substitute] spiritual need, is the
fundamental moment of artistic creativity; only the
articulation of that gen[eral] tragic] nature [?] [?]
produces the stage tragedy.) Therefore, human events
must be projected onto some other screen. In addition,
not every tragic] conception is suited to the stage

Monday 14. morning.
Yesterday I took up Simmel at half 11. Nal[epiński]
with his dog, we go through Burdel; I needlessly tell him
about falling out with St. (...)
Tuesday 15. morning.
(...) Staś comes, brings drawings and photos. We talk
about details, then about sociology]; later
Nal[epiński's] verses; then a few words of explanation.
The situation, for me, completely smoothed out. (...) To
Zag[órska's], talk thete about Nalepliński], look over
photos of Staś' paintings. Decide to have a party.
Coming back with St[aś]: about Nalepiński and his
attitude] towards Mrs. Zag[órska]. About my ethical
dreams and about Staś' terrible dream. (...)

318

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO

od Boren[iusa], Gardinera i kartka od Ż.
30 IX
(...) U Stasia śpię; on gada ze mną. Stara niedelikat­
na. Wracam po papierosy „bydle, bydle, bydle, bydle". Z.
pakuje się; daje mi mleko. Zmęczenie i trochę katzenjam­
meru; prawie że nie sentymentalizm. Idę via Burdel - spakowuję się i „przebieram", do Apt[eki] przy obiedzie;
uciekam, kwiaty; dryndą do Z., telegramy [?], jej nie ma;
masło, Witkiew[icz] (z Piłsudskim); potem spotykam Z.
w dryndzie. (...)
Czytam w wag[onie] powieść St[asia). W Poroninie Z.
wchodzi. Siedzimy w korytarzu. Mgły wleką się nad pola­
mi. Czytamy powieść. O Donnie Quercii. (...)
2X
(...) W Niedz[ielę] wieczór Staś mnie rys[uje].
Wróć [iłem] o 1. do domu i zacząłem pisać oktawy. Przed­
tem już układałem sobie wprawdzie np. treść i parę ry­
mów i powiedzeń. Miałem uczucie podniesionej i n ­
tensywności] wewn[ętrznej] i rozszerzonej władzy, bo
przedtem nigdy nie mogłem sobie pomyśleć siebie piszą­
cego wiersze. (...)
Sobota 5
(...) U Stasia dość niemiła scena: on siepie się na
Nal[epińskiego] i robi pesym[istyczną] uwagę o naszych
stosunkach.
Poniedziałek 7
(...) Ałe mam chwilami dość duże wahnienia: wczoraj,
idąc do Witkiewicza], zacząłem od myślenia, mówienia
głośno po ang[ielsku] i przeszedłem w rezultacie na aso­
cjację reklamowania się z książką i lecturship w krajowych
pismach. (...)
Środa 9=tego
(...) Wracam przez Zywczańskie, Ślimaka, i zwykłą
drogą. Idę szybko i trochę męczę serce. U Stasia już stan
fatalny; zmęczenie serca występuje na 1. plan. Poza tem
coś strasznego się dzieje; już mnie widocznie dręczy tęsk­
nota za Z. Mówię mu o tem, że w „niewiadomej komna­
cie duszy", a raczej „w czarnej łupinie wszechświata",
która otacza ten jedyny świetlny punkt, tam [?] dzieją się
rzeczy straszne. Kolacja; p[anna] Jancz[ewska] dość mi
się podoba, jest dla mnie uprzejma; ja jestem miły i Staś
mnie nie peszy; czuję się dobrze (fatalne!) - wyraźnie czu­
ję, że mnie to wyciągnęło z uczonych otchłani i spłyciło.
Wieczorem robię Oziminę, do której ułożyłem szkic. Po­
tem przepisuję poemat dla Z. i t * mi zabiera około 1 Vi go­
dziny czasu. W Środę wstaję niewyspany. Nastrój z pocz[ątku] by­
czy. Piszę do Z. silny list. Potem F.d.C. idzie haniebnie;
szalona tęsknota; jechać do niej a tout pńx. Czytam
Wundta, mózg [?] słabo funkcjonuje. - Zabieram się do

obiadu (zdecydowany o Ą—tej iść pod regle) kiedy przy­
chodzą Bogdański i Nal[epiński], przerywając mi pisanie
do Z. Bogd[ański] o obrazach Stasia; ryczy i gada głup­
stwa brutalne o kobietach. - Idziemy Bachledzkim; widok
na Olczę cudowny. Pieśni Apaczów]?]. Ekspedjuję list do
Z., Tadzio versus Staś. W Aptfece] czytam korekty i piszę
listy; kolacja. Idę do Bork[owskich], Staś. Z początku
mówimy o formalizmach i Tadziu. Potem on o powieści
swojej; ja o mojej tęsknocie, o trudnościach życiowych.
Potem mówimy o stos[unku] do kobiet. Zasada idealizacji przyjaciół; stawia ich na tym samym poziomie co ko­
bietę. Zabawne jak chodzi o to, ażeby przeprowadzić,
usprawiedliwić swoją sytuację wobec przyjaciela.
11 X 12
Wczoraj wstaję dość późno; rano Wundt i F.d.C. (sła­
bo, bo właściwie nie myślę). Wychodzę o 3 Vi do St[asia].
Z pocz[ątku] serce zmęczfone], potem all right. Idziemy
drogą żel[azną], tam którędy z Z. - gencjany już przekwi­
tły. Mówię mu o księżach śpiewających pieśń sentymen­
talną - on o ks[iędzu] w Lovranie. Ksiądz Faust. Buk
w purpurowych liściach. Mówię o tragedyi greckiej; for­
mułuję się dość eksplicytnie i ściśle. Definicja myślenia
mitycznego. Myślenie dogmatyczne i analityczne. Oba ja­
ko antytragiczne]?]. Proces przystosowania intelektualne­
go jako reakcja naturalna na okropność i tragizm wypad­
ków życiowych. (Tragizm wogóle jest tylko zas[tępczą] po­
trzebą ducha, jest momentem podstawowym twórczości
artystycznej; wypowiedzenie tego og[ólnego] tragizmu]
[?] [?] daje dopiero tragedję sceniczną.) Dlatego wypadki
życiowe muszą być przeniesione na jakiś inny ekran.
W dodatku nie każda tragiczna] koncepcja nadaje się do
trag[edii] scenicznej. Łatwość integracji. Punkt kulmina­
cyjny. - Ale ptzedewszystkiem przetworzenie tych
bezpfośrednio] nas łaskoczących okropności na jakiś inny
materiał. Zanurzenie całej akcji w atmosferze mistycznej
i mitycznej konieczności. Fatum w tragedji greckiej.
Via Apteka, nad potokiem, do Nosala; mówimy o so­
cjologii; ja podaję mój ogólny schemat stos[unku] socjo­
logii] do innych nauk. To są punkty, które St[asia] mniej
obchodzą. B[atdzi]ej stos[unek] socjologii] do
prakt[ycznych] zapatrywań i doktryn. - W domu po
kol[acji] piszę krótki list do Z., czytamy poezje
Borkfowskiej] i wracam do domu dopjero] na 10=tą
i nie kończę Fustela. Przeczytałem parę ostatnich stron dziennika. Może
najważniejszym i najpłodniejszym był moment podczas
owego spaceru do Poronina, kiedy widziałem wewnątrz
pewne głębie; kiedy poczułem, że istnieć powinienem
w najgłębszym nurcie duszy. - Dziś rano czuję się nieźle,
dość silny, spokojny. Grunt, ażeby nie dać się wykoleić ła­
twości i przyjemności pewnych rzeczy; wczoraj np. na po­
łudnie poszedłem do Witkiewicza].

319

Sobota 12
(...) Potem koło wod[ociągu], Ślim[aka] na Żywczan-

�orazyna

Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI

Wednesday 16. evening.
(...) - Want to go to Borkowska's so she'll read me
her poems; tell her something; problem: why do we
need other people, the kind who would undetstand us
in some way when we are feeling very bad. Would like
to be with Staś; repulsion towards these biddies. (...)
(...) Dinnet at Staś'. Elzenbetg. A t times I'm sorry
that he is m[ore] [?] (old Janczewska) - Then we go
downstairs, Elzenberg piques my nerfves]; tell Staś
about my dteam: Does Irfenka] appear in it because
I was with her a lot and then suddenly cut off? Is it
substitution; ot do I fancy het? (...)
Thursday. 17.10.
Dream: with Mom and Nalep[iński], room in
a hotel; looking for a ttain from Linz or Salzb[urg] to
Munich. M o m leaves the room; Nal[epiński], I go after
her (M[om] went to the W C , I tell Nal[epiński]:
don't go - his indiscretion and [?]). Nal[epiński] gives
the serv[ant girl] a tip of l ' / marks. Mom delighted
with Nal[epiński]. I talk, Staś has in his little finget 10
times as much poet[ic] talfent] as Nal[epiński] and in
his little fingernail as much gen[eral] talent. (...) Some
woman (Mrs. Limanowska?), her husband, sister,
painter[?], and Staś. St. woos her, then she and she
winks at me. (...)
2

10/2

Ventnor 1914*
19.4.14. London.
Yesterday after returning found a lot of letters. (...)
Very downcast letter from Staś. Understood that this
alteady may really be the end with him. Dreamed of
him tonight. W i l l have to do everything to wrest some
funds for him and get him to go with me. (...)
Zakopane 3 May.
Sad mood during this farewell visit through Poland.
(...)
In Warsaw. (...) Then to Staś Zielfinski's]. Zenia is
a bit tired. Talk about nothing (was preparing for an
essential conversation with her!), always feel that she
rises to the occasion of whatever I am saying. Find out
that she is pregnant. This discomfits me. Tell her about
my plans. She advises me to take Staś. Leave early,
relieved. Have freed myself from her direct charm. (...)
Kraków. 6.5.14. Description of Zakopane stay.
Gorgeous weather; the ait unusually clear.
Everything covered with a festive emptiness; the
emptiness of things celebrating, resting, aimless. I am
* Notes written in the period preceding his trip to
Australia: his stay in Ventnor on the Isle of W h i t e [Wight], in
London, farewell visit in Poland, arrival of Staś Witkiewicz in
U i n d o n and a journey together in the tropics

[18)99. Ja z Foką i rewolwerem. Czas mglisto-słoneczny,

godz. 1 po pol., Stanisław I. Witkiewicz, Zakopane,

1899.

Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza
10/2 f I8J99. Me with Seal and a gun. Weather misty-sunny,
I p.m., Stanisław I. Witkiewicz, Zakopane, 1899. The collection
of E. Franczak and S. Okolowicz

with Staś a lot. Very despondent over his condition; feel
that closing life off from that side, that his destruction is
the undoing of one of my ideals. I believed and still
believe in Staś, in his genius and individuality; he is for
me the spiritual incarnation of the superiority and
uniqueness of the Polish spirit. In this whole think I see
that he is also the embodiment of its worst sides and
weaknesses. A t times I had a positive feeling that his
bankruptcy is the confirmation of my aesthetic views, is
a horrible symptom of the danger which lies in the total
casing of the sources of artistic inspiration and the will
to live. - A t times I try to forget about Staś. Run away
from him. I don't go into the depths of his condition,
simply [?] out of an egoistic self-preservation instinct.
Typical psychic state, escape from the unpardoning
hand of fate, running aground on that [?]ity. I try to
convince him with atguments whose triviality and
paucity I sense myself. There is nothing, only death. But
I cannot, have not the obligation to go farther, follow
a friend until the very gates of Hades, unless it were to
turn him back, to return.

320

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO

sicie. Tadzio czyta list; idziemy na spacer; mówimy o Sta­
siu i jego i moim stos[unkuj do Nal[epińskiegoJ (...) U Bork[owskich] awantura ze St[asiem]. Idę sam: naprzemian to jedno, to drugie. Ta awantura to rzecz prze­
mijająca, którą życie splucze. Z Z. także ostatecznie
stos[unek] nie zniszczony. Więc to chodzi tylko o chwilo­
we przetrzymanie. (...)
Niedziela 13
Wczoraj dzień pogodny, słoneczny; zatruty rozpaczą,
tęsknotą za Z., przykrością tej aw[antury] ze Stasiem. (...)
Poniedziałek 14 rano
Wczoraj zabrałem się do Simmla a Vi na 11. Nal[epiński] z psem, idziemy przez Burdel; ja jemu niepotrzebnie
mówię o poróżnieniu się ze St[asiem]. (...)
Wtorek 15 rano
(...) Przychodzi Staś, przynosi rysunki i fotos. Mówimy
o detalach, potem o soc [jologii]; potem wiersze Nalfepińskiego]; potem parę słów wyjaśnienia. Sytuacja, dla mnie,
całkiem wygładzona. (...) Do Zag[órskiej] tam o Nalep,
przeglądamy foto's z ptac Stasia. Umawiam się na biby.
Wracając ze St[asiem]: o Nalep[ińskim] i jego stos[unku]
do p. Zag[órskiej]. O moich etycznych snach i o śnie Sta­
sia strasznym(...)
Bronisław Malinowski śpi w pokoju Stanisława I. Witkiewicza,

Środa 16 wieczór
(...) - Chcę iść do Borkowskiej, ażeby mi przeczytała
swoje wiersze; coś jej powiedzieć; problem: dlaczego po­
trzebujemy innych ludzi, takich którzyby nas w pewien
sposób zrozumieli, kiedy nam jest b. źle. Chciałbym być ze
Stasiem; wsttęt do tych bab. (...)
(...) - Kolacja u Stasia. Elzenberg. Chwilami przykro
mi jest, że on jest b[ardzi]ej [?] (stata Janczewska) - Po­
tem idziemy na dół, Elzenberg mi daje [na] ner[wy];
opow[iadam] Stasiowi sen: czy Ir[enka] występ[uje] dla
tego, że byłem z nią dużo, a potem suddenly cut off! Czy
substytucja; czy mi się podobała? (...)

Czwartek 17 X
Sen: z Mamą i Nalep[ińskim] pokój w hotelu; szukam
pociągu z Lincu czy Salzb[urga] do Monachjum. Mama
wychodzi z pokoju; Nal[epiński], idę po nią (M[ama] po­
szła do W C . ja mówię Nal[epusz]owi: nie idź - jego nie­
takt i [?]) Napiwek 1 Vi marki Nal[epiński] daje
służ[ącejj. Mama zachwycona Nal[epińskim]. Mówię,
Staś ma w małym palcu 10 razy tyle zdoln[ości] poetfyckich] co Nal[epiński], a w małym paznokciu tyle ogólne­
go] talentu. (...)Jakaś kobieta (pani Limanowska?), jej
mąż, siostta, malarz[?] i Staś. Stfaś] się przystawia, potem
ona i do mnie oko robi. (...)
19 IV 14 Londyn*
Wczoraj po powrocie zastałem dużo listów. (...) List b.

Zakopane, ok. 1900. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza

the Stanisław 1. Witkiewicz's
room, Zakopane, ca. 1900. The collection of E. Franczak
and S. Okołowicz

Bronisław Malinowski sleeping in

przygnębiający od Stasia. Zrozumiałem, że to już rzeczy­
wiście, być może, koniec z nim. Śnił mi się dziś w nocy.
Będę musiał zrobić wszystko, ażeby wydostać dlań pienię­
dzy i żeby pojechał ze mną. (...)
Zakopane 3 Maja
Smutny nastrój podczas tej pożegnalnej podróży po
Polsce.(...)
W Warszawie.(...) Potem do Stasia Ziel[ińskiego]. Że­
nią trochę zmieniona. Rozmowa o niczem (zbierałem się
na rozmowę istotną z nią!), czuję zawsze, że stoi na wyso­
kości tego, co ja mówię. Dowiaduję się, że jest pregnant.
Peszy mnie to. Mówię jej o moich planach. Radzi mi
wziąć Stasia. Wychodzę wcześnie, z ulgą. Uwolniłem się
od bezpośredniego jej uroku. (...)
Kraków. 6 V 14 Opis pobytu w Zakopanem.
Pogoda cudowna; powietrze niebywale przezroczyste.
Wszystko pokryte odświętną pustką; pustką rzeczy świę-

* Notatki spisywane w oktesie poprzedzającym wyjazd do
Australii: pobyt w Ventnor na wyspie W h i t e , w L m d y n i e , po­
żegnalna wizyta w kraju, przyjazd Stasia Witkiewicza do L o n ­
dynu i wspólna podróż w rropiki

321

�yjrazyna

Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI

(...) Past Chab[ówka] I look out the window; look
through the Femseher. Think about what I am to say to
Staś; put pressure on him to make him go.
Staś at the station; he looks bad, we go to "Nosal".
I talk to him about the possibility of going; he talks [??]
about death; about his desperate state. This same mood
a year ago was the apogee of his greatest happiness. A t
"Nosal" Mrs. Witk. gteets me with tears in her eyes. We
go down to Zakopa[ne]. Pharmacy, no letters.
Konstantynówka; [?] return on foot through the stream.
Staś tells me the whole story. (...); dissatisfaction; trip to
Lovrana; return. Karol. Duality and their mutual
bidding. Mrs. Witk. and Helena [Czerwijowska] speak
with me in the evening. Then Staś tells me everything
to the end in the evening; the phase of despair and the
phase of disgust.
The day after [?] phase of disgust and relative
strength. In the morning we sit at home, only a walk to
Koziniec. St. has an urge to travel to N[ew] Guinea.
After lunch, to Zakop[ane]; he to Irenka [Solska], I to
the Pharm[acy], to the Zulawskis and to
Konst[antynówka], in the evening Aniela [Zagórska],
at "Nosal." We return with Staś along the road. Sad
and empty evening. Evening of developed plates. Red
light.
Friday, good weathet in the morning, aftern[oon]
clouds coming. We go to the Ziel[ińskis] in Olcza.
I recall Z[eni], all the things past. Sit in a room at
Ziel[ińska's] and look at the mitror, look through the
window at the very familiar view by wh[ich] I worked
so many times, and in wh[ich] I drowned my sorrows
so many times. Mountains enshrouded, only reveal
themselves in places. A storm over Gubałówka. We go
over Bachl[eda] Peak to Zakopane. To the Pharm[acy],
Staś to Ju[?]. I eat dinner in the Phatm[acy]. Then go
by foot. To that we also eat din [net] in Nosal. (Aha,
there's also Marja Bułhak with wh[om] we walked
down on Thursday to Zakop[апе]. Later we develop on
paper my photogtaphs from Lang[ier] and photographs
made the preceding] day. Saturday. Cool and rainy
day. Morning - Aftern[oon] to Zakop[ane]. A t [?] with
Aniela and the Zuławsk[is] about "woman." Latet go
up Bachl[eda] Ridge. Awfully short-breathed and
a cold. Don't at all feel good in Zakop [апе]. In the
evening 2 ladies and the Swieżawskis come. Go to bed
early.
Sunday. Good weather in the morning. We head for
Olcza. Take photographs of Hruby and 2 cottages. Then
at the Ziel[ińskis]. We leave the camera. I n the
aftern[oon] with filters[?] head for Olcza, without
a coat. Photographs: Giewont, the mountains from the
porch and the precipice. Later I go alone to Zakop [апе]
for din[ner] at the Tabeaus; just before that stop in at
Aniela's for a moment. Ride with a farmer]?] to Olcza.

322

Developing with Langier. Photographs come out
perfect. - That night sleep poorly.
On Mond[ay] absolutely gorgeous weather. Dream
of swimming but feel dreadful. Head for Olcza to the
Ziel[ńskis]. There we talk about inanities with St. Then
ret [urn]. A m very weakened. Farewells at Lang[ier's]. A t "Nosal" I don't eat anything for lunch. Aftet l[unch]
fatewells, packing. Episode with Uncle Świeżawski. (...)
Sunday 17.5.14. London.
(...) Wotrying and also thinking a bit that the
Conr[ads] are at the Reting[ers]. The affair with Staś'
voyage. A t times I have flashes of despicable envy and
antipathy, but all in all I would like him to go; especially
when pain attacks me, or when I really begin to
disengage myself.
Thursday 21.5.14
(...) In the evening I write letters; receive a letter
from Staś; go to Bor[enius]. (...)
14 June, on deck.
Currently I am already on my way. After the tiring
and ravaging preparations, after numerous swings of
emotions with regards to T. - after the distress and
oscillations regarding Staś, I'm travelling with him and feel, generally speaking, horrible; though perhaps
not. Feeling rather wretched at this particular moment.
A l l in all I'm feeling not bad. I experienced a great
touristic enrapture visiting Paris and Naples. The ship
and 2nd class rather don't agree with me since to quite
a large degree this hinders direct contact with the sea;
but I hope I'll overcome this. My relationship with St. is
very good in genetal and I am immeasurably gratified
that someone is with me for his own sake.
Monday 15.6.14
(...) Setting down the events of the most recent
times in London.
O n Saturday 23 (...)
- Mom at Oxf[otd] Circ]us] talks to me of Staś;
I am very glad; this picks up my mood. (...)
Sunday 24. Staś atrives. Kasia comes at 12. Meeting
with Westerm[arck] in [?]. Lunch at the Singers;
Torday[?]; exhaustion and congestion. Ride with Kasia
towards Marble Arch; a few paces around the Park; at
Isobel Kirkwood's. Ride to Graham Wallace's. Dinner.
Later they read poems to me, perfect in their essence.
Later tram home.
Mond[ay] 25. W i t h M[?] and Staś at Gamaga's. The
whole day and then I tun around with Staś. In the
evening a meeting with Seligm[an] and Westermarck at

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO

tujących, odpoczywających, bezcelowych. Jestem bardzo
dużo ze Stasiem. B. przygnębiony jego stanem; czuję, że
zamknięcie życia z tamtej strony, że zniszczenie jego jest
upadkiem jednego z moich ideałów. Wierzyłem i do dziś
dnia wierzę w Stasia, w jego geniusz i indywidualność; jest
on dla mnie wcieleniem duchowej wyższości i odrębności
ducha polskiego. W tej całej sprawie widzę, że jest on też
wcieleniem najgorszych stron i słabości. Miałem chwila­
mi pozytywne poczucie, że jego bankructwo jest potwier­
dzeniem moich poglądów etycznych, jest strasznym
symptomem niebezpieczeństwa, które tkwi w zupełnym
nieocembrowaniu źródeł artystycznego natchnienia i wo­
li do życia. - Chwilami staram się zapomnieć o Stasiu.
Uciec od niego. Nie wchodzę wgląb jego stanu, po prostu
[?] przez egoistyczny instynkt samozachowawczy. Typowy
stan psychiczny ucieczki przed nieubłaganą ręką losu, na
mielizny [?]ciowości tamtej. Staram go się przekonać ar­
gumentami, których płytkość i marność sam odczuwam.
Niema nic, tylko śmierć. Ale ja nie mogę, nie mam obo­
wiązku iść dalej, iść za przyjacielem aż do samych wrót
Hadesu, chyba żeby go sprowadzić napowrót, z powro­
tem.
(...) Za Chabfówką] patrzę przez okno; patrzę Femseherem. Myślę o tem, co mam powiedzieć Stasiowi; wy­
wrzeć nacisk, żeby wyjechał.
Staś na stacyi; wygląda źle, jedziemy do Nosala.
Mówię mu o ewentualności pojechania; on mówi [??]
0 śmierci; o swoim stanie rozpaczliwym. Ten sam nastrój
rok temu był dekoracją jego największego szczęścia.
W Nosalu p. Witk[iewiczowa] przyjmfuje] mnie ze łzami.
Schodzimy do Zakopa[nego], Apteka, niema listów. Konstantynówka; [?] wracamy piechotą przez potok. Staś
opowiada mi całą historię. [?]; niezadowolenie; wyjazd do
Lovrany; powrót. Karolek. Dwoistość i licytacja ich wza­
jemna. P Witk[iewiczowa] i Helena [Czerwijowska] wie­
czorem mówią ze mną. Potem Staś wieczorem opowiada
mi do końca; faza rozpaczy i faza obrzydzenia.

łhak, z kt[órą] schodziliśmy we Czwartek do Zakop[anego]). Potem wywołujemy na papierze moje klisze od
Lang[iera] i klisze zrobione poprz[edniego] dnia. Sobota.
Dzień deszczowy i chłodny. Rano - Popoł[udniu] do Za­
kopanego]. U Dzi[?] z Anielą i Żuławskimi] o „kobie­
cie". Potem przez Bachl[edowy] Wierch. Straszna zadyszka i przeziębienie. Wog[óle] nie czuje się dobrze w Za­
kopanem]. Wieczorem przyjeżdżają 2 damy i Swieżawscy. Idę wcześnie spać.
Niedziela. Rano pogoda. Idziemy na Olczę. Zdjęcie
Hrubego i 2 chałup. Potem u Zielińskich]. Zostawiamy
kamerę. Popoł[udniu] z filtrami[?] na Olczę, bez płaszcza.
Zdjęcia: Giewontu, gór z ganku i brzeżka. Potem ja idę
sam do Zakop[anego] na kol[ację] do Tabów; przedtem
na chwilę do Anieli. Jadę z gazdą[?] na Olczę. Wywoły­
wanie z Langierem. Klisze udają się doskonale. - W nocy
śpię kiepsko.
W Poniedziałek] cudna wprost pogoda. Gorąco. Ma­
rzę o kąpieli, ale czuję się fatalnie. Na Olczę do Ziel fiń­
skich]. [?] Mówimy ze Stfasiem] o głupstwach u niej. Po­
tem z powrfotem]. Jestem b. osłabiony. U Langiera] po­
żegnanie. - W Nosalu nic nie jem na obiad. Po obfiedzie]
pożegnanie, pakowanie. Epizody z wujem Swieżawskim.(...)
Niedziela 17 V 14 Londyn
(...) Męczę się też trochę myślą, że Konr.fConradowie]
są u Reting[erów]. Afera jazdy Stasia. Chwilami mam
przebłyski podłej zazdrości i niechęci, ale w ogóle chciał­
bym, żeby pojechał; zwłaszcza albo kiedy mnie przyciśnie
ból, albo kiedy zaczynam naprawdę się wydobywać.

Nazajutrz [?] faza obrzydzenia i względnej siły. Pogoda.
Rano siedzimy w domu, tylko spacer na Kozieniec. St[aś]
ma ochotę na jazdę do N[owej] Gwinei. Po obiedzie do
Zakop[anego], on do Irenki [Solskiej], ja do Apt[eki] do
Zuł[awskich] i do Konst[antynówki] wieczorem. Aniela
[Zagórska], Wym. w Nosalu. Wracamy ze Stasiem szosą.
Smutny i pusty wieczór. Wieczór wywoływanie klisz.
Czerwone światło.
Piątek, rano pogoda, popoł[udniu] chmury zachodzą.
Idziemy do Ziel fińskich] na Olczę. Przypominam Z[eni]
wszystkie dawne rzeczy. Siedzę w izbie u Zielińskich]
1 patrzę na łóżko, patrzę przez okno na dobrze znany wi­
dok, przy kt[órym] tyle razy pracowałem, w kt[órym] ty­
le razy topiłem tęsknotę. Góry przysłonięte, tylko miej­
scami się odsłaniają. Nad Gubałówką burza. Idziemy
przez Bachl[edowy] Wierch do Zakopanego. Do Aptfeki]
Staś do Juf. ]. Jem kolację w Aptfece]. Potem piechotą.
Jemy jeszcze kol[ację] w Nosalu. (Aha, jeszcze Marja Bu­
7

323

Czwartek 21 V 14
(...) Wieczorem piszę listy; dostaję list od Stasia; idę
do Borfeniusa], (...)
14 Czerwca, na pokładzie
Obecnie jestem już w drodze. Po meczących i pusto­
szących przygotowaniach, po licznych wahaniach uczucia
do T. - po niepokoju i wahaniach w sprawie Stasia, jadę
z nim - i czuję się, w ogóle mówiąc, fatalnie; choć może
nie. Czuję się dość marnie w tej właśnie chwili. W ogóle
czuję się nieźle. Przeszedłem duże upojenie turystyczne
zwiedzając Paryż i Neapol. Okręt i 2. klasa dość mi się nie
podoba, gdyż utrudnia w dość dużym stopniu bezpośre­
dnie zetknięcie się z morzem; ale mam nadzieję, że to
przezwyciężę. Stosunek ze St[asiem] b. dobry na ogół i je­
stem niezmiernie zadowolony, że jest ze mną ze względu
na samego siebie.
Poniedziałek 15 V I 14 (...)
Spisanie wypadków ostatnich czasów z Londynu.
W Sobotę 23 (...)
- Mama w Oxf[ord] Circ[us] mówi mi o Stasiu; bar­
dzo się cieszę; to podnosi mój nastrój. (...)

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI

the School. Staś goes to Wa[?], I to a Seminary where
there is talk of Bergson. Proseminar, Seligman,
Lewiński, Appelberg.
(...) Sunday. Late morn[ing] go to Dr. Strong who
shows us his Papuan curiosities; lunch at home, then we
go with Staś to Seligm[an's], to Bluml. where Misha[?],
her husband and 2 German women; later to
Reting[ers]. Card tricks; poking fun at each other with
Kasia; I am very unkind. Return home. Nonplussed by
Staś.
Monday 1.6. Morning, writing, etc. Aftern[oon]
Kasia and T. come over; Staś and Zulfawski] leave for
Heath. Escort T. up to the corner of Englands Lane;
arrange for a walk in the evening; the question of
a money loan. Staś with me at Miss Fry's. Conversation
with her, she has an elevating effect on me. (...)
Tuesday 2. In the afternoon Kasia and T. come by.
Staś. Escort t [?] but without real sentiment.
On Wednesday 3. A t noon an episode with Staś who
ruins my mood fot a while because ultimately I have to
admit that he is right to a certain degree. - Aha, have
forgotten to write about a walk with Т.; think it was
Tuesday the 26th. Staś was with me and we stopped by
the School where I met with Seligm[an], then went to
pick up a paintbox from the metalworker, then met up
with Ret[inger] and put him in contact with Staś. (...)
Friday. 5. In the aftern[oon] I'm photographing her.
Her husband comes; disconcertion; don't invite him for
the evening. Developing photographs. In the evening,
Kasia, suffragist; T , Memcia and her sister. We arrange
r[endez] v[ous] on Woburn Square. Staś comes over.
(...)
Monday. 8. Last day in London. My teeth are aching
horribly and distressing me. In the morning, go with
Staś to the Anthropological] Institute], to the Bank,
to the Museum, return home; photographing M a [Memcia, Mom?], break the tripod. (...)
Tuesday 9. Last morning. Strong toothache; dim
outlook for the future. Feelings of complete
senselessness of this journey. Wake Staś, go once more
to take leave of our garden. Look for a taxi, A t
Westermarck station, Memcia. - The ride to Folkestone
is sad. Suddenly feel that I am left to my own fate
shared with Staś.
A t the Zul[awskis] a conversation with Kazia who
looks very smart. Later dinner; then with Staś through
the Avenue de l'Observatoire, Boulevard, rue Denfert
Rochereau, to the Strugs. Tadzio there. (...)
O n the 2nd day to the Zul[awaskis], then place de
la Concorde, the Champs Elysees where we observe the
Avenue de l'Etoile and automobiles. Joyful mood,
intoxicated with the city; Kazia tells me of her stay in
Paris and expresses her feelings about Staś. A t the
Louvre, Gioconda and ancient Egyptian. Staś shows

signs of uneasiness. Kazia and I remain; then we go to
lunch where there is a discussion about suffragists.
Buying an umbrella, we go again to place du Theatre,
then through Avenue de l ' Opera to the Cafe de la
Paix. From there by bus to Notre Dame; some ancient
tower on the plaza, Saint Chapelle, Notre Dame. We
keep going along the Quai of the second-hand
booksellers. We part on the Boul[evard] Michu and
through the Quai d'Orsay go to G[are] d[e] L[yon].
The woods near Paris are beautiful, Fontainebleau;
would like to visit France again sometime.
Wednesday 17.6.14
(...) As to my present position, must, despite the
heat-wave and indisposition slowly but surely work
purposefully. Above all pull Staś into it.
18.6.14
Yesterday and today feel significantly better; resigned
to my fate and virtually acclimatised on the ship. Day
before yesterday, arrival at Port Said. (...)
Happy with the memories this brings back;
experiencing the newness of this together with Staś.
Miserable night; go through the Canal. (...)
Saturday 19-20.6.14
(...) Life on board: In the morning around 7 they
wake me for bathing. Get dressed, then go for breakfast.
Conversation with the French woman and the
Australian family sitting across from us. Then go on
deck and in the late morning write my diary, read a bit.
But often make breaks, take walks, talk and play sports.
Lunch; then the sun comes round to the right side,
change decks and read something else. The teading
goes slowly, poorly. Rummage in notes and Queries.
Talk with Staś a bit, though less now than before;
yesterday Staś was rather glum.
Sunday 21.6.14
(...) Staś composed a very nice melody yesterday
evening; disconcerted me a bit as my artistic impotence
has always bothered me. As much in attitudes towards
women as i n attitudes towards life this is something
which it is very difficult for me to get through. (...)
Mandauh ck Lavalla - Saturday 4- July.
(...) - Hotel in Colombo; broad veranda, canopied
yard; open dining room; then the corridor and
bedrooms. Sleep a bit better than on the ship under
a mosquito-net the 1st night. Staś doesn't sleep; gets
up and turns on the light. (...)
O n the 2nd day we go around 11 to the small lake,
near the restored dagoba to a new dagoba which
I haven't seen as yet. A grove of mimosa or acacia and

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO

Niedziela 24. Przyjazd Stasia. Kasia przychodzi
0 12 = tej. Spotkanie z Westerm[arckiem] w [?]. Lunch
u Singerów; Torday[?]; przemęczenie i kongestya. Jazda
z Kasią ku Matble Arch; parę kroków po Parku; u Isobel
Kirkwood. Jazda do Grahama Wallasa. Kolacja. Potem
czytają mi wiersze, doskonałe w istocie. Powrót tramem
do domu.
Poniedz[ialek] 25. Z M = [. ] i Stasiem u Gamage'a.
Cały dzień potem latam ze Stasiem. Wieczorem spotkanie
z Seligm[anem] i Westermarckiem w School. Staś idzie
do Wa[?], ja na Seminarjum, gdzie mowa o Bergsonie.
Partseminarjum, Seligman, Lewiński, Appelberg.
7

(...) Niedziela. Przedpołudnie] do D = r a Stronga,
który pokazuje nam swoje kurjoza papuańskie; obiad
w domu, potem idziemy ze Stasiem do Seligmfana], do
B l u m l , gdzie Misza[?] jej mąż i 2 Niemeczki; potem do
Retingjetów]. Sztuczki katciane; przekomarzanie się
z Kasią; jestem b. niesympatyczny. Powrót do domu. Spe­
szenie przez Stasia.

nue de l'Observatoire, Boulevard, rue Denfert Rochereau do Strugów. Tam Tadzio. (...)
Na 2 dzień do Zuł[awskich], potem place de la Con­
corde, Pola Elizejskiego, gdzie obserwujemy av. de 1'Etoile i automobile. Nastrój tadosny, upojenie miastem; Ka­
zia opowiada mi o swoim pobycie w Paryżu i wyraża się
o Stasiu. W Luwrze Gioconda i starożytności egipskie.
Staś okazuje znaki niepokoju. Sami zostajemy z Kazia; po­
tem idziemy na lunch, gdzie dyskusja o sufrażystkach. Ku­
pienie parasola, idziemy znów na place du Theatre, po­
tem przez Avenue Opera do Cafe de la Paix. Ztamtąd busem do Notre Dame; wieża jakaś starożytna na placu, Sa­
int Chapelle, Notre Dame. Idziemy jeszcze wzdłuż Quai
bukinistów. Zegnamy się na Bul. Michu i przez Quai
d'Orsay do G[are] d[e] L[yon]. Laski pod Paryżem ślicz­
ne, Fointainbleau; pragnąłbym jeszcze zwiedzić Francję.

Poniedziałek L V I . Rano pisanie etc. Popoł[udniu]
przychodzą Kasia i Т.; Staś i Zuł[awski] wychodzą na He­
ath. Odprowadzam T. aż do rogu Englands Lane; układa­
my spacet na wieczór; kwestya pożyczki pieniędzy. Staś ze
mną u Miss Fry. Rozmowa z nią, działa na mnie podno­
sząco. (...)
Wtorek 2. Popołudniu Kasia i T. przychodzą. Staś.
Odprowadzam T. [?] ale bez prawdziwego sentymentu.
We Środę 3. w południe zajście ze Stasiem, które psu­
je mi humor na pewien czas, bo ostatecznie muszę przy­
znać, że ma on do pewnego stopnia rację. - Aha zapo­
mniałem napisać jeszcze o jednym spacerze z Т.; zdaje mi
się we Wtorek 26. Staś był ze mną i wstąpiliśmy do
Scliool, gdzie widziałem się z Seligm[anem] potem po pu­
dełko do blacharza, potem natknąłem się na Ret|ingera]
1 spiknąłem go ze Stasiem.(...)
Piątek. 5. Popoł[udniu] fotografuję ją. Przychodzi
mąż; speszenie; nie zapraszam go na wieczór. Wywoływa­
nie. Wieczór Kasia, sufrażystki; Т., Memcia i siostra.
Układamy r[ende?Ji'[ousj[ ] na Woburn Square. Staś
przychodzi. (...)
7

Poniedziałek. 8. Ostatni dzień w Londynie. Zęby mę­
czą mnie sttasznie i niepokoją. Rano idę ze Stasiem do
Anthrop[ological] Institute], do Banku, do Museum, wra­
cam do domu; fotografując M = ę [Mamę'] łamię statyw
fotograficzny. (...)
Wtorek 9. ostatni ranek. Silny ból zębów; ponura per­
spektywa na przyszłość. Wrażenie zupełnej bezsensowno­
ści tej podróży. Budzę Stasia, raz jeszcze idę się pożegnać
z naszym ogródkiem. Szukam taxa. Na stacyi Westermarck, Memcia. - Jazda do Folkestone smutna. Czuję na­
gle, że jestem pozostawiony swojemu losowi na współkę
ze Stasiem.
U Zuł[awskich] rozmowa z Kazia, która wygląda b.
efektownie. Potem kolacja; potem ze Stasiem ptzez Ave­

325

Środa 17 V I 14
(...) Co do mojej obecnej pozycji, to muszę, pomimo
upałów i niezdrowia, powoli, ale systematycznie pracować
celowo. Przedewszystkiem wciągnąć w to Stasia.
18 V I 14
Wczoraj i dzisiaj czuję się znacznie lepiej; pogodzony
z losem i właściwie zaaklimatyzowany na statku. Przed­
wczoraj wieczór dojazd do Port Said.(...)
Cieszę się wspomnieniami, jakie to przywodzi; przeży­
wam nowość tego razem ze Stasiem. Kiepska noc; jazda
ptzez kanał. (...)
Sobota 19, 20 V I 14
(...) Zycie na statku: rano koło 7 = ej budzą mnie na
kąpiel. Ubieram się, potem idę na śniadanie. Rozmowa
z Francuzką i z rodziną australską siedzącą naprzeciwko
nas. Potem idę na pokład i ptzedpoludniem piszę dzien­
nik, trochę czytam. Ale przerywam często, spaceruję, ga­
dam i gram w sporty. Lunch; potem słońce przechodzi na
prawą stronę, zmieniam pokład i czytam coś innego. Czy­
tanie idzie mi powoli kiepsko. Grzebię się w hlotes &amp; Querries. Trochę rozmawiam ze Stasiem, chociaż mniej tetaz,
niż przedtem; wczoraj Staś był dość ponury.
Niedziela 21 V I 14
(...) Staś wczoraj wieczór skomponował b. ładną melodję; speszyło mnie to trochę, gdyż moja impotencja ar­
tystyczna zawsze mi dolega. Zarówno w stosunkach do
kobiety, jak i w stosunku do życia jest to rzecz, poprzez
którą b. trudno mi się przedostać.(...)
Mandauh ćk Lawalla [?] - Sobota 4 Lipca.
(...) - Hotel w Colombo; weranda szeroka, przykryte
podwórza; otwarte pokoje jadalne; dalej korytatz i poko­
je sypialne. Śpię trochę lepiej niż na sratku pod moskitierą 1. [pierwszą] noc. Staś nie śpi; wstaje i zapala światło.
(...)

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI

Wednesday's quarrel which drives me into a fury.
Dinner; poor sleep in the night. - (...)

rubber plants; trees rare, without undergrowth; ground
covered with dried leaves; to the left an oblong pond;
evidently a bathing pool for elephants, or perhaps for
people, priests, too. To the right a dagoba, i n the [?]
overgrown grass; Staś on the platform with huge, flat
stones. (...) - Staś is having a terrible day; doesn't see,
despairs, speaks of s[uicide?]. Was meant to be writing
an article.
(...) Return to the pond; beautiful view of the hills;
monkeys fly overhead along the way. Meet Staś. Rest of
the time in the Rest House; conversation with a Tamil;
diary writing; Staś is starting the article, very good. (...)

Sunday 26.7. (...) The drive to the Cussacks, Staś
sits in front. A t the Cussacks I have a long talk with
him. Next is tea. Get wommera and churinga[l]; both
good. Return, late evening. Conversation in wh[ich] St.
attacks me and upsets me so that I have a [?] night;
although I behave peacefully towards him.
Monday 27. (...) We arrive late; dinner; Staś leaves
early (and makes a scene that day and not the previous
one as I had noted).
Tuesday 28. (...) Long conversation with the
governor and his wife. Conversation with the vicegovernor] and Sir John Forest. Walk i n the garden;
taking Staś away; return home. Evening at home.

6.7.14
(...) Packing; breakfast; have a moral katzenjammer
due to the keeper's mistake and the fact that Staś
didn't register i n the book. In the evening it turns out
that the keeper has cheated us of 2 rupees.
Buddhas in the 1st, very small cavern, he is carved
out of the rock, wonderful facial expression, in robes of
beautifully carved folds. - (...)
O n the sea, from Fremantle to Adelaide, Wednesday
5.8.
Description of sojourn in Western Australian
Generally very nice, cheerful, frivolous mood. Lack
of fascination with a unilateral emotional stimulus.
Interest primarily in objective facts; flora of West[ern]
Australia]; animals in the garden; also some
ethnological problems. A scientific mood par excellence.
Towards the end I'm beginning to feel a bit worse due
to a quarrel with Staś, general fatigue and, at the very
end, news of the war:
21.7.
(...) Fremantle as a series of houses without any
character in the distance. Long wait for Le Soeff and for
Dakin; uncertainty with regards to Staś. L.S. comes;
large, disorderly, solid chap. Gambols Polish-style.
Delight that I am a guest, that I don't have to think
about everything and pay for everything.
(...) We put Staś in the Hostel; it's getting dark; we
drive back. (...)

Port Moresby, September 20, 1914.*
September 1 " began a new epoch in my life: an
expedition all on my own to the tropics. O n Tuesday,
9.1.14 I went with the British Association as far as
Toowoomba. Met Sir Oliver and Lady Lodge. I chatted
with them and he offered his assistance. The falseness
of my position and Staś' attempt to "set i t right", my
taking leave of Desire Dickinson, my anger with Staś
which became a deep resentment that persists even now
- all this belongs to the previous epoch, the trip to
Australia with the British Assoc. I went back to
Brisbane alone i n a parlor car reading the Australian
Handbook. A t Brisbane I felt quite deserted and had
supper alone. Evenings with [Fritz] Grabner and
Pringshaim, who hope to be able to go back to
Germany; we talked about the war. The lobby of the
Hotel Danieli, its cheap furniture, its staircase in full
view, are closely bound up with my recollections of this
period. I recall morning visits to the museum with
Pringsheim. Visit to Burns Phelp; a visit to the
goldsmith; a meeting with [A.R. Radcliffe-]Brown. (...)
O n Thursday night I went to see Dt. Douglas, to say
good-bye to the Goldings and to give Mrs. Golding
a letter for Staś. I returned books to her. (...)

O n Wednesday 22.7. go take a swim i n the morning,
beside wild animals, lions and tigers. Breakfast at which
we talk for a long time. About 12 I go alone to Perth.
Staś isn't there. Staś and L.S. come after a quarter hour
of my waiting. (...) In the evening dinner; escort Staś to
the Watsons; quarrel at the hotel. (...)
In Kalgoorlie (Friday 24.) cold; clean, clear and
sharp air. (...) We're almost late. Buy a sleeper for Staś
and myself. - Staś leaves with a grudge about

Monday, 10.5. (...)
Dream of settling permanently in the South Seas;
how will all this strike me when I'm back i n Poland?
I think of what is going on there now. O f Mother. Selfreproach. Occasionally I think of Staś, with increasing
bitterness, missing his company. But I am glad he is not
here.(...)
Wasted all day Saturday 17 and Sunday 18 waiting
for Saville, and reading Vanity Fair and i n my

* Already translated as A Diary in the Strict Sense of the

Term

326

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO

Na 2. dzień idziemy kolo l l = t e j nad jeziorkiem, koło
restaurowanej dagoby do nowej dagoby, której dotąd je­
szcze nie widziałem. Gaj mimoz czy akacyi i fikusów; drze­
wa rzadkie, bez podszycia; ziemia pokryta liściami ze­
schłymi; na lewo staw podłużny; widocznie kąpiel dla sło­
ni, a może i dla ludzi, kapłanów. Na prawo dagoba, w [?]
porosła trawą; Staś na platformie z olbrzymich, płaskich
kamieni.(...) - Staś ma fatalny dzień; nie patrzy, rozpacza,
mówi o sb. [samobójstwie?]. Miał pisać artykuł.
(...) Wracam nad stawkiem; śliczny widok na gótki;
małpy przelatują po drodze. Spotykam Stasia. Resztę cza­
su w Rest Housie; rozmowa z Tamilem; pisanie dziennika;
Staś zaczyna artykuł b. dobtze. (...)
6 V I I 14
(...) Pakowanie; breakfast; mam kota motalnego z po­
wodu omyłki keeper i tego, że Staś się nie wpisał w książ­
ce. Wieczorem okazuje się, że keeper okradł nas o 2 rupie.
Buddy. W 1. pieczarze, b. małej, jest on wykuty ze ska­
ły o cudownym wyrazie twarzy, w sukni o ślicznie wyrzeź­
bionych fałdach. - (...)
Na morzu, z Fremantle do Adelaide, Środa 5.VIII.
Opis pobytu w Zachodniej Australii.
Ogólnie b. miły, pogodny, lekkomyślny nastrój. Btak
zafascynowania jakąś jednostronną podnietą uczuciową.
Zainteresowanie się głównie objektywnymi faktami; ro­
ślinnością Zach[odniej] Austr[alii]; zwierzętami w ogro­
dzie; trochę też problemami etnologicznymi. Nastrój par
excellance naukowy. Pod koniec zaczynam się czuć trochę
gorzej z powodu kłótni ze Stasiem, ogólnego zmęczenia i ,
na samym końcu, wiadomości o wojnie.

21 V I I (...)
Fremantle jako szereg domów bez charakteru w odda­
li. Długie czekanie na Le Sonifa i na Dakina; niepewność
co do Stasia. L.S. przyjeżdża; duże, nieporządne, solidne
chłopisko. Bryka w polskim stylu. Radość, że jestem go­
ściem, że nie muszę o wszystkiem myśleć i za wszystko
płacić.
(...) Umieszczamy Stasia w Hostel; zciemnia się; je­
dziemy z powrotem.(...)
We Środę 22 V I I rano idę do kąpieli, koło dzikich
zwierząt, lwów i tygrysów. Śniadanie, przy którym długo
gadamy. Koło 12 = tej idę sam do Petth. Stasia niema.
Przychodzi Staś i L.S. po kwadtansie mojego czeka­
nia. (...) Wieczorem kolacja; odprowadzamy Stasia do
Watsonów; kłótnia w hotelu. (...)
W Kalgoorlie (Piątek 24) zimno; czyste, przejrzyste
i ostre powietrze.(...) O mało co nie spóźnieni. Kupuję
sleeper dla siebie i Stasia. - Staś wyjeżdża z pretensjami
o Środową kłótnię, co mnie przyprowadza do wściekłości.
Kolacja; źle przespana noc. -

(...) Niedziela 26 V I I (...) Jazda do Cussacków, Staś
siada na froncie. U Cussacków mam długą rozmowę
z nim. Następnie herbata. Dostaję wommerę i churinge[?]; obie dobre. Powrót, późnym wieczorem. Rozmowa,
w ktfórej] St[aś] napada na mnie i peszy mnie, tak że
mam noc [?]; choć odnoszę się do niego pacyficznie.
Poniedziałek 27. (...) Przyjeżdżamy późno; kolacja;
Staś wychodzi wcześnie (i robi m i awanturę tego dnia,
a nie poprzedniego jak zanotowałem).
Wtorek 28 (...) Długa rozmowa z gubernatorem i jego
żoną. Rozmowa z vicegub. i Sir Johnem Forestem. Spacer
po ogrodzie; zabranie Stasia; powrót do domu. Wieczór
w domu.
Port Moresby, 20 Września 1914*
1. Września rozpoczyna się nowa epoka w moim życiu:
samodzielna i samotna wyprawa w tropiki. We Wtorek,
1.IX.14 odprowadziłem Brit. Ass. Do Toowoomby. Roz­
mowa i zaznajamianie się z Sir Oliwerem i Lady Lodge;
ofiarowanie mi pomocy przez tegoż; moje fałszywe poło­
żenie i „sprostowanie" przez Stasia. Pożegnanie z Desire
Dickinson; wściekłość na Stasia, która przerodziła się na
głęboki żal, trwający do tej chwili - to wszystko należy do
poprzedniej epoki, do wizyty z Brit. Assem w Australii.
Wróciłem sam do Brisbane wagonem salonowym; czyta­
łem po drodze Handbook australski. W Brisbane poczucie
opuszczenia i samotności. Samotna kolacja. Wieczorami
rozmawiam z Grabnerem i Pringsheimem, którzy mają
nadzieję, że będą mogli wrócić do Niemiec; mówię z nimi
o wojnie. Otwarty na sień, tandetnie umeblowany salon
hotelu Danieli wiąże się ściśle z tą epoką. Pamiętam wizy­
tę rano w muzeum, dokąd Ptingsheim mnie odprowadza.
Wizytę u Burnsa Philpa; wizytę u złotnika. Spotykam
z Brownem, w Piątek rano, który idzie tego dnia na lunch
do Mayo ow. We Czwartek wieczór jadę do D r = a Dou­
glasa, ażeby pożegnać się z Gol[d]ingami i dać Goldingowej list do Stasia oraz oddać jej książki.
W Poniedziałek 5 X (...)
Marzenia o stałym osiedleniu się w S[outh] Seas;
o tern, jak będę patrzał na te rzeczy po powrocie do kra­
ju. Myśli o tern, co się tetaz w kraju dzieje. O matce. Wy­
rzuty sumienia. Chwilami myślę o Stasiu, z cotaz mniej­
szym rozgoryczeniem. Z żalem za jego towarzystwem.
Chociaż jestem rad, że jego tu niema. (...)
Dziennik moich przeżyć na Mailu:
(...) Całą Sobotę 17 i Niedzielę 18 marnuję czekając
na Saville'a i na zabój czytam Vanity Fair - zupełne stu-

* O d t ą d zaczyna się następny zeszyt, a zarazem opubliko­
wana w języku angielskim część dzienników pt. A Diary in the
Strict Sense

327

of the Term

�Grażyna

Kubica

• STAŚ WITKIEWICZ IN T H E П1 ARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI

desperation - complete obfuscation, I simply forgot

dejected by the novel and Stas's letter. In the evening

where I was. I had begun to read V.F. at Zakopane,

I felt very disturbed; nevertheless I prepared a plan of

having borrowed it from Dziewicki that spring when

campaign with S[aville] and went to the village to get
Kavaka and Papari. After long parleys I got them out,

I spent six days there in May; Staś was in Brittany, I was

and I came back home. A t last the mystery of the
names of the months is being clarified. Went to sleep

staying with the Taks. Now the fate of Becky Sharp and
Amelia did not awaken my memories of old times. (...)

without reading.(...)
10.29.(...)
11.2.

Elated, humming a tune, I walked to the village.

(...) Was not seasick. Landed feeling broken; did not

Fairly fruitful talk with Kavaka. Watched lovely poetic
dances and listened to Suau music. A small ring of

lie down at once; had breakfast and looked through the

dancers; two dancers facing each other with raised

newspapers with illustrations about the war. Looked for

drums. The melody reminded me of Kubain laments.

something about Poland - there was nothing. Very tired.

Went back home where I wasted time leafing through

Right after dinner, went to bed. Slept from 2 to 5. I did

Punch. Vision of T. Occasionally I think of Staś with

not feel too well afterward. I sat by the sea - no fit of

real friendliness; principally the melody he composed on

dejection. The Staś problem torments me. In fac t his

the way to Ceylon.

conduct toward me was impossible. There was nothing
wrong about what I said in Lodge's presence; he was

10.29. (Written on the 30

th

wrong to correct me. His complaints are unjustified,

in the afternoon)

and the way he expresses himself precludes any

Was up before 8 in the morning and wrote my diary.
Was busy writing when S. brought my mail. Letters from

possibility of reconciliation. Finis amicitiae. Zakopane

N . (5) and a number of letters from Australia.

without Staś! Nietzsche breaking with Wagner I respect

Charming, friendly letters from the Mayos and [Le

his art and admire his intelligence and worship his

sones] gave me real pleasure. Also an extremely nice

individuality, but I cannot stand his character.(...)

letter from Mrs. Golding. Stas's letter deeply annoyed

Sunday 28. Morning - ? Read a little of [Newton]. In

me. A t the same time I reproached myself for not

the evening I thought about Staś and began a letter to

having behaved i n a petfectly unimpeachable way and

him. A t moments I was very exalted; I have been in

I felt deep resentment and hatred for his behavior

N.G., I have accomplished a good deal. I have prospects

toward me. My feeling for him was almost completely

of far better work - fairly certain plans. A n d so -

ruined by his letters. I see almost no possibility of

It's not as hopeless as I thought when I arrived here.

reconciliation. I also know that however many faults

Moreover I don't feel a bit worse than when I came.

I have committed, he acted very ruthlessly toward me;

I am a better sailor and I walk much better - the

all the time having gestures and airs of persecuted

distances no longer terrify me. - Gazing at the sea

greatness and moralizing in accents of deep, mature,

1 have a strong feeling of happiness. True, it is not all

objective wisdom. There was not a trace of friendliness

over yet; but i n the light of old fears and uncertainties

in his conduct towards me. - No, objectively, in the

I have decidedly won a victory.(...)

scale of rights and wrongs the platter dips down on his
side... I am terribly dejected and dispirited by the

Sunday, Oct.28, 1917, on the Tropic of Capricorn.

bankruptcy of my most essential friendship. The first

(...)

reaction of holding myself responsible for everything

Wednesday uneventful - I made friends with a navy

predominates, and I feel capitis dirninutio - a worthless

officer, read, wrote a little. I was slightly seasick.

man, of diminished value. A friend is not merely an

Thursday: around 4 p.m. we sailed into Moreton Bay.

added quantity, he is a factor, he multiplies

Peaceful trip. I did not look around enough, I talked too

one's individual value. Too bad - the responsibility for

much. I looked at the river in moonlight, and recalled

the break lies primarily i n his unrelating pride, i n his

the British Assoc., Staś, Mackaren, and Miss Dickinson.

lack of consideration, his inability to forgive others for

Gloom of deserted wharves; enormous gray transports.

anything, though he can forgive himself a great deal. -

Message from the Mayos; drive; telegram o E.R.M.(...)
r

Then I read N.'s letters, which are the only thread
linking me with the past, and the Times, which Mrs.

Tuesday, 11.13.

Mayo sent me. I visited the village depressed.

(...) A t 10.30 went to B.R and asked Burton to look
for Stas's lost box.(...)

Conference with Kavaka in his house, about the burial
rites; analysis of the sago spade. In the afternoon
I began to read Bolski and did not put the book down
until 5. Went to the village for half an hour, feeling very

328

Friday, 12.21.
Awoke late, at 7. Dreams in which S.I.W. [Stanisław

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO

manienie; zapominam wprost, gdzie jestem. V[anity]
F[air] zacząłem czytać, pożyczywszy od Dziewickiego,
w Zakopanem; owej wiosny, kiedy byłem tam przez 6 dni
w Maju, Staś był w Bretanii, ja mieszkałem u Tabów. Te­
raz losy Becky Sharp i Amelii nie wzbudziły żadnych
wspomnień o przeszłości. Tamta epoka była też epoką zu­
pełnego otumanienia. (...)
29 X
(...) W? rozchandrzony, nucąc, do wioski. Dość wydaj­
na rozmowa Kawaką. Obserwuję śliczne, poetyczne tańce
i słucham muzyki Suau. Małe koło tancerzy; dwuch na­
przeciw siebie tańczy z podniesionymi bębnami. Melodya
przypomina kubańskie zawodzenia. - Wracam. W domu
tracę czas na feuilletowanie Puncha. Wizja Т. - O Stasiu
myślę chwilami z prawdziwą serdecznością; głównie melodja przez niego skomponowana w drodze do Cejlonu.
Dzień 29 X (pisane 30 X popoł.) Rano wstaję przed
8 = ą i piszę dziennik. Jestem zajęty pisaniem, kiedy S. da­
je mi mail. Listy od N . (5) i szereg listów z Australii. B. mi­
łe i serd[eczne] listy od May'ów i Le Souefów robią mi
serd. przyjemność. Tak samo niezmiernie miły list od Goldingowej. List Stasia peszy mnie głęboko. Odczuwam
równocześnie silne wyrzuty sumienia, że nie postępowa­
łem w sposób zupełnie unimpeachable, równocześnie od­
czuwam głęboki żal i nienawiść za jego odniesienie się do
mnie. Sentyment prawie całkiem zduszony tym listem.
Nie widzę prawie możliwości porozumienia. Wiem także,
że, jakkolwiek było wiele win z mojej strony, on postępo­
wał b. bezwzględnie w stosunku do mnie; przez cały czas
zachowując gesty i minę uciśnionej wielkości i motalizując mnie z akcentem głębokiej, dojrzałej i objektywnej
mądrości w głosie. Nie było cienia życzliwości w jego za­
chowaniu się w stosunku do mnie. - Nie, objektywnie,
szala nieprawości przechodzi na jego stronę... Niezmier­
nie mnie peszy i przygnębia bankructwo mojej najistot­
niejszej przyjaźni. Pierwsza reakcja brania odpowiedzial­
ności za wszystko jest przeważająca i czuję się „capitis diminutis"; człowiekiem bez wartości, o zmniejszonej warto­
ści. Przyjaciel nie jest tylko dodatkiem - jest on współ­
czynnikiem; wartość indywidualna staje się pomnożoną.
Trudno - wina zerwania leży przedewszystkiem w jego
nieubłaganej pysze i bezwzględności, która nic nie umie
przebaczyć innym, a b. wiele samemu sobie. - Potem czy­
tam listy n, które są jedyną nicią wiążącą mnie z przeszło­
ścią i „Times"a, którego Mayowa mi przysłała.
Idę do wioski speszony. Konferencja z Kawaką w jego
domu o obrzędach pogrzebowych i analiza łopaty sago­
wej. Popołudniu zaczynam czytać Bolskiego i nie odkła­
dam książki aż o 5 = tej. Idę na Vi godziny do wioski, moc­
no zdemoralizowany czytaniem powieści i listem Stasia.
Wieczorem czuję się b. histerycznie. Pomimo to przygoto­
wuję plan kampanii z S. i idę po Kawakę i Papari'ego do
wioski. Po długich pour parler wydobywam ich i wracam.

Nareszcie tajemnica nazw miesięcy się wyświetla! Idę
spać zaraz bez czytania. (...)
2 X I (...) Unikam choroby. Wysiadam jak zbity; nie
kładę się od razu; jem śniadanie i przeglądam gazety ilu­
strowane o wojnie. Szukam czegoś o Polsce - nic niema.
Jestem b. zmęczony, zaraz po objedzie idę spać - śpię od
2 = ej do 5 = tej. Nie czuję się świetnie potem. Siedzę nad
motzem. Chandra nie przychodzi. Problem Stasia mnie
męczy. Faktycznie on postępował w stosunku do mnie
niemożliwie. Moje powiedzenie wobec Lodge'a nie było
nic złego. Jego sprostowanie było. Jego pretensje są nieu­
zasadnione, a sposób, w kt[óry] je wyraża, przecina z góry
możność porozumienia się. Finis amicitiae. Zakopane bez
Stasia! Nietzsche zrywa z Wagnerem. Bezwzględnie uzna­
ję jego sztukę; podziwiam inteligencję i wielbię indywidu­
alność, ale nieznoszę charakteru.
Niedziela 28. Rano - ? Czytam trochę Newtona. Wie­
czorem myślę o Stasiu i zabieram się do napisania listu do
niego. Mam chwilami silną egzaltację: byłem na N.G.;
zrobiłem dość dużo względnie. Mam przed sobą widoki je­
szcze znacznie lepszej pracy - plany dość pewne. A więc
- nie jest tak beznadziejnie, jak myślałem jadąc tutaj. Pozatem nie czuję się bynajmniej gotzej, niż kiedy jechałem
tutaj. Znoszę lepiej chorobę morską i znacznie lepiej cho­
dzę - przestrzeń nie przedstawia mi się w tak odstręczają­
cej formie. - Patrzę na morze i doznaję silnego uczucia
szczęścia. Jeszcze nie po wszystkiem - prawda; ale w świe­
tle obaw i niepewności poprzednich mam za sobą stanow­
czo tryumf.
Poniedziałek] 25.3.(...) Księżyc nad wzgórzem, poły­
ski blade na lśniących liściach. Kolacja, jem powoli, leni­
wie, będąc zmęczonym. Myśli? Jadę dinghą po kolacyi.
Patrzę na gwiazdy: S[outhern] Cross, E.R.M. Staś, Atwood (Semolina Pudding); Syriusz, Canopus - 2 największe
gwiazdy „poor show"! Wracam, śpię.(...)
Środa 11/4
1. połowa dnia w Gusawecie; normalna rutyna: wsta­
ję późno i po kiepskiej nocy; rozmowy z Billem o fotogra­
fii etc. Oglądam filmy po śniadaniu, czyszczę i [?] kame­
rę, kończę wywoływanie. Myję się i myję głowę. Koło
l=szej gotów do odjazdu, deszcz, piszę list do E.R.M. Ca­
ły ten ranek jestem energiczny, czuję się nieźle i kocham
się w E.R.M. - Popołudniu na łódce zamiast czytać po­
wieści lub branzlować czas, czytam mój dawny dziennik.
Refleksje: stawiam sobie kwestie, czy obecne życie odpo­
wiada maksimum intensywności, którą mogę wydobyć
z mego zdrowia i dobrego stanu nerwów. Nie: doktryna,
że najlepszą pracę się robi w leisure hours, przetłomaczyłem na doktrynę spadania po linii najmniejszego oporu,
taking it easy. Wątpliwości a la St.I.W.: czy watto elimino­
wać płodne źródła natchnienia (które niewątpliwie każdy

329

�Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI

Ignacy ("Staś") Witkiewicz and old W [Staś' father] are

Wednesday, 4.18 [sic]

mixed up. Also, Judge Herbert, and others.(...)

(...) Dream about St.I.W. and N.S. Feeling of having
wronged, deceived her.(...)

Monday 24(...) Completely forgot it was Christmas Eve. But just
now, this very morning, when I couldn't sleep, Mother
was thinking of me and was missing me. My God, my
God, how terrible it is to live in a continuos ethical
conflict. My failure to think seriously about Mother,
Staś, Poland - about their sufferings there and about
Poland's ordeal - is disgusting!
Monday, 3.25.(...) The moon above the hills makes
pale reflections on the glistening leaves. Supper; I ate
slowly, lazily, being tired. Thought? - Took out the
dinghy after supper. Gazed at the stars: S[outhern]
Cross - E.R.M. Staś. Atwood (Semolina Pudding);
Sirius, Canopus - the two largest stars a "poor show"!
Came back, and to bed.(...)
Wednesday, 4.11 [sic]
First half of day in Gusaweta; normal routine: got up
late after bad night, had conversations with Bill about
photography, etc. Examined films (after breakfast),
cleaned camera, finished developing. Washed and
shampooed. A t 1 ready to leave; rain; wrote E.R.M. A l l
morning I was energetic, felt well, in love with E.R.M. In the afternoon, instead of reading novel or idling,
I read my old diary. Reflections: I asked myself whether
my present life achieves the maximum of intensity
obtainable in view of my health and good nervous
condition. No. I interpreted the doctrine that best work
is dome during leisure hours as doctrine of following a
line of least resistance, as taking it easy. Doubts a la
S.I.W. [Stanisław I . Witkiewicz] - is it worth while to
eliminate fruitful sources of inspiration (which every
thinker and artist will find by following the line of least
resistance) ? But it is a fact that when you eliminate one
form of inspiration you gain another, and that to
eliminate line of least resistance is above all to
eliminate pure waste of time (reading novels, sitting
extra long in company, etc.). (...)

6.30.18.
(...) A t night, sad, plaintive dreams, like childhood
feelings. I dreamed about Warsaw, about our apartment
in the boarding school, about some apartment with
a bathroom (Zenia and Staś) in Warsaw. Everything
permeated with Mother.(...)
7.18.18.
O n the theory of religion. My ethical position in
relation to Mother, Staś, E.R.M. Twinges of conscience
result from lack of integrated feelings and truth in
relation to individuals. My whole ethics is based on the
fundamental instinct of unified personality. From this
follows the need to be the same in different situations
(truth in relation to oneself) and the need,
indispensability, of sincerity: the whole value of
friendship is based on the possibility of expressing
oneself, of being oneself with absolute frankness.
Alternative between a lie and spoiling a relationship.
(My attitude to Mother, Staś, and all my friends was
strained). - Love does not flow from ethics, but ethics
from love. There is no way of deducing Christian ethics
from my theory. But that ethic has never expressed the
actual truth - love your neighbor - to the degree
actually possible. The real problem is: why must you
always behave as if God were watching you?
7.18.18.
(...) A l l the tender feeling of my childhood came
back: I feel as when I had left Mother for a few days,
returning from Zwierzyniec with Father. - I go back in
my thoughts to Anna Bt. - how utterly everything has
vanished from my life! - Stas's betrayal, and N.S. Truly
I lack real character.

330

Translated by Annamaria

Orla-Bukowska

�Grażyna Kubica • STAS W I T K I E W I C Z W D Z I E N N I K A C H BRONISŁAWA M A L I N O W S K I E G O

myśliciel i artysta znajdzie obficie na linii najmniejszego
oporu)? Ale faktem jest, że za jedną formę natchnienia
uzyskuje się inną i że eliminując l.n.p. eliminuję przede
wszystkiem czystą stratę czasu (czytanie powieści, przesia­
dywanie extra long w towarzystwie już wyjalowionem
itp.).(-)
Środa 18/4
M

- Sen o St.Ign.W. i N.S. Uczucie skrzywdzenia,

oszukania jej.(...)
Niedziela. 30/6/18
(...) - W nocy sny smutne, żałosne, jak uczucia z dzie­
ciństwa. Śnię o Warszawie, o naszem mieszkaniu w Bur­
sie, o jakiemś mieszkaniu z kąpielą (Zenia i Staś) w Warsz.
Wszystko przeniknięte Mamą i budzę się co chwila. Nad
ranem zatopiony w smutku. Idę na drogę i płaczę. - Na­
głe przebłyski zrozumienia, wizje przeszłości. Zycie prze­
szyte strzałą żalu, wyrzutów sumienia, rzeczy niepowrotnych.(...)
17/7/18
(...) Wszystkie czułe uczucia dzieciństwa wracają; czu­
ję jak wtedy, kiedy rozstałem się z Matką na parę dni,
wracając ze Zwierzyńca z ojcem. - Wracam też myślą do
Annie Br. - jak kompletnie wszystko znikło z mojego ży­
cia! - Zdrada Stasia i N.S. Nie jestem naprawdę prawdzi­
wym charakterem.
Do teoryi religii. Etyczne stanowisko w stosunku do
Mamusi, Stasia, E.R.M. Wyrzuty sumienia: wynikają
z braku jednolitości uczuciowej i prawdy w stosunku do
indywidualności. Cala etyka moja opiera się na podsta­

wowym instynkcie jednolitości osobistości. Z tego wynika
potrzeba bycia tymsamym w różnych sytuacjach (prawda
w stosunku do samego siebie), potrzeba koniecznej szcze­
rości: cała wartość przyjaźni oparta na możliwości wywnętrzania się, bycia samym sobą w zupełnej szczerości.
Kłamstwo zatruwa stosunek osobisty. Alternatywa mię­
dzy kłamstwem a rozszarpaniem stosunku. (Mój stosunek
do Mamy, Stasia i wszystkich przyjaciół był poszarpany).
- Miłość nie wypływa z etyki, lecz etyka z miłości. Etyki
chrześcijańskiej nie sposób wyprowadzić z mojej teoryi.
Ale etyka ta nigdy nie wyrażała istotnej prawdy. Miłuj bli­
źniego swego - o ile to możliwe. Istotny problem: dlacze­
go musisz postępować zawsze tak, jakby Cię Bóg widział.
Ten problem [urwane]
Piątek 21/12 [17]
Budzę się późno o 7=ej. Sny, w których S.I.W. i stary
W[itkiewicz] zmieszani. Także judge Herbert i inni. (...)
Poniedziałek 24 [12.17]
(...) Zapominam zupełnie o wilii Bożego Narodzenia.
Ale właśnie teraz, właśnie dziś rano, kiedy nie spałem,
Mamusia tam myślała o mnie i tęskniła za mną. O Boże,
Boże, jakież marne jest życie w ciągłym rozdźwięku etycz­
nym. Ten brak myśli głębszych o Mamie, o Stasiu, o kra­
ju i tem, co oni wszyscy cierpią i co Polska cierpi - jest
czemś wstrętnem. (...)
Wtorek 13 11.[17]
(...) О Ю'Л idę do B.R i proszę Burtona, żeby mi po­
szukał zaginionej kiesy Stasia. (...)

331

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11490" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11468">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/adc7a3f190fde238435ccea3dd46b18b.pdf</src>
        <authentication>d36387387d0ea108071dd8be2cc9d887</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136880">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2840</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136881">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136882">
                <text>2000</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136883">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2647</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136884">
                <text>"The Shoemakers" by Witkiewicz: Eroticism and Power="Szewcy" Witkacego: erotyzm i władza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136885">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.350-363</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136886">
                <text>Sokół, Lech</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136887">
                <text>pol., ang.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136888">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136889">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136890">
                <text>Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D POWER

L E C H

SOKÓŁ

The Shoemakers
by Witkiewicz:
Eroticism and Power*

T

he Shoemakers, the last surviving play of
Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885-1939), was
begun in 1927, continued in 1931 and finished
in 1934. The play was never published or performed in
the author's life-time. Its considerable difference from
all previous plays is visible already in its subtitle:
"A Scientific Play with 'Songs' in Three Acts".
According to Daniel Gerould, The Shoemakers
continues themes and techniques found in two long
novels Farewell to Autumn (1927, written in 1925) and
Insatiability (1930, written in 1927) which Witkiewicz
had conceived not long before. Like the novels, the play
is a reflection of the author's growing social concerns.
As Gerould says:
"The dramatist is now writing, in part, as a social
scientist studying the evolution of society" (Gerould
1981:321).

The main characters of The Shoemakers represent
definite social groups, thus making the play a complete
depiction of society. I am deliberately using the term
"a society", not "Polish society", because I am
convinced that, in spite of many Polish details, the
society pictured in The Shoemakers is not Polish society
and the play does not refer to Poland but to the world
at large. Witkiewicz's play is primarily a historiosophical
and an existentialist treatise and only secondarily
a social and political one. Social and political questions
are investigated in a global context and not only
a national one. The obvious fact that Witkiewicz took
advantage of his personal and national experience does
not alter this basic statement.
The action of The Shoemakers takes place in the
second half of the 20th century or, as Witkiewicz liked
to call it, " i n the last half of the 20th century". The
society pictured in the play is quite anachronistic and
consists of the representatives of three estates. There is
a representative of the aristocracy - the Duchess Irina
Vsevolodovna, who would like to play a political role
although she is quite conscious that it is too late to do
so. The bourgeoisie is represented by the Prosecuting
Attorney (and subsequent Minister of Justice) Robert
Scurvy. Finally, there are the shoemakers,
"representatives of the middle handicraft". The
industrial working class and the peasants are present in
the play, but not as individualized dramatis personae.

Apart from purely artistic concerns,
Witkiewicz's goal is to present a diagnosis of the current
state of society and culture and of prognosis of the
future awaiting mankind. The problem of the previous
plays, that of the fall of art and the tragedy of the artist,
is now replaced by the decline and the tragedy of man
in general.
Problems of artistic creativity, however, are not
totally absent from the play; they appear as a general
problem concerning not only artists but all the members
of society: the creative element is present in work - the
basic human activity. If work loses its quality of
creation, it becomes monotonous, sterile and
deadening.
The Shoemakers were meant to open a new stage in
Witkiewicz's play-writing, but there was to be no
continuation. We know that he certainly began, or
perhaps even completed, a succeeding play, or maybe
even a number of plays, but no texts have survived.
* T h e article was first published in Allvarling

debatt

The working class is represented by the HyperWorker, or Hyper-workoid in Daniel
Gerould's translation - a synthetic or symbolic figure.
Both his appearance ("Dressed in overalls and a cap"
/Witkiewicz 1968: 225/) and his curriculum vitae
("I spent fourteen years in a prison cell studying
economics" /Witkiewicz 1968:278/)' make him an
embodiment of the working class with its political
ambitions and suffering under and oppressive political
order which the worker's activists try to overthrow.
The role of the peasantry in his play is more
complex. A symbolic group: an old peasant, young
peasant and a barefooted country girl in colourful
Cracow peasant costumes arrive at the shoemakers'
workshop straight from The Wedding - a play by
Stanisław Wyspiański (1869-1907); there is also
Wyspianski's symbolic creation - the Mulch (Chochoł),
which in his play arrives from the garden. These
characters refer to a peasant mythology which existed in
the times of Wyspiański and which was still alive when
Witkiewicz wrote his play, but has very little to do with
peasants as a social class.
While dealing with social aspects of the play we
must first of all answer the question why should it be
that Witkiewicz chose to present shoemakers, and not
workers, as heroes of the play? The answer is to be

och

rolig lek E n festskrift tillagnad Andrzej Nils Uggla. Edited by
Elżbieta Szwejkowska-Olson &amp; Michał Bron Jr. with
collaboration of L e c h Sokół, Uppsala 2000

350

�Lech Sokół • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA

O

statni znany dramat Witkacego, Szewcy, powstawał
wyjątkowo długo: zaczęty w 1927, pisany w 1931,
zakończony został w 1934 roku. Nie został ogłoszo­
ny, nie był też grany za życia autota. Różni się pod wieloma
względami od innych jego sztuk, co widać już w podtytule:
Naukowa sztuka ze „śpiewkami" w trzech aktach. Witkacy
coraz bardziej intetesuje się wówczas sprawami społecznymi
i politycznymi, na historiozoficznym tle. Zdaniem Daniela
Geroulda: „W pewnej mierze występuje on jako socjolog ba­
dający ewolucję społeczeństwa".
Poza kwestiami czysto artystycznymi celem Witkacego
jest teraz diagnoza ówczesnego stanu kultury i społeczeństwa
oraz prognoza przyszłości, jaka oczekuje ludzkość. Problema­
tyka zasadnicza dla sztuk wcześniejszych: upadek sztuki i ttagedia artysty, zostaje zastąpiona ptzez problem upadku i tra­
gedii człowieka w ogólności.
Kwestia twótczości nie została jednak całkowicie usunię­
ta ze sztuki; pojawia się ona jako zagadnienie dotyczące nie
tylko artystów, ale wszystkich członków społeczeństwa: ele­
ment twórczy winien być obecny w pracy, może najistotniej­
szej z zatrudnień człowieka. Jeśli praca traci jakość twótczo­
ści, staje się monotonna, bezpłodna i zabijająca.
Wydaje się oczywiste, że Szewcy mieli otworzyć nowy
etap w twórczości Witkacego, ale nie został on w istocie
otwarty. Wiemy z pewnością, że Witkacy zaczął, a może na­
wet ukończył jakąś sztukę bądź sztuki, ale żaden tekst nie za­
chował się.
Główne postacie Szewców reprezentują okteślone grupy
społeczne, przekształcając dramat w kompletne opisanie
społeczeństwa. Piszę z rozmysłem „społeczeństwa", a nie
„społeczeństwa polskiego", gdyż jestem przekonany, że mimo
wielu polskich realiów społeczeństwo przedstawione w Szew­
cach nie jest tylko społeczeństwem polskim i sztuka nie
przedstawia Polski, ale - świat. Sztuka Witkacego jest ptzede
wszystkim ujętym w formę dramatu traktatem historiozoficz­
nym i egzystencjalnym, a dopiero wtórnie - społecznym i po­
litycznym. Kwestie społeczne i polityczne rozpatrywane są
w kontekście globalnym, a nie jedynie lokalnym. Oczywisty
fakt, że Witkacy wykotzystał swoje doświadczenie osobiste
i polskie, w niewielkim stopniu zmienia podstawowe stwietdzenie.
Akcja Szewców rozgrywa się w drugiej połowie dwudzie­
stego wieku, jak lubił pisać Witkacy: w „ostatniej połowie
dwudziestego wieku". Społeczeństwo ptzedstawione w sztu­
ce jest anachroniczne i składa się z trzech stanów. Jest przed­
stawicielka arystoktacji - Księżna Itina Wsiewołodowna,
któta chciałaby odgrywać rolę polityczną w społeczeństwie,
ale ma świadomość, że jest już na to za późno i że arystokra­
cja nie ma żadnej roli do odegrania. Mieszczaństwo jest re­
prezentowane przez prokuratora (a następnie ministra) Ro­
berta Scurvy. Są wreszcie szewcy, „przedstawiciele średniego
rzemiosła". Klasa robotników przemysłowych i chłopi poja­
wiają się w sztuce, ale pozbawieni są statusu zindywidualizo­
wanych postaci.

L E C H

S O K Ó Ł

„Szewcy"
Witkacego:
erotyzm i władza*

1

Klasę robotniczą reprezentuje Hiper-Robociarz, postać
syntetyczna czy symboliczna; zarówno jego wygląd zewnętrz­
ny: „ubrany w bluzę i kaszkiet", jak jego życiorys: „siedziałem
czternaście lat w celkowym więzieniu, studiując ekonomię" ,
czynią z niego zbiorowe wcielenie klasy robotniczej, z jej am­
bicjami politycznymi i odwołaniem do cierpień i prześlado­
wań pod rządami opresyjnego porządku politycznego, który
próbują obalić działacze robotniczy.
2

Rola chłopstwa w sztuce jest bardziej złożona. Symbolicz­
na grupa: „stary kmieć, młody kmiotek i dziwka. Stroje kra­
kowskie" (S., 511) przychodzi do sztuki Witkacego wprost
z Wesela Wyspiańskiego, podobnie jak Chochoł, który staje
się witkacowskim Chochołem - Bubkiem. Postacie przycho­
dzą właściwie z młodopolskiego mitu chłopstwa i niewiele
wspólnego mają z chłopami jako klasą społeczną.
Powstaje oczywiste pytanie, dlaczego Witkacy wybrał
szewców, a nie robotników na bohaterów swojej sztuki. Od­
powiedź na nie zawarta jest w jej tekście. Księżna, wyrażając
w akcie I swój sentyment do szewców, oświadcza: „kochani
szewcy moi: bliscy mi duchem jesteście batdziej nawet od fa­
brycznych, zmechanizowanych dzięki Taylorowi robotników;
bo w was, przedstawicielach ręcznego rzemiosła, utaiła się je­
szcze osobowa tęsknota pietwotnego, leśnego i wodnego by­
dlęcia, którą my, arystoktacja, zattaciliśmy wraz z intelektem
i najprostszym nawet, chłopskim po prostu rozumem zupeł­
nie" (S., 529).
„Osobowa tęsknota pierwotnego bydlęcia", któtej Księż­
na zazdrości szewcom, wydaje się kluczem do odpowiedzi na
ptzedstawione wyżej pytanie. Szewcy po prostu zachowali,
choć w fotmie szczątkowej, pietwotną zdolność do
utrzymywania kontaktu z Tajemnicą Istnienia, do przeżywa­
nia uczuć metafizycznych. Owa jakość ginie ostatecznie za­
bita przez rozwój kultury i społeczeństwa prowadzący do me­
chanizacji. Ale Księżna, która była w stanie wyśledzić ową

* Nieco zmieniona polska wersja artykułu napisanego po

The „Shoemakers" by Witkiewicz: Erotism and Poieer,
ogłoszonego w Allvarlig debatt och rolig lek. En festskrift tillagnad
Andrzej Nils Uggia. Pod redakcją Elżbiety Szwejkowskiej-Olson
angielsku,

ćk Michała Brona Jr. przy współpracy L e c h a Sokoła, Uppsala
2000

351

�Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D POWER

found in the text of the play. The Duchess, revealing
het affection to the shoemakers in one of the scenes of
act I , says:

acts seems to be determined by impulses, confused
presentiments, and intuition. The actions of one
character conflict with the actions of another, action
provokes reaction. As there is no Providence, Chance
proves decisive, and on a social and global scale the
Laws of History, which are hostile to mankind, shape
the destinies of both the individual and whole societies.
Not only life, but also Existence as a whole seem
absurd. The First Apptentice expresses this conviction
by saying:

"Dearest shoemakers: you're even closer to me in
spirit than the factory workers, who, thanks to
Taylor, have been thoroughly automated; because
you representatives of the handicrafts still have
hidden in you the special nostalgia of a primitive
animal that once lived in the woods and lakes. We
aristocrats have lost it completely along with our
intellect and even the most basic peasant common
sense" (Witkiewicz 1968:239).
"The special nostalgia of a primitive animal", which
the Duchess envies in the shoemakers, seems to be the
key to the answer we are searching for. The shoemakers
still preserve the potential capacity of experiencing the
metaphysical wonder which in the idiom of Witkiewicz
is called "the capacity to experience the Mystery of
Existence", or "metaphysical feelings". The shoemakers
prove many times over that they actually have
preserved this precious capacity, even if only in
a rudimentary form. One should not fail to observe that
the Duchess, by proving capable of discovering and of
sensing this metaphysical quality in the shoemakers,
also proves her own capacity for feeling the existence of
metaphysical problems. Now, if the shoemakers have
preserved metaphysical feelings it is no wonder that
they become the heroes of the play; the more so as the
workers are "thoroughly automated" not only "thanks
to Taylor" but also because of the deep changes within
society; also the upper classes could not for many
reasons have access to the Mystery of Existence.
The metaphysical elevation of the shoemakers
makes the historiosophical and existential play by
Witkiewicz a politically conservative one; but the
conservatism is of a very specific kind. The craftsmen
are the play's collective hero, thereby excluding the
working class (a left-wing solution to the social
problems), the aristocracy (a right-wing solution), or
the bourgeoisie (a liberal solution). In The Shoemakers
only the handicraftsmen prove capable of committing
themselves seriously to the defense of the metaphysical
values of life and art, which means that they try to
defend human values in a world which has become
inhuman. They have rivals in this fight; other
characters also pretend to be saviours of mankind, but
the shoemakers are the only people who may be trusted
in this respect.

"Man, just try to find something in this world that
isn't being pushed to absurd lengths since all of
existence (...) is one great absurdity - a struggle
among monsters, that's all..." (Witkiewicz
1968:237).
Existence is also chaos; if there is any order it is only
a statistical one; justice, a kind of order in the domain
of law, and morality has a statistical character:
"There isn't any justice and never shall be - at least
we've got statistics - that's something to be thankful
for" (Witkiewicz 1968:279).
Such is, generally speaking, the world in which the
characters of The Shoemakers wrestle with Existence.
The sexual urge forces the characters of the play to
seek a way to satisfy their libido, to liquidate tension;
e.g. to find happiness. Another basic impulse is
aggression, which aims at dominating or destroying
fellow creatures. The two drives, in fact, merge into
one: it is evident that a merciless realization of the
sexual urge is also a royal road to subjugating
one's neighbour, to sexual predominance. If so, at least
one of the forms of power in Witkiewicz's cosmos
possesses a sexual character. The question arises
whether also political power has sexual character. To
answer the question we should first observe the
relationships between the main characters of the play
and the basic events of its plot.
7

A t the beginning of act I the shoemakers experience
torment, humiliation and boredom, which awakens
their aggression and leads them to revolt against society.
They also suffer from unsatisfied or poorly satisfied
sexual urge which pushes them to wild desire for the
Duchess; it is coloured by aggression and culminating in
the motif of "Lustmord". The shoemakers'
dissatisfaction has both a social as well as
a metaphysical character. They occupy a low position
within society; they also experience existential boredom
and nausea. Their fate is quite well described by Sajetan
when he says:

The characters of The Shoemakers are governed by
impulses: by libido and aggression. Consciousness, or
reason play only a minimal role in their deeds and
thoughts, their acts and decisions. The essence of their

352

�Lech Sokół • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA

jakość metafizyczną u szewców, dowodzi własnej wrażliwości
na metafizykę w sensie Witkacowskim. Nie dziwi zatem, że
szewcy stali się bohaterami dramatu, tym bardziej że robot­
nicy zostali już „zmechanizowani dzięki Taylorowi", a właści­
wie nie tyle dzięki niemu, co wskutek głębokich przemian
społecznych. Także klasy wyższe społeczeństwa nie mają już
dostępu do Tajemnicy Istnienia, dzieje się to jedynie zupeł­
nie wyjątkowo, jak w przypadku Księżnej.
Metafizyczne wyniesienie szewców przekształca metafi­
zyczną i egzystencjalną sztukę Witkacego w dramat politycz­
nie konserwatywny. Konserwatyzm to jednak szczególny:
rzemieślnicy stają się zbiorowym bohaterem Szewców, wyłą­
czając klasę robotniczą (lewicowe tozwiązanie problemów
społecznych), arystokrację (rozwiązanie prawicowe) i mie­
szczaństwo (rozwiązanie liberalne). W Szewcach jedynie rze­
mieślnicy są w stanie naprawdę oddać się obronie wartości
metafizycznych w życiu i w sztuce, co oznacza, że stają oni
w obronie wattości prawdziwie ludzkich w świecie, który stał
się nieludzki. Mają jednak rywali w tej walce: inne postacie
sztuki również pretendują do odegrania roli zbawców ludz­
kości. Jeżeli jednak można komukolwiek choć trochę zaufać
w tym względzie, to jedynie szewcom.
Postaciami Szewców kierują popędy: popęd seksualny
i agresja. Świadomość, rozum odgrywają minimalną rolę
w ich myślach i czynach, w ich decyzjach i działaniach. Cha­
rakter ich działań determinują popędy, niejasne przeczucia
i intuicja. Działania jednego z bohaterów wchodzą w kon­
flikt z działaniami drogiego, akcja prowokuje reakcję. Ponie­
waż nie ma Opatrzności, decyduje Przypadek; w skali
społecznej i globalnej wrogie ludzkości Prawa Historii kształ­
tują losy jednostek i całych społeczeństw. Nie tylko życie, ale
egzystencja jako całość wydaje się absurdalna; I Czeladnik
zdaje się wyrażać takie ptzekonanie, kiedy mówi: „Spróbuj
tu, bracie, czego w tym życiu do absurdu nie doprowadzić.
Jako że to cale istnienie, święte i niepojęte, to jeden wielki
absurd - walka potworów i tyle..." (S., 527).
Egzystencja jest także chaosem; jeśli jakiś potządek mimo
wszystko istnieje, ma charaktet jedynie statystyczny. Spra­
wiedliwość, rodzaj porządku w dziedzinie prawa i moralno­
ści, jest jedynie statystyczna w swojej natutze: „żadnej spra­
wiedliwości nie ma i być nie może - dobrze, że jest statysty­
ka - i z tego trzeba się cieszyć" (S., 581).

wania sobie innej jednostki ludzkiej, do seksualnej domina­
cji. Jeśli tak jest, to w świecie Witkacego co najmniej jedna
z form władzy ma charakter seksualny. Czy dotyczy to także
władzy politycznej? Aby odpowiedzieć na to pytanie, musi­
my rozpattzyć stosunki między głównymi postaciami sztuki
i podstawowe wydarzenia jej fabuły.
Na początku aktu I szewcy doświadczają udręki, upoko­
rzenia i nudy, co budzi w nich agresję i prowadzi do buntu
skierowanego przeciwko społeczeństwu. Dokucza im także
niezaspokojony bądź nie dość satysfakcjonująco zaspokojony
popęd płciowy, który popycha ich ku Księżnej jako obiektowi
spotworniałego pożądania. Ich popęd seksualny jest zatem
silnie zabarwiony agresywnością i znajduje swoją kulminację
w motywie Lustmordu. Niezadowolenie szewców z ich życia
ma charaktet zatówno społeczny, jak metafizyczny, a nie tyl­
ko psychologiczny. Zajmują oni niską pozycję w społeczeń­
stwie i doświadczają egzystencjalnej nudy i obtzydzenia. Los
szewców nieźle oddają słowa Sajetana, który mówi: „ja,
wieczny tułacz, tym się tułający, że do miejsca zawsze przyku­
ty. Hej! Kuj podeszwy dla tych ścierw! Nie będziemy gadać
niepottzebnych rzeczy" (S., 513).
Świat szewców jest dotknięty pataliżem i zdezintegrowa­
ny; społeczna machina dezintegracji pracuje nadal i nie ma
nadziei, żeby ktoś lub coś mogło ją zattzymać.
„Już wszystko tak zbrzydło na tym świecie, że więcej o ni­
czym gadać nie watto. Kona ona ludzkość pod gniotem
cielska gnijącego, złośliwego nowotwota kapitału, na
którym, nikiej putryfakcyjne owe bąble, faszystowskie
tządy powstają i pękają, puszczając smrodliwe gazy zagniłej w sobie, w sosie własnym, bezosobowej ciżby ludzkiej.
Już nic gadać nie trzeba. Wszystko je wygadane do cna"
(S., 514).
Świat w tak mało zachęcający sposób opisany przez Saje­
tana nie może zostać odmieniony nawet przez rewolucję,
odwieczne panaceum na wszelkie zło społeczne. „Nie wierzę
już w żadną rewolucję - mówi Sajetan. - Samo słowo wstręt­
ne jest jak karaluch abo i prusak czy wesz". (S., 514)-

Mówiąc ogólnie, taki jest świat, w którym przyszło posta­
ciom z Szewców żyć i zmagać się z problemami egzystencji.
Popęd seksualny wymusza na postaciach sztuki gorączko­
we poszukiwanie drogi do zaspokojenia libido, likwidacji na­
pięcia, czyli do znalezienia sposobu osiągnięcia szczęścia
chociażby w jego elementarnej, omalże fizjologicznej formie.
Jak zostało powiedziane, dtugim z dominujących popędów
jest agresja, której celem - podporządkowanie czy nawet zni­
szczenie bliźniego. Te dwa popędy w istocie są jednym;
Szewcach, co oczywiste i łatwe do zaobsetwowania, nie li­
czące się z niczym dążenie do zaspokojenia popędu płciowe­
go jest także drogą wiodącą do opanowania i podporządko­
w

353

To, co udręcza szewców w sposób boleśnie bezpośredni,
to ciężka, monotonna, prawie dosłownie zabijająca praca.
Sajetan wpada jednak na pomysł, jak uleczyć pracę z tego,
co jest przekleństwem: „Chce mu się, aby robota była rów­
nocześnie mechaniczna i żeby duchem tę mechanikę wyosobliwiać, jak te dawne muzykanty i malarze swoje wydzieliny,
w unikaty osobowego ptzejawu" (S., 515).
Sajetan chce, by praca była pokrewna twótczości, jak by­
ło kiedyś, w odległym i nieokreślonym bliżej czasie prze­
szłym. Chce on, aby praca była wykonywana w sposób nowo­
czesny, ale żeby nie była automatyczna, tzn. nie całkowicie
bezosobowa, a zatem zabójcza dla indywidualności. Sajetan
podejmie działania, by dojść do władzy i wcielić w życie swo­
je idee dotyczące pracy, ratując zatówno pracę, jak indywi­
duum przed mechanizacją i unicestwieniem. Jest on obroń-

�Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D POWER

"But being an eternal wanderer, I wander so much
I'm always nailed to the same spot. Hey! Hammer
the soles for those dirty bastards. Let's not talk about
unimportant things - ever!" (Witkiewicz 1968:227).
The shoemakers' world is paralysed and
disintegtated; the social machinery of disintegtation
continues to work and there is little chance that
anything or anybody could stop it.

abbreviation of a vulgar expression which means "son of
a bitch" (or Elizabethan "whoreson"); the pejorative
meaning of the name in English is also to be taken into
consideration, both in its substantival and adjectival
meaning. The Hyperworkoid explains the first as
follows:
"What does scurvy mean? Your name is symbolic:
you've been the scurvy of mankind which is suffering
from a soul deficiency" (Witkiewicz 1968:280).

"Everything's growing so ugly in the world,
there's no use talking about anything at all.
Mankind is suffocating, squashed under the body of
the rotting, malignant tumor of capital, on which
fascist governments swell and burst, like putrefying
blisters, discharging foul-smelling gases from the
faceless mass of humanity gone rotten from stewing
in its own juice. There's no need to say anything
anymore. Everything's already been said over and
over again" (Witkiewicz 1968:228).

The adjectival meaning, which is to be found in any
dictionary, corresponds quite well to what we know
about the Prosecuting Attorney, a truly contemptible
figure.
His political career was made possible thanks to the
opportunities given to individuals by a liberal society. At
the beginning of his career, Scurvy seemed to have
much bigger ambitions; he wanted to be the saviour of
the world:

The world thus described by Sajetan cannot be
cured even by revolution, the old panacea to all social
evils. Sajetan says:

"I'll save the world with a single magic word, but not
in the way you'd like: everything equalized - exit
culture. The magic value of words hasn't died out
yet: our old bards used to believe in it, and logicians
and Husserlites still do today. I've already said
something on that subject - look, here are my
pamphlets - which, nota bene, no one ever read even before the crash" (Witkiewicz 1968:238).

" I don't believe in revolution any more... The very
word is revolting, like 'cockroach' or 'spider' or
'louse'" (Witkiewicz 1968:227).
What torments the shoemakers in a painfully direct
way is hard, monotonous, almost literally killing work.
Sajetan has an original conception of healing the work
from its curse:

Scurvy's pamphlets should not be underestimated:
Leon in The Mother condensed his theory of the
salvation of mankind to only 36 pages of a similar
pamphlet and its brevity was not an obstacle to its
success.
When the Duchess enters the stage the audience
becomes acquainted with the last character from the
circle of protagonists involved in the problem of
eroticism and power. The Duches's appearance is
carefully prepared. She is first spoken of as a centre of
erotic attraction of incredible force. Already her first
lines are erotically provocative. She introduces herself
in a suggestive and clear way:

"He wants the work to be automated and at the
same time to animate this mechanism with soul, the
way those musicians and painters of the past did
their outpourings by giving them the unique stamp
of their own personalities" (Witkiewicz 1968:228).
Sajetan wants work to be akin to creation as it used
to be in an unspecified past; he wants it to be modern
but not automated; e.g. not totally impersonal and thus
murderous for personality. Sajetan will act and make
a grasp for political power in order to introduce his
ideas about work and thus to defend work itself. He
stands, in fact, for culture and the kind of social life in
which the individual, creative element will be always
present.

" I can see you're working zealously, as the spiritual
forefathers of our writers used to put it in the
eighteenth century. Zealously - a beautiful word.
Could you love zealously, Mr. Prosecuting
Attorney?"

The motifs of Robert Scurvy are totally different. A t
the beginning of the play he is already a representative
of power; at the end of act II he is promoted "by phone"
to the post of Minister of Justice (or rather of Injustice).
His very name is significant; it sounds in Polish like the

354

And a little later she adds:
"Dr. Scurvy, your utter helplessness excites me to
perfect madness. I'd like you to have watched me

�Lech Sokół • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA

cą kultury i praw jednostki w sensie, jaki tym słowom nada­
wał Witkacy.
Motywy działania Prokuratora są zupełnie odmienne. Na
początku aktu 1 jest on już reprezentantem władzy wyko­
nawczej; w akcie II zostaje mianowany „ptzez telefon" Mini­
strem Sprawiedliwości, a raczej Niesprawiedliwości. Jego na­
zwisko jest znaczące, nawet: wysoce znaczące; czytane po
polsku nazwisko Scurvy ma sens oczywisty, ale przecież jest
to słowo angielskie, które znaczy „szkorbut", a w znaczeniu
przymiotnikowym, łatwym do znalezienia w każdym słowni­
ku nędzny", „podły", co go świetnie charakteryzuje. Na
pierwsze z angielskich znaczeń słowa wskazał sam Witkacy:
Scurvy - co oznacza szkorbut - twoje nazwisko jest symbo­
liczne. Byłeś szkorbutem chorej na przemianę ducha w analogii do przemiany materii - ludzkości" (S., 581).
Kariera polityczna Prokuratora dokonała się dzięki moż­
liwościom, jakie stwarza jednostce społeczeństwo liberalne.
Na początku swojej kariery Scurvy, jak się zdaje, miał o wie­
le większe ambicje niż jedynie kariera polityczna: pragnął ni
mniej, ni więcej tylko zbawić świat: „zbawię ten świat jed­
nym tajemniczym słowem, ale nie w waszym znaczeniu: rów­
na się - cofnięcie kultury. Jeszcze nie wygasła magiczna war­
tość słów, w które wierzyli dawniej nasi wieszczowie, a dziś
wierzą logistycy i husserliści. Ja o tym mówiłem już - patrz­
cie: moje broszurki - których notabene nikt nie czyta - je­
szcze przed kryzysem" (S., 527).
Nie należy lekceważyć broszurek Prokuratora: Leon
w Matce zamknął swoją teorię zbawienia ludzkości przed me­
chanizacją na 36 jedynie stronicach podobnej broszurki i jej
krótkość nie stalą się przeszkodą dla jej sukcesu, oczywiście,
takiego sukcesu, jaki mogą odnieść w świecie skazanym na
zagładę antymechanistyczne teorie.
Gdy na scenie pojawia się Księżna, poznajemy już wszyst­
kie postacie sztuki uwikłane w problem erotyzmu i władzy.
Pojawienie się Księżnej zostało starannie przygotowane. Naj­
pierw wiele się o niej mówi jako o centtum atrakcji erotycz­
nej o niespotykanej sile. Kiedy ją wreszcie poznajemy, już
pierwsze linijki jej pierwszej wypowiedzi są erotycznie prowo­
kacyjne: „robota wre, jak widzę, ochoczo, jak to dawniej pi­
sali przodkowie duchowi naszych pisarzy z osiemnastego wie­
ku. Ochoczo - śliczne słowo. Czy pan by potrafił się ochoczo
kochać, panie prokuratorze'" (S., 520). I nieco dalej dodaje:
„Bezsilność pana, doktorze Scurvy, podnieca mnie do zupeł­
nego wariactwa. Chciałabym, aby pan patrzył na to, kiedy ja
- wie pan? - ten tego - tylko nie powiem z kim - jest taki
cudny porucznik błękitnych huzarów życia, w dodatku ktoś
z mojej klasy czy sfery. Jest też pewien artysta... Niepewność
pańska jest dla mnie rezerwuarem nektaru najwyuzdańszej,
płciowej, samiczkowatej, bebechowato-owadziej rozkoszy chciałabym jak samice modliszki, które ku końcowi zjadają
od głowy swoich partnerów, którzy mimo to nie przestają te­
go - wie pan, hehe!"(S., 520-521).
Odwołując się do obyczajów i mitologii modliszki, Wit­
kacy wprowadza bogaty i znaczący motyw związany z tym

niesamowitym owadem. Jest w pełni świadomy złożoności
mitologii modliszki. Jego i jego postaci wiedza opięta się na
Souvenirs enthomologiques Jean-Henri Fabre'a. Możemy
obecnie rozważać problem na szerokim i interesująco zaryso­
wanym tle, odwołując się do znanego eseju Roger Caillois
Modliszka (La marte religiense, 1938). Przedstawiając swoją
bohaterkę w związku z obyczajami i mitologią modliszki,
Witkacy ukazuje ją jako femme fatale czy kobietę demonicz­
ną, postać dobrze znaną z literatury Jin de siecle'u, polskiej
i europejskiej, z twórczości Strindberga.' Manifest kobiecego
sadyzmu Księżnej, cytowany wyżej, rzuca światło na postać
Ptokutatora: jako jej ewentualny kochanek, który cierpi ero­
tyczne i seksualne katusze, występuje on jako masochista,
zdolny zaspokoić sadystyczne pragnienia i apetyty Księżnej.
Natomiast w dziedzinie społecznej i politycznej on sam jest
sadystą, rozkoszującym się cierpieniem skazańców tuż przed
egzekucją. Obie postacie okazują się zatem sadomasochistyczne. Różnica polega na tym, że Księżna jest po prostu sadomasochistką, podczas gdy Prokurator jest masochistą
w sferze seksu, sadystą zaś w sferze polityki i władzy. To ostat­
nie stwierdzenie pozostaje w zgodzie z przekonaniem Witka­
cego wyrażonym w Szewcach, że władza polityczna jest nie­
rozerwalnie skojarzona z agresją, uciskiem, okrucieństwem,
a zatem ma otwarcie sadystyczny charakter. Prowokując
mężczyzn seksualnie, Księżna nie tylko poszukuje zaspokoje­
nia swoich wyrafinowanych pragnień. Zwracając się do
szewców, wyjawia w stanie ekstazy swoje ukryte zamiary:
„Spełnia się sen! Znalazłam media dla mego drugiego wcie­
lenia na tej ziemi. [...] Chciałabym uwznioślić waszą niena­
wiść, zamienić zawiść, zazdrość, wściekłość i nienasycenie
życiem na dziką twórczą energię dla hiperkonstrukcji [...]
nowego życia społecznego, którego zarodki tkwią na pewno
w waszych duszach, nie mających na pewno również nic
wspólnego z waszymi spoconymi, zaśmierdzialymi, spracowa­
nymi ciałami. Chciałabym mękę waszej pracy pić przez rur­
kę, jak komar krew hipopotama [...] i przemieniać na moje
idejki, takie piękne, takie motylki, które kiedyś wołami się
staną" (S., 530).
Cel Księżnej wydaje się teraz jasny: podniecając szewców,
chce użyć ich jako mediów, które pozwolą jej co najmniej na
uczestnictwo we władzy politycznej. Przekształca ona ener­
gię seksualną w polityczną. Jej plan powiedzie się: gdy szew­
cy przejmą władzę, ona będzie w niej również, poprzez nich,
uczestniczyć. Jej ambicje są jednak wyższe: gdy Prokurator
na czele Dziarskich Chłopców dokonuje najścia na warsztat
szewski, by zaaresztować szewców i Księżnę, stawia areszto­
wanym następujące zarzuty: „Tu jest gniazdo najohydniejszej, przeciwelitycznej rewolucji świata, chcącej sparaliżować
wszelkie poczynania od góry - tu rodzi się ona z pomocą perwersji nienasyconej samicy, renegatki jej własnej klasy,
a ostatecznym celem jej - babomatriarchat ku pohańbieniu
męskiej, jędrnej siły" (S., 534)Aresztowanie Księżnej oznacza w istocie jej wyniesienie
do statusu polityka: jeśli jest godna aresztu, oznacza to, że

355

�Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D TOWER

while I was - you know ? - doing it - but I'm not
fou
hei
act

going to say with whom - but there's a really divine
lieutenant in the blue hussars, so someone from my
own class or social sphere, too, and there's a certain
actor too... Your doubts are a reservoir for me of the
nectat of the choicest, sexual, female, strait-fromthe-gutS'insect-style sexuality - I'd like to be like the

T,

I'd like to drink the agony your work causes you
through a straw, the way a gnat sucks
a hippopotamus' blood - to the extent that
that's possible - and transmute yout pain into my
pet schemes for the future; they're such beauties,
delicate butterflies that'll one day turn into oxen"
(Witkiewicz 1968:240).

female praying mantis - near the climax they devour
The purpose of the Duchess seems now clear: by

their partners from the head down, who, despite
that, keep on doing it - you know, hee, hee!"

exciting the shoemakers, she wanted to use them as

(Witkiewicz 1968:2321).

media which would allow her to participate in power.
She transforms, in fact, the sexual energy into

Referring to the habits and the mythology of the

a political one. Her plan succeeds: when the

praying mantis Witkiewicz introduces a rich and

shoemakers seize power she shares in it with them. Her

meaningful imagery connected with this unearthly

ambitions are even bigger: when Robert Scurvy invades

insect. He is fully conscious of the complexity of this

the stage at the head of a troop of Vigilant Youths to

th

mythology. His own and his chatactet's knowledge is

arrest the shoemakers and the Duchess, he formulates

kc

based in this respect upon the Souvenirs enthomologiques

the following accusations:

st

by Jean-Henti Fabre; today we may treat the problem

m

which fascinated Witkiewicz against a still broader

"This is a hotbed of the most abominable anti-elitist

is

background of motifs and images collected by Roger

revolutionaries in the world. They're trying to

E

Caillois in his well-known essay La mantc religieuse

patalyze all activity from the top down - and

(1938). While presenting his heroine against such

it's being hatched right here by a perverse woman,

P

a background, the author shows her as a Femme Fatale,

an insatiable female, a traitot to her own class, and

a
tl

or the Demonic Woman - a character which is well-

her ultimate goal is an old-bag matriarchy whose

known from the litetature of the fin-de-siecle, both

sole purpose is to degrade virile, masculine force"

st

Polish and European. Her manifesto of female sadism as

(Witkiewicz 1968:243).

a
n

quoted above throws new light upon the position of the

Г

t
v
t
s
r

Prosecuting Attorney; as her would-be lover who suffers

The arrest of the Duchess means, in fact, her

from unsatisfied desire he appears as a masochist and as

promotion to the status of a politician; if she is worthy

such he is able to satisfy the Duches's sadistic sexual

of being arrested, she is acknowledged as a real danger,

appetites. In the domain of political and social life he is

she is set up as a real political opponent. It might seem

a sadist himself, savouring the agony of his victims

that once i n prison the Duchess would be hatmless, but

berate their execution. Both chatacters appear then as

het erotic power causes one of the most astonishing

sado-masochists; the difference is that the Duchess is

turns in the play. While in prison, the shoemakers suffer

a sado-masochist outright while the Prosecuting

from absolute inactivity, boredom and sexual

Attorney is sexually masochistic and politically sadistic.

abstinence; on the othet hand the Duchess suffers from

The latter point is in agreement with

enforced work (she has to make shoes now). Scurvy

Witkiewicz's general idea that political power is always

both delights in his powet and suffers from unsatisfied

connected with aggression; oppression therefore

desire and love of the Duchess. He even becomes

possesses an openly sadistic character. While provoking

capable of viewing his condition as one of the basic

man sexually the Duchess is not only seeking

problems of existence:

satisfaction of her refined desires. While addressing the
shoemakers, she reveals in a state of ecstasy her hidden

" I taste both pleasure and pain. Fot some people

purposes:

there's no better emotional cocktail: it gives you in
concentrated form the deepest, never-to-be repeated

"My dream is coming true! I've discovered the
proper medium for my second incarnation on this
earth... I'd like to enoble your hatred and change
your envy, jealousy, frenzy, and insatiablihty into wild
creative energy for the superconsttuction (...) of
a new social life, whose seeds must be embedded i n
your souls which certainly have nothing in common
with your sweating, stinking, overworked bodies.

356

mitacle of existence, and at the same time its
hopelessness" (Witkiewicz 1968:248).
The statement of the Prosecuting Attorney seems to
prove that he is able to understand if not to experience
that most valuable of all human feelings: the
metaphysical thrill. It is quite possible to treat The
Shoemakers as an existentialist drama approaching

�Lach Sokół • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA

Seans fotograficzny Stanisława I. Witkiewicza z Janiną Bykowiakówną, fot. Józef Głogowski, Zakopane, lato 1931.
Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza

Photographic session of Stanisław l. Witkiewicz and Janina Rykowiak, photo by Józef Głogowski, Zakopane, summer 1931.
The collection of E . Franczak and S. Okołowicz

stanowi realne zagrożenie dla porządku politycznego, a
zatem niejako mianowana zostaje rzeczywistym oponentem
politycznym. Mogłoby się zdawać, że - wtrącona do więzie­
nia - Księżna została unieszkodliwiona; dzieje się przeciwnie:
jej erotyczna władza nad mężczyznami prowadzi do zaistnie­
nia jednego z najbardziej zdumiewających wydarzeń w sztu­
ce.
W więzieniu szewcy cierpią z powodu absolutnej bez­
czynności, całkowitej abstynencji płciowej i nudy, Księżna
natomiast przeżywa męki przymusowej pracy (musi szyć bu­
ty). Prokurator rozkoszuje się swoją władzą (jest już mini­
strem), ale cierpi z powodu niespełnionej miłości do Księż­
nej. Swój stan duchowy uważa za jeden z podstawowych pro­
blemów istnienia: „Czuję ból i rozkosz - ten dla pewnych ty­
pów najwspanialszy koktajl uczuć, w którym beznadziejność
istnienia, razem z jego najgłębszą, niepowrotną cudowno­
ścią, najgłębiej się przeżywa" (S., 541).
To stwierdzenie Prokuratora zdaje się wskazywać, że jest
on zdolny rozumieć, jeśli nie przeżywać, najwartościowsze ze
wszystkich uczuć ludzkich: uczucie metafizyczne. Wydaje się
możliwe interpretowanie Szewców jako dramatu egzystencjalistycznego, zbliżającego się niekiedy do Heideggera i Sartre'a.
4

Akt I I sztuki wypełnia w dużym stopniu dyskusja o poli­
tyce, historii i historiografii, narasta wśród więźniów oczeki­
wanie, że coś się zmieni i że ich okropna sytuacja ulegnie po­
prawie. Prokuratot doświadcza niepokojącej niepewności
obejmującej wszystko, co było dotychczas przynajmniej
względnie pewne. Czuje się pusty wewnętrznie i prawie mar­
twy. Nie ma w nim już niczego z wyjątkiem tzw. „problemu
Iriny Wsiewołodowny". Jego uprzednie cele były najzupełniej
jasne: chciał dojść do władzy, aby wieść luksusowe życie: „Ja
kłamię z całą świadomością jako minister, ja wieszam bez
przekonania, aby żreć te wąparsje, te mątwy tak smaczne
diabelnie z Zatoki Meksykańskiej - tak: muszę kłamać" (S.,
548).
W tym stanie ducha Prokurator nie jest w stanie spokoj­
nie znosić obecności Księżnej: jego pożądanie rośnie i dopro­
wadza go do ataku histerii. Księżna natychmiast orientuje się
w sytuacji i napawa się sadystyczną rozkoszą, smakując męki
samców: szewców w więzieniu i Prokuratora-Ministra na
wolności. Mówi niczego nie ukrywając: „To jest sadyzm - to
moja sfera i teteny" (S., 555), decyduje też, że nadszedł czas,
by opuścić więzienie. Postanawia zostać kochanką
Scurvy'ego w zamian za wolność. Jest przekonana, że spędzi
z nim tylko jedną, szaloną i rozkoszną noc, gdyż szewcy doj-

357

�Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D POWER

"Fot at least five minutes we'll live it up and work
our heads off, before they chain us and slaughtet us"
(Witkiewicz 1968:261).

Heidegger and Sartre. I have treated the problem in
a more exhaustive way in my other essay (cf Sokół
1988).
During the greatest discussion on politics, history,
histotiosophy and metaphysics which occurs in the
second act, the expectation arises that something has to
happen, that the horrible situation of the shoemakers
and the Duchess cannot last any longer. Scurvy
experiences the uncertainty of everything that he thus
far considered as at least relatively certain. He feels
empty and almost dead; there is nothing left in his mind
but what he calls the "problem of Irina Vsevolodovna".
His previous goals were clear: he wanted to gain power
in order to lead a luxurious life:
"As minister of justice I lie intentionally and
deliberately, have people hanged without conviction,
just so I can go on gotging myself on jellied plencus
and cuttlefish from the Gulf of Mexico which are so
damned delicious - yes: I have to lie" (Witkiewicz
1968:253).
Now, the repeated appeatance ot the Duchess
increases Scurvy's desire to possess het and brings him
to an hysterical attack. The Duchess very quickly
guesses what is going on; she starts once again to enjoy
her sadistic deviation by delighting in the agony of male
gender - both of the shoemakers in prison and of the
Prosecuting Attorney at liberty. She openly says:
"That's sadism - my sphere and domain" (Witkiewicz
1968:258) and finally comes to the conclusion that it is
time to leave prison: she decides to become
Scurvy's mistress in exchange for liberty. She thinks,
however, that they will have only one single, crazy and
delicious night because the shoemakers are soon going
to take power and Scurvy will end in a dungeon. Her
prophecy proves to be true.

The tape which the shoemakers commit is, in fact,
both a prison revolt and a real rape, a sort of public
sexual intercourse in the presence of the Duchess and
of the Prosecuting Attorney. They breathe heavily,
rythmically hammer shoes, move in wild sexual rythms.
Sajetan's speech becomes not only rythmical but also
rymed. A sexual act is both suggested and imitated.
When the Boys of Gnębon Puczymotda or (in English)
Pugnatsy Jawbloatski grow infected by the shoemakers'
frenzy, the rape becomes complete and at the same time
revolution begins. What was conceived by Sajetan as an
attempt to obtain a short release in the agony of
imprisonment grows by its own impetus into a teal
revolution which raises the shoemakets to power. A t the
same time Sajetan, the leader of the shoemakers'
revolution, formulates the metaphysical system he
dreamt of in his workshop, a metaphysics of Arbeit an
und fur sich. This new kind of metaphysics is equally
dangerous for the pseudo-fascist state of Scurvy as
revolution itself. Work has gone "wild, excreted like the
pure primitive emotions, like the instinct fot feeding
oneself and for procreation" (Witkiewicz 1968:263).
The sexual impulse, given to the shoemakers by the
Duchess induced them not only to commit rape on
work, but gave work itself a metaphysical foundation,
and finally brought about a political tevolution. Once
again, political power, revolution, and political upheaval
gains a sexual aspect.

While the Duchess and the Prosecuting Attorney
continue their precopulative conversations, the
shoemakers who are excited to the end of their
endurance experience a sublime feeling: "a pure
desire to produce something" (Witkiewicz
1968:260).
Sajetan shouts in the ecstasy of inspitation:
"I've just had a dazzling new idea. Hey, boys:
let's knock down those puny balusters and get right
down to work like all hell broke lose. Get going!"
(Witkiewicz 1968:260).
In this way begins what Witkiewicz calls "a tape
committed by workers on work". I t is a despetate
gesture. Because Sajetan adds:

358

Under the new regime the Duchess posseses, of
course, a high and unquestioned position; as an
embodiment of eroticism she is a sort of eminence grise
of the shoemakets' government. But the shoemakets
experience a state of void in their minds and their souls.
They are unable to create the new life that they dteamt
of and talked of so much in prison. They have inherited
all the vices from the fallen regime and cannot create
any positive values. They possess political power and all
the pleasures and delights of this world; nothing less
than that but nothing mote. From an existentialist
point of view one could say that what they have gained
in powet, and worldly recognition has been lost in
existence. I t was in prison that they had the fullest
access to being, when they wete deprived of almost
everything. A teversed process is occurring in their
former oppressor. The Prosecuting Attorney and
Ministet of Justice now becomes Scurvy-the Dog and by
losing political power he seems to regain at least a little
access to being. He still considers "the problem of Irina
Vsevolodovna" as the most important one and finally
dies of unsatisfied sexual desire, but philosophical and

�Lech Solcól • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA

Stanisław I. Witkiewicz - seria dwudziestu jeden „min", fot. Józef Głogowski,
Zakopane, lato 1931. Ze zbioru E . Franczak i S. Okołowicza

Stanisław 1. Witkiewicz - series of twenty one "faces", photo by Józef Gbgowski,
Zakopane, summer 1931. The collection of E. Franczak and S. Okobwicz

dą do władzy i jej jednonocny kochanek spędzi resztę żywo­
ta w lochu. Myśl o tym jest dla niej dodatkowym źródłem sa­
dystycznych rozkoszy. Jej proroctwo spełnia się szybciej, niż
można się było tego spodziewać.
Gdy Księżna i Prokurator prowadzą przedkopulacyjną
konwersację, szewcy, podnieceni do granic wytrzymałości
nieoczekiwanie doznają uwznioślających uczuć: „czystej żą­
dzy sfabrykowania czegokolwiek bądź" (S., 557). Sajetan wy­
krzykuje nagle w ekstazie objawienia: „Jestem wprost olśnio­

ny nową ideą od środka. Hej, chłopcy: rozwalmy te nędzne,
dziecinne balaski i pracujmy wraz jak diabły. Bierwa się"
(S., 557). Trzeba przypomnieć, że udręczeni przymusową
bezczynnością szewcy muszą patrzeć na niedostępny dla
nich, luksusowo urządzony warsztat szewski. Ich gest rozpa­
czy, obliczony „na pięć minut [...], nim nas skują i zmasakru­
ją" staje się nieoczekiwanie „gwałtem pracowników nad pra­
cą" (S., 557). Gwałt ów jest zarazem buntem więziennym
i rzeczywistym gwałtem, todzajem wymuszonego zbiorowego

359

�Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D TOWER

metaphysical problems begin to dawn upon him. The
form of his utterance is grotesque, but his statement is
very important: he experiences "einen Hauch von anderer
Seite - a breath from the other side"; he says:
"Metaphysics, which I've despised until now, now
pounces on me from all the back alleys of existence.
A u commencement Bythos etait - the abyss of chaos"
(Witkiewicz 1968:267).
We should not dismiss the metaphysics of Scurvy-the
Dog on account of its abbreviated formulation. Its
highly interesting features is gnosticism. The fragment
of the mysterious French sentence contains the term of
Bythos, which in Greek designates the inscrutable abyss
of being while Ennoia is the being's thought. Witkiewicz
himself did not accept Gnostic thought, but one thing is
evident: he wanted even Scurvy to feel a kind of
metaphysical hunger or appetite.
In act I I I the utterance dealing with eroticism and
politics, existence and metaphysics are thoroughly
interwoven and constitute equally important parts of
the dialogue. What seems worth emphasizing is, that
unlike i n earlier plays, characters who do not belong to
the metaphysical clan of artists and philosophers can
acquire access to the Mystery of Being; even if it is not
real access, there is, at least, a clear consciousness of
the existence and of the importance of the problem.

a grotesque phoenix with batwings. It is quite easy to
guess what such a costume means: the Duchess, as the
embodiment of erotic power, always resurrects from the
ashes of every revolution or upheaval. In fact, she is
indestructible.
The Duchess is not only able to survive all the
vicissitudes of fortune, but even to grasp for power
again; this time i n a direct way and not by using the
shoemakers anymore. In a situation of general chaos,
when the political system created by the shoemakers is
about to collapse, there appears a political vacuum
which the Duchess tries to enter. Her action is
presented by means of a theatrical trick. In the
background of the scene "a red pedestal suddenly
shoots up" (Witkiewicz 1968:284). The Duchess runs
up to it "and stands on it in all her glory , with her
batwings spread out, i n the glare of Bengal light and of
other ordinary fireworks" (Witkiewicz 1968:285). It is
her apotheosis as a new political ruler, as the empress of
matriarchy. She requires homage to be paid to her by
men as the final confirmation of her power.
Her sexual-political coup d'etat is quite wellcalculated. She bases her calculations on a severe
criticism of the state of the world as created and run by
men. According to her, this world is ultimately
decaying, going to the dogs more completely than
Scurvy-the Dog in act I I I of the play.

During act I I I an event is being prepared which is
equivalent to the sexual-political revolution of the
shoemakers in act I I . Similarly to the rape of the
workers committed on work it matures slowly and quite
imperceptibly. The atmosphere of uncertainty and later
on of anxiety increases, the shoemakers lose step by step
the rest of their impact on political reality. Scurvy i n act
II could still quote Lorenzo de' Medici's saying from
Canzonet di Bacco (1490): Di doman поп с'ё certezza; the
shoemakers already have a certainty of tomorrow's
catastrophe.
In the atmosphere of general anxiety the Duchess is
being dressed for the night's orgy by her footmen who
gives her one by one elements of a strange costume
which, when complete, is described in the following
way:

"You men - says the Duchess - may suddenly rot:
you may turn into a little pool of liquid putrefaction,
like Mr. Valdemar in the short story by that
unfortunate character Edgar Allan Рое. You men are
turning into endomorphs! Your male schizoids are
dying out, while our female schizoids are
multiplaying. The proof is that Sajetan got it in the
head, but Jawbloatski will stuff himself on langouste that's symbolic - as long as he can still open his
mouth and turn the valves on i n his stomach. Men
are turning into women - women are turning into
men i n droves. The time may come when we'll begin
dividing like cells, without even being aware of the
metaphysical strangeness of Existence!" (Witkiewicz
1968:286).
The sense of this rather lengthy quotation is quite
obvious: men as a race degenerate more and more while
the number of creative individuals is more and more
growing among women. The Duchess foresees, i n fact,
not only the coming of matriarchy, but also the creation
of a new original civilization of woman (as it is
advocated today by feminists), which will replace the
decadent culture created centuries ago and developed
by men. Their time is already gone. Unfortunately,
although the men who are presented on stage during

"bare feet, legs bare up to the knees. Short green
petticoat through which you can see red drawers.
Green batwings. Decolletage down to the navel. O n
her head a huge three-cornered hat, put on en
bataille, with a huge plume and green and white
feathers" (Witkiewicz 1968:282).
It is not so much the costume of a "bird of paradise"
as Witkiewicz stated before, but rather that of

360

�Lech Sokół • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA

ktu seksualnego dokonanego na pracy w obecności Księżi Prokuratora. Oddychając ciężko, rytmicznie walą młot­
kami w podeszwy butów, potuszają się w dzikim seksualnym
rytmie. Mowa Sajetana staje się nie tylko rytmiczna, ale i ry­
mowana (por. S., 558-559). A k t seksualny staje się zarówno
sugerowany, jak naśladowany. Gdy Grzębon Puczymorda
j jego Dziarscy Chłopcy zamiast zmasakrować szewców
i pr-ywrócić porządek „uszewcują się", zaczyna się rewolucja.
To co wedle zamysłu Sajetana miało być krótkim momen­
tem ulgi w ich męce, wymknęło mu się spod konttoli, spotę­
gowało, rozwinęło się samo z siebie i . . . wyniosło szewców do
władzy Jednocześnie Sajetan, przywódca szewskiej rewolu­
cji, sformułował system metafizyczny, o którym rozmyślał
w swoim warsztacie: jest to metafizyka Arbeit an und fur sich,
pracy w sobie i dla siebie. Ten nowy rodzaj metafizyki jest dla
pseudofaszystowskiego państwa Prokuratora równie niebez­
pieczny, jak rewolucja. Pojawiła się „dzika, a raczej udziczona praca wydzielona jako czysty instynkt pierwotny, jak in­
stynkt żatcia i płodzenia. Uciekajmy stąd, bo ja oszaleję po
prostu" (S., 560).
Impuls seksualny, dany szewcom przez Księżnę, pobudził
ich nie tylko do popełnienia gwałtu na pracy, ale dał pracy
metafizyczną podstawę i ostatecznie doprowadził do wybu­
chu rewolucji. Jak widać, ponownie władza polityczna, rewolucja, ptzewrót zyskują aspekt seksualny.
W nowo ustanowionym reżimie Księżna ma oczywiście
wysoką i niekwestionowaną pozycję: jako wcielenie seksual­
ności i erotyzmu jest rodzajem szarej eminencji szewskiego
rządu. Ale szewcy doświadczają nie entuzjazmu tworzenia
nowego państwa, lecz pustki umysłowej i duchowej. Nie
tworzą nowego życia, o którym marzyli w więzieniu. Odzie­
dziczyli wszystkie występki upadłego porządku, a nie są
w stanie stworzyć żadnych pozytywnych wartości. Mają wła­
dzę otaz wszystkie przyjemności i rozkosze tego świata: nic
mniej, ale nic więcej. Można powiedzieć o sytuacji szewców,
że więcej mają: władzę i pozycję społeczną i polityczną, ale
o wiele mniej są: osacza ich pustka. Najpełniejszy dostęp do
bytu mieli w więzieniu, pozbawieni niemal wszystkiego, do­
słownie i metafizycznie ogołoceni. Proces idący w kierunku
przeciwnym zachodzi u ich dawnego gnębiciela. Prokurator,
a następnie Minister Sprawiedliwości, schodzi na psy, staje
się trochę psem, trochę człowiekiem. W tym hybrydycznym
stanie wciąż uważa „problem Iriny Wsiewołodowny" za zasa­
dniczy (ostatecznie umiera z powodu niezaspokojonego po­
żądania), chociaż problemy filozoficzne i metafizyczne zaczy­
nają do niego przemawiać. Groteskowy, ale nadzwyczaj istot­
ny fragment jednej z kwestii Ptokutatota, kiedy doświadcza
tego, co nazywa „ein Haucft von anderer Seite - powiew z tam­
tej strony", btzmi następująco: „Metafizyka, któtą pogardzałem dotąd, wali teraz na mnie ze wszystkich zakamarów by­
tu. Au commencement Bythos etait - otchłań chaosu!" (S.,
566).
Warto odnotować, że w powyższym cytacie pojawia się
tetmin gnostyczny bythos, oznaczający nieprzeniknioną

otchłań istnienia, gdy ennoia jest owego istnienia myślą.
Witkacy nie akceptował gnozy, ale jego intencja jest oczywi­
sta: chciał, żeby nawet Scutvy przejawił w akcie III dramatu
głód metafizyczny. Wypowiedzi postaci w tym akcie są splo­
tem wątków erotycznych, politycznych i metafizycznych.
Trzeba podkteślić, że w Szewcach postacie nie należące do
metafizycznego klanu artystów i filozofów mają dostęp do
metafizyki; jeśli nawet nie jest to dostęp, to wykazują one
pewną świadomość i zrozumienie wagi metafizyki.
W toku aktu I I I przygotowuje się wydatzenie, któte jest
ekwiwalentem seksualno-politycznej rewolucji szewców
w akcie II. Podobnie jak gwałt pracowników nad pracą, wy­
darzenie to dojrzewa powoli i niedostrzegalnie. Zagęszcza się
atmosfera niepewności, a następnie lęku, szewcy tracą krok
po kroku wpływ na rzeczywistość polityczną. Scurvy w akcie
II mógł jeszcze cytować Lorenza de' Medici (wers z Canzona
di Bacco, 1490): „Di dornan non ce certezza", szewcy w akcie
III mają już pewność jutrzejszej katastrofy.
W atmosferze narastającego lęku Księżna ptzebiera się
do nocnej orgii w kostium „rajskiego ptaka". Jest to raczej
kostium groteskowego feniksa ze sktzydłami nietoperza:
Księżna, wcielenie władzy erotycznej, powstanie zawsze z po­
piołów każdej rewolucji. Jest ona niezniszczalna, jak seks,
wola zachowania gatunku, życia.
Księżna nie tylko jest w stanie przeżyć wszelkie koleje lo­
su, podejmuje próbę przejęcia władzy, tym razem bezpośre­
dnio, nie za pośrednictwem szewców. W sytuacji powszech­
nego chaosu, gdy system polityczny stworzony przez szewców
jest w stanie rozkładu, powstaje polityczna próżnia, którą
Księżna pragnie zapełnić. Jej działanie polityczne ptzedsta­
wione jest za pomocą triku teatralnego. W głębi sceny „wy­
rasta nagle czerwony piedestał" (S., 587), Księżna „wbiega
na piedestał i tam staje w chwale najwyższej zrozpiętyminietopezimi skrzydłami w łunie bengalskich i zwykłych ogni"
(S., 588). Jest to jej apoteoza jako nowego ptzywódcy poli­
tycznego, jako cesarzowej matriarchatu. Domaga się hołdu
od mężczyzn jako ostatecznego potwietdzenia władzy.
Jej seksualno-polityczny coup d'etat jest całkiem dobrze
obmyślony. Kalkulacje swoje opiera na surowej ocenie stanu
świata stwotzonego i kierowanego przez mężczyzn. Jej zda­
niem ten świat jest w kompletnym rozkładzie i zszedł na psy
skuteczniej niż Scurvy-pies. Jej manifest polityczny jest go­
dzien uwagi: „ukorzcie się przed symbolem wszechmatry czy raczej suprapanbabojarchatu! On wybuchnie lada chwi­
la. Bo wy, mężczyźni, możecie zgnić nagle: zamienić się
w kupkę płynnej zgnilizny jak pan Waldemar w nowelce te­
go nieszczęśnika Edgara Рое. Wy pykniczejecie: wasi schyzoidzi wymierają - nasze schyzoidki mnożą się. [...] Mężczyźni
babieją - kobiety en masse mężczyźnieją. Przyjdzie czas, że
może zaczniemy się dzielić jak komórki, w nieświadomości
metafizycznej dziwności Bytu!" (S., 589).
Sens tej wypowiedzi jest całkiem jasny: mężczyźni jako
rasa, czy raczej połowa gatunku Homo sapiens degenerują się
coraz bardziej, podczas gdy ilość osobników twótczych wśtód

361

�Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D POWER

the Duchess's apotheosis are ready to pay homage to
her, her time has not come yet. A wire cage for a parrot
is lowered from above her, she folds her wings in
a literal and metaphorical sense: the Bitd of Paradise,
the Phoenix, the Femme Fatale is teduced to the status
of a parrot. Yet, het fall is far from being absolute.
Scurvy died, Sajetan finally expired after having been
killed many times as a new embodiment of the tough
Rasputin, but the Duchess is still alive. She will become
the mistress of the new Lords of the wotld. They do not
exclude matriarchy as a future form of government:
"Maybe matriarchy will come into its own one of
these days, but there's no need to make a big fuss
about it too much i n advance" (Witkiewicz
1968:288).

In contrast with a play, a conclusion is necessary to
complete a paper. My concluding points could be
ptesented in brief as follows: sex and politics, eroticism
and power in The Shoemakers are set against an
existentialist background and are closely interwoven. In
actual fact Witkiewicz analyzes a peculiar problem of
sexual-political power. For man in Witkiewicz's cosmos
the highest value is to maintain contact with the
Mystery of Existence. Both eroticism and wielding
power diminish and finally kill this value, murdering the
human individual at the same time. The conclusion
drawn from the play sounds like a warning.

Notes
For the quotations from Tfie

After these events the action of the play can go on;
Comrade Abramowski and Comrade X are not final
products of the evolution of mankind as sketched i n
The Shoemakers. In spite of the fact that Comrade X is
deprived of his own name and may be treated as
replaceable, the Comrades are not yet fully mechanized.
That is why Witkiewicz decides to make a break i n his
play and not to finish it.

I have made
renderings.

For the sake of the present article I have several times
slightly changed the translation mostly to make it more
literal.

References:
Witkacy. Stanisław Ignacy Witkiewicz
as an Imaginative Writer, Seattle &amp; L o n d o n

Gerould, D a n i e l C. 1981:

Sokół, L e c h 1988: " T h e Philosophy of Boredom in The

Shoemakers

"You've got to have a lot of tact
To finish with the final act. It's
no delusion - it's a fact"
(Witkiewicz 1968:288).

Shoemakers

thankful use of Gerould's (Witkiewicz 1968)

by S. I. Witkiewicz",

B a n d 3, Heft 2/88

Forum Modemes Theater,

(Tubingen), pp. 155-167

Witkiewicz, Stanisław Ignacy 1968: The Madman and the N u n

and other Plays.

Translated and edited by Daniel C . Gerould

ćk. C . S . Durer, Seattle 6k L o n d o n

362

�Lech Sokół • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA

kobiet powiększa się. Księżna przewiduje w istocie nie tylko
nadejście materiarchatu, ale stworzenie nowej oryginalnej
cywilizacji kobiet, której nadejście głoszą dzisiaj feministki.
Ta cywilizacja zastąpi słabą i zmurszałą, stworzoną przed wie­
kami przez mężczyzn. Czas mężczyzn już minął. Na nieszczę­
ście dla Księżnej, chociaż obecni na scenie mężczyźni są go­
towi złożyć jej hołd i oddać władzę, jej czas jeszcze nie nad­
szedł. Druciana klatka dla papugi opuszcza się z góry na
Księżnę, a ona zmuszona jest złożyć skrzydła, w sensie do­
słownym i metaforycznym: rajski ptak, feniks, femme fatale
zostaje zredukowana do statusu papugi. Ale jej upadek dale­
ce nie jest ostateczny. Scurvy umarł, Sajetan kona
monologując, Księżna - żyje. Zostanie kochanką nowych pa­
nów świata, i z pewnością fakt ten wykorzysta. Zresztą nowi
władcy nie wykluczają nadejścia matriarchatu, „ale nie nale­
ży robić z niego hałaśliwej jakiejś gaskonady zawczasu" (S.,
591).
Po zakończeniu tych wydatzeń akcja dramatu toczy się
dalej: Towarzysz Abramowski i Towarzysz X nie są ostatecz­
nymi produktami ewolucji ludzkości zarysowanej w Szew­
cach, mimo faktu, że Towarzysz X jest „iksem", nie ma nawet
imienia, można go może zastąpić Towarzyszem X Towarzy­
sze nie są jeszcze całkowicie zmechanizowani. Dlatego Wit­
kacy postanawia przerwać, a nie zakończyć swoją sztukę.
p

są pokazane w Szewcach na tle egzystencjalistycznym i ściśle
ze sobą powiązane. Witkacy analizuje specyficzny problem
władzy seksualno-politycznej. Dla człowieka w świecie Wit­
kacego najwyższą wartością jest (powinien być) kontakt
z Tajemnicą Istnienia, z metafizyką. Zarówno erotyzm, jak
władza polityczna pomniejszają i ostatecznie niszczą tę war­
tość, zabijając także indywiduum. Wnioski te btzmią jak
ptzestroga. Ale czy można uniknąć erotyzmu i władzy?

Przypisy
'

D . C . Gerould, Stanisław Ignacy

Witkiewicz jako pisarz.

Przeł. J.

Sieradzki, Warszawa 1981, s. 424
2

S.I. Witkiewicz, Dramat, t. II. Wydanie II tozszetzone i popra­
wione. Oprać, i wstępem poptzedził K . Puzyna, Watszawa 1972,
s. 510 i 579. Wszystkie cytaty z Szewców wg tego wydania; dal­
sze odwołania odnotowane zostały bezpośrednio w tekście ptzy
użyciu skrótu S z podaniem stronicy. Tekst poprawiany w sto­
sunku do wydania Puzyny według odnalezionego maszynopisu
z poptawkami odręcznymi Witkacego.

'

Por. L . Sokół, Witkacy i Strmdberg: dalecy i bliscy, Wrocław 1995,
s. 233-248

4

Filozofia nudy w „Szewcach" Witkacego, w: O tea­
i dramacie. Studia - przyczynki - mateńaly. Pod red. E . Kra­

Por. L . Sokół,
trze

sińskiego, J. Lipińskiego, S. Marczaka-Oborskiego, T. Siverta, К.

„Trzeba mieć duży takt
By skończyć trzeci akt.
To nie złudzenie - to fakt" (S., 592).

Wierzbickiej-Michalskiej. Studia i materiały do dziejów teatru
polskiego, t. X X ( 3 2 ) , Wrocław 1989 oraz w zmienionej nieco

Philosophy of Boredom in „The Shoemakers" by S.I.
Witkiewicz, „Fotum - Modetnes Theater" 1988 (Band 3, Heft 2,
wersji: The

W przeciwieństwie do dramatu, artykuł winien kończyć
się jakimś, choćby prowizorycznym wnioskiem. Moje kon­
kluzje dają się ująć krótko: seks i polityka, erotyzm i władza

363

Tubingen). Polemikę z tak rozumianym pojęciem nudy u Wit­

kacego podjął W. Rzońca, Witkacy - Norwid. Projekt kom-

paratystyki dekonstrukcjortistycznej,

Warszawa 1998, s. 69-88

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11489" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11467">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/77e83a474e86e13952320af3505c94af.pdf</src>
        <authentication>057560e219323bc26c43b5aa303df67b</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136869">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3760</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136870">
                <text>1960</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136871">
                <text>Kieleckie - snycerstwo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136872">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:3530</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136873">
                <text>Z zagadnień kieleckiej snycerki/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136874">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, s.195-205</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136875">
                <text>Mulkiewicz, Olga</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136876">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136877">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136878">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136879">
                <text>Olga

Mulkiewicz

Z

Z A G A D N I E Ń

K I E L E C K I E J

W dziedzinie ludowej sztuki plastycznej rzeźba
w drzewie wysuwa się na jedno z czołowych miejsc —
dzięki d u ż e j łatwości o b r ó b k i surowca, j a k r ó w n i e ż
obfitości m a t e r i a ł u . Ten. rozległy dział twórczoścf
ludowej m o ż n a podzielić ogólnie na d w i e grupy; r o l a
każdej z nich jest w kulturze ludowej odmienna,
ma inne nasilenie na terenie Polski i r ó ż n y zasięg
geograficzny. Pierwsza grupa — to rzeźba p e ł n a , f i ­
guralna; w p r z e w a ż a j ą c e j swej masie p o d p o r z ą d k o ­
wana celom k u l t o w y m , reprezentowana jest g ł ó w n i e
przez tak zwane popularnie „ ś w i ą t k i " , w mniejszej
zaś części w y r a ż a się w tematyce świeckiej. Rzeźba
p e ł n a o charakterze k u l t o w y m b y ł a w przeszłości
mniej więcej r ó w n o m i e r n i e rozpowszechniona na te­
renie całego kraju, z w y j ą t k i e m jedynie okolic za­
mieszkiwanych
przez
ludność
protestancką.
Pod
wpływem
warunków
historycznych (wojny,
akty
ucisku n a r o d o w o ś c i o w e g o l u b religijnego, k t ó r e w cza­
sach z a b o r ó w objęły poszczególne połacie kraju) ilość
figuralnych rzeźb religijnych uległa znacznym zmia­
nom. W z w i ą z k u z t y m mamy dziś — obok t e r e n ó w
stosunkowo bogatych w ś w i ą t k i (jak np. M a ł o p o l ­
ska) — tereny, gdzie zabytki tej dziedziny sztuki zo­
stały j u ż silnie przetrzebione (Ziemie Zachodnie,
Wielkopolska, Podlasie, wschodnia Lubelszczyzna).
D r u g ą g r u p ę stanowi rzeźba o charakterze deko­
racyjnym, w y s t ę p u j ą c a
na r ó ż n y c h
przedmiotach
drewnianych, najczęściej w postaci płaskorzeźby, w y ­
konywanej przy użyciu jednej l u b k i l k u technik sny­
cerskich. Rzeźba dekoracyjna — w p r z e c i w i e ń s t w i e
do szeroko rozpowszechnionej n i e g d y ś figuralnej
rzeźby religijnej — w y s t ę p o w a ł a w n i e k t ó r y c h tylko
okolicach kraju, przy czym najsilniej u w a g ę badaczy
p r z y c i ą g a ł a bogata, wysoko za swe artystyczne w a ­
lory ceniona snycerka góralska. Szereg ilustrowanych
o p r a c o w a ń , k t ó r e poświęcono dotychczas zdobnictwu
w drzewie na terenie Podhala i Beskidu Zachodnie­
go, może s u g e r o w a ć , że jedynie te obszary w Pol­
sce posiadają r o z w i n i ę t ą s n y c e r k ę , w z g l ę d n i e że je­
dynie t a m w formach jej przejawia się p e ł n a d o j ­
rzałość artystyczna. P o g l ą d taki nie b y ł b y jednak
uzasadniony. P r ó c z Karpat, gdzie istotnie zdobnictwo
w drzewie osiągnęło wysoki poziom, s ą i inne tere­
ny, gdzie sztuka snycerska stanowi w ludowej t w ó r ­
czości artystycznej pozycję w a ż n ą i bynajmniej nie
zasługującą na pomijanie jej milczeniem.
P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć rozległe obszary woje­
w ó d z t w a kieleckiego c i ą g n ą c e s i ę po północnej stro­
nie G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , od Wisły na Wschodzie po
okolice Opoczna, gdzie jeszcze w okresie m i ę d z y ­
w o j e n n y m w y s t ę p o w a ł a bardzo i n t e r e s u j ą c a r z e ź b a
dekoracyjna, wprawdzie w zakresie zdobnictwa nie­
których
tylko
przedmiotów,
posiadająca
jednak
swoisty charakter i wysokie w a l o r y formalne.

S N Y C E R K I

Jednak, podczas gdy na obszarach górskich sny­
cerska dekoracja
jest bardziej
rozpowszechniona
i obejmuje szeroki wachlarz w y r o b ó w drewnianych,
na terenie przez nas o m a w i a n y m ogranicza się ona
jedynie do bardzo w ą s k i e g o zespołu p r z e d m i o t ó w ,
s t a n o w i ą c y c h tradycyjne prezenty s k ł a d a n e d z i e w c z ę ­
tom przez chłopców.
Ofiarowanie
dziewczynie drobnego
przedmiotu
z w i ą z a n e g o z jej p r a c ą c o d z i e n n ą (jak np. przęślicy,
wrzeciona czy czółenka tkackiego) przez s t a r a j ą c e g o
się o jej w z g l ę d y c h ł o p c a m i a ł o s w ą s p e c j a l n ą w y ­
m o w ę , przyjęcie z a ś daru i u ż y w a n i e go świadczyło
o przychylności i wzajemności. Podarunek o tak do­
n i o s ł y m znaczeniu powinien oczywiście w y r ó ż n i a ć się
s t a r a n n o ś c i ą wykonania i p i ę k n ą d e k o r a c j ą , co stwa­
rzało s p r z y j a j ą c e w a r u n k i dla rozwoju zdobnictwa
snycerskiego. Chłopcy p r z y g o t o w u j ą c prezenty r y w a ­
lizowali ze sobą, aby w oczach swych w y b r a n y c h za­
b ł y s n ą ć artystycznym talentem i z a k a s o w a ć swych
ewentualnych k o n k u r e n t ó w .
Jak w y n i k a z o p o w i a d a ń starych i n f o r m a t o r ó w ,
w północnej części w o j e w ó d z t w a kieleckiego „od wie­
k ó w j u ż ta moda była, co panny od c h ł o p a k ó w do­
s t a w a ł y wystrugane przęślice". W zasadzie k a ż d y
c h ł o p a k sam sobie d a w a ł r a d ę z w y k o n a n i e m prezen­
tu. Zazwyczaj zajmowano się t y m podczas zimowych
wieczorów na tzw. „ p r z ą d k a c h " , kiedy d z i e w c z ę t a
przędły, chłopcy z a ś w ś r ó d ż a r t ó w i p r z e k o m a r z a ń
strugali dla nich p o d a r k i . . Z d a r z a ł o się czasem, że
chłopiec pozbawiony u z d o l n i e ń artystycznych nie po­
trafił w y k o n a ć np. rzeźbionej przęślicy; w ó w c z a s za­
m a w i a ł j ą w wielkiej tajemnicy u bardziej uzdolnio­
nego kolegi, r e w a n ż u j ą c się m u później poczęstun­
kiem w karczmie.
Uprawianie snycerki w czasie owych w s p ó l n y c h
z e b r a ń s t w a r z a ł o specyficzny k l i m a t s p r z y j a j ą c y b u j ­
nemu rozwojowi tej dziedziny sztuki dekoracyjnej,
z drugiej zaś strony u ł a t w i a ł o wzajemne przejmowa­
nie w ą t k ó w i technik zdobniczych, co przyczyniło się
w rezultacie do powstania lokalnego stylu charakte­
ryzującego l u d o w ą rzeźbę kielecką. R z e ź b i a r z e w y ­
k o n u j ą c y zdobione przęślice czy c z ó ł e n k a nie b y l i
o w y m i w p e w n y m sensie wyspecjalizowanymi a r t y ­
stami ludowymi, k t ó r y c h spotykamy dość często w ś r ó d
„ ś w i ą t k a r z y " u p r a w i a j ą c y c h rzeźbę f i g u r a l n ą do ce­
l ó w kultowych. Snycerze kieleccy to amatorzy, k t ó r z y
w ciągu swej młodości zaledwie k i l k a razy c h w y t a l i
się artystycznej pracy r z e ź b i a r s k i e j , o g r a n i c z a j ą c się
do paru przęślic wykonanych w okresie „ k a w a l e r k i " .
Po ożenku kończyły się artystyczne zajęcia snycerskie,
gdyż — w e d ł u g miejscowej o p i n i i (Mąkosy Stare, pow.
Radom) — „ ż o n a t e m u to j u ż nie wypada, żeby dla
dziewcząt s t r u g a ł prezenty".

195

��i?

II. 1. Fragm. przęślicy.
Jastrzębia,
pow. Radom. Wl. Muz. Świętokrzyskiego
w Kiel­
cach. II. 2. Pola pióra przęślicy.
Wyk. J. Januszewski.
Jedlnia Kościelna,
pow. Ko­
zienice. II. 3. Przysiadka
przęślicy.
Mąkosy Stare, pow. Kozienice.
Wl. Muz.
Święto­
krzyskiego
w Kielcach.
II. 4. Fragm. pióra przęślicy.
Pow. Końskie.
Wl.
Zakładu
Etnografii
Słowian
U. J. w Krakowie.
II. 5. Fragm. wzoru na przęślicy.
Jastrzębia.
II. 6. Pola pióra przęślicy.
Wyk. Kazimierz Wojtaszek. Smardzewice,
pow.
Opoczno.
Wl. Muz. w Tomaszowie
Maz. II. 7. Fragm. wzoru na przęślicy.
Wyk.
Władysław
Solarz. Odrowąż, pow. Końskie.
II. 8. Pola pióra przęślicy.
Jastrzębia.

Na tle gromady bezimiennych snycerzy, k t ó r y c h
dzieła udaje się czasem odnaleźć w okolicy Opoczna
czy Radomia, z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i ludzkiej liczne
nazwiska wybitniejszych t w ó r c ó w , k t ó r z y zasłynęli
jako
utalentowani
wykonawcy
najpiękniejszych
przęślic. B y l i to p r z e w a ż n i e ludzie zawodowo obezna­
n i z o b r ó b k ą drzewa, cieśle lub stolarze, którzy, w y ­
k o r z y s t u j ą c s w ą w i e d z ę technologiczną i biegłość
w p o s ł u g i w a n i u się n a r z ę d z i a m i , ł a t w i e j dystansowali
k o n k u r e n t ó w nie m a j ą c y c h w t y m zakresie n a l e ż y ­
tego przygotowania. T a k i m w ł a ś n i e cieślą i stolarzem
zarazem był A n t o n i W r ó b e l z Jedlni K o ś c i e l n e j ;
z d u ż y m z a m i ł o w a n i e m z a j m o w a ł się on s n y c e r k ą ,
tak że „potrafił i noc c a ł ą przesiedzieć, żeby s k o ń ­
czyć zaczętą r o b o t ę " . O p r ó c z przęślic, k t ó r y c h w y ­
k o n a ł k i l k a , ozdobił t a k ż e p r a s ę do wyciskania sera.
P r z ę ś l i c e roboty W r ó b l a odznaczają się d u ż ą staran­
nością wykonania i bogactwem w z o r ó w o przewadze
m o t y w ó w geometrycznych. W M ą k o s a c h Starych jed­
n y m z najlepszych r z e ź b i a r z y był za m ł o d u Józef
Mąkosa, k t ó r y w roku 1953 udzielił wielu ciekawych
informacji c z ł o n k o m p r a c u j ą c e j w terenie ekipy ba­
dawczej.
Do c e l ó w r z e ź b i a r s k i c h u ż y w a n o najczęściej topoli,
osiki, brzozy, ś l i w y w z g l ę d n i e olchy. Podstawowe
n a r z ę d z i e pracy s t a n o w i ł nóż s k ł a d a n y , tzw. „cyga­
nek", o dobrze wyostrzonym, szpiczasto z a k o ń c z o n y m
ostrzu, oraz c y r k i e l u ż y w a n y do ryzowania m o t y w ó w
kolistych i tzw. gwiazd cyrklowych. Obok tych na­
rzędzi, p o s ł u g i w a n o się czasem w celach zdobniczych

'i

t o k a r k ą . Z n a j d o w a ł a ona zastosowanie przy dekora­
c y j n y m k s z t a ł t o w a n i u formy pewnych p r z e d m i o t ó w ,
j a k np. krężli i piór do przęślic, k t ó r y c h fragmenty
były zdobione najczęściej sposobem snycerskim.
S p o ś r ó d technik snycerskich, na o m a w i a n y m obsza­
rze stosowana bywa technika r y t u prostego, r y t u
cyrklowego, w i ó r o w a prosta, k l i n o w a oraz krystalicz­
na. Ryt prosty — w postaci l i n i i wyskrobywanych
na powierzchni drzewa przy pomocy ostrego rylca —
stosowany był raczej pomocniczo, gdy chodziło o de­
likatne ograniczenie pola zdobniczego lub też zróżni­
cowanie powierzchni i wzbogacenie m o t y w u wykona­
nego i n n ą t e c h n i k ą ( i l . na okładce). Typowy r y t
c y r k l o w y z n a j d o w a ł zastosowanie przy wyznaczaniu
m o t y w ó w kolistych i rozet, k t ó r e n a s t ę p n i e zwykle
wzbogacano przy pomocy innych technik snycerskich.
Na ogół rola obydwu wymienionych tu r o d z a j ó w r y t u
była raczej skromna.
O wiele bardziej rozpowszechniona b y ł a technika
w i ó r o w a prosta; przy pomocy najczęściej stosowa­
nych p ł y t k i c h r o w k ó w o t r ó j k ą t n y m przekroju w y ­
konane są elementy i motywy złożone z prostych kre­
sek w y p e ł n i a j ą c y c h lub obrzeżających pole zdobni­
cze, kontury m o t y w ó w roślinnych i figuralnych, mo­
nogramy itp. Ponadto technika w i ó r o w a
znajduje
szerokie
zastosowanie
w
wypadkach
ozdobnego
k s z t a ł t o w a n i a formy przedmiotu, z czym spotykamy
się np. w ś l i m a k o w a t y c h z a k o ń c z e n i a c h przysiadek
do przęślic itp. ( i l . 1). Stosunkowo szeroko u ż y w a n a
była technika klinowa, najczęściej stosowana w obra-

197

�11. 9. Przęślica,
II. 10. Czółenka
Szczepan Skóra.

1927. Wyk. Piotr Łagowski.
Jedlnia
Kościelna,
pow.
Kozienice.
zdobione. Kol. Kruszewiec,
pow. Opoczno. 11. 11. Przęślica.
Wyk.
Łączna, pow.
Kielce.

mieniach pól zdobniczych, a także w motywach w y ­
pełniających te pola ( i l . 1). T e c h n i k ą k r y s t a l i c z n ą
p o s ł u g i w a n o się na o m a w i a n y m terenie stosunkowo
rzadko. Z n a j d o w a ł a ona
najczęściej
zastosowanie
w motywach w y p e ł n i a j ą c y c h c e n t r a l n ą część moty­
w u zdobniczego, co przyczyniało się do osiągnięcia
ciekawych e f e k t ó w światłocieniowych ( i l . 3).
A m a t o r s k i m sposobem uprawiania snycerki n a l e ż y
prawdopodobnie t ł u m a c z y ć fakt, że w omawianej tu
r z e ź b i e nie spotykamy ś l a d ó w użycia półokrągłego
d ł u t k a ; s t ą d w y n i k a z u p e ł n y brak tzw. techniki w r ą b kowej, k t ó r a polega na żłobieniu łączących się ze sobą
nieckowatych w r ą b k ó w .
W dekoracji snycerskiej na omawianym terenie
w y s t ę p u j e w d e c y d u j ą c e j przewadze ornamentyka
geometryczna, a w ś r ó d s k ł a d a j ą c y c h się na n i ą ele­
m e n t ó w przede wszystkim l i n i a prosta i ł a m a n a , j o ­
dełka, krzyżyk, względnie najprostsze figury geome­
tryczne: trójkąt, prostokąt, romb czy wielobok (tabl.
I rys. 8—20); w y j ą t k o w o z d a r z a j ą się elementy w po­
staci ł u k u (tabl. I rys. 1—2).
Z trójkątów względnie rombów układane bywają
m o t y w y o ś r o d k o w e , zbudowane na zasadzie r ó w n o ­
ramiennego k r z y ż a prostego lub ukośnego (tabl. I
rys. 21—27). Pola n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w , j a k t r ó j k ą ­
ta, rombu, p r o s t o k ą t a czy koła, w y p e ł n i a n o rytmicz­
n y m i u k ł a d a m i złożonymi z l i n i i prostych czy k ą t ó w ,
rzadziej k r a t k i . W elementach o kształcie p r o s t o k ą t ­
n y m często p o d k r e ś l a n o podział wykonany przy po­
mocy p r z e k ą t n i (tabl. I i l . 33—36). M o t y w y koliste
posiadają p o w i e r z c h n i ę w y p e ł n i o n ą b ą d ź szeregiem
kół w s p ó ł ś r o d k o w y c h (tabl. I i l . 41—42) z polami we­
w n ę t r z n y m i rytmicznie kreskowanymi, b ą d ź moty­
w a m i o ś r o d k o w y m i . Z d a r z a j ą się tu m o t y w y zbudo­
wane na zasadzie k r z y ż a (tabl. I i l . 45—46), promie­
niste (tabl. I i l . 47—49), w z g l ę d n i e — co spotyka się
najczęściej — sześciopłatowe rozety cyrklowe (tabl. I
i l . 50—52).

198

Z wymienionych w y ż e j m o t y w ó w i e l e m e n t ó w
komponowane s ą u k ł a d y , w ś r ó d k t ó r y c h najliczniejsze
to u k ł a d y pasowe. Najczęściej w y s t ę p u j e tu kompo­
zycja o prostym u k ł a d z i e rytmicznym, polegającym
na powtarzaniu tego samego elementu l u b m o t y w u
(tabl. I I i l . 1—11), w z g l ę d n i e d w ó c h r ó ż n y c h elemen­
t ó w czy m o t y w ó w ( r y t m typu a b a b, tabl. I I i l .
12—21). Bardziej skomplikowane u k ł a d y rytmiczne
w ornamentach pasowych spotyka się niezwykle
rzadko. W y m i e n i ć tu n a l e ż y d w u k r o t n i e w y s t ę p u j ą c y
r y t m złożony z czterech e l e m e n t ó w kolejno po sobie
n a s t ę p u j ą c y c h (abcd abcd, tabl. I I rys. 22—23).
Niekiedy z d a r z a j ą się p r z y k ł a d y kompozycji paso­
wych, w k t ó r y c h r y t m m o ż e być na skutek p o m y ł k i
rzeźbiarzy w ogóle nie przestrzegany ( i l . 2 kolumna I I
od lewej). W n i e k t ó r y c h wypadkach z d a r z a j ą się
u k ł a d y pasowe d w u - lub więcej strefowe, tzn. złożo­
ne z r ó w n o l e g l e biegnących węższych u k ł a d ó w paso­
w y c h b ą d ź jednakowych (tabl. I I rys. 24—25), b ą d ź
różnych. W t y m ostatnim w y p a d k u u k ł a d poprzeczny
pasa b y w a najczęściej symetryczny, przy czym k o m ­
pozycja pasa ś r o d k o w e g o kontrastuje z u k ł a d a m i pa­
sów p r z y k r a w ę ż n y c h (tabl. I I rys. 28—33). Do w y ­
j ą t k ó w n a l e ż ą d w u - lub więcej strefowe zespoły pa­
s ó w o kompozycji asymetrycznej (tabl. I I rys. 35—36).
U k ł a d y ornamentalne typu o ś r o d k o w e g o w po­
r ó w n a n i u z u k ł a d a m i pasowymi w y k a z u j ą daleko
mniejsze zróżnicowanie. Są to kompozycje z a m k n i ę t e
w kwadracie lub p r o s t o k ą c i e podzielonym najczęściej
p r z e k ą t n y m i (tabl. I I rys. 38—39), obwiedzione nie­
kiedy motywem k r a w ę d z i o w y m (tabl. I I rys. 40—42):
raz jeden w y s t ą p i ł motyw rombu p r z e k r e ś l o n e g o na
k r z y ż (tabl. I I rys. 43).
M o t y w y niegeometryczne s t a n o w i ą w omawianej
tu ornamentyce z d e c y d o w a n ą mniejszość. Spotyka się
bądź schematycznie traktowany m o t y w rośliny w y ­
r a s t a j ą c e j z doniczki — j a k to widzimy na przęślicy
pochodzącej z Jedlni Kościelnej ( i l . 2) czy z bliżej

�nieokreślonej
miejscowości
w
powiecie
Końskie
(il. 4), b ą d ź t e ż , co zdarza się rzadko i jest zdecydo­
wanie nowszego pochodzenia, m o t y w swobodnie trak­
towanej w i c i ( i l . 6) czy gałązki o formach zbliżonych
do botanicznych.
Sporadycznie z d a r z a j ą się motywy zwierzęce: k i l ­
ka p t a s z k ó w wplecionych, w roślinny ornament w i ­
ciowy ( i l . 6) w z g l ę d n i e sylwetka ptaka siedzącego na
gnieździe, w y r z e ź b i o n a na przysiadce przęślicy z Ja­
strzębiej, pow. Radom ( i l . 5). Raz jeden w y r z e ź b i o n y
został m o t y l ( i l . 8 kolumna I I I od lewej); na tej sa­
mej przęślicy w y s t ę p u j e r ó w n i e ż jedyny m o t y w ludz­
k i — p r z e d s t a w i a j ą c y młodzieńca w cyklistówce ma­
szerującego z z a w i n i ą t k i e m na plecach i podpiera­
jącego s i ę l a s k ą ( i l . 8 kolumna 4 o d lewej).
O d r ę b n ą , aczkolwiek bardzo nieliczną g r u p ę sta­
n o w i ą m o t y w y z a c z e r p n i ę t e z symboliki c h r z e ś c i j a ń ­
skiej. S ą to krzyżyki ustawione na p r o s t o k ą t n e j pod­
stawie ( i l . 2 kolumna 4 od lewej), kielich, serce
i — spotkany raz jeden — motyw p r z e d s t a w i a j ą c y
s y l w e t k ę kościoła ( i l . 7).
Jak wspomniano na wstępie, zespół p r z e d m i o t ó w
zdobionych t e c h n i k ą s n y c e r s k ą jest niewielki, ograni­
cza się on bowiem do czółenek tkackich, przęślic
oraz „rozpinki", czyli rozsuwanej deseczki u ż y w a n e j
przez tkaczki do r o z p o ś c i e r a n i a na krosnach utkanego
m a t e r i a ł u . Rozpinka ta ( i l . 9), p o c h o d z ą c a z Jedlni
Kościelnej (pow. Kozienice), s k ł a d a się z d w ó c h
części. Jedna z nich posiada p o ś r o d k u swej długości
w ą s k i e wycięcie, w k t ó r e wsuwa się odpowiednio
d o p a s o w a n ą część drugiej deseczki. Dzięki p o w y ż s z e ­
m u u r z ą d z e n i u długość „ r o z p i n k i " m o ż n a d o s t o s o w a ć
do szerokości tkaniny. Z e w n ę t r z n e z a k o ń c z e n i a obu
wspomnianych deseczek są ozdobnie profilowane,
g ó r n a zaś powierzchnia posiada d e k o r a c j ę w y k o n a n ą
p r z e w a ż n i e t e c h n i k ą k r y s t a l i c z n ą i klinową. Ornament
złożony wyłącznie z e l e m e n t ó w geometrycznych za-

II. 12. Fragm. przęślicy.
Etn. Słowian
U. J. w

Pow. Końskie.
Krakoivle.

Wl.

Zakładu

komponowany jest z d u ż y m wyczuciem formy. W y ­
d ł u ż e n i e części ś r o d k o w e j p o d k r e ś l a biegnący w z d ł u ż
k r a w ę d z i m o t y w zygzakowaty, środek zaś — u k ł a d
pasowy złożony z dwunastu r ó ż n y c h z a m k n i ę t y c h
w prostokątach motywów przeważnie ośrodkowych,
częściowo p o w t a r z a j ą c y c h się, ale n a s t ę p u j ą c y c h po
sobie bez określonego r y t m u . Z e w n ę t r z n e z a k o ń c z e n i e
opisywanego t u u k ł a d u pasowego s t a n o w i ą z a m k n i ę t e
w d u ż y m kwadracie motywy o ś r o d k o w e , k t ó r y c h ze­
w n ę t r z n e o b r z e ż e n i e przechodzi w z d ł u ż k r a w ę d z i de­
seczki i nie dosięgając jej k o ń c ó w zamyka pole zdob­
nicze w y p e ł n i o n y m i trzema rytmicznie rozłożonymi
motywami p r o s t o k ą t n y m i , doskonale
uwypuklający­
m i zwężający się w t y m miejscu kształt deseczki. Ze­
w n ę t r z n e , r ó w n i e ż z w ę ż o n e i półkoliście
wycięte
końce deseczki p o s i a d a j ą ozdobę w postaci r ó w n o r a ­
miennego krzyżyka, s t a n o w i ą c e g o bardzo szczęśliwe
r o z w i ą z a n i e akcentu z a m y k a j ą c e g o całość ornamen­
talnej kompozycji.
Podczas gdy zdobione „ r o z p i n k i " n a l e ż a ł y do w i e l ­
kiej rzadkości (w posiadanym materiale p o c h o d z ą c y m
z b a d a ń na znacznym obszarze w o j e w ó d z t w a kielec­
kiego mamy zaledwie jeden tego rodzaju przykład),
rzeźbione c z ó ł e n k a tkackie z d a r z a j ą się częściej. Do
celów dekoracyjnych wykorzystywane s ą t u z w ę ż a ­
j ą c e się z a k o ń c z e n i a czółenek po obu stronach w y ­
żłobienia przeznaczonego do umieszczenia cewki. Jako
motywy dekoracyjne w y s t ę p u j ą tu zwykle motywy
półkoliste lub koliste z r ó ż n y m i p o d z i a ł a m i z e w n ę t r z ­
n y m i i w y p e ł n i e n i a m i w postaci jednoosiowego u k ł a d u
złożonego z czterech l i s t k ó w ( i l . 10 a, b). Czasem obok
m o t y w ó w kolistych spotyka się r ó w n i e ż krzyżyki
złożone z m a ł y c h t r ó j k ą c i k ó w .
Jak m o ż n a w n o s i ć z posiadanego m a t e r i a ł u , o k r e ś l o ­
ne wyżej pola zdobnicze r ó w n i e ż pod w z g l ę d e m w i e l ­
kości i możliwości dekoracyjnych nie b y ł y w jedna­
kowy sposób wykorzystane. Z w y k l e elementy deko­
racyjne k o n c e n t r u j ą się bardziej po jednej stronie
wyżłobienia, gdzie m i ę d z y u j ę t y m i w kole m o t y w a m i
zdobniczymi znajduje się r ó w n i e ż w y c i ę t a data w y ­
konania czółenka.
Najczęściej w ś r ó d zdobionych rzeźbą przedmio­
t ó w spotyka się przęślice. W y s t ę p u j ą one, j a k w i d a ć
z załączonej mapy, na terenie p o w i a t ó w : Opoczno,
Przysucha, Radom, Kozienice, Iłża, Kielce oraz —
jak świadczy o t y m jeden okaz n i e o k r e ś l o n e g o po­
chodzenia (przechowywany w Z a k ł a d z i e
Etnografii
Słowian U . J. w Krakowie) — p o w i a t u K o ń s k i e .
W y s t ę p u j ą c e n a t y m obszarze p r z ę ś l i c e zdobione
n a l e ż ą do typu przęślic k r ę ż o ł k o w y c h z p r z y s i a d k ą .
Przęślica taka s k ł a d a się z cienkiej poziomej deskiprzysiadki (dług. 60—75 cm, szer. 5,5—10 cm), w której
przy j e d n y m k o ń c u osadzona jest pionowa beleczka,
zwana „piórem", d ł u g . 55—80 cm, z nasadzonym od
góry ruchomym „ k r ę ż l e m " . W starszych przęślicach,
celem mocniejszego osadzenia pióra, o d n o ś n a część
przysiadki posiada wydatne zgrubienie, k t ó r e osiąga
się przez wystruganie deseczki z klocka odpowiedniej
grubości ( i l . 12) lub przez przymocowanie oddzielnej
podstawki, wys. ok. 6 c m (tabl. I I I rys. 8—12). Opisy­
wana tu część przysiadki posiada często k s z t a ł t ozdob­
i e

�II. 13. Przęślica.
Jastrzębia,
pow. Radom. Wł. Muz.
Świętokrzyskiego
w Kielcach.
II. 14. Przęślica.
Mąkosy
Stare, pow. Kozienice.
Wł.
Muz.
Świętokrzyskiego
w Kielcach.
11. 15. Przęślica.
Pow.
Końskie.
Wł.
Zakład Etn. Słowian
U. J. w Krakowie.
II. 16. Pole przysiadki
przęślicy. Kakonin,
pow. Kielce. Wł. Muz. Etnograficznego
i
Archeologicznego
w Łodzi. U. 17. Boki i pola przysiadki
przęślicy.
Jedlnia
Kościelna,
pow.
Radom.

�ny (tabl. I I I ) ; odnosi się to z a r ó w n o do samej obsad­
k i , k t ó r a przyjmuje często k s z t a ł t stożka ściętego,
oktogonu lub schodkowanej p i r a m i d k i , j a k i do sa­
mego zakończenia, k t ó r e b y w a profilowane (tabl. I I I
rys. 1—3, 8—12) w z g l ę d n i e p o d g i ę t e k u górze' (tabl.
I I I rys. 6—7). W w y d ł u ż o n y c h podstawkach p i ó r a
wyżłobione są niekiedy p r o s t o k ą t n e w g ł ę b i e n i a (tabl.
I I I rys. 1—i) przeznaczone na w o d ę , w k t ó r e j p r z ą d k a
zwilża palce w czasie pracy.
Deseczki przysiadek m a j ą najczęściej kształt pro­
s t o k ą t n y lub lekko rozszerzający się w k i e r u n k u
p r z e c i w l e g ł y m do podstawy pióra. Samo z a k o ń c z e n i e
deseczki od tej strony r ó w n i e ż bywa ozdobnie pro­
filowane. W y j ą t k o w o z d a r z a j ą się p r z y k ł a d y , gdzie
k r a w ę d ź przysiadki jest ozdobnie profilowana ( i l . 11).
Drążek, czyli „ p i ó r o " przęślicy, w starszych okazach
posiada p r z e k r ó j k w a d r a t o w y ( i l . 13) l u b ośmioboczny. Niekiedy jedynie dolna część p i ó r a jest k w a d r a ­
towa, g ó r n a zaś o ś m i o b o c z n a ( i l . 14). W nowszych
przęślicach z d a r z a j ą się p i ó r a ozdobnie toczone na
tokarni.
U z u p e ł n i e n i e m przęślicy jest n a k ł a d a n y na p i ó r o
„ k r ę ż e l " l u b „ k r ę ż o ł e k " w kształcie w y d ł u ż o n e g o
stożka, w y c h o d z ą c e g o z szerszej kolistej l u b ośmlobocznej podstawy.
Dekoracja snycerska w y s t ę p u j e
zasadniczo
na
wszystkich wymienionych wyżej częściach s k ł a d o ­
wych przęślicy, z t y m jednak że w sposobie roz­
mieszczenia ornamentu m o ż n a w y r ó ż n i ć k i l k a n a j ­
bardziej charakterystycznych s c h e m a t ó w . Najczęściej
więc ozdobione jest pióro przysiadki oraz podstawa,
w k t ó r e j jest osadzone. Czasem ornamentyka sny­
cerska obejmuje r ó w n i e ż część powierzchni przysiad­
k i od strony p i ó r a l u b też przerzuca się na jej prze­
ciwległy koniec. Rzadko natomiast zdarza się, aby
przysiadka b y ł a ornamentowana na całej swej po­
wierzchni, j a k to w i d z i m y np. na wspomnianej j u ż
poprzednio przęślicy z powiatu K o ń s k i e ( i l . 15).
W przęślicach, w k t ó r y c h podstawa p i ó r a wykonana
jest w całości wraz z d e s k ą przysiadki, najbardziej
ozdobione b y w a j ą boczne strony obsadki do pióra.
W y p e ł n i a je b ą d ź ornament pasowy w poziomym
u k ł a d z i e strefowym ( i l . 12), b ą d ź s t a n o w i ą one pola
zdobnicze w y o d r ę b n i o n e pasowym ornamentem k r a ­
w ę d z i o w y m , w y p e ł n i o n e w ś r o d k u kompozycją deko­
r a c y j n ą złożoną z rozet w r ó ż n y m u k ł a d z i e ( i l . 13,
17). W y p e ł n i e n i e obu przeciwległych ścian podstawy
utrzymane jest w zasadzie w j e d n a k o w y m charakte­
rze, j a k k o l w i e k zasada identyczności obydwu kom­
pozycji nie jest przestrzegana w sposób ścisły ( i l .
17). Niekiedy z d a r z a j ą się przęślice, w k t ó r y c h boki
podstawy p i ó r a w y p e ł n i a j ą u k ł a d y pasowe biegnące
w jednej połowie pionowo, w drugiej zaś poziomo.
W y s t a j ą c a poza p o d s t a w ę p i ó r a krótsza część przy­
siadki, ozdobiona profilowanym z a k o ń c z e n i e m w po­
staci rombu czy koła, posiada często na t y m z a k o ń ­
czeniu w y r z e ź b i o n y m o t y w rozety. Dłuższą część
przysiadki od strony pióra, a czasem też i przy końcu,
zdobi ornament z a m k n i ę t y w o b r ę b i e zakomponowa­
nego pola zdobniczego. Z w y k l e pole to z a m k n i ę t e jest
dookoła w ą s k i m szlakiem k r a w ę d z i o w y m , w ś r o d k u

I I . 18. Pola pióra przęślicy.
Jastrzębia,
pow. Radom.

Wyk.

Jan

Zając.

zaś w y p e ł n i o n e z w a r t ą kompozycją złożoną z moty­
w ó w geometrycznych w u k ł a d z i e pasowym l u b ośrod­
k o w y m ( i l . 15, 17). Na wolnej powierzchni przysiad­
k i , najczęściej w pobliżu kończącej s i ę dekoracji
ornamentalnej, wycinane b y w a j ą daty wykonania
przęślicy oraz inicjały ofiarodawcy l u b obdarowanej.
Przęślic, w k t ó r y c h cała powierzchnia przysiadki
b y ł a b y pokryta d e k o r a c j ą s n y c e r s k ą , spotyka s i ę nie­
wiele. Najczęściej są to p o w t a r z a j ą c e się symetrycz­
nie u k ł a d y złożone z rozet cyrklowych ( i l . 16), w now­
szych zaś — dość chaotycznie rozrzucone m o t y w y
roślinne. Rzadziej natomiast spotykamy na przysiadce zwarcie zakomponowany ornament w y k o r z y s t u j ą ­
cy całość powierzchni zdobniczej. D o s k o n a ł y p r z y k ł a d
tego rodzaju stanowi przęślica z powiatu K o ń s k i e
(il. 15) o p i ę k n i e zaplanowanym wzorze geometrycz­
n y m . Powierzchnia p i ó r a przęślicy dzieli się w spo­
sób naturalny na pola zdobnicze, k t ó r y c h ilość odpo­
wiada ilości boków. Może ich być — j a k w i e m y —
cztery lub osiem. Pojedyncze boki p i ó r a s ą w y p e ł n i o ­
ne najczęściej pasowym ornamentem geometrycznym,
w y j ą t k o w o r o ś l i n n y m — przy czym k a ż d y z b o k ó w
ozdobiony jest p r z e w a ż n i e inaczej ( i l . 18). Zestawy
sąsiadujących z sobą u k ł a d ó w robią czasem w r a ż e n i e
z u p e ł n i e przypadkowych, nie p o d p o r z ą d k o w a n y c h a n i
p r a w o m harmonii, a n i kontrastu. P r z y k ł a d e m tego
jest r o z w i n i ę t a na płaszczyźnie dekoracja ośmiobocznego p i ó r a na przęślicy z Zakościela, pow. Opoczno
(il. 20). P r z y k ł a d ó w takich m o ż n a by przytoczyć w i ę -

201

�C™^

/////

)))))

/V\

A

£

'« # 1Ś H #
\\v//
A
23

\\\//

2^

25

1 1
1 |

26

Tabl. I . Motywy
snycerskie
występujące
na
przęślicach: 1 Zakościele
(Opoczno),
2 Kakonin
(Kielce),
3 Stare Stużno, 4 Gałki, 5 Wysokin, 6
Wincentynów,
7 Zakościele
(Opoczno),
8 Jedlnia
Kośc.
(Kozienice),
9 Kakonin
(Kielce), 10, 11, 12 Libiszów,
13, 14 Zakoś­
ciele, 15 Gałki,
16, 17, 18, 19 Łokietka
(Opoczno),
20, 21 Libiszów
(Opoczno),
22 Jedlnia
Kośc.
(Kozie­
nice), 23 Libiszów,
24 Wysokin,
25 Wysokin
(Opocz­
no), 26, 27 Mąkosy
Nowe, 28 Jedlnia
Kośc.
(Kozie­
nice), 29 Mąkosy Nowe, 30 Mąkosy Stare, 31 Mąkosy
Nowe, 32 Mąkosy
Stare (Kozienice),
33 Stużno
Stare
(Opoczno),
34 Mąkosy
Stare (Kozienice),
35
Jedlnia
Kośc, 36, 37 Jedlnia
Kośc. (Kozienice),
38
Libiszów
(Opoczno),
39 Kakonin
(Kielce),
40 Stużno
Stare
(Opoczno),
41 Kakonin
(Kielce),
42
Smardzewice,
43 Wrzelowiec
(Opoczno),
44 Mąkosy
Stare
(Kozie­
nice), 45 Libiszów
(Opoczno),
46 Jedlnia
Kośc.
(Ko­
zienice),
47, 48 Libiszów
(Opoczno),
49, 50
Kakonin
(Kielce),
51, 52 Wysokin
(Opoczno).

cej. Niekiedy pióro przęślicy podzielone jest poprzecz­
n y m i r o w k a m i na k i l k a s e g m e n t ó w , co daje o k a z j ę
do zmiany dekoracji w o b r ę b i e poszczególnych od­
c i n k ó w każdego boku ( i l . 21). Nie zawsze zresztą
kompozycja wzoru na poszczególnych ś c i a n k a c h p i ó r a
posiada u k ł a d pasowy; niejednokrotnie powierzchnia
ich w y p e ł n i o n a jest r ó ż n o r o d n y m i motywami, w y ­
s t ę p u j ą c y m i samodzielnie, nie p o w i ą z a n y m i ze sobą
w rytmiczne u k ł a d y ani w o b r ę b i e jednej ściany
przęślicy, ani w stosunku do ścian s ą s i e d n i c h ( i l . 8).
Stosunkowo rzadziej zdarza się, aby ornament u k ł a d a ł
się na piórze strefowo, tzn. aby obiegał dookoła
p i ó r a z m i e n i a j ą c się w o d s t ę p a c h m i ę d z y poszczegól­
n y m i segmentami ( i l . 19).
Na k r ę ż l a c h ornament snycerski biegnie z r e g u ł y
dookoła zgrubienia podstawy. Jest to zazwyczaj w ą s k i ,

202

27

II. 19. Przęślica.
Świętokrzyskiego
przęślicy.
Wyk.
Opoczno.

Brzeziny, pow. Kielce. Wł.
w Kielcach.
II. 20. Pole
Antoni
Kmita.
Zakościele,

poziomo ułożony motyw pasowy, względnie (o ile
z a k o ń c z e n i e k r ę ż l a jest oktogonalne) s k ł a d a się z pio­
nowo orientowanych u k ł a d ó w pasowych w y p e ł n i a j ą jących poszczególne ś c i a n y ośmioboku. Część ś r o d k o ­
wa i g ó r n a krężla, zakryta w czasie pracy p r z ę d z i ­
wem, jest oczywiście nie zdobiona. W y j ą t e k od tej
zasady stanowi krężel, k t ó r y w z d ł u ż całej swej w y ­
sokości posiada b i e g n ą c e w o d s t ę p a c h , poziomo ułożo­
ne drobne wzory pasowe.
Przeprowadzenie analizy przedstawionego t u w szki­
cowym zarysie zdobnictwa snycerskiego, w y s t ę p u j ą ­
cego w w o j e w ó d z t w i e kieleckim, na tle p o r ó w n a w ­
czym innych t e r e n ó w Polski — nasuwa znaczne t r u d ­
ności z powodu bardzo n i e r ó w n o m i e r n e g o opracowa­
nia — w skali krajowej — tej dziedziny ludowej t w ó r ­
czości.

Muz.
pióra
pow.

�^Oi C f
!
A V A ? (iV i V
1

OV 6V ŚV

t&gt;V

liii

&lt;&lt;&lt;Ą&lt;-Ąr&lt;«
0\0

6

W V 7 7 W W 7

7 O T W W W W

KEKKEKEK

.0,0,0,0,0,0,0,01

35

3&lt;&lt;

33

32

36

"Xi
37

&lt;i3

71. 22.
Jedlnia
Tabl. U. Motywy snycerskie
występujące
na przęślicach:
1 Zakościele,
2 Bieliny,
4 Jedlnia
Kościelna
(Kozienice),
5 Wincentynów,
6 Bieliny,
7 Gałki, 8 Rusinów,
10 Jedlnia Kośc. (Kozienice),
11 Antoniów,
12 Radzice Duże, 13 Gałki (Opoczno),
nice), 15 Gałki, 16 Wincentynów,
17 Gałki, 18 Rusinów,
19 Libiszów,
20 Antoniów,
23 Antoniów,
24 Rusinów,
25 Antoniów,
26 Stużno Stare, 27 Oziębławice
(Opoczno),
ce), 29 Kakonin (Kielce), 30 Gałki, 31 Bieliny, 32 Zakościele,
33 Zakościele
(Opoczno),
nice), 35, 36 Zakościele
(Opoczno),
37 Jedlnia Kośc. (Kozienice),
38 Wincentynów
Kośc. (Kozienice).
41 Rusinów.
42. 43 Zakościele
(Opoczno).

W ś w i e t l e posiadanych m a t e r i a ł ó w n a j w y r a ź n i e j s z e
o d r ę b n o ś c i z a r y s o w u j ą się m i ę d z y i n t e r e s u j ą c ą
nas
s n y c e r k ą k i e l e c k ą a rzeźbą d e k o r a c y j n ą
obszarów
położonych na północ i z a c h ó d od Kielecczyzny. Przy­
kłady, k t ó r e posiadamy z t e r e n ó w Mazowsza (np.
z Kurpiowszczyzny czy Łowickiego), ze s w ą m ł o d ą
p ł a s k o - w y p u k ł ą d e k o r a c j ą w y s t ę p u j ą c ą na pewnych
s p r z ę t a c h domowych i n a r z ę d z i a c h \ z a r ó w n o w swej
technice j a k i w o g ó l n y m charakterze ornamentyki
w niczym nie n a w i ą z u j ą do form znanych w Kielec­
kiem.
Analogie z terenami zachodnimi {Mazury, Pomorze.
Dolny Śląsk) ograniczają się do faktu w y s t ę p o w a n i a
1

Ewa F r y ś , Jan Golis łowicki stolarz i
rzeźbiarz.
„Polska Sztuka Ludowa", 1959, n r 3; R. Reinfuss,
Pokonkursowe
wystawy sztuki ludowej w
Augustowie
i Kolnie, „Polska Sztuka Ludowa", 1951, n r 6, s. 189,
rys. 11, 12.
K . H . Clasen, Deutsche Volkskunst
Ostpreussen,
Weimar 1942, rys. 104, 105; G. Grundman, K . Hahm,
Deutsche
Volkskunst
Schlesien,
M ü n c h e n , rys. 122,
123; F. Adler, Deutsche Volkskunst
Pommern,
Mün­
chen, rys. 119, 122; A . Perlick, Der
Schönwalder
Rocken-ständer,
Die Hohe Strasse, schlesische Jahr2

Pola
Kość,

pióra
pow.

przęśUcy.
Kozienice.

3 Wincentynów
(Opoczno).
9
Rusinów
(Opoczno),
14 Jedlnia
Kośc.
(Kozie­
21 Rusinów,
22
Łokietka,
28 Seredzice
(Starachowi­
34 Mąkosy
Stare
(Kozie­
(Opoczno).
39. 40
Jedlnia

n i e k t ó r y c h technik zdobniczych (wiórowa, prosta, k l i ­
nowa, krystaliczna) i p o d o b i e ń s t w a najprostszych ele­
m e n t ó w dekoracyjnych. Natomiast kompozycja orna­
mentu w z i ę t a jako całość posiada charakter zgoła od­
mienny, w y n i k a j ą c y z innego sposobu rozplanowania
ornamentu. W y j ą t e k s t a n o w i ą n i e k t ó r e X V I I I - w i e c z n e
miary łokciowe p r z y p o m i n a j ą c e — w w y p a d k u zasto­
sowania ornamentyki geometrycznej
zróżnicowanej
w obrębie poszczególnych płaszczyzn zdobniczych —
p i ó r a przęślic kieleckich .
2

W stosunku do ludowego snycerstwa w y s t ę p u j ą ­
cego w Polsce p o ł u d n i o w e j (skąd — j a k dotychczas —
posiadamy najobfitsze m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e ) zdob3

b ü c h e r für Deutsche A r t und Kunst i m Ostraum.
Band 1, Herausgegeben von Gustav Barthel, Breslau
1938, s. 256; G. Otto, Bauerliche
„Minnegaben"
und
Brauchtum
der Liebesleute
im Schlesien,
Die Hohe
Strasse, Breslau 1938, s. 223, 224.
M . Gładysz, Góralskie
zdobnictwo
drzewne
na
Śląsku,
K r a k ó w 1938; W. Matlakowski,
Zdobienie
i sprzęt ludu polskiego na Podhalu,
Warszawa 1901;
S. Barabasz, Sztuka ludowa na Podhalu,
Lwów—War­
szawa 1930; W. Kolago, Łyżniki
podhalańskie,
„Pol­
ska Sztuka Ludowa", 1948, n r 9—10.
3

203

�nictwo kieleckie wykazuje pewne p o d o b i e ń s t w a , choć
r ó w n o c z e ś n i e istnieje t u wiele istotnych różnic. A n a ­
logie dotyczą przede wszystkim technik zdobniczych,
w ś r ó d k t ó r y c h w y m i e n i ć n a l e ż y w y s t ę p u j ą c y na tere­
nie Opolszczyzny i K a r p a t r y t z w y k ł y i c y r k l o w y ,
t e c h n i k ę w i ó r o w ą prostą, k l i n o w ą , k r y s t a l i c z n ą , a tak­
że n i e k t ó r e proste elementy geometryczne łącznie
z powszechnie w snycerce ludowej s t o s o w a n ą g w i a z d ą
cyrklową. Niektóre podobieństwa obejmują również
sposób rozmieszczenia w z o r ó w na przedmiocie, co
można stwierdzić porównując na przykład niektóre
przęślice p o d h a l a ń s k i e z k i e l e c k i m i . Natomiast rza­
dziej m o ż n a s t w i e r d z i ć analogie w zakresie kompo­
zycji u k ł a d u ornamentalnego.
Z a r ó w n o w snycerce
p o d h a l a ń s k i e j j a k i śląskiej panuje na ogół d u ż a
dyscyplina w sposobie komponowania, w y r a ż a j ą c a się
m i ę d z y i n n y m i w i d o c z n ą t e n d e n c j ą do u t r z y m y w a n i a
przejrzystych i regularnych u k ł a d ó w rytmicznych.
Owa swoboda w sposobie u k ł a d a n i a obok siebie r ó ż ­
nych m o t y w ó w nie p o w i ą z a n y c h ze s o b ą i w y s t ę p u ­
j ą c y c h po sobie bez o k r e ś l o n e g o p o r z ą d k u , k t ó r a tak
uderza w dekoracji piór przęślic kieleckich, posiada
czasem analogie na p o ł u d n i u Polski — jedynie
w zdobnictwie starszych, X V I I I - w i e c z n y c h m i a r łok­
ciowych z Opolszczyzny.
4

Wskazane t u cechy dotyczące szczegółów g ł ó w n i e
o charakterze elementarnym i powszechnym w sny­
cerce p r y m i t y w n e j p r z e d s t a w i a j ą się j a k o zespół
cech o d r ę b n y c h , k t ó r e w p ł y w a j ą d e c y d u j ą c o
na
k s z t a ł t o w a n i e s i ę odrębności formalnych ludowej sny­
cerki Kielecczyzny.
Na w s t ę p i e w y m i e n i ć t u n a l e ż y różnice w zakresie
stosowanych technik. Z a r ó w n o na Ś l ą s k u Opolskim
j a k i na terenach karpackich — w ś r ó d n a r z ę d z i sny­
cerskich obok n o ż a u ż y w a n o półokrągłego d ł u t a , co
powoduje, że poczesne miejsce w tamtejszej ornamen­
tyce zajmuje nie w y s t ę p u j ą c a na Kielecczyźnie tech­
nika w r ą b k o w a . D r u g i m n a r z ę d z i e m , r ó w n i e ż w sny­
cerce kieleckiej nie stosowanym, jest u ż y w a n y przez
rzeźbiarzy góralskich tzw. ś w i d e r zdobniczy, k t ó r y
pozwala w p r o w a d z a ć do ludowej ornamentyki element
w postaci małego, konturowo zarysowanego k ó ł k a
z p u n k t e m w środku. Czasem nawet te techniki, k t ó r e
są w s p ó l n e na obu p o r ó w n a n y c h ze sobą terenach,
nie zawsze w praktyce stosowane są w sposób iden­
tyczny. Np. technika klinowa stosowana jest z a r ó w n o
w w o j e w ó d z t w i e kieleckim j a k i w Karpatach czy
na Opolszczyźnie, jednak na Kielecczyźnie t r ó j k ą t n e
k l i n y w y s t ę p u j ą pojedynczo lub połączone s ą ze sobą
w i e r z c h o ł k a m i , na Opolszczyźnie zaś i w rzeźbie g ó ­
ralskiej spotyka się, obok tego, łączenie d w ó c h k l i ­
n ó w w z d ł u ż podstawy, co daje w rezultacie zarys
rombu z lekko zaznaczoną k r ó t s z ą p r z e k ą t n ą .
W zakresie o r n a m e n t y k i snycerka g ó r a l s k a i śląska
nie unika tak konsekwentnie ł u k u czy l i n i i falistej
(np. p o d h a l a ń s k i „gadzik"), a przede wszystkim sięga
do tematyki r o ś l i n n e j , k t ó r a — potwierdzona na
Ś l ą s k u j u ż w w i e k u X V I I I (datowany łokieć z r o k u
1781 z Opolszczyzny) — d a ł a tu, j a k r ó w n i e ż na Pod* W. Matlakowski,

204

op. cit., tabl. X L I I .

halu, d u ż ą r o z m a i t o ś ć bogato r o z w i n i ę t y c h f o r m (pod­
h a l a ń s k a „leluja"); widoczne s ą t u , przetworzone na
sposób ludowy, w p ł y w y ornamentyki stylowej (np.
w y s t ę p u j ą c y na łokciach z Opolszczyzny i w zdob­
nictwie p o d h a l a ń s k i m m o t y w tulipana).
M o t y w y r o ś l i n n e , bardziej zadomowione w rzeźbie
p o ł u d n i o w e j Polski, o d z n a c z a j ą się w i ę k s z ą r ó ż n o ­
rodnością i dojrzałością f o r m a l n ą , czego brak ubogim
i s ł a b o jeszcze r o z w i n i ę t y m drzewkom z przęślic kie­
leckich. Podobnie, znacznie bogatsze w swej oprawie
ornamentalnej s ą na obszarze Polski p o ł u d n i o w e j r o ­
zety c y r k l o w e czy m o t y w y w postaci kół w s p ó ł ś r o d kowych. N a terenie Góralszczyzny w y s t ę p u j e w licz­
nych odmianach ornamentalnych m o t y w serca, k t ó r y
w snycerce kieleckiej zanotowany został zaledwie
raz jeden, i to w najprostszym ujęciu k o n t u r o w y m .
W zakresie kompozycji u k ł a d ó w ornamentu sny­
cerka ludowa p o ł u d n i o w e j Polski jest, j a k to wspom­
niano w y ż e j , bardziej zdyscyplinowana, co w y r a ż a
się w dążności do ścisłego rytmizowania, zachowania
symetrii i przejrzystości w budowie ornamentu.
R e a s u m u j ą c w y n i k i powyższego p o r ó w n a n i a m o ż n a
ogólnie s t w i e r d z i ć , że snycerka kielecka reprezentuje
stadium pierwotniejsze. Przejawia się to z a r ó w n o
w rodzaju stosowanych technik opartych na naj­
prostszym n a r z ę d z i u snycerskim, k t ó r y m jest szpi­
czasty nóż, j a k i w charakterze ornamentu złożonego
niemal
wyłącznie
z elementów
geometrycznych.
Ś w i a d e c t w e m pierwotnej prostoty jest w y s t ę p u j ą c a
w licznych p r z y k ł a d a c h swoboda kompozycyjna w ze­
stawianiu u k ł a d ó w ornamentalnych, k t ó r a niejedno­
krotnie m o ż e niepokoić b r a k i e m p r a w i d e ł organizu­
jących ornament i w y w o ł y w a ć w r a ż e n i e przypadko­
wości czy n i e p o r z ą d k u , a w rzeczywistości jest w y ­
razem ż y w i o ł o w e j , często naiwnej pasji tworzenia, d l a
k t ó r e j analogii n a l e ż a ł o b y s z u k a ć w sferze sztuki
ludów prymitywnych.
W dziedzinie ornamentu geometrycznego snycerka
kielecka osiąga niejednokrotnie wyższy poziom pla­
styczny aniżeli na Podhalu czy Śląsku. Odnosi się to
szczególnie do rzeźby kieleckiej, głęboko ciętej, o fak­
turze j a k gdyby krystalicznej ( i l . 12), k t ó r a stwarza
na powierzchni przedmiotu bogatszą g a m ę ś w i a t ł o ­
cieniową.
O i l e snycerze z Kielecczyzny potrafili o s i ą g n ą ć
d o s k o n a ł e w y n i k i w zakresie ornamentu geometrycz­
nego, o tyle ornament r o ś l i n n y w y s t ę p u j e t u w sta­
d i u m z u p e ł n i e p o c z ą t k o w y m . Są to spontanicznie po­
dejmowane p r ó b y wzbogacenia tradycyjnej ornamen­
t y k i , pozbawione jakichkolwiek w p ł y w ó w wzornic­
twa zaczerpniętego z inwentarza s t y l ó w historycznych,
k t ó r e t u w i d a ć nie d o t a r ł y . Arealistycznie traktowane
formy r o ś l i n n e nie zdążyły się na terenie Kielecczyzny
bogaciej r o z w i n ą ć , gdyż n a w a r s t w i ł a się na nie i za­
głuszyła je najnowsza moda, w n o s z ą c a do tutejszej
snycerki naturalistyczne tendencje w t r a k t o w a n i u de­
koracji r o ś l i n n e j .
Z tego, co powiedziano dotychczas na temat ludo­
wej rzeźby dekoracyjnej na Kielecczyźnie, wynika,
że nie posiada ona w ł a ś c i w i e ścisłych analogii, k t ó r e

�T—."Tj

12««'

KOŃSKIE

„a„„

'/ • • ta

''SKARŻYSKO
2S.'

I

KAM.

,

i/;
• 1

OKIELCE

-

*20

STARACHOWICE
O

&lt;5

!
1

2!
OPATÓW

o

21

( J£,ORZE)dw
.-&gt;•,

O

CHMIELNIK
STASZdw&gt;

, o

—j

PIŃCZÓW

O BUSKO

i
&lt;
i
^KAZIMIERZA-O WLk
,(
w

&lt;L.

)

"

O

MIASTA

•

MIEJSCOWOŚCI

POWIATOWE
S K Ą D POCHODZĄ,

MATERIAŁY

Zasiąg występowania
przęślic zdobionych. Spis miejscowości:
1 Twarda,
2 Małoszyce,
3 Kruszewiec,
4 Libiszów,
5 Radzice
Małe,
6 Ossa,
7 Wysokin, 8 Całki (pow. Opoczno), 9 Rusinów,
10 Bieliny (pow. Przy­
sucha),
11 Stare
Stużno,
12 Zakościele
(pow. Opoczno),
13 Brzoza,
14 Mąkosy Stare, 15 Mąkosy Nowe, 16 Cecyliówka
Głowaczowska
(pow.
Kozienice),
17 Jastrzębia
(pow. Radom),
18 Jedlnia
Kościelna (pow.
Kozienice),
19 Krzyżanowice,
20 Seredzice
(pow. Starachowice),
21 Su­
chedniów,
22 Bieliny,
23 Kakonin
(pow. Kielce).
24 Morawicka
Wola
(poi&lt;&gt;. Kielce). 25 Odrowąż (pow.
Końskie).

pozwoliłyby na bardziej globalne zestawienie snycerki
kieleckiej ze s n y c e r k ą jakiegoś innego obszaru na
terenie Polski. Analogii takich n i e znajdziemy r ó w ­
nież na terenie obszaru Słowacji czy Węgier. Naj­
bliższą j e j , jeżeli chodzi o ogólny wyraz w y n i k a j ą c y

Fot. Jan Świderski.
Rys.: Maria
Z Wiglusz — il. 11.

Czarnecka

Tabl. III. Fragmenty
przysiadek przęślic
u nasady
pióra:
1 Libiszów,
2
Wincentynów,
3 Małoszyce
(pow. Opoczno),
4 Mąkosy
Stare (pow. Kozie­
nice),
5 Oziębłowice
(pow.
Opatów), 6 Jedlnia Kośc. (pow.
Kozienice),
7 Okół (pow. Iłża),
8 Twarda, 9 Brzoza, 10 Bieli­
ny (pow. Opoczno),
11 Kako­
nin. 12 Łączna (pow. Kielce).

z zasobu ś r o d k ó w technicznych i gamy e l e m e n t ó w
formalnych, wydaje s i ę w n i e k t ó r y c h swych przeja­
wach (nie p o w i ą z a n a genetycznie ze s n y c e r k ą kie­
lecką) snycerka ludowa Rumunii, k r a j ó w b a ł k a ń s k i c h
i Rosji.

— tabl. I . II,

III, mapka,

il. 9; Tyrs-Wenhrynatwicz

— il. 10;

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11483" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11461">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/a6b3b8ee9ad20166f18012fb0cf0de6c.pdf</src>
        <authentication>d6fec41976b782da68f34c46fdbb45c1</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136801">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3406</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136802">
                <text>1982</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136803">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:3193</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136804">
                <text>Działalność National Gypsy Education Council / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136805">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.158</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136806">
                <text>Bartosz, Adam</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136807">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136808">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136809">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136810">
                <text>Adam Bartosz
DZIAŁALNOŚĆ NATIONAL GYPSY EDUCATION COUNCIL

N a terenie Wielkiej Brytanii Cyganie s t a n o w i ą specyficzną

N . G . E . C . jest organizacją p a t r o n u j ą c ą szkolnictwu

dzieci

grupę o cechach o d r ę b n y c h W stosunku do Cyganów z konty­

i d o r o s ł y c h , n a d a j ą c ą schemat pracy wszystkim s z k o ł o m , służącą

nentu. W obyczaju, a takżo w j ę z y k u społeczność t i z a c h o w a ł a

informacją i p o m o c ą naukowa. Г о pewnych

stosunkowo archaiczne elementy. P o s ł u g u j ą się dwoma odmia­

organizacyjnych N . G . E . C . jest dziś zrzeszeniem n i e z a l e ż n y c h grup

nami j ę z y k a : Englisch-Romani

— cygański z dużymi

naleciałoś­

ciami angielskiego lub Celtic Gammon (inaczej Shelta) — u ż y w a n y
przez C y g a n ó w irlandzkich, w k t ó r y m obok w p ł y w ó w

przekształceniach

i o d d z i a ł ó w w c h o d z ą c y c h w skład 3 R a d o b e j m u j ą c y c h w i ę k s z e
części k r a j u i m a j ą c y c h osobne siedziby.

języka

Statut

N.G.E.C.

powiada,

że: „celem

(organizacji)

angielskiego przechowało się sporo bardzo d a w n y c ł i f i r m pocho­

wzrost p o s t ę p u w edukacji C y g a n ó w i innych

dzenia

z a r ó w n o dzieci j a k i dorosłych". P r z y j ę t o n a s t ę p u j ą c e

celtyckiego.

Obok autentycznych

Cyganów drogami Wielkiej

Brytanii

wędruje sporo rozmaitych grup niecygańskiełi. W i ę k s z o ś ć z nich
Jednak przejęła c y g a ń s k i j ę z y k i obyczaje i często traktowani są
przez brytyjskie s p o ł e c z e ń s t w o jako Cyganio (Gypsies). Często
też wszystkich tamtejszych k o c z o w n i k ó w określa się w p ó l n y m
mianem

ludzi w ę d r u j ą c y c h

(Travellers).

Wszelkie

instytucjo

—• w procesie nauki u ż y w a się j ę z y k a romani, a w y k ł a d y popiera
się p r z y k ł a d a m i z historii i kultury C y g a n ó w ,
— nauka ma służyć wjaajaniu zasad ż y c i a w

społeczeństwie

w s p ó ł c z e s n y m , z a z n a j a m i a ć z o b o w i ą z k a m i i prawami oby­
watela kraju,
— Cyganie sprawują kontrolę nad pracą nauczycioli,

wszystkimi

— Cyganie p o n o s z ą część k o s z t ó w utrzymania szkół.

koczownikami.

Owych

Travellers

zasady

organizacji i nauczania:

interesujące się sprawami c y g a ń s k i m i z a j m u j ą się więc na ogól
współczesnymi

jest

koczowników,

około 30 t y s i ę c y (liczba bardzo

N . G . E . C . prowadzi instruktaż dla nauczycieli, poradnictwo,

n i e d o k ł a d n a ) przy c z y m pewna ich część osiedliła się, z a c h o w u j ą c

zaznajamia ich z c y g a ń s k ą kulturą. Organizuje się spotkania

jednak w zupełności t r a d y c y j n ą kulturę.

nauczycieli, regularną w y m i a n ę

jest na Wyspach B r y t y j s k i c h

Cyganów

lub przynajmniej zorganizowanych

doświadczeń

itd. W

1975 r.

osiedlenia

w ponad 30 s z k o ł a c h u c z y ł o 60 nauczycieli specjalnie przygoto­

dla nich odpo­

wanych do uczenia C y g a n ó w lub tylko zapoznanych z metodami

Pioiwsze poważniejszo działania zmierzające do

1951 r.

pracy wśród nich. Nauczyciele s ą obecnie o p ł a c a n i przez p a ń s t w o .

z inicjatywy c z ł o n k a parlamentu p o w s t a ł International Gypsy

N a u k ą o b j ę t o w 1975 r. o k o ł o 1100 dzieci, ale w dalszym ciągu

wiedniej

opieki p o d j ę t o w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h .

W

Committee. Program działania K o m i t e t u zawierał się w trzech

M—4 t y s i ą c e dzieci k o c z o w n i k ó w nio uczęszcza do s z k o ł y lub

punktach i d o t y c z y ł

uczęszczają nieregularnie.

wszystkich w ę d r u j ą c y c h ,

przynależności etnicznej.

niezależnie

od

R ó w n o l e g l e do działalności w e w n ą t r z społeczności koczow­

Postulowano:

— utworzenie w k a ż d y m hrabstwie pól biwakowych d o s t ę p n y c h
wszystkim

n i k ó w N . G . E . C . prowadzi działalność pośród s p o ł e c z e ń s t w a bry­
tyjskiego

koczownikom,

mającą

na celu prezentację

kultury

koczowników,

— swobodny d i s t ę p do nauki, pracy i mieszkali,

ukazanie specyfiki ich o b y c z a j o w o ś c i i historii. D z i ę k i projekcjom

—• traktowanie k o c z o w n i k ó w na równi z ludnością osiadłą.

filmowym w s z k o ł a c h , telewizji, a r t y k u ł o m w prasie, spotkaniom

Przy udziale G y p s y Committee p o w s t a ł a w k o ń c u 1906 r.
Gypsy Council m a j ą c a na colu integrację k o c z o w n i k ó w i ułat­
wienie

im codziennego życia.

W zarządzie

Rady

Cygańskiej

zasiadają koczownicy, a czlonkowio B i d y posiadają karty przy­
należności do organizacji wraz z numerem telefonu c z ł o n k ó w

z w ł a d z a m i lokalnymi, N . G . E . C . w y p r a c o w a ł a nowy, sprzyjający
koczownikom klimat w s p o ł e c z e ń s t w i e . Czyni się t a k ż e staiania
o organizowanie odpowiednich pól campingowych dla koczowni­
k ó w . W okresie od 1970 r. do 1975 r. liczba ich wzrosła z 13 do
11S.
Organizacja dysponuje w ł a s n y m wydawnictwem

z a r z ą d u , z k t ó r y m i k o n t a k t u j ą się w potrzebie.
Z a czołiWo zadania G . C . przyjęła sprawę o ś w i a t y . D l a tyoh
celów w 1970 r. p o w o ł a n o National G y p s y E d u c a t i o n Council,

st.-.n

Publication)

publikującym

instrukcje

dla

(Romanę-

nauczycieli,

bibliografię prac o Cyganach, sprawozdania z działalności organi­

która zajęła się organizacją szkolnictwa w ę d r o w n e g o , a ściślej —

zacji, a t a k ż e podręczniki szkolno przystosowane t e m a t y k ą i po­

k o o r d y n a c j ą już i s t n i e j ą c y c h szkół w ę d r o w n y c h (caravan schools)

ziomom do potrzeb dzieci k o c z o w n i k ó w . Publikacje te drukuje

i powi^k^zmiem ich liczby. S z k o ł y w ę d r o w n e istniały w c z e ś n i e j ,

się zarówno po angielsku, j a k toż w j ę z y k u anglo-romani i w gam­

p r ó b y pr ,widzono już w roku 1934, a s y s t e m a t y c z n ą akcję o ś w i a ­

mon.

t o w ą z a i z ę t o w 1967 r. urządzając szkołę w obozie c y g a ń s k i m

N.G.E.C.

prowadzi

współpracę

i

wymianę

doświadczeń

rozlokowanym n i starym lot-iisku pod Londynem. B y ł y to po­

z innymi podobnymi

c z ą t k o w o szkoły sezonowo, prowadzono przoz nauczycieli ochot­

z ich inicjatywy o d b y ł sic w Londynie I Ś w i a t o w y

ników .

Cyganów.

158

organizacjami n a ś w i e c i e , a w 1971 r.
Kongres

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11460" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11438">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/5eb1eb6cf538f462d86b22b3cbf860fe.pdf</src>
        <authentication>ad09e416e5f4369549f6247b1d5d12ad</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136524">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2598</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136525">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136526">
                <text>1996</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136527">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2415</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136528">
                <text>Wschodnie i zachodnie pogranicze polski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136529">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.171-176</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136530">
                <text>Fedyszak-Radziejowska, Barbara</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136531">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136532">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136533">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136534">
                <text>Wschodnie i zachodnie pogranicze polski
Spotkanie narodów po otwarciu granic
Barbara Fedyszak-Radziejowska
WPROWADZENIE
Rozważania nad dwoma odmiennie kształtującymi się rodza­
jami sąsiedztwa na wschodzie i zachodzie kraju sprowokowane
zostały osobistymi doświadczeniemi badawczymi Autorki, N I E
P O P R Z E D Z I Ł O ich postawienie hipotezy przewidującej lub
sugerującej taki właśnie charakter przebiegu procesów społecz­
nych. Dwa sąsiedztwa na dwu różnych pograniczach to problem
dostrzeżony w trakcie badań terenowych realizowanych z myślą
0 innych celach badawczych.
Pogranicze wschodnie stało się przedmiotem mojego zainte­
resowania ze względu na opinie dominujące w publicystyce
prasowej o szczególnym nasileniu postaw ksenofobicznych
1 uprzedzeń wśród ludności wiejskiej i małomiasteczkowej
zamieszkałej wc wschodnich województwach. Stąd wziął się
pomysł badań sondażowych w gminie C, położonej przy drodze
łączącej Sanok z Przemyślem, w województwie przemyskim.
Pogranicze zachodnie pojawiło się jako przedmiot mojego
zainteresowania w związku z badaniami obejmującymi szeroki
zakres zagadnień przygranicznej współpracy polsko-niemieckiej na terenie województw zielonogórskiego i gorzowskiego
Pracami licznego, interdyscyplinarnego Zespołu kierował prof,
dr hab. M . Kłodziński. M o i m zadaniem było określenie
społecznych uwarunkowań współpracy polsko-niemieckiej,
a dokładniej diagnoza wzajemnych stosunków polsko-nicmieckich w opiniach młodzieży i dorosłych mieszkańców czterech
wiejskich gmin zachodniego pogranicza.
Pierwsze badania, ze względu na sytuację finansową in­
stytutu, ograniczone zostały do kilkudniowego pobytu w tere­
nie, poświęconego obserwacjom, rozmowom i wywiadom
przeprowadzonym z mieszkańcami gminy C. Badania drugie
objęły 207 respondentów (136 uczniów i 71 rodziców, wy­
chowawców i radnych), mieszkańców trzech wsi oraz miastecz­
ka - siedziby gminy miejsko - wiejskiej, wszystkie położone
w strefie nadgranicznej. Podobnie, jak w sondażu zrealizowa­
nym w gminie wschodniej, także na zachodzie kraju po­
sługiwałam się kwestionariuszem złożonym głównie z pytań
otwartych.
Porównanie rezultatów badań, a także bogactwo zgromadzo­
nego materiału pozwala, jak sądzę, dotknąć interesującej róż­
nicy kształtowania się postaw wobec sąsiadów w dwu odmien­
nych rejonach kraju i na dwu zupełnie różnych pograniczach.
Pierwsze pogranicze, którego symbolem jest gmina C. położona
w woj, przemyskim, określiłabym jako POGRANICZE NIEPE­
WNEJ T O Ż S A M O Ś C I NARODOWEJ, w którym granica
rozdziela państwa, lecz nie zawsze i niekoniecznie narody. Zaś
.Pogranicze drugie, zachodnie, przebiegające przez wojewódz­
two zielonogórskie i gorzowskie, to POGRANICZE SPOT­
KANIA D W U N A R O D Ó W , w którym granica rozdziela
Zarówno dwa państwa jak i dwa narody.
1

2

1- Pogranicze wschodnie, sąsiedztwo polsko-ukraińskie ja­
ko przykład POGRANICZA NIEPEWNEJ TOŻSAMOŚCI
NARODOWEJ
Gmina C. leży na Pogórzu Przemyskim, ograniczonym od
Północy i zachodu Sanem. W czasach I I Rzeczpospolitej

Pogórze Przemyskie zamieszkiwała w większości ludność
ukraińska. Miasteczko C , obok Polaków i Ukraińców, zamiesz­
kiwała ludność żydowska, a wśród mieszkańców okolicznych
wsi było mniej więcej tylu Ukraińców, ilu Polaków. Spośród
przedwojennej ludności gminy, po 1947 roku pozostało około
20% mieszkańców. Większość przesiedlono do USRR, tylko
część w rejon białostockiego. Stosunkowo najliczniejszą grupę
„tutejszych" mieszkańców gminy (mieszkających na tych
terenach także przed I I wojną światową) stanowi właśnie
ludność C, ponieważ w miasteczku miała swoją siedzibę
jednostka wojskowa, pod osłoną której przetrwali Polacy
z okolicznych wsi. Ten rejon, a szczególnie najbliższa okolica
C, był w latach 1945-1947 trzykrotnie „ p a l o n y " . Nie chciała­
bym szczegółowo omawiać problemu działalności O U N i Ukra­
ińskiej Powstańczej Armii na Pogórzu Przemyskiem, a także
przymusowych i „ d o b r o w o l n y c h " przesiedleń mieszkańców
(do USRR) tych okolic w inne rejony.
1

Dla dalszych rozważań ważne jest przede wszystkim stwier­
dzenie, że w okoliczach C. toczyły się stosunkowo zaciekłe
walki, spalono 5 wsi, a stacjonowanie jednostki wojskowej
sprawiło, że ludność polska (ok.20% całej przedwojennej
populacji) przetrwała i pozostała na tych terenach do dzisiaj.
Głównym zatrudnieniem mieszkańców gminy jest dzisiaj
rolnictwo, dodatkowe możliwości zarobkowania są niewielkie,
a perspektywy rozwoju wiążą się z powstaniem Wschodnio- Karpackiego Parku Narodowego oraz Euroregionu Karpac­
kiego. Władze liczą na rozwój turystyki, jako szansę dodat­
kowych zarobków dla mieszkańców gminy.
Przedstawmy bliżej mieszkańców badanej wsi; większość
respondentów to, jak powiadają, „urodzeni z dziada pradziada
tutejsi", czyli Polacy.
Wszyscy na pytanie o to kim są, odpowiadali: Polakami
i katolikami. Narodowość „dziadów p r a d z i a d ó w " także okreś­
lano jako polską, jedynie czterech respondentów wyraziło
pewne wątpliwości co do narodowości swoich przodków,
wspominając o Ukraińcu lub o Łemku, jako jednym z dziadków
lub pradziadków. Zdecydowana większość respondentów utrzy­
muje, iż w najbliższej rodzinie nie ma małżeństw mieszanych.
Być Polakiem oznacza dla większości respondentów być
urodzonym i wychowanym z dziada pradziada na Polaka. To
„ c o ś " , co otrzymało się od rodziców. To „ c o ś " , co się czuje, co
wynika z. miejsca urodzenia i zamieszkania.
Zdecydowana większość respondentów lubi swoją wieś i nie
zamierza opuszczać rodzinnych stron.
Wspomnienia o przeszłości formułowane są bardzo podob­
nie. Niezależnie od wieku, prawie wszyscy respondenci sięgają
pamięcią do okresu I I wojny światowej, dla najmłodszych
oznacza to nawiązywanie do doświadczeń pokolenia dziadków.
Wszyscy pamiętają i wspominają przede wszystkim lata
1945-1947, dotyczy to także najmłodszych respondentów.
Większość mówi o zagrożeniu i cierpieniach spowodowanych
przez „ b a n d e r o w c ó w " , „ b a n d y " i UPA. Tylko dwukrotnie
pojawia się w tym kontekście określenie Ukraińcy. Troje
mieszkańców wsi wspomina cierpienia i zagrożenia w sposób
ogólny, nie wskazując winnych. Jeden z młodych respondentów

171

�powiada: „to jest wciąż żywe, przekazywane z pokolenia na
pokolenie, wzajemna nienawiść, ale to Polacy mają więcej win
na sumieniu i od nich powinno wyjść pojednanie".
Personifikacja i odpowiedzialność za cierpienia pojawia się
w 5 wypowiedziach, większość opowiadających mówi o cier­
pieniach „nas wszystkich". Zauważmy, że źródłem cierpienia
są w tych opowieściach „ b a n d e r o w c y " , „ b a n d y " , także UPA,
którzy przyszli na te tereny z zewnątrz, a nie sąsiedzi - Ukraińcy,
których wspomina się dobrze.
Interesujące wydają się odpowiedzi respondentów na pytanie
o kontakty z mieszkańcami sąsiedniego państwa po otwarciu
granic. Zdecydowana większość twierdzi, że nie była nigdy na
Ukrainie, nie chce tam jechać , wielu respondentów utrzymuje,
że nikogo tam nie zna, lub, że zna, ale to tylko znajomi, a nie
rodzina. Równocześnie większość respondentów twierdzi, że
„ludzie we wsi mają częste kontakty z U k r a i ń c a m i " . W trakcie
rozmowy z jednym z respondentów padło stwierdzenie: „więk­
szość ma kogoś na Ukrainie, ale nikt się do tego nie przyzna".
Informację o tym k i m są nasi respondenci warto uzupełnić
0 ich samoocenę jako Polaków. Ośmiu respondentów uważa, że
jest coś z czego Polacy mogą być dumni, czterech, że niczego
takiego nie ma, natomiast prawie wszyscy mówią o wadach
Polaków: pijaństwie, złodziejstwie, nieumiejętności rządzenia
1 braku dbałości o polskość. Jeden z respondentów podkreśla, że
w telewizji ukraińskiej można oglądać wiele patriotycznych
programów i słuchać ludowych i narodowych pieśni, to mu się
bardzo podoba, żałuje, że naszej telewizja tego nie pokazuje
(tzn. polskich patriotycznych programów). Inny porównując
nasze narody konstatuje: „Polacy za granicą są dla siebie
wrogami, toczą walki, Ukraińcy są bardziej solidarni, wspólnota
ukraińska jest bardziej solidarna". Wśród cech, z których
Polacy mogą być dumni wymieniane są przede wszystkim
wartości odświętne, takie jak bohaterstwo, patriotyzm, umiło­
wanie wolności, zwycięstwo nad „ k o m u n ą " etc. Natomiast
podstawowe wady Polaków wymieniane przez prawie wszyst­
kich respondentów dotyczą codziennego, zwykłego zachowania
rodaków.
Dodatkową informacją potwierdzającą tezę o raczej niskiej
samoocenie respondentów w roli Polaków są ich odpowiedzi na
pytanie o warunki, które powinien spełnić cudzoziemiec, by
można go było uznać za Polaka. Pozornie możliwość taka
wydaje się w opinii respondentów nieosiągalna dla nie-Polaków. Pytani o to, dlaczego cudzoziemiec nie może być
Polakiem, respondenci odpowiadali: „Pani, cudzoziemiec nie
zechce być Polakiem, bo jaką Polak ma w a r t o ś ć ? " „cudzozie­
miec zawsze będzie miał nas za d z i a d ó w " , „coś takiego się nie
zdarza", „niech ma swoją n a r o d o w o ś ć " , „on tylko będzie
udawał Polaka", „Polska była i jest dziadem". Wydaje się, że
wątpliwości, co do możliwości zostania przez cudzoziemca
Polakiem zbudowane są przede wszystkim na niskiej samooce­
nie własnej narodowości i braku wiary w to, że taka zmiana
może być dla kogokolwiek korzystna.
Wzajemne N A S T A W I E N I E do siebie Polaków i Ukraińców
ocenia jako złe większość respondentów, także młodzi ujaw­
niają wrogość wobec sąsiadów. Wyraźny lęk, niepewność
i obawy przed powrotem Ukraińców na te ziemie demonstruje
dokładnie tylu respondentów, ilu o wzajemnym nastawieniu
Polaków i przybyszy ze wschodu mówi pozytywnie, deklarując
wzajemne przebaczenie, sympatię, normalność kontaktów, etc.
„ludzie, jak ludzie".
Jednakże na pytanie o wzajemne S T O S U N K I Polaków
i Ukraińców po otwarciu granic, większość powiada, że są one
dobre, normalne, bez zgrzytów i nieporozumień. Skutki otwar­
cia granic pomiędzy naszymi państawami ocenione zostały
zdecydowanie negatywnie tylko przez jedną osobę.
M i m o iż przeszłość wzajemnych stosunków polsko-ukraiń­
skich większość respondentów ocenia zdecydowanie źle lub
wstrzemięźliwie negatywnie (dobrze - tylko 1 osoba), to prawie
laka sama ich liczba wita powstanie nowego państwa, niepod­

172

ległej Ukrainy pozytywnie, argumentując to prawem wszyst­
kich do posiadania własnego państwa. Równocześnie państwo
to uważane jest za zagrożenie dla Polski. W kolejnym pytaniu
obawy przed Ukraińcami i ich państwem ujawniają prawie
wszyscy respondenci. Pozostali, na pytanie: „Czy Polacy mają
powody obawiać się U k r a i ń c ó w ? " odpowiadają: „trudno po­
w i e d z i e ć " . Nikt więc nie jest całkowicie wolny od obaw. Lęki
i obawy formułowane są w taki sposób: „Ukraińcy mają apetyt
na przemyskie i krośnieńskie, trzeba być ostrożnym, czasami
Ukraińcy cicho o tym m ó w i ą " , lub: „do X wracają młodzi
Ukraińcy i to jest problem, tego Polacy się boją, bo Ukraina jest
wielka i silna". Jeden z mieszkańców wsi wyrażając opinię, że
to lepiej, że wokół nas powstały nowe państwa, w tym także
państwo ukraińskie, dodaje równocześnie: „ale żeby nie chcieli
iść na P o l s k ę " .
Wydaje się, że postawy respondentów wobec Ukraińców
mają charakter ambiwalentny. Z jednej strony poczucie za­
grożenia, lęku, niechętne ujawnianie własnych z nimi kontak­
tów, z drugiej strony pozytywny stosunek do przyjeżdżających
ze wschodu przybyszów. Ten pozytywny stosunek deklarują
częściej starsi, niż młodsi respondenci. Sama wieś, w świetle
deklaracji respondentów, nie jest zbyt często odwiedzana przez
gości zza wschodniej granicy, a liczba handlujących w siedzibie
gminy oceniana jest jako „ m a ł a " , a nawet „zbyt m a ł a " . Na
pytanie o to. czy przybysze ze wschodu zatrzymują się we wsi,
prawie wszyscy respondenci odpowiadają „ n i e " . Jednakże
w odpowiedziach na inne pytania informują, żc wielu mieszkań­
ców wsi odwiedzanych jest przez znajomych zza wschodniej
granicy, że wielu dokonuje tanich zakupów, że zdarza się
zatrudnianie przybyszy ze wschodu, przyjmowanie na nocleg,
udzielanie im gościny etc. Tak więc zdarzają sie sporadyczne
kontakty o ekonomicznym charakterze, jednakże są ukrywane
i deklarowane jako kontakty „ i n n y c h " mieszkańców wsi, nigdy
jako „ w ł a s n e " .
Różnorodność narodowa i religijna w jednym państwie nie
kojarzy się respondentom najlepiej, „to jest rozdzielenie społe­
czeństwa, z tego powstają konflikty, lepiej, żeby w państwie był
jeden n a r ó d " , ale, powiada syn cytowanego powyżej respon­
denta, „nie ma dobrej receptury, to nie jest możliwe wyganiać
innych, tego przecież nie będziemy r o b i ć " . Dobre strony
różnorodności dostrzega tylko 1 osoba. Pozostali dostrzegają
bądź złe, bądź ani dobre ani złe konsekwencje tej sytuacji.
Prawie wszyscy respondenci nie chcą, by mniejszościom
przyznano prawo tworzenia własnych okręgów autonomicz­
nych, by na terenie zamieszkiwanym przez mniejszości ich
język stał się językiem urzędowym. Niezbyt chętnie przyznano
by mniejszościom prawo zakładania własnych organizacji
i prawo do nabywania w Polsce ziemi i nieruchomości. Z dużym
prawdopodobieństwem należy przyjąć, że pragnienie ograni­
czeń w tej kwestii formułowano z myślą o Ukraińcach i mniej­
szości ukraińskiej w Polsce. Żywe były wszakże, omówione
poprzednio, obawy przed Ukrainą i Ukraińcami. Interesującą
różnicę poglądów między pokoleniami ujawnia pytanie o naro­
dowość ludzi sprawujących władzę w Polsce; przedstawiciel
młodszego powiada: „mniejszości powinny mieć równe prawa
z Polakami, ale nie zgadzam się, żeby obcy nami rządzili",
przedstawiciel starszego pokolenia sprzeciwia się: „jeśli Ukrai­
niec dobrze rządzi, niech rządzi Polską, byle dobrze."
Omawiane badania miały charakter sondażowy i stanowiły
jedynie początek poszukiwań odpowiedzi na pytania o źródła
takich, a nie innych postaw respondentów wobec „innych •
Jednakże wystarczająco jasno uświadomiły mi jałowość od­
woływania się w takich badaniach do kategorii tolerancji, jako
zmiennej wyjaśniającej cokolwiek w tak trudnej i skompilowa­
nej kwestii, jak postawy badanej społeczności wobec wschod­
niego sąsiada. Całkowicie otwartym pozostaje bowiem pytanie
o przyczynę tak dużej ambiwalencji postaw, o źródło tak wielu
wewnętrznych sprzeczności.
Bowiem przejawy nietolerancji wobec Ukraińców demon-

�strowane przez część respondentów stają się czymś zupełnie
innym, gdy wiedzę o naszych respondentach wzbogacimy
0 S K R Z Ę T N I E U K R Y W A N Ą prawdę o ich związkach rodzin­
nych z Ukraińcami. Wiedzę tę zdobyłam dzięki wielu roz­
mowom toczonym „poza kwestionariuszem", szczególnie
z młodszymi mieszkańcami gminy. „Moja babcia jest Ukrainką,
ale N I G D Y się Pani do tego nie przyzna, mój dziadek walczył po
polskiej stronie, jego brat po ukraińskiej, ja jestem Polakiem",
opowiadał młody absolwent średniej szkoły. Kiedy zapytałam
go o wyznanie, kierowana zasadą tolerancji zabraniającej
sugerowania mu, jako Polakowi, katolicyzmu, popatrzył na
mnie z niepokojem i odpowiedział: „Nie wierzy Pani, że jestem
Polakiem? Oczywiście, że jestem katolikiem".
I tak, znienacka, deklarowany lęk przed „ o b c y m " zamienia
się w ukrywany lęk przed „ s w o i m " , kimkolwiek by on nie był.
Obawy powoduje najwyraźniej lęk przed kwestionowaniem
1 podważaniem własnej tożsamości narodowej zarówno przez
swoich, jak i przez obcych, którymi w równym stopniu są
i Polacy i Ukraińcy.
U K R Y W A N E są nie tylko powiązanie rodzinne, ale także
gotowość do goszczenia, zatrudnienia, udzielenia pomocy
przybyszom ze wschodu. Pozytywne postawy wobec Ukraiń­
ców, wspomnienia dobrego sąsiedztwa w przeszłości nie ozna­
czają gotowości do opowieści o bliskich, mieszkających po
drugiej stronie granicy, o ich wizytach i spotkaniach z nimi.
Takie fakty ukrywa się nie tylko wtedy, gdy dotyczą NAS
S A M Y C H , także wtedy, gdy związki z Ukraińcami posiadają
najbliżsi sąsiedzi i krewni, mieszkańcy wsi.
Dramatyczne lata walk, konfliktów, zagrożenia ze strony
„ s w o i c h " i „ o b c y c h " zarazem, oraz konieczność dokonywania
wyborów, czy pozostać w Polsce, wyjechać do ZSRR, za­
chować tożsamość po przesiedleniu na tzw. Ziemie Odzyskane
sprawiły, że decyzje o tym, k i m się jest, jak wychowa się własne
dzieci, jakie postawy wobec wartości narodowych i religijnych
należy im przekazać, podejmowane były w gronie rodzinnym,
lub, co bardzo prawdopodobne indywidualnie. Identyfikacja
z narodem, religią, wspólnotą realizowana była, jak się zdaje
autonomicznie, a proces socjalizacji opierał się na mechaniz­
mach wewnątrzsterownego sposobu stymulowania indywidual­
nych wyborów.
Symbolem stosunku do trudnego procesu określania własnej
tożsamości narodowej jest powszechna niechęć do tzw. „perek i ń c z y k ó w " , a więc ludzi zmieniających narodowość „w
zależności od o k o l i c z n o ś c i " : „takich, co to się przechylają raz
w jedną, raz w drugą s t r o n ę " ; „po co takie perekińczyki robić,
jak Niemiec, to Niemiec, jak Ruski to Ruski, czy to tak można
się przebierać, ludzi którzy wszystko przyjmują nie lubi się tutaj
bardzo".
POGRANICZE NIEPEWNEJ T O Ż S A M O Ś C I N A R O D O ­
WEJ po powstaniu nowych państw i otwarciu granic wyzwala
wśród mieszkańców potrzebę samookreślenia i potwierdzenia
własnej tożsamości narodowej. W tym procesie, jak się okazuje,
poczucie zagrożenie rodzi się w zetknięciu z obydwoma
narodami, zarówno ze strony wspólnoty, z którą respondent
identyfikuje się obecnie, jak i wspólnoty, z którą łączą go więzi
pokrewieństwa. Ten dramatyczny obraz poczucia zagrożenia
manifestowanego U K R Y W A N I E M związków krwi a nawet
powinowactwa z Ukraińcami sprawia, że pogranicze NIEPEW­
NEJ T O Ż S A M O Ś C I N A R O D O W E J może stać się terenem
konfrontacji narodów zmierzających do ekspansji asymilacyjnej. Widoczne jest poczucie lęku i zagrożenia, a problemy,
które wydawały się być przeszłością, nagle powracają. Pojawia
się potrzeba ponownego potwierdzenia tożsamości narodowej.
. Tak więc Pogranicze Wschodnie, po otwarciu granic i nasileniu
Wzajemnych kontaktów powoduje wzrost poczucia lęku, i to nie
z powodu napływu obcych, lecz ponieważ ci „ o b c y " stawiają
Pytania o to, k i m j a właściciwe jestem, czy moja tożsamość
narodowa została j u ż jednoznacznie określona. To nie stereo­
4

typy i uprzedzenia nie wrogość, lecz samookreślenie własnej
tożsamości narodowej staje się problemem kluczowym dla
zrozumienia istoty wzajemnych relacji pomiędzy dwoma naro­
dami, polskim i ukraińskim.
L . Wójcik, w interesującym artykule Kto nas tak podzielił
(„Życie Warszawy" 10.VI.1994) omawia stosunki pomiędzy
Białorusinami, Ukraińcami i Polakami w okolicach Bielska
Podlaskiego. Wiceburmistrz miasta odpowiadając na tezy Ukra­
ińców, iż Ukraińcy stanowią 60% tutejszej społeczności mówi:
„To są tylko hasła. Polacy nie są tu mniejszością. Tutaj żyje
kilka rozmaitych wyznań i narodowości... Tutaj nigdy nie
wiadomo do końca kto k i m naprawdę jest". Zaś młodzi
narodowi aktywiści (Białorusini) powiadają: „Ludzie muszą
sobie zbudować własną tożsamość, żeby nie dać się ostatecznie
spolonizować... A najważniejsze, przeciwstawić Polakom włas­
ną kulturę". Nauczycielka: „I kto nas tak podzielił na Ukraiń­
ców i Białorusinów". Nie ukrywa, że ma na myśli Polaków.

2. POGRANICZE SPOTKANIA DWU NARODÓW.
Cztery gminy wiejskie pogranicza zachodniego
Najważniejszym czynnikiem określającym specyfikę tego
pogranicza jest jego jednorodny narodowościowo charakter. Na
obszarze czterech badanych gmin wiejskich mieszka tylko jeden
bezdzietny kawaler „tutejszy", a więc identyfikujący się z naro­
dowością niemiecką. Pogranicze polsko-niemieckie woje­
wództw gorzowskiego i zielonogórskiego N I E JEST POGRA­
NICZEM
ZAMIESZKIWANYM
WSPÓLNIE
PRZEZ
P O L A K Ó W I N I E M C Ó W , nie jest społecznością o mieszanym
składzie narodowościowym, tak typową dla wielu rejonów
przygranicznych. Społeczność tu mieszkająca nie miała okazji
przyswoić sobie przez lata wspólnego obcowania wzorów
zachowań wobec „ i n n y c h " , czyli N i e m c ó w , bowiem po naszej
stronie granicy mieszkają Polacy przesiedleni z dawnych
kresów, centralnych i wschodnich rejonów Polski. Są tu
naturalnie także przymusowo przesiedlani po wojnie Ukraińcy.
Polsko-niemiecka granica dzieli dzisiaj dwa narody, które
muszą wytworzyć niejako od nowa wzory zachowań i nauczyć
się norm umożliwiających „dobre s ą s i e d z t w o " . Otwarte grani­
ce i wzajemne kontakty po 1990 roku stały się początkiem
nowego okresu, w którym sposób współżycia dwu narodów,
sposób realizowania dobrego sąsiedztwa zostanie dopiero okre­
ślony. Czy będzie to, jak pisze A . Czarkowski, zderzenie kultur
prowadzące do unifikacji, symbiotyzacji, czy opozycyjności
norm i wartości , pokaże czas.
5

Jak wyglądają w świetle moich badań wzajemne stosunki
Polaków i Niemców, jakie wyobrażenia o nas samych i naszych
sąsiadach dominują w wypowiedziach badanej młodzieży, jej
rodziców i nauczycieli?
Na pytanie: „Jak oceniasz wzajemne stosunki Polaków
i Niemców dzisiaj, w 1994 roku?" 45% badanych odpowiedzia­
ło; są dobre, lub bardzo dobre, są poprawne, nienajgorsze, nie
mam do nich zastrzeżeń, stają się coraz lepsze. Ponad 20%
unikało wyraźnej oceny, używając sformułowań: takie sobie,
różne, niezbyt właściwe, lub opisując je językiem pozbawionym
jakichkolwiek sądów wartościujących. Prawie 20%&gt; badanych
określało polsko-niemieckie stosunki mianem złych, pogar­
szających się, łub co najwyżej pozornie dobrych, udawanych.
Bardzo nieliczni zwracali uwagę na asymetrię wzajemnych
relacji podkreślając pozytywne zachowania Polaków i negatyw­
ne, wrogie postawy Niemców (tylko 2,4%). Pozostali, 11,1%
uchylili się od wypowiedzi i nie odpowiedzieli na to pytanie.
Tak więc co piąty badany postrzegał nasze wzajemne
stosunki w czarnych barwach, a prawie co drugi widział jc
optymistycznie, używając określeń pozytywnych.
Większość badanych uzupełniła wypowiedź o bardziej szcze­
gółową charakterystykę postaw Polaków wobec N i e m c ó w oraz
Niemców wobec Polaków. Wypowiedzi poświęconych za­
chowaniom Niemców było więcej. Jacy są więc, zdaniem

173

�naszych respondentów, Niemcy wobec Polaków i Polacy wobec
Niemców?
Odpowiedzi wykazują pewną symetrię ocen; Niemcy są
wobec Polaków przychylni, przyjacielscy (30% wypowiedzi),
ale i wrodzy, niechętni, nie tylko nie lubią Polaków, ale zdarzają
się wypadki pobicia polskich turystów (23,1% wypowiedzi).
Także Polacy są przychylni i przyjacielsce wobec Niemców
(33% wypowiedzi), ale i nastawieni negatywnie, niechętni,
nieprzychylni, sztuczni (25,9%). Opinie o Polakach w kontak­
tach z Niemcami akcentują przede wszystkim naszą interesow­
ność, pogoń za każdą marką (17,3%), brak honoru, godności
i służalczość (13,7%) oraz nieufność spowodowaną pamięcią
0 ostatniej wojnie (10,1%).
Opis zachowań Niemców podkreśla interesowność (chcą
jedynie tanio kupować - 13,7%), arogancję, zadufanie i postawę
wyższości (13,7%) oraz inne, negatywne postawy, np. są
nieufni, nieszczerzy, niemili etc.(19,4%).
Jednakże jedna trzecia badanych dostrzega pozytywne strony
we wzajemnych relacjach u przedstawicieli jednego i drugiego
narodu, pozostali rozdzielają krytyczne opinie o zachowaniach
obu stron „po r ó w n o " , różnicując cechy zgodnie z własnymi
obserwacjami i wedle najbardziej typowych, znanych z literatu­
ry stereotypów.
Jaki obraz N i e m c ó w i jakie wyobrażenia o nas samych,
Polakach, możemy odtworzyć z wypowiedzi mieszkańców
badanych gmin? Jaką rolę w tych wyobrażeniach pełnią
stereotypy i uprzedzenia?
Polacy (zgodnie z ogólną oceną sformułowaną na podstawie
pełnej wypowiedzi respondenta), są przede wszystkim różni,
1 tacy i tacy, dobrzy i źli, czyli normalni, jak inni, zdaniem
42,5% odpowiadających. Wśród 25,1% badanych Polacy cieszą
się dobrą opinią, dla 23,7% Polacy to ludzie pełni wad
i ułomności. Pozostali (8,7%) uchylają się od odpowiedzi.
Podobnie rozkładają się wypowiedzi na temat Niemców;
28% respondentów pisze o Niemcach w superlatywach, 25,1%
podkreśla ich negatywne cechy. Pozostali, bądź nie podejmują
się oceniania Niemców (21,7%), bądź też odpowiadają, różni,
jak wszyscy, jak Polacy, normalni etc. (25,1%).
Tak więc w obu przypadkach od sformułowania wyraźnej
oceny Polaków i Niemców, o charakterze pozytywnego lub
negatywnego stereotypu uchyla się prawie połowa badanych.
0 tych respondentach z dużym prawdopodobieństwem możemy
powiedzieć, że starają się uwolnić opinie zarówno o sobie
samych, jak i o Niemcach od jakichkolwiek, pozytywnych czy
negatywnych uproszczeń. Pozostali nie wydają się być bardzo
stronniczy, wady i zalety dostrzegają u obu narodów, uprzejmie
widząc zalety w nieco większym stopniu u Niemców (28%), niż
u Polaków (25,1%).
A jak wygląda pozytywny stereotyp Polaka w świetle
zebranych wypowiedzi? Polak jest więc towarzyski, gościnny,
miły, serdeczny i otwarty na innych (36% wypowiedzi pozytyw­
nych), jest także pracowity, zaradny, solidny, dobrze zor­
ganizowany, przedsiębiorczy, ambitny, uczciwy i odpowiedzia­
lny (34,4% wypowiedzi). Prawie co trzecia wypowiedź pod­
kreśla tradycyjne przymioty Polaków, patriotyzm, wiarę, fanta­
zję i zdolność do improwizacji. (29,6%) Nowe elementy tego
stereotypu, to przymioty dotychczas rzadko pojawiające się
w autostereotypie Polaków: pracowitość, zaradność, przedsię­
biorczość. Trudno orzec, czy jest to projekcja marzeń, czy
wynik obserwacji zachowań Polaków w nowej sytuacji gos­
podarczej kraju. Być może tworzy się nowy obraz typowego
Polaka, nie tylko gościnnego patrioty, jak to było dotychczas,
lecz także zaradnego, pracowitego i odpowiedzialnego przed­
siębiorcy.
Negatywne wypowiedzi o Polakach, a jest ich więcej niż
pozytywnych, utrzymują, że Polacy są ludźmi bez honoru
1 godności, sprzedajnymi i gotowymi dla pieniędzy zrobić
wszystko (31,3%), że Polacy to ludzie biedni, zakompleksieni,
zabiedzeni, z dużym poczuciem krzywdy (21,2%), leniwi,

174

zsowietyzowani i wymagający „twardej r ę k i " (15,1%) oraz
wulgarni i chamscy (13,4%), a także nietolerancyjni (8,3%) i , co
więcej, Polacy to okradający N i e m c ó w złodzieje (10,6%).
Obraz negatywnych cech Polaków różni się znacznie od
autostereotypu ujawnionego w ogólnopolskich badaniach B.
Wilskiej-Duszyńskiej. Czyżby więc nowy stereotyp Polaków
bez godności i honoru, sprzedajnych złodziei i wulgarnych
chamów stanowił twórcze uproszczenie i uogólnienie najnow­
szych doświadczeń i obserwacji zachowań Polaków, dokonane
przez mieszkańców wiejskich gmin zachodniego pogranicza?
Czy wyraźnie nowe elementy obrazu Polaka, zarówno te
negatywne, jak i pozytywne są odwzorowaniem nowej wiedzy
i doświadczeń? Byłby to sygnał ważnych i interesujących zmian
w sferze świadomości, wywołanych wieloma nowymi zjawis­
kami w skali ogólnopolskiej, np. mechanizmami rynkowymi,
a w skali badanego regionu, otwarciem granic i nowymi,
wynikającymi z tego możliwościami.
6

A jak wygląda negatywny i pozytywny stereotyp Niemca
w świetle prezentownych badań? T y m razem wyraźną przewagę
mają wypowiedzi pozytywne nad negatywnymi, odwrotnie niż
w charakterystykach Polaków. Potwierdzałoby to wyniki badań
B.Wilskiej-Duszyńskiej, zgodnie z którymi, stereotyp Niemca
jest zdecydowanie bardziej pozytywny niż autostereotyp Pola­
ka. Także badania A. Rosnera z 1992 roku wykazują skłonność
badanej młodzieży do konstruowania wyraźnie pozytywnego
obrazu N i e m c ó w . W moich badaniach Niemcy okazali się
pracowici, uczciwi, dumni z własnego narodu i zdycyplinowani
(25,5% wypowiedzi pozytywnych), pewni siebie (ale nie
aroganccy), „na luzie", mądrzy, inteligentni, potrafiący żyć,
dbać o środowisko i samych siebie ( 2 1 % wypowiedzi), przychy­
lni Polakom (17,8%) oraz po prostu bogaci (14%). Są także,
mimo wielu zalet zróżnicowani, część jest „w p o r z ą d k u " , część
bije obcych (21,6%). Są w tym stereotypie wyraźne wskazówki
sygnalizujące zdolność respondentów do uzupełniania tradycyj­
nych uproszczeń o nowe obserwacje zachowań Niemców;
umiejętność życia „na luzie", nieagresywną pewność siebie,
postawy ekologiczne etc. M o ż n a przypuszczać, że podkreślanie
tych cech to wynik porównywania zachowań przedstawicieli
obu narodów i dostrzegania zalet, które być może chciałoby się
posiadać.
7

Negatywne wyobrażenia o Niemcach zawierają następujące
cechy: wrogość wobec Polaków, pragnienie dominacji, butę
(44,7% wyłącznie negatywnych opinii), wyrachowanie i zainte­
resowanie tanimi zakupami w Polsce (23,4%), arogancję,
egoizm, zamknięcie w sobie kamuflowane udawaną przyjaźnią
(19,1%) oraz lenistwo, słabe wykształcenie i głupotę (12,7%).
Zarówno buta, arogancja jak i wrogość wobec Polaków to
tradycyjne elementy niemieckiego stereotypu. Nowością są
opinie o głupocie i lenistwie N i e m c ó w , dotychczas raczej
w opiniach Polaków nie spotykane, oraz „wyrachowanie"
kojarzone z traktowaniem Polski jako miejsca korzystnych
i tanich zakupów. Ponieważ ta opinia zgodna jest z danymi
statystycznymi opisującymi częstotliwość niemieckich zaku­
pów w rejonach zachodniego pogranicza, ten element stereo­
typu także zdaje się być dowodem rozbudowywania obrazu
typowego Niemca o nowe, zaobserwowane przez mieszkańców
badanych gmin zachowania.
Jak więc się zdaje, otwarte granice i żywiołowe kontakty
Polaków z Niemcami, zarówno te o handlowym i gospodarczym
charakterze, jak i te nawiązywane w ramach współpracy szkół
i organizacji społecznych powodują zarówno wzbogacenie
wiedzy o sąsiadach, jak i lepsze poznanie samych siebie.
W rezultacie, dotychczasowe stereotypy są rozbudowywane
i uzupełniane o nowe, znaczące elementy.
Nowością jest także stosunkowo duża grupa respondentów,
mniej więcej połowa, którzy próbują w ocenianiu obu narodów
uwolnić się od presji wszelkich stereotypów, pisząc: jesteśmy
tacy sami, czyli i tacy i tacy, po prostu różni, jak ludzie. Ten
proces reinterpretowania starych stereotypów i uwalniania si?

�od ich presji w ocenianiu ludzi jest, jak się zdaje wyraźną
konsekwencją otwarcia granic, nasilenia kontaktów miedzy
naszymi społeczeństwami i wynikającej z nich konieczności
uczenia się nowych wzorów zachowań.
Co sądzą mieszkańcy przygranicznych gmin o konsekwen­
cjach otwarcia granic między Polską i Niemcami. Jak oceniają
ewentualne korzyści lub straty ponoszone przez swoje społecz­
ności? Czy chcą ponownego zamknięcia granic? Kwestiona­
riusz ankiety zawierał kilka pytań zmierzających do uzyskania
możliwie pełnego wyjaśnienia tych kwestii. Pytania miały
charakter zarówno otwarty, jak i zamknięty, tak by możliwa
była w miarę pełna, wewnętrzna weryfikacja ujawnionych
opinii.
Na pytanie, czy wolałbyś, by granica pomiędzy Polską
a Niemcami została ponownie zamknięta, a wzajemne wyjazdy
i odwiedziny znacznie bardziej utrudnione, tylko 3,9% respon­
dentów odpowiada T A K , a niewiele więcej, bo 4,8% RACZEJ
T A K . Jednoznaczna odpowiedź N I E była udziałem 49,3%
badanych, a RACZEJ N I E - 25,1%. Nie odpowiedziało na to
pytanie 16,9% respondentów.
Tak więc akceptacja otwartych granic i wzmożonych kontak­
tów między Polską a Niemcami jest w badanym środowisku
stosunkowo wysoka. Warto przytoczyć uzasadnienia, które
spontanicznie (po pytaniu „Dlaczego ?"), wpisało w ankietę aż
86,5% respondentów. Postulujący zamknięcie granicy używali
następujących argumentów: trzeba chronić nasz rynek, będzie
spokojniej po zamknięciu granic, czy też, dosyć oryginalnie
uzasadniając brak własnego zdanie w tej kwestii - „i tak nie
znam języków i nie chcę p o d r ó ż o w a ć " - 11,7% wypowiedzi.
Natomiast zwolennicy otwartych granic argumentowali w spo­
sób następujący:
- otwarte granice, to rozwój turystyki, kultury, rozwój gos­
podarczy, to handel, a więc i zysk dla obu stron - 24,6%
- granice powinny być otwarte, bo pozwalają na nawiązanie
kontaktów między ludźmi, tworzą się więzi sympatii i przyjaźni,
Polacy mają rodziny i wielu znajomych poza granicami kraju 20,7%
- otwarte granice są potrzebne i Polakom i Niemcom - 20,1%
- granice powinny być otwarte, bo jest to korzystne dla
społeczeństwa, naród nie może się zamykać, jesteśmy częścią
Europy,
- przenikanie kultur jest potrzebne - 19%
- zamknięcie granic to błąd - 3,9%
Wydaje się, że podawane przez respondentów odpowiedzi nie
wymagają komentarza, obok zrozumienia korzyści ekonomicz­
nych wyraźnie dostrzeżony został także kulturowy wymiar
problemu, otwarcie na „ i n n y c h " to pozytywny typ zachowania,
sądzi tak 19% badanych.
Czy akceptacja otwartych granic wynika z dostrzeżenia
korzyści odnoszonych przez Polaków, czy też zauważane są
obustronne zyski?
Zdecydowana większość badanych (65%) dostrzega obu­
stronne korzyści, 18% nie potrafi ocenić kto zyskał a kto stracił,
korzyści tylko jednej strony uznaje (w sumie) 14 %, częściej
przypisując je Niemcom (8%).
Ostatni problem, który pojawił się w badaniach A.Rosnera ,
a który bezpośrednio związany jest z omawianym zagad­
nieniem, to odwiedziny byłych właścicieli i ich potomków
w domach i gospodarstwach posiadanych dzisiaj przez nowych,
polskich mieszkańców. Zadałam dorosłym respondentom pyta­
nie: Czy uważa Pan(i) to zjawisko za problem?, a młodzieży: Co
o tym sądzisz?
Nie odpowiedziało na to pytanie tylko 6,7% badanych, co,
w porównaniu z innymi wynikami sugeruje istnienie w bada­
nych społecznościach skrystalizowanych poglądów na tę kwes­
tię. Rozkład odpowiedzi jest następujący:
- to nie jest żaden problem, to zupełnie normalna rzecz - 66,7%
~ to dobry pomysł, doskonale ich rozumiem - 13,5%
f to jest pewien problem, (domy są zniszczone, wstyd, nowi
7

mieszkańcy źle się czują) ale Niemcy mają do tego prawo 3,1%
- to jest problem, gdy Niemcy próbują się wtrącać - 7,6%
- to jest problem, bo Niemcy są zawistni, chcą wrócić etc. - 9 %
Tak więc kwestia spotkania N i e m c ó w i Polaków, dawnych
i nowych właścicieli d o m ó w i gospodarstw nie wpływa na
zmniejszenie stopnia akceptacji otwarcia granic, 80,2% respon­
dentów nie dostrzega w tym trudnym spotkaniu żadnego
problemu. Tylko 16,6% badanych ma niechętny, a nawet wrogi
stosunek do niemieckich odwiedzin. Nie należy bagatelizować
takich postaw, jednak podkreślanie naturalności zjawiska przez
zdecydowaną większość odpowiadających wyjaśnia, jak sądzę
wątpliwości co do postaw Polaków wobec niemieckich sen­
tymentów.
Porównanie poglądów młodzieży i dorosłych mieszkańców
gmin sygnalizuje istnienie niewielkiego, słabo manifestującego
się w wynikach badań, zróżnicowania postaw ze względu na
wiek. Młode pokolenia częściej zorientowane jest na kontakty
interpersonalne, przyjaźnie, więź z rówieśnikami, niezależnie
od ich narodowości.
Odpowiadając na pytanie o przyszłość naszych wzajemnych
stosunków dorośli przywiązują większą wagę do konieczności
wyrównania poziomów życia w obu krajach, niż do przyjaznych
relacji między narodami. Także odpowiadając na pytanie
0 powody, dla których należy otwierać granicę, dorośli częściej
podkreślają pozytywne konsekwencje wzajemnego przenikania
kultur, niż młodzież, która zwraca uwagę przede wszystkim na
więź łączącą ludzi. Młodzież bardzo często w swoich wypowie­
dziach akcentuje znaczenie przyjaźni i wzajemnej przychylno­
ści obu naszych społeczeństw.
Na uwagę zasługuje także kolejna różnica między młodzieżą
1 dorosłymi respondentami. Uczniowie bardziej pozytywnie
oceniają obydwa narody, zdecydowanie mniej wad przypisując
zarówno Polakom", jak i Niemcom. Podkreślanie znaczenia
postaw afiliacyjnych, a więc nastawienie na przychylność
i przyjazne relacje między ludźmi widoczne są także w młodzie­
żowych charakterystykach Polaków. Dorośli w mniejszym, niż
młodzi respondenci stopniu sądzą, że jesteśmy pozytywnie
nastawienie wobec innych, a także, że Niemcy są przychylnie
nastawieni do Polaków. Częściej także podejrzewają Niemców
0 pragnienie odzyskania dawnych ziem i majątków.
Badania nad społecznymi uwarunkowaniami polsko-niemieckiego sąsiedztwa, zrealizowane w czterech gminach zachod­
niego pogranicza pozwalają na sformułowanie następujących
wniosków:
1. Większość mieszkańców badanych gmin akceptuje otwarte
granice, wzmożony ruch turystyczny oraz N i e m c ó w odwiedza­
jących swoje rodzinne strony. Prawie połowa badanych zdecy­
dowanie pozytywnie ocenia kształt dzisiejszych stosunków
między Polakami i Niemcami, negatywną opinię formułuje co
piąty respondent. Prawie połowa odpowiadających uchyla się
od konstruowania jednoznacznych ocen naszych narodów,
pozostali „sprawiedliwie" rozdzielają pomiędzy Polaków
1 Niemców wady i zalety. Obecne w postawach badanych
społeczności stereotypy narodowościowe zbieżne są z wynika­
mi ogólnopolskich badań. Należy jednak zauważyć wyraźne
modyfikacje ich treści pod wpływem najnowszych doświadczeń
i bieżących wydarzeń. Zauważmy także ok. 20% badanych,
którzy sceptycznie, a nawet wrogo traktują proces wzajemnego
zbliżenia naszych narodów.
2. W stosunkach polsko-niemieckich nadal znaczną, chociaż
nie dominującą rolę odgrywają stereotypy. Widoczny jest
jednak wolny, ale wyraźny proces odchodzenia (przynajmniej
znanej z badań, polskiej strony) od wrogości i niechęci wobec
Niemców budowanej na wspomnieniach z I I wojny światowej.
Ważną rolę w tym procesie odgrywa młodzież, bardziej przyjaz­
na, ufna i pozytywnie postrzegająca zarówno własne społeczeń­
stwo, jak i Niemców. Wyniki te są zgodne z rezultatami innych
badań socjologicznych.

775

�3. Proces budowania wzorów i norm zachowań wobec zachod­
niego sąsiada znajduje się dopiero u swoich początków. Wyraź­
nie dostrzegalne są zmiany w postawach wobec Niemców,
twórcze reagowanie na nowe wydarzenia. Ujawnione stereo­
typy zdają się ulegać zmianom pod wpływem nowych doświad­
czeń. Należy także zauważyć liczną grupę respndentów, którzy
świadomie unikają stereotypów i próbują swoje postawy wobec
innych budować w oparciu o własne, indywidualne oceny.
4. Proces budowania dobrego sąsiedztwa wydaje się być bardzo
„ w r a ż l i w y " na wszelkie wydarzenia obejmujące delikatną
materię polsko-niemieckich stosunków. Wszystkie przypadki
agresji czy wrogości, naganne zachowania przedstawicieli obu
narodów mogą, tak jak i pozytywne przykłady przyjaźni
i sympatii, zmieniać jego przebieg, przyśpieszając lub opóź­
niając „dobre s ą s i e d z t w o " .
DWA POGRANICZA, DWA SĄSIEDZTWA,
PRÓBA PODSUMOWANIA
Trudno nie dostrzec na terenach zachodniego i wschodniego
pogranicza pewnych podobieństw. Mieszkańcy ziem przy
wschodniej i zachodniej granicy osobiście przeżyli przesied­
lenia w mniejszym, lub większym stopniu przymusowe. W ich
pamięci o przeszłości obecne są wspomnienia przesiedleń
własnej rodziny, rodzin sąsiadów lub nieznanych osobiście
ludzi, którzy zamieszkiwali dawniej ich własne domy. To
doświadczenie ma wyraźny wpływ na postawy respondentów.
Sentymentalna turystyka ojczyźniana Niemców nie budzi sprze­
ciwu, tak jak akceptowane są (chociaż ukrywane) odwiedziny
rodzinnych miejscowości przez Ukraińców.
Mieszkańcy wiejskich gmin na obu pograniczach B A R D Z O
P O Z Y T Y W N I E PRZYJĘLI O T W A R C I E G R A N I C I WZAJE­
MNE K O N T A K T Y MIESZKAŃCÓW SĄSIADUJĄCYCH
P A Ń S T W . A n i zachodnie, ani wschodnie pogranicze N I E Z N A
D E K L A R A C J I S U G E R U J Ą C Y C H POSTAWY AGRESYW­
NE, nie zna także aktów wrogości wobec przyjezdnych.
Ważniejsze wydają się jednak różnice, bowiem trudno nie
dostrzec odmienności procesów toczących się na zachodnim
i wschodnim pograniczu.
Pogranicze zachodnie wydaje się symbolem procesu zbliża­
nia się narodów. Otwarte granice wywołują proces twórczego
reinterpretowania treści stereotypów, a nawet odchodzenia
w ocenach obu narodów od uproszczeń. Widoczna jest dynami­
ka zmian K U D O B R E M U S Ą S I E D Z T W U . W tym procesie
bardzo ważną rolę odgrywają, organizowane przez dyrektorów
szkół podstawowych, kontakty pomiędzy młodymi mieszkań­

cami wiejskich gmin pogranicza.
Natomiast pogranicze wschodnie ponownie wchodzi w pro­
ces określania własnej tożsamości narodowej. Otwartym grani­
com towarzyszy lęk o charakter wzajemnych kontaktów, obawy
o szczerość intencji przedstawicieli obu narodów potęgowane są
niepokojem związanym z kwestionowaniem tożsamości naro­
dowej przez wszystkie strony sporu o tożsamość Wywołuje to
postawę ukrywania wzajemnych kontaktów. Nie są podej­
mowane żadne próby zbliżania przedstawicieli najmłodszego
pokolenia w ramach wymiany młodzieżowej, organizowanej
przez szkoły lub organizacje młodzieżowe. Koloryt wzajem­
nych kontaktów wyznacza wymiana handlowa, pośrednictwo,
targi uliczne.
Jednakże pogranicze wschodnie, pomimo lęków, P A M I Ę T A
0 D O B R Y C H RELACJACH P O M I Ę D Z Y UKdlAIŃCAMI
1 P O L A K A M I . W odróżnieniu od pogranicza zachodniego
postawy pozytywne, akceptujące, pojawiają się częściej w wy­
powiedziach ludzi starszych niż młodszych. To starsi, mimo
skomplikowanych wspomnień, potrafią odwołać się do wzorów
i norm zachowań wspólnego życia na tych terenach w czasach I I
RP. Młodzi takich wzorów nie pamiętają, a ich kontakty
z przybyszami ze wschodu odbywają się w atmosferze kon­
kurencji i walki o „ z y s k " w wymianie handlowej. Młodzi na
pograniczu zachodnim uczestniczą w imprezach i festynach
zbliżających dwa narody, a organizowanych głównie przez
szkoły. Pogranicze wschodnie takich działań nie zna, szkoły po
obu stronach wschodniej granicy nie podejmują żadnej aktyw­
ności na rzecz zbliżenia młodzieży obu narodów.
Mieszkańcy pogranicza wschodniego zdają się ponownie
wchodzić na trudną drogę określania własnej tożsamości naro­
dowej .
Pogranicze, na którym spotkały się po otwarciu zachodniej
granicy D W A N A R O D Y , wydaje się być, mimo wielu trudno­
ści, zaczynem autentycznego zbliżenia. W a ż n ą rolę odgrywa
świadomie podjęta przez ludzi i instytucje praca na rzecz
przyszłego, dobreeo sąsiedztwa.
Wschodnie POGRANICZE NIEPEWNEJ T O Ż S A M O Ś C I to
miejsce, w którym toczy się proces o trudnym do przewidzenia
zakończeniu. Nie widać tu żadnych, świadomie podejmowa­
nych (np. przez szkoły) prób ujęcia tego procesu w ramy
sprzyjające dobrym stosunkom w przyszłości. Otwartym pozo­
staje pytanie, na ile dobre sąsiedztwo zależy od tolerancji wobec
„tutejszych" (o nieokreślonej tożsamości narodowej), a na ile,
od zakończenia procesu świadomego budowania własnej toż­
samości narodowej przez mieszkańców naszego wschodniego
pogranicza.

PRZYPISY
4

F.Znaniecki, Współczesne narody, PWN, Warszawa 1990, s. 185-192
Badania trzech gmin wschodniego pogranicza w pobliży granicy
z Litwa, Ukraina i Białorusią prowadziły w 1992 roku; dr I. Bukraba-Rylska,
„Rocznik Lubuski". Polacy - Niemcy: Ideo dobrego sąsiedztwa, pod
dr B.Fedyszak-Radziejowska oraz mgr D.Budyta. Zarówno badana wieś. jak
red. K.Bartkiewicza, nr 18, Zielona Góra, 1993. Rocznik w całości
i nazwa gminy znane są Redakcji „Kontekstów", przyjęto formułę okreś­
poświęcony jest konferencji naukowej zorganizowanej przez Lubuskie
lania badanej wsi i gminy symbolem „C".
Towarzystwo Naukowe i Instytut Historii WSP w Zielonej Górze. Por.
szczególnie; A.Czarkowski, Pogranicze polsko-niemieckie jako region
Badania na terenie województwa zielonogórskiego i gorzowskiego
peryferyjny a procesy zderzenia kultur.
(cztery gminy wiejskie) w 1994 roku prowadził interdyscyplinarny zespół
" В Wilska-Duszyńska. „My" i „ONI" - młodzież, wobec etnicznie
ekonomistów, demografów, socjologów, ekspertów ds. rolnictwa, handlu
obcych, [w:] Tolerancja i uprzedzenia młodzieży. Raport z. badan. IFiS PAN
i marketingu. Wyniki zawiera książka pod red. M. Kłodzińskiego i A.
Warszawa 1993 Jak wynika z badań B. Wilskiej-Duszyńskiej niechęć do
Rosnera Przeobrażenia spoleczno-ekonomiczne obszarów wiejskich po­
Niemców i Ukraińców jest wśród polskiej młodzieży stosunkowo wysoka,
granicza zachodniego, wyd. IRWiR PAN i Centrum Naukowo-Wdrożeniolecz w ostatnich latach nieco spadła.
we SGGW, Warszawa 1996
A.Rosner, Obraz. Polaków i Niemców w oczach dzieci ze szkolna terenie
Informacje o historii badanej gminy oraz historii stosunków polskogminy i miasta Myślibórz, „Wieś i Rolnictwo", nr 2, 1993
-ukraińskich na tym terenie pochodzą zarówno z książki St. Krycińskiego,
Pogórze Przemyskie. Słownik krajoznawcz.o-historyczny. Oficyna Wydaw­
" Dorośli respondenci bardziej krytycznie niż młodzież oceniają P°' "
nicza „Rewasz", Warszawa 1992 , jak i z rozmów przeprowadzonych
ków.
Z mieszkańcami badanej wsi.
1

1

2

3

1

a

176

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11459" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11437">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/c61b1a0c82769c50a2fd1f0c0a3071dc.pdf</src>
        <authentication>af35de92e21f500914dafd1a6d7c1dfc</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136514">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2599</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136515">
                <text>1996</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136516">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2416</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136517">
                <text>Każda nacja swoju wieru ma / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136518">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.177-182</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136519">
                <text>Engelking, Anna</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136520">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136521">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136522">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136523">
                <text>„Boh ad/i ii, wier mnoha"
Z badań etnograficznych na Grodzieńszczyźnie

Każda nacja swoju wieru ma
Anna Engeiking
Znajomość języka
tubylców
umożliwia etnografowi zadawanie zrozumiałych
i uzyskiwanie stosownych odpowiedzi.

pytań

Bronisław Malinowski'

Od kwietnia 1993 do listopada 1994 roku prowadziliśmy
- grupa studentów z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturo­
wej U W pod moim kierunkiem - badania terenowe na Gro­
dzieńszczyźnie. Niektóre wnioski z tych badań, jak również
fragmenty zebranych materiałów, przedstawiamy w niniejszej
publikacji.
Głównym tematem naszych zainteresowań była samoświado­
mość społeczności lokalnych pogranicza kulturowego, w tym
przede wszystkim sposoby kategoryzacji świata społecznego.
2

ж

A więc, dociekaliśmy, jak członkowie społeczności lokalnych
odpowiadają na pytanie „kim j e s t e ś m y ? " i „kim są tamci?"
- sąsiedzi, inni, obcy. Próbowaliśmy z tych odpowiedzi od­
czytywać zawarty w nich system pojęciowy. Badaliśmy także
obrzędowość i wierzenia związane z pogrzebem i życiem
pozagrobowym i rejestrowaliśmy folklor - wyszliśmy bowiem
z założenia, że materiał ten może nam dostarczyć faktów,
pomocnych do opisu „obrazu w ł a s n e g o " i „obrazu grupy
sąsiedniej" na pograniczu kulturowym.
Do penetracji terenowej wybraliśmy obszar, położony nieco
na południe od granicy litewsko - białoruskiej, na którym wsie
katolickie (od północy) sąsiadują z wsiami prawosławnymi (od
południa). Linię podziału między strefą katolicką a prawosław­
ną wyznacza tu, w przybliżeniu, szosa Grodno - Lida. Przez

•

—

177

�tereny te przebiega dawna granica bałtycko - słowiańska
(wyznaczana na podstawie danych językowych), która od linii
Niemna (w średniowieczu) stopniowo cofała się coraz dalej na
północ. Działaliśmy więc w obwodzie (województwie) gro­
dzieńskim, w rejonie (powiecie) lidzkim i woronowskim,
w parafiach katolickich Wawiórka, Krupowo, Białohruda,
Skrzybowce i Pielasa oraz w parafii prawosławnej Lebieda.
Badane przez nas wsie należą do kołchozów w Wawiórce,
Tarnowie i Bolciszkach i do sowchozu w Małym Możejkowie.
3

Na zróżnicowanie wyznaniowe nakładają się w okolicach
Lidy dwa kolejne typy zróżnicowań: społeczne i językowe.
Pomimo prawie 50 lat kolektywizacji (kołchozy istnieją tutaj od
1948 roku) przetrwał nie tylko w świadomości mieszkańców,
lecz także w praktyce społecznej, tak charakterystyczny dla tych
obszarów podział na chłopów i drobną szlachtę. Na badanym
przez nas terenie istnieją wioski mutyckie, wśród których,
odwołując się do podziału stosowanego przez naszych rozmów­
ców, można wyróżnić katolickie, prawosławne i mieszane, oraz
okolice szlacheckie, wszystkie, rzecz jasna, katolickie.
Najbardziej złożona jest charakterystyka językowa rejonu
lidzkiego i woronowskiego. Językiem wspólnym dla całej
ludności wiejskiej jest tu gwara białoruska, zwana przez jej
użytkowników językiem prostym lub miestnym ('miejscowym').
Określenie to znaczy tyle, co 'mowa ludzi prostych, niewy­
kształconych; gwara' i jest przeciwstawiane językom czystym:
rosyjskiemu, polskiemu i białoruskiemu literackiemu, którymi
posługują się ludzie uczone, inteligentne i szlachietne. Białoru­
ski literacki obecny jest w szkole oraz w radiu i telewizji
(równolegle z rosyjskim); czynnie posługują się nim tylko
dzieci szkolne oraz część młodzieży i nauczycieli. Rosyjski
i silnie zruszczony staro-cerkiewno-słowiański to język cerkwi
i modlitwy prawosławnej. Bardziej wykształceni użytkownicy
„ p r o s t e g o " posługują się, jako językiem oficjalnym, służącym
do kontaktów ponadlokalnych, rosyjskim (młodsi, wykształceni
po wojnie) i/lub polskim (starsi - uczniowie przedwojennej
szkoły polskiej). Ó w polski to oczywiście jego wariant regional­
ny, tzw. polszczyzna północnokresowa (wileńska). Jest ona
także językiem kościoła i modlitwy katolickiej. Czwarty język,
występujący w tym rejonie, to litewski. Część mieszkańców
parafii pielaskiej mówi gwarą litewską (ze względu na to są
nazywani Litwiakami, Litowcami, Litwinami lub
barciakami).
Litewski literacki jest tam obecny w szkole i w kościele.
Dwujęzyczność, trójjęzyczność, a nawet czterojęzyczność, czę­
sto jeszcze dodatkowo skomplikowana podziałem na odmiany
literackie i gwarowe, jest więc w okolicach, które badaliśmy,
zjawiskiem powszechnym i zwyczajnym.

178

M y sami posługiwaliśmy się w rozmowach polskim i biało­
ruskim (w wersji „prostej"), a w sporadycznych wypadkach
rosyjskim i litewskim.
Nasze badania objęły trzydzieści miejscowości; w znacznej
części były to badania stacjonarne (wyjeżdżaliśmy pięć razy na
10-12 dni). Do wybranych wiosek wracaliśmy kilkakrotnie.
Najlepiej poznaliśmy następujące mikrorejony: Pielasa (siedzi­
ba parafii katolickiej, litewskojęzycznej), Surkonty (okolica
szlachecka, polskojęzyczna) i sąsiednie wioski (Pieluńce, Po­
włoka); Wawiórka (siedziba parafii katolickiej, polskojęzycz­
nej) i Krasnowce; Papiernia, Serafiny (wioski chłopskie parafii
wawiórskiej) i Rouby (okolica szlachecka) oraz wioski prawo­
sławne, należące do parafii Lebieda i sowchozu Małe Możejkowo: Radziwoniszki, Biltowce, Feliksowo, Szpilki.
Przeprowadziliśmy około 180 rozmów. Staraliśmy się spoty­
kać z przedstawicielami wszystkich pokoleń (w tym także
z dziećmi); ponieważ jednak podlidzkie wsie są wsiami ludzi
starych, znaczną większość (80%) naszych rozmówców stano­
wiły osoby powyżej 60 lat. Częściej niż z mężczyznami (36%)
rozmawialiśmy z kobietami (64%); charakterystyczną grupą
wśród nich były samotnie mieszkające wdowy.
Badania miały charakter nie ilościowy, lecz jakościowy.
Zaczęliśmy od przeprowadzania klasycznych wywiadów etno­
graficznych, posługując się opracowanymi w Katedrze Etnolo­
gii i Antropologii Kulturowej kwestionariuszami: „Stosunki
etniczne", „Wiadomości o w s i " , „Zwyczaje doroczne" i „Po­
grzeb". Z czasem, kiedy nieco lepiej poznaliśmy specyfikę
terenu i , przede wszystkim, system pojęć, jakim posługują się
jego mieszkańcy, opracowaliśmy własny kwestionariusz, który
zatytułowaliśmy „Samoświadomość społeczności tutejszych' •
Kwestionariusz ten był dla nas jednak tylko scenariuszem
rozmowy; staraliśmy się raczej naszych r o z m ó w c ó w słuchać niz
„ p r z e p y t y w a ć " , widzieć w nich raczej partnerów dialogu niz
„informatorów".

�Kiedy podczas kolejnych wyjazdów wracaliśmy do po­
znanych wcześniej wiosek i osób, nasza rola w rozmowach
przesuwała się stopniowo z pozycji obcego czy gościa na
pozycję dobrego znajomego, czy wręcz uczestnika życia rodzin­
nego naszych gospodarzy, a obserwacja uczestnicząca prze­
kształcała się w doświadczanie . Mieliśmy okazję brać udział
w wiciu wydarzeniach rodzinnych i obrzędowych. Były wśród
nich między innymi: świętowanie prawosławnej Wielkanocy
u zaprzyjaźnionej rodziny, wielkanocne kolędowanie (wspólnie
z hłykalnikami,
obchodzącymi wieś z pieśniami i oracją
w zamian za wódkę, jajka i pieniądze), prawosławne Zaduszki
4

L£ 6ЕЫСЛ :
- "«.»J
я,.»,

O W I M M M - I H W M

uui

(Radaunica - dziady wiosenne, podczas których ludzie modlą
się, lamentują, jedzą i piją za zmarłych na mogiłkach), lis­
topadowe zaduszki katolickie (przy tej okazji zostaliśmy wpro­
wadzeni w sekrety warsztatu babki, modlącej się za dusze),
wesele (po ślubie w kościele kawalera katolika z panną
prawosławną) i nocne czuwanie przy zmarłym z udziałem
śpiewaków pogrzebowych. Bywaliśmy też pacjentami, leczony­
mi przy pomocy zamów i odbiorcami różnego rodzaju przepi­
sów magii leczniczej i miłosnej.
Stosowaną przez nas metodę badawczą adekwatnie charak­
teryzują słowa, przytoczone przez A n n ę Wykę": Badacz [•••]
próbuje wypracować
autentyczne związki z ludźmi,
których
nazywamy podmiotami badań, otwierając się na możliwość, że
obie strony [interakcji] zmienią się poprzez ów proces.
Badają­
cy staje się partnerem bądź uczniem podmiotu badań [...]
i opisuje wydarzenia, posługując się raczej językiem
podmiotów
badania niż językiem
wniesionym z zewnątrz
studiowanego
kontekstu.
Mówiąc o naszych doświadczeniach w grodzieńskich wios­
kach, położyłabym nacisk na sformułowanie „uczeń podmiotu
badań".
„Posługiwanie się językiem podmiotów badania" stało się
dla nas istotną kwestią metodologiczną ze względu na to, że
przedmiotem naszego zainteresowania były zjawiska świado­
mościowe: system pojęć i wartości, funkcjonujących w społecz­
ności, zamieszkującej wioski pogranicza. Badanie świadomości
było trudne przede wszystkim z dwóch powodów. Po pierwsze,
materiałem badawczym jest tutaj szeroko rozumiany język:
pojęcia, konotacje i stereotypy myślowe, nierzadko pozornie
tożsame z naszymi wzorcami potocznymi, a przez to niełatwe
do wyodrębnienia i analizy. Musieliśmy się więc tego języka
uczyć, przede wszystkim właśnie jako systemu pojęciowego. Po
drugie, badanie świadomości wymaga stałej uwagi, aby nie
narzucać rozmówcom własnych kategorii i własnego języka.
5

179

�Zależało nam na tym, aby rzeczywistość, z którą się zetknęliś­
my, jak najlepiej zrozumieć, dlatego staraliśmy się ciągle
weryfikować własny porządek pojęć. I uważać, by rozmowy
z podmiotami badań nie służyły potwierdzaniu naszych włas­
nych poglądów, stereotypów i przesądów.
Czy badane przez nas pogranicze, które można, jak się
wydaje, określić na podstawie kryteriów obiektywnych jako
wyznaniowe i językowe, jest również pograniczem narodowoś­
ciowym lub narodowym? Etnicznym?
Przy uważniejszym spojrzeniu nawet „ o b i e k t y w n o ś ć " po­
działów wyznaniowych i językowych przestaje tu być oczywis­
ta. Granica między katolikami a prawosławnymi nie przebiega

Rozmowy o nacjach i wiarach
Rozmowa w Lebiodzie (KDołLebl)
Co to znaczy nacja?
Nacja to znaczy, gdzie człowiek urodził się, gdzie on żyje, gdzie
on mieszka, jak to miejsce nazywa się, taka jego nacja. Niemiec to
Germania, Polak to Polszczą, a Białoruś to faktycznie można
powiedzieć, że swojego miejsca nie ma. Bo tu to Ruskie byli, to
Polacy, to Niemcy. Białoruś, Białoruś... To spolszczona Biełaruś,
część z Rossiji popadło pod Polszę, to Polska wychowała w swoim
duchu, no i człowiek nie chcąc stał dwuznacznym i Polakiem
i Białorusem, tylko że ja nie mogę tego wszystkiego wypowiedzieć,
bo ja niepiśmienny jestem, mało piśmienny jestem, da myślę, to
wszystko zrobiła kościół i cerkwa. Cerkwa chciała, żeby to więcej
mieć tych ludzi. Kto pierwszy stał: czy prawosławne wyznanie, czy
katolickie? Chyba prawosławne. Prawo - sławie. A Polacy odkłonili się i na drugie poszli, rozeszli się w dwie organizacji. Ale to
moje zdanie, ja nie mogę twierdzić, że to koniecznie tak, ale mnie
zdaje się, że to tak. da myślę, że prawosławie było pierwsze. Ja
pamiętam jeszcze w szkole, jeszcze mnie mój baćka mówił, że
najpierwto byli na świecie sami Żydzi, mojżeszową wiarę mieli, ale
przyszedł Pan Jezus i tych ludzi stamtąd zabrał i ich przechrzcił
i stali oni w Boga wierzyć.
Jakie są różnice między nacjami?
Mnie zdaje się, że nie ma. Tylko, że na polskim języku i na
rosyjskim, tylko językiem, a tak to w tego samego Boga wierzą,
tylko że na drugim języku. A wiary, to ja myślę, tej samej. Drugiej to

180

bowiem ani między poszczególnymi wsiami ani nawet rodzina­
mi. Prawie każda wieś jest w jakimś stopniu „ m i e s z a n a " (w
wioskach tzw. katolickich mieszkają rodziny prawosławne
i vice versa), a małżeństwa mieszane, katolicko - prawosławne,
to praktyka, która nie pojawiła się, jak mogłoby wynikać
z powszechnej tu mitycznej interpretacji przeszłości, dopiero po
ostatniej wojnie, kiedy to świat się pomieszał, ale która - co
wykazuje historia wielu poszczególnych rodzin - funkcjonowa­
ła na tych terenach od dziadów, przeddziadów.
Dla wielu osób
„granicą w y z n a n i o w ą " staje się moment ślubu, po którym albo
zmieniają tradycję religijną, w której byli wychowani, albo
- i tak jest w większości wypadków - kultywują obie: własną,

już Żydzi, Afrykanie, musułmanie, oni to już wierzą w swoich
bogów. A tak to dwie wiary takie same są.
Dwie ? To znaczy?
To znaczy: polska i białoruska, ruska. Biełaruska ona więcej
przychylna do Rosji, tam więcej słów rosyjskich, c z ę ś ć polskich,
część białoruskich, a część rosyjskich.
Czym się różni Białorusin od Rosjanina?
A to prawie takie że same, tej samej wiary i język podobny.
Białoruś między Rosjanem i Polakiem zawsze pośrednikiem jest.
I do tego i do tego zwraca się, i przez tego oni się rozumieją.
Zawsze trochę bliżej jest Białoruś Polaka.
Czy można zmienić nację ?
A na co to robić? To nic nie da.
Co to znaczy: liczyć się kimś?
Ja myślę, że pani to sama rozumie. Polak ten, kto w Polsce
rodził się, kto ma narodowość polską, ten Polak, a Białoruś to ten,
kto urodził się w Rosji, tylko na tych wschodnich kresach, i dlatego
on jest Białorusin. W Polsce to się nazywa wschodnie kresy,
a w Rosji Biełaruś.
A tacy, co się tutaj rodzili, na Białorusi, a mówią, że są
Polakami?
Do kościoła chodzi i liczy się Polak.
Czy to zależy od wiary?
Tylko od wiary to zależy. Kto chodził do kościoła, liczył siebie
Polakiem, a kto do cerkwi - prawosławnym, Biełarusem, bo jak
w Rosji to Rosjanin, a tutaj to Biełaruś.
Czy są takie wypadki, że ktoś ma wpisaną jedną
narodowość
a mówi, że jest innej?
Takich głupich to ja nie znam. Ale s ą tacy ludzie. To jak była

�wyniesioną z domu i nową współmałżonka. Pogranicze wy­
znaniowe jest więc w znacznym stopniu również fenomenem
subiektywnym, mentalnym. Jest obecne w ludziach, nie da się
nanieść na mapę.
Podobnie ma się rzecz z pograniczem j ę z y k o w y m . Wspo­
mniałam już o powszechnej pod Lidą trój-, a nawet czterojęzyczności. M o ż n a scharakteryzować to zjawisko na wy­
branym, typowym przykładzie. Rodzina prawosławna. Język
domowy - prosty, język modlitwy - jak w cerkwi. Dziadek
mówi też po polsku (przedwojenna szkoła) i po rosyjsku
(nauczył się po wojnie). Czyta po polsku, rosyjsku i białorusku.
Pisze po polsku i rosyjsku. Zna polskie modlitwy i katechizm
(zamierzał się żenić z katolicką panną). Babcia czyta cyrylicę
i łacinkę (słabo), nie pisze (podpisuje się łacinką, po polsku).
Córki i zięciowie mówią po rosyjsku (powojenna szkoła),
rozumieją i trochę mówią po polsku (kontakty z rodziną
w Polsce). Jedna z córek zamawia po staro-cerkiewno-słowiańsku i po polsku. Wnuki czynnie znają rosyjski, polski rozumieją
słabo. Z wyjątkiem męża jednej z wnuczek, katolika. Prawnuki
czynnie znają rosyjski i białoruski (przedszkole i szkoła), część
z nich również polski jako język modlitwy (druga babcia
prowadzi do kościoła). Przy okazjach świątecznych i towarzys­
kich cała rodzina śpiewa. Repertuar jest białoruski, rosyjski
i polski, a także ukraiński.
A kiedy przeniesiemy się z parafii lcbiodz.kiej czy wawiórskiej kilkanaście kilometrów na północ, do Pielasy i otaczających
ją wiosek, możemy do tej mozaiki językowej dodać jeszcze
litewski. Nie podjęlibyśmy się narysowania mapy...
Tu dotykamy jednej z zasadniczych kwestii - rozumienia
pojęcia pogranicze. Nasze doświadczenia terenowe każą je
rozumieć jako 'strefę współwystępowania elementów, należą­
cych do różnych kompleksów kulturowych' czy też 'obszar
przejściowy od jednej inności do drugiej, łączący, integrujący,
przetwarzający elementy ich obu'. Jeżeli więc posługujemy się
pojęciem pogranicze, to w żadnym razie nie kojarząc go
z granicą ani w rozumieniu 'linia' (bo pogranicze to raczej pas,
strefa, obszar), ani w sensie 'coś, co oddziela' (skąd blisko już.
do przeciwstawienia i , być może, wrogości).
Czy zatem pogranicze etniczne? Tego terminu zdecydowaliś7

wojna i idąjedni, to pagony zrywa, jak drugie, to znów nakłada, o to
nawet po telewizoru pokazują, w kino. To śmiech.
Czy jest jakaś różnica między Polakami, którzy mieszkają tutaj,
a Polakami w Polsce ?
Widzimo jest. Dlatego, że Polak urodził się w Polsce i on wie, źe
on tam żyje, że on Polak. A tu on sam nie wie, czy on Polak, czy on
Białoruś, czy on katolik, czy on prawosławny, czy Rosjanin. Tu nie
ma rządu dobrego, ja myślę, że to dlatego. A tam Polska jest, ona
i będzie, i on siebie czuje, że on Polak, a tu on sam nie wie.
Czasami porozmawiasz po polsku, czasami po białorusku. Nie ma
drużby żadnej, zrozumienia.
A czy Białorusini czują się tu, na Białorusi, tak jak u siebie, czy
traktują Białoruś jak swoje państwo?
Białorusy siebie nie czują ni w jakim porządku, dlatego, że on,
no, ile on tym Białorusem? Lat 10, jak tu zaczęli mówić po
białorusku, jak te wszystkie szyldy powypisywali. Wcześniej tego
wszystkiego nie było, tylko po rosyjsku. Białorusy, a i w szkole po
rosyjsku, i w cerkwi batiuszka po rosyjsku, to jak on tobie może być
Białorusem? Ja myślę, że będzie wielki Bóg, jeżeli to wszystko
zamocuje się i będzie razem. Przy Polsce to jeszcze pozwolili
krużki te białoruskie organizować, a za ruskim to za fraki i do
więzienia. Nic nie było. Tych wszystkich białoruskich kierowców,
czy jak ich nazwać, do tiurmy wsadzili, w Kartuz-Berezie, to nawet
jeden tu od nas siedział, nazywał się Sołwiło Walencin. On szedł
za proletariat, za komunizm. Wot, takije rzeczy.
Jaki jest związek nacji z wiarą?
Jest i katolicy, [coj licząsiebie Białorusinami, a jest i prawosław­
ny, który sczyta siebie Polakiem. Jak na przykład ślub brać: jedno
Polskie, katolickie, a drugie prawosławne. No, i trzeba żenić się,

Po wyjściu z kościoła

my się w ogóle nie używać; wydaje się wieloznaczny, a przez to
nieprecyzyjny, dlatego łatwo tu o nadużycia." A więc narodowo­
ściowe, czy może narodowe?
Po dwóch latach badań odpowiedź na to pytanie brzmi: ani
takie, ani takie. Nie narodowościowe, bo nacyjne i nie narodo­
we, bo przednarodowe.
Tutaj dwie niezbędne uwagi. Taka kategoria, jak narodo­
wość, wydaje się w dużo mniejszym stopniu - o ile w ogóle
- obiektywna niż wyznanie czy język. I , żeby móc jej używać
jako terminu, trzeba znać odpowiedź na dwa pytania: czyja to

rodzice nie pozwalają, to ksiądz albo batiuszka ślubu nie dają.
Jeszcze batiuszka to mog ślub dać, a ksiądz nie. Kościół to więcej
taki twardy był, więcej umocniony między sobą.
Ja nie wierzę, że tutaj będzie ta Biełaruś. Dlatego, że tu połowa
ludzi to katoliki. I Polacy, kościół więcej silny jak cerkwa. O, tu
w Grodnie ile ich jest, i modlą się, i młodzież tak ładnie po polsku
mówi... A Biełarusy to więcej po rusku, albo baptysty swoje wiary
zaczynają wprowadzać.
Co to za wiara: baptyści?
Jak tu powiedzieć. To taka pośrednia wiara między katolicką
a prawosławną: krzyża oni nie przyznają, wierzą w Boga, ale
krzyża na siebie nie kładą. Obrazów nie przyznają. Ja tu się
spotykam z nimi często, bo mój rodni brat u tych baptysów, to my
często kłócim się. Ja mu mówię: Ty głupi człowiek jesteś, a co to
prawosławni nie umieją w Boga wierzyć, kto to tobie nie daje
wierzyć? Ten sam Bóg. Sprawiedliwość każdego człowieka w du­
szy jego. I czy ty będziesz Polak czy Rosjanin, ważne, jak ty
będziesz ludziom robić, dobrze czy źle. Jaki człowiek urodził się,
takim powinien żyć. Tak będzie sprawiedliwie. A jak będzie rzucać
się we wszystkie strony- tołku nie będzie. Ja trzymam się swojego
drzewa, urodziłem się taki, i taki będę.
Rozmowa w Szpilkach (KDSzp3)
Czy tutaj kiedyś byli tylko Polacy?
Nie. Tut wsiowremia ludzi i takije i takije. Nu, wot, katolik woźmie
prawosławnuju za mąż, wot, takaja mieszanaja, wot, zmieszane
ludzie.
A często były tutaj takie mieszane małżeństwa ?

181

�jest kategoria (tzn. kto się nią posługuje) i co ma oznaczać.
Kiedy to pytanie sobie postawiliśmy i kiedy zaczęły się
pojawiać pierwsze odpowiedzi, okazało się, że pytanie o naro­
dowość czy naród jest z pewnego punktu widzenia bezprzed­
miotowe. Jest mianowicie bezprzedmiotowe dla naszych roz­
mówców. Nie występuje w języku podmiotów badania. Bo oni
określają sami siebie w innych kategoriach niż tak oczywiste dla
naszego myślenia potocznego ( i , często, naukowego) kategorie
narodowe.
W okolicach Lidy mamy bowiem do czynienia nie tyle
z narodowościami, ile z nacjami. Nasze rozmowy na tematy
„ n a r o d o w e " wyglądały mniej więcej tak:
- Pan powiedział, że jest patriotą swojego narodu, czyli...
- ...czyli swojej wiary.
- Naród Polacy, a nacja?
- Nacja tak samo polska.
- Czyli nacja i naród to takie same słowa?
- Nacja i naród to samo. Nacja to jest nacja: nacja polska,
nacja prawosławna,
nacja muselmanów - to nacja.
- A nacja i wiara? Czy to się czymś różni, czy to to samo?
- Każda nacja musi wierzyć w swoje. (DZPap3)
Jednym ze słów - kluczy do opisu samoświadomości miesz­
kańców wiosek pogranicza okazało się więc słowo nacja,
rozumiane przez większość naszych rozmówców jako 'wiara'.
Potwierdzili oni tym samym spostrzeżenie, poczynione przed
60 laty na Polesiu przez Józefa Obrębskiego: Niezależnie od [...]
politycznego utożsamiania
się ludu, zamieszkującego
dane
terytorium państwowe,
z władzą, sprawującą nad nim rządy,
poddani dzielą się na nacje, to znaczy grupy religijne,
różniące
się między sobą kulturą, w pierwszym zaś rzędzie wiarą i mową.
Taki podział - na „nacje, to znaczy grupy religijne" - jest
tradycyjnym porządkiem świata, który badaliśmy . Jest tego
świata porządkiem mitycznym - to przez jego pryzmat miesz­
kańcy wiosek i okolic postrzegają i klasyfikują rzeczywistość
społeczną. Co więcej, wydaje się, że wydarzenia polityczne,
w tym prześladowania religijne ostatniego 50-lecia, nie zniwe­
czyły tego porządku, przynajmniej w świadomości najstarszego
pokolenia muzyków i szlachty pod Lidą. Od czasów pierestrojki
funkcjonuje na Grodzieńszczyźnie przysłowie Harbaczou adk-

rył wieru, ale zakrył żyćcio".
Wraz z „otwarciem w i a r y "
ujawnił się także tradycyjny porządek:
Prawosławnych Polaków nie ma. Przechrztów nie ma. Wszys­
tkie Białorusy prawosławne,
Polaki katoliki. (DZKrup 1)
Katolik to wierzy w polska wiara i w księdza. Katolik. A jak
Żyd, tak w żydowska wiara. Prawosławne
w batiuszki wierzą
i w swajo. (PPRoubl)
Tam i Tatary żywut. [...] Ani i modliatsia pa swojemu, u nich
swaja ta..., как ona nazywajetsia. [...] Uże как razreszyli, to uże
każda nacja swoju wieru ma. (JSPiel5)
Nie da się opisywać samoświadomości społeczności tutej­
szych bez użycia słowa nacja. Czy oprócz niego wprowadzać też
narodowość,
to oczywiście kwestia decyzji co do wyboru
terminologii. Gdybyśmy zdecydowali się posługiwać pojęciami
narodowość i naród, należałyby one w tym wypadku wyłącznie
do języka badacza (nasi rozmówcy pierwszego z nich w więk­
szości nie znają; drugie natomiast prawie wyłącznie w etymolo­
gicznym znaczeniu 'ludzie'). M y zdecydowaliśmy się jednak
korzystać jedynie z przejętego od r o z m ó w c ó w słowa nacja. Jest
ono synonimem, ale nie absolutnym, narodowości,
i dlatego,
żeby tę odrębność zawartości treściowej podkreślić i zarazem
zapobiec nieporozumieniom, określaliśmy badany teren nie
jako „pogranicze n a r o d o w o ś c i o w e " , ale jako „świat różnych
nacji".
Ponieważ prowadziliśmy badania w nowo powstałym państ­
wie białoruskim, zachodzące w nim procesy narodotwórcze
były stałym przedmiotem naszej uwagi. A ponieważ zarazem
były to badania, prowadzone w społecznościach lokalnych,
wiejskich, czy też - jak można by je nazwać za Józefem
Obrębskim, robiąc w tym miejscu wyjątek i przywołując termin,
którego nie używaliśmy - grupach etnicznych , było dla nas
oczywiste, że mamy do czynienia ze społecznościami, które
narodem (narodami) dopiero się stają (lub mogą, ale nie muszą
się stać). W początkowym etapie badań musieliśmy być czujni,
aby nie projektować odruchowo na naszych rozmówców oczy­
wistych dla nas kategorii narodowych. Musieliśmy uważać,
żeby nie tworzyć na przykład z tamtejszych katolików, którzy
o sobie mówią Polaki, „narodu postulowanego" - 'zbioru ludzi,
których jakiś naród świadomy z tej czy innej racji uważa za
przynależnych do siebie, bez względu na ich własną świado-

Nu, wsio wremia tak. Wsio wremia tak. No, ja pa polsku nie
umieju czysta hawaryć.
Tym się różnią, że jedni do kościoła, a drudzy do cerkwi?
Wot tolka eta i było. Wot eta tolka. Maleńkich wiazuć prawosławnyje w cerkwu, Polskije u kaścioł, nu, spory nikakoj niet, a za muż
dziewuszki szli wsierawno. Jeśli palubit chłopca, idzie na mąż, nu
i nie hladzić, szto on Ruski, a taja nie hladzić, szto Polski.
Wsierawno iduć. Wot u nas zmieszany naród.
A czy pani zgodziłaby się, żeby córka wyszła za Polaka?
Woj! U mienia try niewiesty i wsie try Polki. Prostawcie siebia.
Как budźta naroczna. I, ot, ich... eta... ikony ani pryniaśli, kada za
mąż szli. Wo wremia swadźby.
Oni wieńczali się w cerkwi?
Ani tolko w sielsowiecie razpisalisia. Sztob sporu nie była. No,
a żywuć, jak choczuć. Nu, niewiestki chodziać u kaścioł malicca.
No i puść. U nas adzin Boh, adzin Isus Chrystos, a coż ja budu
prociw, szto majesynuli wziali. Nu, za czem tu razdzielać, jeśli Boh
adzin.
A dzieci byty chrzczone w cerkwi czy w kościele?
W cerkwi. U adnaho syna w cerkwi, a u druhoho w kościele. No,
tak chaj sabie, kakaja mnie raznica. Wsierawno. Boh adzin. I Pan
Jezus adzin. Ja как ta nie razliczaju, mnie, nie znaju, panimaju ja
dobra czy drenna, no, ja nie razliczaju. Jeśli by był u Polskich adzin
Boh, a u nas druhi, nu, to moża ja padumałaby: można nasz
liepszy? Nu, a kaliż jon adzin, i Pan Jezus adzin, i Panna Maryja
adna, no, tot jakżeż tut razdzielać?
To dzieci będą Białorusy czy Polskie?
Nu, adna niewiestka chreściła dzieci u kaściele, tak i ana wodzić
u kaścioł, tuda malicca. No i puść, chaj molaćsa, gdieżby malilisie.

Chaj pryznajuć szto ta. Wsio taki nada bajacca. Czewo ta. Nu,
a eta, gdzie batiuszka chreścił, i tuda i tuda wodzić. Kali im gdzie
zadumajecca.
A po nacji?
Biełarusy. A taja, szto chreściła u księdza, budut Palaki. Nu
kanieszno, jakże? Raz ksiądz, on w kniżkie takiej... wot, dumaju,
szto tak. A radzice budut pisacca: ojciec Biełaruś, matka Polka. Ja
dumaju, tak budzie.
Nacja to jest to samo co wiara?
Nu, nacja i wiara, nu, kanieszno musi toje sama.
Czy może być katolik Białoruś?
Ja nie znaju, etaha u nas nie razliczajut. Szto on żywiot na
Biełarusi, a chodzit u kaścioł. Nikto nie zapreszczajet, nikto. Nie.
Pażausta. Jest i kaścioły, jest i cerkwy, kuda choczesz, tuda idzi,
malisia. Etoho nikto nie zapreszczajet.
A jak ktoś ma w paszporcie Polak, to on jest katolik? Czy może
pójść do cerkwi?
Może pójść. Ni u kaściele, ja dumaju, ni u cerkwi, nikto nie
spraszywaje, kakoj ty nacji i paczemu ty pryszoł u kaścioł. Etawo
nikto nie spraszywaje.
Czyli może być Białorusin katolikiem?
Uhm. Niewiestki pażedajut, kanieszna może. Eta ad czeławieka
zawisie, jeśli on zachocze, to i.
Wtedy należy zmienić wiarę?
I może i zmienić, a może, ot, u nas uże żeniacca tak, szto tak
i piszutsia, nu, panienka Polka, a chłopiec Biełaruś, tak i piszutsa,
nu, a wsierawno żeniacca. A uże dzieci tam, как oni buduc,

v

10

182

12

�13

mość narodową lub jej b r a k . ' Nie byliśmy przecież działacza­
mi narodowymi, mieliśmy być badaczami - i jako badacze
znaleźliśmy u naszych rozmówców potwierdzenie ostatniego
członu przytoczonej definicji: brak świadomości narodowej.
Można natomiast wskazać na badanym terenie na oddziały­
wanie trzech ideologii „narodów ś w i a d o m y c h " , dla których
narodami postulowanymi są nawet w pewnym zakresie ci sami
ludzie . W tym, i chyba tylko w tym sensie można by tu mówić
0 pograniczu narodowym. Drogi oddziaływania tych ideologii
są następujące: białoruskiej - szkoła (dotyczy to tylko najmłod­
szego pokolenia ) i w dużo węższym zakresie telewizja, radio
1 prasa (ludzie oglądają przede wszystkim telewizję moskiews­
ką, radia słuchają w dużym stopniu polskiego, prasy czytają
coraz mniej, bo drożeje i białoruskich gazet nie lubią); polskiej
- kościół i organizacje polskie (na wsi liczy się tylko kościół,
ukonkretniony w osobie księdza i pomagających mu osób
- najczęściej zakonnic z Polski); litewskiej (w Pielasie) - koś­
ciół (ksiądz jest Litwinem, język liturgii i kazań - litewski),
szkoła (działają tu nauczyciele z Litwy), środki masowego
przekazu i kontakty rodzinne (dużo młodych ze wsi mieszka
w Wilnie).
W czasie wyjazdów do „naszych wiosek" towarzyszyli nam
14

15

białoruscy koledzy: etnografowie, folkloryści i językoznawcy
z Mińska. Ich współpraca, pomoc, konsultacje, i co równie
ważne, wielka życzliwość, miały dla nas ogromne znaczenie.
Nasza wdzięczność należy się przede wszystkim profesorowi
Wiaczesławowi Wereniczowi oraz Uładzimirowi Wasilewiczo­
wi, Iharowi Karaszczance i Waleremu Kalinouskiemu. Dużo
wsparcia, mądrych wskazówek i zachęty zawdzięczamy także
profesor Elżbiecie Smułkowej, która pomimo obowiązków
ambasadora RP w Mińsku zawsze znajdowała czas na rozmowy
z nami.
Przede wszystkim jednak dziękujemy naszym R o z m ó w c o m ,
którzy przyjmowali nas jak swoich, karmili, poili, nocowali,
cierpliwie odpowiadali na nasze, często naiwne, niezręczne czy
nietaktowne pytania i , niezrażeni, wprowadzali w swój świat.
Dużo się od nich nauczyliśmy. Najwięcej chyba o tym, że
różnice nie muszą oznaczać podziałów i nie wykluczają
wspólnoty. Bo, jak mawia pani Nina ze Szpilek, nadta clazka
razebracca w etych wiarach, w etych ludziach... Ija dumaju, kab
liepiej eto wsie naczalstwo wyższeje, wsie uczone
adczapilisia
ad tych Indziej. Jaki jon radzilsia, chaj taki budzie, aby drużno
żyli, aby lubili druh druha. Jakaja tut raznica, my dzieci adnoj
planiety. My dzieci adnoj planiety.

Polak na Grodzieńszczyźnie - kto to taki?
Katarzyna Kolasa
Polacy tu od początku
świata,
jak Pan Jezus narodził się.
Tutaj byli Adam i Ewa, oni Polacy.
Pan Bóg Polak.
Stanisława z Krupowa (TLKrupI)

W wioskach Grodzieńszczyzny mieszkają ludzie, należący
do różnych nacji. Jedną z nich jest „nacja polska". Po­
szukiwanie odpowiedzi na pytanie, kim są „ P o l a c y " w wios­
kach i okolicach, które badaliśmy: jak sami siebie określają, co

jak zachoczuć. U mienie adzin syn na Rasiei żywię, nu i tam
takoje miesta, szto tam ni kaścioła ni cerkwy ni ma. Nu, tam babka
chryścić. Babka. Pachreściłate dzietki, nu ich dwoje u ich, nu, как
ani tam ich pazapisywali, Polaki czy Biełarusy, ja jeszczo nie
znaju.
Skąd się wzięło tyle wiar?
Nu, wy znajecie szto, dziewoczka maja, skazać by eta, to treba
istoriu czytać, kab znać, adkul pajawilisia etyje nacje. Nu, eta
trudna skazać, eta daże batiuszka u szkole eta prepadawał. Da
patopu już był naród na etoj ziemie, na etoj planecie. Nu, i uże datul
ludzie stali, tak jak i ciepier, uże wsiakije bezbożniki, jeśli dzie
nabiwajuć, abirajuć, agrabajuć. Nu, i tady uże tak zrabili: zachacieli
ludzi da Boha zrabić leśnicu, baszniu takuju. Nu i rabili, rabili, uże
zara dabierucca da nieba. Boh widzie takoje, pamieszał im jazyki.
Skolka tam ich było, adzin adnaho stali ni panimać. I ni kończyli
baszniu. I ni dalezli da Boha. Eta batiuszka tak hawarył u szkolie.
Czestne s ł o w a / J a to pomniu. Może ad etaha, nu, a jeśli pa
naucznamu, to to uże może nie tak, ja dumaju. Eta treba, kab
uczony i z ksiandzem ci z batiuszkam sporyli. No, a my takije, eta
nie panimajem. Jeśli po naucznamu, to pewna nie tak. A może? Ja
nie znaju. No, pa cerkiewnamu to tak. Boh pamieszał jazyki. Stali
pa raznomu hawaryć. Nu, adzin skażet: Padaj kirpicz, a on p a d a ś ć
kusok paliena. I nie zrabili baszni. Ni daliezli, kuda chacieli. Nie
stali panimać. O, tak, как i my ciepier. Ad nas nikt za granicoj, już
nikt nie panimaje, Amerykancou. Nu, my, Biełarusy, Palakou my,
a i, nu, małyje dzieci toże nie panimajuć. Nu, w takom wozraście
jak ja, to my polski jazyk wsie panimajem, my tolka hawaryć nie
umiejem charaszo. Wot. A panimać, panimajem. Amierykanski my
nie panimajem, niemiecki my nie panimajem...

o sobie mówią, jak są postrzegani przez sąsiadów innych nacji,
stawiało mnie wobec konieczności stałej weryfikacji własnych
pojęć. Musiałam podjąć próbę zrozumienia badanej rzeczywis­
tości bez narzucania jej swoich kategorii myślowych i swojego
języka. Chodziło przede wszystkim o to, żeby odnaleźć charak­
terystyczny dla niej system pojęciowy, zdobyć wgląd w samo­
świadomość społeczności „tutejszych".
Już podczas pierwszych rozmów zauważyłam, że określenia
Polak i polski nie są używane przez moich rozmówców
w znaczeniach, jakie słowa te mają w języku ogólnopolskim.

A Niemcy jakiej są wiary?
Musi katoliki jany. Nu, ja to nie wiedaju, sztoż ja, jany tut byli etyje
Niemcy, mnie było... U jakomż hadu jany tut byli? Ja jeszcze
małalietnia była, adkuda ja znaju, jakoj ony nacji. Ja dumaju,
Polaki. A może toże zmieszanyje wsiaki? Albo u Polszczy wsie
Palaki - nie. Tożeż jest wsiakije u was tam, u Polszczy. J e ś ć u was
i Biełarusy, jeść u was i Ruskije, jeść.
mąż: Tam jeść i Litowcy...
Tak szto, wiera litowskaja nie kataliczeskaja, nie katoliki?
mąż: Katoliki.
Nu, tak kakaja raznica? Paliak - katolik i Litowiec - katolik.
mąż: Piszutsa jany Litowcy.
A, nu, tak, nu, tak i my piszemsia Biełarusy. U pasparci. A my
prawosławnyje. Wot. O, heta nadta ciażka razebracca w etych
wiarach, w etych ludziach, i ja dumaju, kab liepiej eto wsie
naczalstwo wyższeje, wsie uczone adczapilisia ad tych ludziej.
Jaki jon radziłsia, chaj taki budzie, aby drużno żyli, aby lubili druh
druha. Jakaju tut raznica, my dzieci adnoj płaniety. My dzieci adnoj
płaniety.
mąż: Nie zawisie ad nas.
Nie zawisie ad nas. Ni Palaka, ni Ruskaha. Zawisie ad charoszaha czeławieka. Jeśli jeho dusza charosza, tak u jom Boh. A jeśli jon
zbójca jaki, u jeho Boha ni ma. Chaj, on ci Paliak, ci jaki,
wsierawnoż bandziucha, płachoj czeławiek. Wot, takaja rabota. Ja
dumaju, czeho jany czepiacca? Biełaruski jazyk, ruski jazyk, na
jakim kto haworyć - chaj haworyć. Jak kto radziłsia, wsie wiery
adnoho Boha.

183

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11458" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11436">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/a7d6e08f11ef70450725e9ee4a43043a.pdf</src>
        <authentication>28fd5dec133d5e24452934c38e8aea0b</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136503">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2595</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136504">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136505">
                <text>1996</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136506">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2412</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136507">
                <text>Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136508">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.135-137</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136509">
                <text>Wisłocki, Seweryn A.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136510">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136511">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136512">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136513">
                <text>Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur
Seweryn A. Wisłocki

W Muzeum Śląskim w Katowicach miała miejsce wyjątkowo
ważna i znacząca wystawa. Od czerwca do końca września 1996
roku prezentowano dzieła Jacka Malczewskiego ze zbiorów
Lwowskiej Galerii Obrazów. Zaistniało więc w Katowicach
udostępnienie polskiej publiczności znaczącej części dorobku
artystycznego jednego z najwybitniejszych polskich malarzy,
wyłączonego od ponad półwiecza z naszej świadomości kul­
turowej.
Lwowska kolekcja dzieł Malczewskiego jest zbiorem boga­
tym, obejmującym wszystkie okresy jego twórczości. Tworzy ją
68 obrazów oraz 18 rysunków i akwarel. Uprzednio znajdowały
się one w Ukraińskim Muzeum Narodowym we Lwowie,
Muzeum Lubomirskich, w zbiorach Leona Pinińskiego, Kon­
stantego Brunickiego, Bolesława Orzechowskiego, a pojedyn­
cze prace w kolekcjach innych znawców. Warto przypomnieć,
iż podstawą zbiorów Ukraińskiego Muzeum Narodowego we
Lwowie była kolekcja obrazów Malczewskiego zakupionych
i sprezentowanych narodowi ukraińskiemu przez Romana
Aleksandra Marię hrabiego Szeptyckiego, arcybiskupa lwows­
kiego, kościoła grecko-katolickiego. Ten gest wykonany przez
wytrawnego polityka, zawierał w sobie całą świadomość jego
doraźnych znaczeń spektakularnych jak i znaczeń na przy­
szłość. Miał on, w intencji Szeptyckiego, określić, czy wręcz
przypisać Jacka Malczewskiego i jego dorobek artystyczny do
kultury ukraińskiej. Nie należy także zapominać, że jest w nim
również odbicie postawy donatora, jako wyrafinowanego znaw­
cy sztuki.

W świadomości polskiej twórczość Malczewskiego jest perłą
w dorobku naszej współczesnej sztuki. Potwierdza to choćby
ostatnie zdanie noty biograficznej artysty w czterotomowej
Encyklopedii
Powszechnej P W N 1994: „Twórczość M . jest
zaliczana do najwybitniejszych zjawisk nowoczesnej sztuki
polskiej."'
Prawda leży gdzieś w okolicach środka. Sam artysta miał bez
wątpienia pełne poczucie przynależności do narodu polskiego,
co zresztą znajduje dobitne odzwierciedlenie w cyklach obra­
zów o tematyce związanej z polską martyrologią po powstaniu
styczniowym (Niedziela w kopalni 1882, Na etapie 1883,
Wigilia zesłańców 1892), nawiązujących bezpośrednio do twór­
czości Juliusza Słowackiego i Artura Grottga a. Z drugiej strony
jego naturalne związki z Podolem, rodzinne, a raczej rodowe są
oczywiste i bezdyskusyjne.
Ziemie ukraińskie odegrały rolę nie do przecenienia w roz­
woju wczesnej sztuki Słowian Wschodnich. To właśnie tutaj od
końca X wieku, w Rusi Kijowskiej rozwinęła się architektura
monumentalna w bezpośrednim powiązaniu ze sztuką Bizanc­
jum (np. Cerkiew Dziesięcinna X w „ oraz cerkwie w Kijowie
i Czernihowie), a także malarstwo monumentalne i miniaturo­
we. Od X I V wieku sztuka Rusi Czerwonej (w odróżnieniu od
Rusi Czarnej sąsiadującej bezpośrednio z ziemiami litewskimi,
Białorusi oraz obszarem wpływów księstwa suzdalsko-moskiewskiego, czyli późniejszej Rosji), kształtowała się wpływem
sztuki zachodniej. Podole, ziemie halickie i wołyńskie znalazły
się w polskim obszarze artystycznym. Przemiany stylowe

135

�И. 3. Jacek Malczewski, „Rycerz i muza", 1903, olej, płótno 49 x75 cm

II. 4. Jacek Malczewski, „Przed modelem", ok. 1960, olej,
płótno 74,5x97.5 cm

znaczone są przez gotyk, renesans i manieryzm {vide: architek­
tura, rzeźba i malarstwo zaistniałe we Lwowie), barok (np.
klasztor w Poczajowie), rokoko (reprezentatywny przykład to
ratusz w Buczaczu) oraz klasycyzm i eklektyzm. Wpływy
kultury i sztuki polskiej sięgały także na pozostałe ziemie
ukraińskie, będące poza polskim terytorium państwowym.
Sztuka ukraińska rozwijała się jednak w oryginalnym, sobie
właściwym wymiarze duchowym i formalnym, kontynuując
własne tradycje ruskie, nawiązując jedynie do elementów
stylów zachodnich, czego znamiennym przykładem jest „barok
ukraiński" - oryginalny, dekoracyjny styl odzwierciedlony np.
przy rozbudowie Ławry Peczerskiej, w Bramie Zaborowskiej
w Kijowie, w ikonostasach itd. W X V I I I wieku na terenie Rusi
Czerwonej rozwinął się pokrewny sarmackiemu - portret
i grafika.
W pierwszej połowic X V I I wieku wpisali się na trwałe do
skarbnicy literatury polskiej dwaj lwowscy mieszczanie: Szymonowicz i Szymon Zimorowicz. Ich poezje, a szczególnie
sielanki są wybornym przykładem stopu kultur polskiej i rus­
kiej. Na początku X I X stulecia zaistniała tzw. ukraińska szkoła
poetów. Nazwa ta określała poetów romantycznych południo­
wo-wschodnich kresów dawnej Polski podejmujących w twór­
czości tematykę związaną z folklorem i dziejami Ukrainy.
Należeli do niej m.in. Antoni Malczewski, Seweryn Goszczyń­
ski i Józef Bogdan Zaleski, tworząc, jak ich ówcześnie nazywa­
no, „trójcę mniejszych w i e s z c z ó w " (w odróżnieniu od M i c ­
kiewicza, Słowackiego i Krasińskiego). Bez wątpienia naj­
wybitniejszym poetą był wśród nich Antoni Malczewski (głoś­
na, kunsztownie napisana powieść poetycka Maria).

w wyprawie archeologicznej do Azji Mniejszej, zorganizowanej
przez Karola hrabiego Lanckorońskiego. Artysta od 1897 roku
był członkiem i współzałożycielem Towarzystwa Artystów
Polskich „ S z t u k a " , w latach 1896-1900 oraz 1912-1921
profesorem ASP w Krakowie, a od 1912 roku piastował godność
rektora Akademii.
Znaczące sukcesy artystyczne osiągnął szybko. Na Pierwszej
Wielkiej Wystawie Sztuki w Krakowie w roku 1887 otrzymał
nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności za obraz Na etapie.
W 1891 roku na Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Berlinie
otrzymał Złoty Medal I I klasy za obraz Introdukcja,
w rok
później również. Złoty Medal I I klasy na Międzynarodowej
Wystawie Sztuki w Monachium za obraz Śmierć na etapie,
a w osiem lat później Srebrny Medal za Melancholię w Paryżu.
W 1903 roku odbyła się pierwsza indywidualna „Wystawa
Stu Dzieł Jacka Malczewskiego" zorganizowana przez Towa­
rzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie, a następnie
prezentowana w Krakowie i Warszawie.
Jacek Malczewski po śmierci pochowany został w krypcie
kościoła O.O. Paulinów na Skałce w Krakowie, w miejscu
wiecznego spoczynku wybitnych i zasłużonych Polaków.
Artysta uznawany jest za jednego z głównych przedstawicieli
Młodej Polski w jej symbolicznym nurcie sztuki. Nie należy
jednak jego dorobku sytuować wyłącznie w estetyce i filozofii
modernistycznej. Malczewski początkowo malował wiejskie
sceny rodzajowe inspirowane w znacznej mierze folklorem
i pejzażem podolskim, później stworzył cykl obrazów związa­
nych tematycznie z walką o niepodległość Ojczyzny. Były
prace realistyczne, tworzące pełen ekspresji dokument artj*
tyczny martyrologii narodowej po upadku powstania stycz­
niowego. Około 1890 roku zwrócił się w stronę symbolizmu
tworząc własny, odrębny styl. Symbolizm i ekspresja przekazu
zasadzały się na baśniowości, wizyjności mitycznej łączonej
z realizmem detali i poszczególnych m o t y w ó w oraz na opero­
waniu żywą gamą kolorystyczną o dysonansowych zestawie­
niach.

Sytuując twórczość Jacka Malczewskiego na takim, z konie­
czności nader szkicowo zarysowanym tle, można rozumieć
i odczytywać motywy malarskie wywodzące się z tradycji
kulturowej Podola, ich specyficzne znaczenia symboliczne
i metaforyczne wpisane w większość dzieł malarskich tego
artysty.
Studiował w Krakowie w Szkole Sztuk Pięknych u Włady­
sława Łuszczkiewicza, Feliksa Szynalewskiego i Jana Matejki.
To właśnie on pierwszy dostrzegł wielki talent Malczewskiego,
który ostatecznie przeniósł się do jego pracowni. W 1876 roku
artysta wyjechał do Paryża, gdzie przez rok kształcił się w Ecole
des Beaux-Arts u Ernesta Lehmanna. Po powrocie studiował
ponownie u Matejki.
Zgodnie z duchem czasu Malczewski odbył wiele podróży
artystycznych do Włoch. W 1884 r. uczestniczył jako rysownik

136

10

mll|L

W dziesięć lat później kształtuje się ostatecznie i /a.l
stałe miejsce w twórczości Malczewskiego portret. Arty
również w tym przypadku wypracował własną formułę eks
presyjno-filozoficzną. W skrócie można ją określić jako И* '
wanie (najczęściej) półpostaci na tle krajobrazu, z zastoso*^
niem kontrastu nie tylko kolorów, lecz przede wszys^
nastroju w wizerunkach przyrody i człowieka. Człowiek i N
ra. Pogodny pejzaż tworzy kontrast dla powagi człowieka, J -

sla

1

atL1

�melancholijnych rozważań. Tak są traktowane liczne autoport­
rety malarza, na których przedstawia się w różnych strojach
i z różnym rekwizytorium znaczących symbolicznie atrybutów.
Lubił przedstawiać się w otoczeniu muz, aniołów, faunów,
rusałek i harpii. Byty fantastyczne na jego płótnach współist­
nieją z bytami realnymi na równych prawach, tworząc amal­
gamat znaczeń nadrealnych, asocjacji kreujących „krajobraz
duchowy" artysty (w przypadku autoportretu), bądź port­
retowanego modelu. W takim samym sztafażu symbolicznym
malarz starał się przekazywać idee, duchowe posłania właściwe
dla czasu, dla epoki, a jednocześnie ponad czasowe, uniwersalistyczne.
Świat ducha i świat materii kreowane są jako jeetność
w osobistej, antropologicznej perspektywie, w wizjach malars­
kich czerpiących jednocześnie z tradycji polskiej, ukraińskiej
i europejskiego dziedzictwa historyczno-kulturowego. Szcze­
gólną rolę odgrywa w nich kobieta personifikująca wielość
znaczeń od metafor potocznych, wręcz banalnych do skom­
plikowanej symboliki metafizycznej. Można domniemywać, że
było to zgodne z duchem sztuki modernistycznej, z jej fascyna­
cją, filozofią i sztuką indyjską, szczególnie tantrą, choć w malar­
stwie Malczewskiego nie ma bezpośrednich, formalnych nawią­
zań do sztuki indyjskiej. M o ż n a jedynie mówić w tym przypad­
ku o pewnym powinowactwie w obrębie ideii kreujących sztukę
na gruncie europejskim w tamtym czasie.
Dla porównania, szczególnie w odniesieniu do sztafażu
symbolicznego wywodzącego się z kultury i mitologii greckiej,
odwołam się do Stanisława Wyspiańskiego. Mam na myśli
projekt kurtyny do teatru im. J. Słowackiego, który Wyspiański
zgłosił na konkurs, a który nie znalazł uznania. Otóż koncepcja
artyslyczno-filozoficzna tego dzieła (zachował się projekt na
kartonie) opierała się na misterium eleuzyńskim, na jego istocie,
czyli micie o śmierci i odrodzeniu w rocznym cyklu procesów
przyrody. Wyspiański jednak w tym przypadku, jak i w innych
dziełach, szczególnie literackich, nie czerpał bezpośrednio

U. 5. Jacek Malczewski, „Trzej aniołowie z Tobiaszem", 1906, olej.
tektura 32.2 x 24,4 cm

11. 6. Jacek Malczewski. „Rycerz". 1904. olej, płótno 182 x 122 cm

z mitologii i filozofii starożytnej. Po odpadnięciu przy eg­
zaminach w państwowej Akademii Sztuki w Paryżu, zapisał się
do „ a k a d e m i i " prywatnej, gdzie Paul Serusier wykładał filozo­
fię propagując Platona i mistrzów szkoły aleksandryjskiej:
Filona oraz Hermesa Trismogistosa, a szczególnie od roku 1889
nową wersję hermetyki głoszoną przez Edourda Schure, autora
dzieła Wielcy wtajemniczeni. Książka ta stała się wręcz Biblią
epoki symbolizmu.
Tadeusz Sinko w swoim czasie wyraził przekonanie, iż.
światopogląd Wyspiańskiego opierał się na trzech źródłach:
doktrynie hermetycznej Schurego, kulturze greckiej i filozofii
Fryderyka Nilzschego. Tak więc wspomniany projekt kurtyny
zawierał posłania symboliczne nawiązujące do greckiego mitu,
ale w duchu interpretacji mającej źródło w Wielkich wtajem­
niczonych.
W tym samym czasie Jacek Malczewski, zafascynowany
również, kulturą grecką, jej przekazem symbolicznym, a także
hermeneutyka głoszona przez Edouarda Schure, wprowadza do
swoich obrazów postacie alegoryczne w rozbudowanych kon­
tekstach symbolicznych. Rebusy symboliczne sytuował w kra­
jobrazie, w architekturze, bądź w ich wybranych elementach,
z terenu zachodniej Ukrainy. Budował przy ich użyciu klimat
obrazu, klimat nostalgii, melancholii, a raczej melancholijnej
autorefleksji tak specyficznej i jedynej w swoim rodzaju, iż.
kojarzy się bezpośrednio ze smutkiem stepowym i ukraińską
dumką.
Eksponowane w Muzeum Śląskim obrazy pochodziły ze
wszystkich okresów twórczości artysty i prezentowały prawie
wszystkie istotne dla niej motywy i oraz wątki tematycznosymboliczne. Ich wybór dokonany przez Igora Chomycza,
kustosza Lwowskiej Galerii Obrazów posiadał bardzo ważną
cechę: był dopełnieniem dzieł Malczewskiego, które są w kraju,
w polskich zbiorach muzealnych i prywatnych. Nie można mieć
pełnego przekonania o wielkości tegoż artysty, bez zapoznania
się ze znakomitą kolekcją Lwowskiej Galerii Obrazów.
Katowickiej wystawie towarzyszył katalog wydany na euro­
pejskim poziomie edytorskim i merytoryczin m. co je-st w znacz­
nej części autorską zasługą Igora Chomycza a także Muzeum
Śląskiego.
Jacek Malczewski Malarstwo, ze zbiorów Lwowskiej Galerii
Obrazów, Muzeum Śląskie, Katowice, czerwiec - wrzesień
1996 r„ komisarze wystawy: Roman Fedyna, Izabela Kanta,
Zofia Krzykowska, aranżacja przestrzenna: A . Cioska, M .
Madej, M . Paluchiewicz.

137

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11453" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11431">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/4257afd4fad7f2e95ee4595de2cb7ddb.pdf</src>
        <authentication>0029c9a5a3732bc3d6cebd5ad85c20e8</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136453">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6516</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136454">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136455">
                <text>2014</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136456">
                <text>Syberia - tożsamosć etniczna i kulturowa</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136457">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:6088</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136458">
                <text>People of the Taiga, the Reindeer People, the People../ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136459">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.168-176</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136460">
                <text>Wasilewski, Jerzy S.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136461">
                <text>ang</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136462">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136463">
                <text>czas.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136464">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136465">
                <text>J E R Z Y S. W A S I L E W S K I

People of the Taiga,
the Reindeer People,
the People...

... Darkness pervades the shamanic yurt. A huddled fig­
ure - perhaps the shaman’s wife or his young helper —holds a
massive drum above the dying flames of the fire. The shaman
sits slightly further, with the figurines of the deities of the home
altar behind him. His eyes are shut (...) the quiet murmur of
a prayer is heard. Suddenly, he stands up, takes hold of the
drum, and testing it strikes it; the sound is still insufficiently
loud —it has been raining the whole day and the leather on the
rim is moist and must be dried for a long time. Those sitting on
both sides observe him tensely....". 1
When more than a quarter of century ago I began my
book on shamanism with the above quotation I never
even hoped that I should ever see such a scene myself.
Much has changed since the time of Feliks Kon and other
authors from the turn of the nineteenth century on whose
accounts I based my descriptions. In the Siberian and
Mongolian stretch of taiga and tundra there appeared a
system that obliterated or modified the archaic ways of
existence, changed tents, teepees and yurts into wooden
barracks and cottages, transformed the shepherds into
kolkhoz tractor drivers, and eliminated all shamans. And
yet, I am witnessing today a recurrence of an ancient im­
age: a shamanic séance in a cramped teepee, held for a
few shepherds. The shaman looks just the same as his
counterpart did years ago: he wears an identical costume,
rocks back and forth, and murmurs in an unchanged
manner, his daughter dries the drum above the fire just
like it was done years ago because today it rained as it did
then, not surprisingly since the Eastern Sayan Mts. are a
range where it always rains.
The Tuva/Tukha/Tsaatan people of northern Mongo­
lia had completed a full circle - they returned to reindeer
grazing, living in yurts and teepees, and to shamanism.
We are on the edges of the Darkhad Valley, known as
the land of the shamans. Here flows the Shishged River,
further down known as the Yenisei. This is almost the
end of the world and we shall travel on horseback even
further, north of the last permanent settlement: Tsagaannuur, towards the frontier with Russia, or, more precisely,
with South Siberian Tuva. This territory, once known as
Uriankhai, has been the domain of rivalry between Russia
168

and China, embroiled in a competition for hegemony in
Asia intent on transferring Mongolia from the Asian axis
to the European one. Here, boundaries were never clearcut - hence the multiplicity of misleading names given
to the inhabitants of the forest-steppe borderline by the
Mongols, the Russians, and the Chinese: the Uriankhai,
the Soyot, the Uyghur, the Tuva (pronounced by the lo­
cals as Tukha and for some reasons transcribed in current
Western literature as Dukha), and the Tsaatan. Today,
the latter, Mongolian name signifying “people of the rein­
deer” is best known, although unwillingly accepted by
those concerned. The Tsaatan are not a Mongolian peo­
ple but of Turkic origin: native Tuvinians, who fled from
their homeland to Mongolia only half a century ago.
Not many remember that until 1944 there existed a
state known as the Republic of Tuva - a pseudo-inde­
pendent buffer between the USSR and Mongolia, a re­
gion of interests pursued by two other Far Eastern rivals:
China and Japan. Its symbolic independence came down
to post stamps (triangles and rhombi featuring shepherds
and milkmaids with sheep, cows, and camels). When at
the end of the war Stalin ultimately incorporated Tuva
into the Soviet Union, famine and enforced army recruit­
ment followed. The post-stamp shepherds started to flee
across the frontier - a feat accomplished the easiest by
breeders of small reindeer herds, who had earlier pen­
etrated the mountainous borderland.
After several years of compulsory returns and repeat­
ed attempts at escape, several hundred Tuvinians were
permitted to stay in Mongolia, where in 1956 they were
granted citizenship, while an ensuing adaptation policy
assumed the form of acculturation or outright assimila­
tion. The nomadic shepherds were settled down and
some became fishermen and employees of a fish process­
ing plant; it is worth recalling that neither they nor the
Mongols fished or ate fish ever before.
Forest culture was an embarrassment to the progres­
sive authorities, which regarded local shamanism as a par­
ticular disgrace. This is why foreign researchers were so
rarely permitted to tour these regions, as we experienced
personally a quarter of century ago while arriving with an
expedition organised by the Polish Academy of Sciences.
We were driven out after being accused of acting as In­
telligence agents working for the Japanese; a suspicious
janitor saw us using candles at night - evidently, we had
been developing espionage film negatives.
The events of the 1990s changed the mentality of
the local decision makers and transformed it beyond
recognition. This borderland region opened up not only
for researchers and tourists but also for all the more and
less fortunate consequences of a systemic transforma­
tion. The fish processing plant finally went bankrupt
(since no one ate the fish) and the reindeer kolkhoz was
disbanded, its members somehow managed to slaughter
more than half of the herd just in time before privatisation.and all funds for additionally financing animal hus­

�Jerzy S. Wasilewski

• PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE...

bandry vanished as did those for constructing houses and
farm buildings, veterinary assistance, and schools.
Such were the conditions of an onset of inevitable re­
gress towards tradition as the sole possible form of surviv­
al. Once again teepees covered with torn tarpaulin had
to suffice together with small - 20-40 animals per family
- herds of reindeer and scarce products of the taiga as
an additional source of sustenance. Preserved remnants
of indigenous culture included tradition, spirituality, and
shamanism.

2.
We await the beginning of the séance in a dark tee­
pee, just before midnight. The not quite fifty years-old
Gandzorig is the youngest but the most active of four
Tsaatan shamans. He slowly arranges his costume, roomy
calf boots, and a black-feather headband. All resemble
items shown in old engravings, although they had been
made only three years ago and are kept inside a large
and capacious drum (a researcher cannot help noticing
with satisfaction that this is a proper “south Sayan” drum
according to the Prokofieva classification). The front
part of the costume imitates armour (a breastplate with
horizontal bands) and the back is embellished with long
ribbons, including one in the distinct shape of a snake.
The shaman’s daughter, assisting in the séance, still has
to sew on the last iron tags, which for reasons unknown
have to be placed anew before each séance. opposite the
entrance there hangs in the place of honour a half-metre
long sash displaying pieces of fabric and figurines made
of fabric and leather. These are the shaman’s holy ob­
jects - ongons prepared by his older brother, Gost, who
until recently was also a regular shaman. Later I shall de­
scribe the encounter with this celebrated figure of local
shamanism.
It is nearly midnight. The daughter lights a candle
and places it behind a bed sheet screen, producing an
excellent stage design effect. Silence falls and everyone
succumbs to solemn concentration. We are accompa­
nied by a young married couple quietly explaining in
the Tuvinian language the reason for their presence
- apparently, they are childless. Now it is my turn to
present our wishes - I ask for successful work, and a
happy return home. I feel like yet another member of a
long sequence of European researchers studying Siberia
- travellers and exiles who resorted to the same motiva­
tion to mask their curiosity that led them to the site of
a shamanic rite.

3.

We set off across the land of the Tsaatan on eight
horses: the four of us (two Polish and two Mongol re­
searchers), two guides, and two pack horses, carrying pro­
visions for us and our hosts so as to prevent them from
killing reindeer for meat. Apart from flour, rice, canned
goods, and pressed tea our supplies include flashlights,
candles, and ropes for tying reindeer; we could do with
169

more medicines, shoes for children, tarpaulin for covering
the teepees.....
It is October, the 3 000 meters-high peaks of the Say­
an Mts. on the horizon are already capped with snow, and
temperatures - especially at night - are well below zero.
The horses take fright while carefully stepping over the
ice-covered streams, but at least they do not sink in “black
water”, which in the summer hampers all movement in
the taiga. The laboriously traversed passes offer views of
a frozen, still landscape. Not a single trace of man - kil­
ometers of yellowed larch taiga covering the dome shaped
summits and the sprawling grassy valleys. Even the Tungus meteorite would not make an impression here.
The taiga displays yet another colour, i.e. black. This
is not solely the effect of the natural process of the larches
turning dark - larch is aptly called “the black tree”. In
many places one can see traces of local forest fires caused
by lightning. o u r guides secure the remnants of a bon­
fire, carefully covering it with sheets of ice from a frozen
stream. This does not come as a surprise - there is only a
single method of combatting fire: the intervention of an
owner of a magic stone known as dzada, whose exposure
to wind immediately brings rain. This special item comes
from the bowels of a stag and is an ossified fur ball just like
bezoar, the magic stone in mediaeval European tradition.
The magic anti-fire campaign is, by the way, financed by
the local authorities.
Only rarely do we encounter traces of human pres­
ence: an ovoo - a pile of branches with strands of hair
obtained from a horse or reindeer mane, and traces of
small sacrifices for the spirits of those sites, a khadag a blue sash hanging on a branch as a sign that nearby
a human corpse had been placed on the ground, or a
horse skull nailed onto a tree to guarantee the birth of
good stallions.
Here and there we can see that shamanic practices
and beliefs live on. We pass shaman’s trees full of ribbons,
the destination of those wishing to make a sacrifice on
this spot and whose relatives included a shaman. We see
reindeer with colourful ribbons around their necks -these
are blessed animals excused from hard labour; women
are forbidden to mount them. The ribbons - the same
as those hanging in the place of honor in a teepee as holy
objects - are the seat of the guardian spirits of the family,
and the reindeer are their carriers.
During our journey we encounter a lone rider trans­
porting a small load. He looks strange, as if he was car­
rying only part of his belongings. The mystery was ex­
plained once we arrived at the camp from which he had
departed.
Everyone is preparing for tomorrow’s joint transfer­
ence to a new site near the winter grazing land. Such a
day has to be astronomically providential for all - and it is
by no means easy to establish it for more than ten fami­
lies in the camp. The feat is almost accomplished, but for
one family this is still an unlucky day. The only solution is

�Jerzy S. Wasilewski

• PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE...

magic: the departure has to be staged on another day by
dispatching a single family member; then the others will
follow with the rest.
This is where we shall spend the night. As always
when staying in someone’s teepee we are not allowed to
throw even the smallest piece of paper into the fire - this
would be an offence against the household fire, causing a
rash on the faces of all the residents. We can only help­
lessly watch our hostess putting outside our clean paper
wrappings, which could have been burnt without leaving
a single trace. Even more the pity considering that in this
environment they will litter the taiga for years to come.
This is a case of an insoluble conflict of the attitudes,
reasons, and values of the East and the West, perhaps
equally justified but also mutually exclusive.
When we finally go to sleep our host removes from
the wall all ongons —ribbons, small pieces of fur, iron em­
bellishments, and figurines so that, he explains, the spirits
would not torment us at night and bring bad dreams.

4.
Gandzorig puts on his costume, treating each part
with the smoke of a burning juniper branch and deeply
inhaling the smoke. He tries out the drum, first quietly
and calmly, facing the fire in the centre, and then with
his back turned to us and looking at the ongons. Standing
predominantly in this position he dances for several hours
during the séance.
After the first six-eight minutes the drum is beaten
regularly. Now, two rhythms will resound uninterrupt­
edly, interchangeably, and in long sequences: rapid series
of 166-180 beats a minute - a typical trance-inducing
shamanic rhythm, and double beats imitating the noise
of a galloping horse. This goes on tirelessly for over two
hours - when his hand gets tired of producing one of the
rhythms Gandzorig chooses the second tempo. He hums
something quietly, in a changed and unnaturally whin­
ing voice. The words are illegible and on the next day
he is unable to, or does not want to explain anything to
us. Sometimes he cries out, huddle, and using his hands
gathers something into the drum open on one side. He
wheezes and snorts, as if he were a bird soaring in the
air or a steed. This otherworldly flight is also rendered by
running on the spot, dynamic motions of the body, and
jumping on both feet. A quarter of an hour after falling
into the trance he sits down for less then a minute and
his daughter hands him a pipe. During successive brief
intervals he sips tea or puffs on a cigarette.
More than half an hour of the unflagging dance has
passed and the shaman is clearly losing control over his
motions; he is prevented from falling on his back by the
men sitting nearby who catch him and protect him from
hurting himself against an iron stove. Now, we have to
pay attention so while whirling rapidly he does not get one
of the ribbons entangled on the stove pipe. He no longer
controls his movements because he is being entered by
170

the supreme ongon; the only thing we know about it is
that it is a female.
One of the spectators ties to the shaman’s back a
white sash - the khadag, a gift that is supposed to win over
the ongon. Perhaps now the conversation with the spirit
will take place and produce divination for those gathered?
No, Gandzorig rarely resorts to this method and usually
the fortune telling involves interpreting the location of a
drum rattle thrown to each of the participants twice: the
first time one has to catch it with one’s hand and give it
back while saying: “divination!” (torog!), with the handle
turned towards the ; the second time it should be caught
without touching the object, into one’s lap, and the sha­
man, having looked at the position of the rattle, makes a
longer statement assuring about its conducive effect.
The ongon leaves the shaman’s body; at the same
time, the flight of his soul comes to an end. Those present
comment that now the shaman “is descending to earth”.
He slowly grows calm and takes off the attire without
help, although he staggers. One of the men gives him a
brief massage, and the son leads the shaman - undressed
and hot - outside; in a few minutes he returns refreshed.
He adds that he did not wish to exhaust us, the foreign­
ers, with an overly long séance, which could last for five
hours. When we leave for our tent it is almost three in
the morning.

5.
A day in the teepee always begins with making tea.
Today too we are awakened by a familiar sound - our
hostess uses a steel chisel to scrape the tea leafs pressed
into a hard brick and kept in a leather pouch, and then
pounds them into powder in a wooden mortar. We warm
up, chilled despite the warm sleeping bags, and listen
to what our hosts are saying: that the children found it
so hot at night that they went to sleep outside, on the
ground, and that the adults too would be unable to sleep
in a bed in a room in some town. In addition, it is high
time to begin the slaughter.
Slaughtering a reindeer starts with tying down the
dogs. The barely five year-old Budzen’ with a constantly
surprised expression on her face and her older brother
secure the two shaggy creatures, still covered with hoar
frost, to trees so that that they would not disturb us. Our
host has already separated the chosen animal from the
rest of the herd. He carries an axe and a long home made
bayonet - an irregularly shaped piece of iron in a wood­
en sheath. Now, he sends his little daughter to fetch his
knife, the one with a clasp made of a boar fang, which
he always wears tied to his belt and today has supposedly
forgotten and left behind in the teepee. By the time the
girl returns the whole operation has been completed: the
reindeer, stunned by the axe on the head, has fallen to
the ground and his heart has been stabbed with the bayo­
net deeply piercing the neck. Lying on its side, the animal

�Jerzy S. Wasilewski

• PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE...

kicks and is pressed by the boy from the rear so that dark
thick blood flows into a bowl.
The little girl watches while the two men skin the
reindeer starting with the pasterns, slashing through the
belly, extracting the full stomach, cutting off the liver
and serving everyone a slice of warm, sweetish, meat.
The dogs calmly wait for their portion of inferior en­
trails. In not quite half an hour the pantry beams are full
of pieces of the meat of a whole reindeer, while the ribs
and the heart are being cooked for immediate consump­
tion.
It was not easy to make the decision to kill the animal.
The whole herd is not even thirty strong, but our host’s
wife is very weak, she recently miscarried, and the meat
should give her strength. Asked when he had last slaugh­
tered a reindeer our host becomes angry. He is well aware
that reducing the size of the paltry herd leads to nowhere
but the family has to eat something.
This is the prime problem faced by these people - the
dilemma: to slay the reindeer or not. The animals con­
stitute the foundation of their sustenance and not by ac­
cident are recorded in the Mongolian name of the ethnic
group. The several hundred strong Tsaatan community
and its specific culture will survive under the condition
that it does not kill off the reindeer. The number of the
animals is falling and today totals about 700, and the lack
of fresh blood means inbreeding together with all its nega­
tive consequences.
In addition, the herds are weakened by the proce­
dure of cutting off the antlers. In the spring, the antlers,
which grow back each year, are still soft because they are
richly supplied with blood and in this state - similarly to
the famous Siberian stag horns - they have been used for
centuries by traditional Chinese medicine and, more re­
cently, European medicine. A t the beginning of the sum­
mer Chinese merchants appear in the region, willing to
trade in bearskins and other products of the taiga, such as
mushrooms; in turn, they offer money, quickly exchanged
for vodka. In those conditions it becomes tempting to
once again cut off the antlers when they are growing back
before autumn, a procedure that exceptionally weakens
the animals and leads to infections and a degeneration
of the antlers. Consequently, the herds include a growing
number of deteriorated animals - our Father Christmas
would be ashamed to use them for his sleigh.
Everyone is supposedly aware of this, but it just so hap­
pened that in each cluster of the teepees we came across
fresh meat and the heads of the reindeer displayed bloody
wounds in place of the antlers.

6.
Does the reader recall the titular character of the Sibe­
rian hunter from a film by Akira Kurosawa, a man called
Dersu Uzala? This part was played by Maxim Bulduk, an
actor from Tuva - the land of shepherds located some
3 000 kms to the west from the site of the plot. Now, I
171

am no longer astonished at the extraordinary ease with
which he performed the role of a man of the taiga.
The Tsaatan are masters of the hunt. A young man
with a gun, who quietly whistling rides a reindeer next
to us, manages to shoot in the blink of an eye an edible
dormouse in a tree, and still on horseback skins its glis­
tening black fur. He laughs with glee because it is worth
5 000 tugriks (almost five dollars) and is the source of ad­
ditional meat. When the newly fallen snow is so deep that
even reindeer sink to their bellies he will put on primitive
home-made skis - long, wide, heavy larch beams fastened
with leather straps and with the hide of freshly skinned
reindeer attached to the bottom.
These are the natural born people of the taiga, a name
- taigynkhyn —that the Tsaatan use most often to describe
themselves.
Before leaving, the residents of the campsite say fare­
well to the holy mountain, thanking it for a well-spent
autumn. We are not permitted to take part in this rite
but upon return they show us the strange pebbles they
brought back. Smooth, regularly shaped, and with light
brown swirls, they supposedly lie scattered as if in stone
bowls. It pleases the mountain that they are taken in re­
turn for something that has to be left behind, even if it
is only apiece of white fabric. The mountain grudgingly
gives bad people only the smallest pebbles.
We set off on our way. Mounting the steep approach­
es we reach the passes only to laboriously guide the easily
frightened horses down. We cross couloirs covered with
rock scree, places that are so wild and devoid of people
that if almas - the local version of the yeti - were to live
somewhere in Mongolia this would be the location. Our
hosts, although recounting legends about the almas, do
not believe in its existence. They are most of all afraid
of bears, which can be fatally dangerous especially if the
summer season did not provide abundant berries and
ants and the hungry animal cannot fall asleep for the
winter.
We listen to the story of a man whose whole family
was killed by such a famished bear. Having returned to­
gether with his wife to the teepee where they left a small
child in the care of its granny, they found the mauled
remnants of the corpses cast together with household
utensils into the fireplace in the centre of the building, as
if the bear wished to set all afire and obliterate the traces
of the attack. The wife suffered a heart attack, which she
survived, but never managed to eliminate the depression
that after two years of suffering resulted in suicide. At the
end of the meeting the man, who since that time lives
alone, asked us to sign our names in a notebook in which
he collects the names of all his visitors.
only after a longer stay we were told in secret that
universal belief has it that the calamity must have been
brought about by a black shaman from Tuva, who for
reasons unknown sent the bear. After all, there could be
no other explanation for the fact that the animal passed

�1. Departing for wood. Photo
Lech Mróz
2. Atarma, Delgermagnay's
wife. Photo lech Mróz
3. Batzayaa leaving for the
hunt. Photo lech Mróz
4. The herd is back in the
camp. Photo lech Mróz
5. old lady in front of her
tepee. Photo lech Mróz

�6. Suyaan and her old shamanic drum. Photo Lech Mróz
7. Half-blind Tsend fortune-telling with 41 pebbles. Photo
lech Mróz
8. Ganzorig with his newly made paraphernalia. Photo lech
Mróz

�Jerzy S. Wasilewski

• PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE...

tume and the drum with incense smoke and sprinkled the
ongons using a juniper branch dipped in sacrificial milk.
From a wooden box she took out a drymba (Jew’s harp) an iron instrument, which played with the lips produces a
7.
I
sincerely admire the researchers of yore capable ofquiet vibrating sound, allowing the spirits to travel great
gathering so much material about esoteric shamanism.
distances. The arrival of the main spirit, the "lord of onThey managed to overcome barriers and distances creat­ gons”, made it possible to decipher the prediction. Twice
in a row the instrument hurled on the ground fell with the
ed by distrust and alienness, decipher enigmatic symbols,
reconstruct the whole pantheon, and outline a model of tongue upward. This was a good sign.
The shaman got up, reached for a large drum made
the world.
I
was unable to attain this objective among the Tsaa-for her when she was still a young woman (it cost one
tans and local shamanism still remains a mystery. I was
reindeer), and started to lightly strike it with a wand and
even incapable of resolving the question concerning the
quietly hum. She skipped, turned around once and twice,
extent to which the shamans, declining to answer, con­ and rhythmically shook her head so that the braids cov­
ceal that, which must remain taboo or are concerned with
ering her face trembled. Old age, however, takes its toll:
preserving the aura of mystery required from the commer­ Suyaan did not complete the whole ritual, rapidly finished
cial point of view while additionally masking their incom­ it by sprinkling tea in front of the teepee and through its
upper opening - an offering for the local spirits.
plete knowledge of tradition.
Gandzorig forbids taking photographs in the course of
Her daughter, the kind-hearted, blind Tsend, arranges
the séance (and limits the number of photographs that
a genuine shamanic séance only once every three months,
we are permitted to take the next day to four). He also
but readily tells our fortune to see whether our return trip
refuses to speak about any details of his art - initiation,
will succeed. In the manner of all fortune-tellers in Central
training or the chanted texts, claiming that songs appear
Asia she uses 41 pebbles arranged in piles. Subsequently,
during the séance and that otherwise he is completely
she picks them up and in a gesture of prayer holds them
unfamiliar with them. He seems to be somewhat afraid
next to her face, rearranges them over and over again in
of the anger of the spirits and even more so of his older
three rows (each composed of three piles), brings them
together and once again arranges them. Your legs are light,
brother, Gost.
nothing bad will occur along your way, the personal fate of
Gost ceased being a shaman quite recently - I suspect
that he simply lost faith while observing the manner in
each of you is auspicious, but at the end she adds that while
which this art is becoming crude. He is stern and reti­ returning we should avoid a solitary yurt, otherwise we
shall encounter a “’slight obstacle”. Her son, watching the
cent - several years ago he had the reputation of a “black
shaman”, the sort that could harm his foes and be com­ course of the fortune telling and the configuration of the
pebbles, confirms the warning.
missioned to cast a fatal spell. The ongon no longer comes
Heedless of the divination, on our way back we ate
to him - reveals his sister. He refuses to speak about this
and condemns the commercialisation of shamanism in its
dinner in a lone yurt. Several hours later, just before en­
popular version, a process spreading among the Mongols.
tering the town, our jeep was stopped by the militia: it
After years of illegally practicing shamanism, for which
turned out that the driver did not have a license; if we
he was imprisoned, he still has too much respect for the
had arrived just a few hour earlier we could have saved
spirits to reach for a drum since he no longer believes in
ourselves a lot of trouble.
the effectiveness of such activity.
Predictions can be more or less down to earth, but de­
spite appearances a shaman séance is not merely rendered
The doyenne of the Tsaatan shamans is the 98 yearservice. To my astonishment, this rule is observed by the
old Su-yaan. Although she still threads a needle without
using spectacles, she is not longer able - as she did only a
praxis of old Tsaatan shamans. None had ever been com­
missioned to tell fortune, and the ritual is performed only
few years ago- to conduct hours long séances that demand
on certain days several times a year. Even the sick, arriv­
a constant beating of a drum and dancing, ecstatic leaps,
and the singing and recitation of texts. My head no longer ing for a cure, were expected to wait for that particular
remembers a single thing, I have forgotten all the prayers.
day - a séance in their intention could take place solely
during their absence. Gandzorig’s daughter explains, in
Two years ago, however, the sight of aged Suyaan
wearing a costume almost as old as she, and getting ready secret from her father, that when spirits come to him they
for a shaman séance signified a meeting with an entirely ask why they had been summoned and could punish him
different world. The cap-plume, the long tunic with jan­ for having beckoned them for petty reasons.
This information is at odds with my heretofore image
gling accessories, the high boots with sewn-on likenesses
of bird’s claws, and the large drum with a blurred image of of shamanism as an intervention praxis focused on ad hoc
either a human figure or a tree must have survived con­ assistance rendered to a person suffering from spiritual,
cealed somewhere. With the help of her daughter-in-law psychic or physical disability. I am incapable of sufficient­
the old woman reverently treated all the parts of the cos­ ly verifying it and coming to terms with the conclusion
by all the other teepees and carried out such a carefully
planned attack.

174

�Jerzy S. Wasilewski

• PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE...

that in the case of intense research conducted in a small
community where the number of interlocutors is slight
and each person presents his own, complicated history
it is difficult to achieve tested, infallible generalisations.
There are no effective theses and diagnoses concerning
trends and no facile sweeping statements. Tsend, Gost,
Sandzhin, Bayaraa, Ganbat and others are concrete per­
sons representing individual experiences, knowledge, and
opinions as well as ignorance, forgetfulness, and doubts
that only multiply my questions and uncertainties.

8.
The people of the taiga are scarce: only forty families
breed reindeer in the mountains and over ten are gradu­
ally adopting Mongolian-style husbandry: they descend
to the dells where instead of the sickly reindeer they keep
more resilient cattle and sheep and move from the tee­
pees to warm felt yurts. Young men marry Mongolian
girls. This influx of new blood pleases the parents, but
the young brides anxiously await the moment when they
will be able to return, together with the husbands, to their
people.
We look at photographs of a recent wedding of such
a mixed couple, and at the same time conduct an eth­
nographic interview. The event took place in a teepee
newly erected for the young couple, but the ceremonies
originate in a Mongolian yurt and are borrowed from
Mongolian culture. The girl arrives on horseback, riding
on white felt placed in front of the entrance, where the
husband’s mother welcomes her by sprinkling milk. The
basic dish of the feast is mutton, and carefully measured
out portions are served according to a ceremonial code
describing how each guest is to be treated. The symbolic
test of the young wife involves making “the bride’s tea”:
to light a fire, grind the tea, add the milk, butter, and salt,
and serve it to all the guests. A t the culmination of the
ceremony she receives a piece of rope guaranteeing the
good fortune of the household and symbolising the “reins
of the yurt”, here artificially attached to the teepee. In this
manner, step-by-step, the Tsaatans gradually not only
start speaking Mongolian but also assume the Mongolian
language of symbols.
This is the second great problem facing the Tsaatan
people - the preservation of linguistic distinctness and
ethnic identity. Deprived of contact with Tuva they
slowly begin using Mongolian, the language of schools
and official communication, even within the family. They
have no elite, authorities or leaders concerned with the
retention of the remnants of tradition and self-identifi­
cation. The awareness of ethnic distinction is declining.
The Tsaatans know that they are Tuva but the genuine
Tuva people live abroad; this is why they call themselves
“the people of the taiga” and without using ethnic names
distinguish themselves from the “people of the river”, the
golynkhyn dweling in the Valley.

175

Ties with relatives in Tuva have been severed. For
decades there have been no local contacts and the fron­
tier remains firmly closed. The exchange of reindeer has
ceased and the influx of new blood has come to a halt, af­
fecting both people and animals. The unpopulated moun­
tainous borderland is a dangerous terrain. Expeditions of
robbers from beyond the border take place - desperate
shepherds, former kolkhoz workers, now left to their own
devices, are forced to obtain horses and cattle in some
way. A few years ago it was even rumored (those in the
know referred to reports of the US State Department)
that Tuva was involved in smuggling Russian weapons
for the Moslem Uyghurs in Chinese Sinkiang.
Despite the fact that reindeer require mountain pas­
tures and become ill in the valleys, where they also fall
prey to wolves, local strategies of survival force the people
of the taiga to descend. The impact of the presence of
Western tourists arriving thanks to travel agencies from
Ulan Bator is growing, and not everyone has the time to
go all the way into the mountains. Sometimes a foreign
charity organization delivers food supplies. The world is
starting to appreciate the need for help, however hum­
ble, in order to enable this small ethnic group to contin­
ue adding the bright colours of their distinctness to the
global palette. Not much is needed - some flour, so that
they would not slaughter the reindeer, tarpaulin for the
teepees, so that they would not seek shelter in yurts and
wooden cottages in settlements, and veterinary assistance
in recreating the herds.
Paradoxically, it could be the incomers - research­
ers, travellers, and tourists - who might provide the last
chance for the people of the taiga to preserve their cul­
ture. Who else will convince the Tsaatan that it is worth­
while to maintain certain elements of their lifestyle - the
teepees, the reindeer, and the shamans and their art?
And who will inform the West that if it is our caprice to
observe a people traversing a path of culture so arduous
and different from ours then we should all support them.

Endnotes
1 J. S. Wasilewski, Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich miste­
riach, Warszawa 1979, p. 5.

�Fig. 1. Althoughthis illustration does not come from Rgkopis znaleziony w Saragossie by Jan Potocki I would like; to add the
opening words of the novel: 'The first day Count d’Olavidez had. not: yet established foreign settlements in the 'Sierra Morena—
that lofty chain of mountains that separates Andalusia from La Mancha - which was at that time inhabited solely by smugglers,
bandits and a few gypsies. (...) The traveler who ventured into that wild re f on was assailed by a thousand, terrors that would freeze
the blood of the boldest man. (...) and invisible hands pushed him towards the edge of bottomless precipices.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11451" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11429">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/1a6d58bb13f9852bdf596e6f2d1c78c0.pdf</src>
        <authentication>a8ad9198ff6a9595a578e9898a9c89d6</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136429">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6514</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136430">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136431">
                <text>2014</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136432">
                <text>etnografia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136433">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:6086</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136434">
                <text>Poor Ethnography/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136435">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.156-162</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136436">
                <text>Szpilka, Wiesław Kuba</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136437">
                <text>ang</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136438">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136439">
                <text>czas.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136440">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136441">
                <text>WI ESŁAW SZPILKA

Poor Ethnography

I

n 1981 “Polska Sztuka Ludowa” published answers
to a questionnaire posing the following question:
“Ethnography - Ethnology - Anthropology of
Culture - Folk Studies. What are they? What is the­
ir aim?”. 1 Apparently, the question concerning eth­
nography divided the respondents the least. Despite
great differences in perceiving the pursued discipline
almost all agreed with the image of ethnography pre­
sented by L. Stomma. An auxiliary science - ethno­
graphy - whose range corresponds to the first phases
on research: observation and description, fieldwork.
The characteristic type of ethnological research is a
monograph pertaining to a sufficiently limited group
so that the author is capable of amassing the majori­
ty of his information thanks to personal experience.
Ethnography also encompasses methods and techni­
ques referring to work on the spot, the classification
(...) and description of particular cultural phenomena
regardless whether the heart of the matter concerns
arms, tools, beliefs or institutions (Claude LéviStrauss). Ethnography thus encompasses works that
are often the easy victim of derision - studies that pro­
pose catalogues of farm tools, rural wells, beliefs about
plants, etc. and the range of their occurrence, mono­
graphs dealing with particular villages, etc. Naturally,
they would be deprived of all meaning if they were to
constitute an aim in itself (unfortunately, this does
take place). After all, their role entails collecting sour­
ces and the introduction of order within the latter for
the sake of ethnology. In this sense they can be useful
and valuable. A s can be seen, the differentiation of
ethnology and ethnography is not a question of ter­
minological jugglery. Its indispensability is delineated
by the regrettably rather unfamiliar motto formulated
by Jean-Thierry Maertens: Each ethnologist must be
also, at least partly, an ethnographer. After all, the
path from ethnography to ethnology remains long. 2
A quarter of a century ago ethnography did not pose
a challenge for the authors of New Polish Ethnology
and the respected representatives of its classical form.
It remained merely a first step, necessary but still ra­
156

ther simple and calling more for organisational than
intellectual effort. Questions, problems, and cognitive
difficulties were to come to the fore after this stage,
naturally for those capable of following the long path
towards ethnology. Reflection, interpretation, and
science worthy of a university level - all pertained not
so much to practicing ethnography, which took pla­
ce "somewhere”, as to the creation of ethnology and
anthropology taking place “’here”, in the very centre.
Exercises and professions, the path and the target this was the order of the relation. It would be difficult,
therefore, to become surprised that ethnography va­
nished from the names of scientific institutions. A n­
thropology and ethnology sounded more serious and
more respectable and, predominantly, they better re­
vealed the meaning of the network - the discovery of
the “truth” of culture and man. As is usually the case,
conciliation above all decisions - and the question of
ethnography became its unexpected and unconscious
cause - is more the effect of ignorance, lack of con­
centration, and absence of deeper reflection than an
obvious and well-devised assessment. When practi­
cing ethnography was regarded as an object of studies,
being there - as the phenomenon in question was in­
terpreted by Clifford Geertz, one of the most brilliant
commentators - revealed its entire complicated natu­
re. Suddenly, everything started to become distorted.
What is that mythical “terrain” in which research is to
be conducted? Why is it to be precisely that and not
the other, what are the criteria of selection, and what
should be the decisive premise? What about research
itself, the great task of collecting sources and putting
them into order? What methods of obtaining informa­
tion are most adequate, and when can we accept that
sources are so complete that we can start transforming
them? W hat sort of methods should be applied and
what sort of carriers can be used in view of the fact
that they all somehow deform reality? These are only
some of the more obvious questions. The heart of the
matter does not lie in the fact that there are no an­
swers. They do exist, but when everything has to be
justified then ethnography, an ancillary science and
the first step towards ethnology, begins to expand and
grows complicated. It becomes involved in interpreta­
tions and presents ambiguous material for further ana­
lysis, endowed with a great number of question marks.
Nonetheless, thanks to studies by C. Geertz we can
indicate several properties of ethnographic knowled­
ge, i.e. those that define it the strongest. 3 Probably the
most obvious is its local nature, the outcome of a close
connection of the presented image and fieldwork. N a­
turally, one cannot be everywhere and see everything.
The solution to this obvious observation was to assu­
me the form of a monograph: a single place, a single
institution or belief, nothing more and yet so much,
intensely and personally observed and experienced.

�Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY

We attach importance to the idea of a monograph
not because this is the form in which real ethnography
was to realise itself. Belief in the existence of small,
isolated cultures that can be totally grasped has lain
in ruin for long. The fact that decryption calls for di­
stinction and is always made by someone continues to
exist and possesses obvious significance. Today, a mo­
nograph is not a holistic description of something, but
a detailed depiction of someone. Geertz coined the
term “ thick description”: Ethnography comes down
to thick description. What the ethnographer is in fact
faced with— except when (as, of course, he must do) - he is
pursuing the more automatized routines of data collection
- is a multiplicity of complex conceptual structures many
of them superimposed upon or knotted into one another,
which are at once strange, irregular, and inexplicit, and
which he must contrive somehow first to grasp and then to
render. And this is true at the most down-to-earth, jungle
field work levels of his activity; interviewing informants,
observing rituals, eliciting kin terms, tracing property lines,
censuring households ... writing his journal. Doing ethno­
graphy is like trying to read (in the sense of "construct a
reading of”) a manuscript—foreign, faded, full of ellipses,
incoherencies, suspicious emendations, and tendentious
commentaries, but written not in conventionalized graphs
of sound but in transient examples of shaped behaviour. 4
To present “something” in an ethnographic manner
designates not only providing diverse images, as colo­
urful and intense as possible, but also presenting it in
such a way so that it would disclose meanings. This is
the obverse and the reverse of identity, its two indi­
spensable sides. To see and seek meaning is the point
of departure for practice, which ends with a record of
sensible perception. In order to provide such testimo­
ny, to obtain local knowledge, the ethnographer sets
off, and, just as Jerzy S. Wasilewski, he “travels” or
like Andrzej Stasiuk, he “goes to Babadag”. He co­
mes across space, physically experiencing its concrete
nature. This fact restricts and closes, moderates the
cognitive impetus, but at the same time forces to beco­
me cautious, brings forth the importance of the detail,
and hones the senses that touch reality. On-the-spot
practice offering dense description - such is the path
that we follow.
We do not describe the entire World, but only
the selected particular world experienced by us. o u r
activity is limited by space, on the one hand, and by
invisible and omnipresent time, on the other hand.
The fact that our discipline has been always facing
the temporal problem is testified by its important cat­
egories - cold, archaic culture of the folk type. Within
the spaces of those cultures - natural for ethnograph­
ic activity - time was to signify so little that its im­
pact could be outright ignored. Images - the effects
of lengthy observation (months rather than years) could be regarded not as historical evidence but as a

description of the nature of those worlds. Today, such
a premise cannot be maintained. The contemporary
shape of the life of the protagonists of ethnographic
grand narratives from the first half of the twentieth
century has changed immensely. The Boro tribe, the
Nuer people, the Trobriand islanders, the inhabitants
of Białka, Jurgów, and Łapszanka, whom we visited at
the end of the previous century, all differ. The obvi­
ous character of this observation is the reason why it
is necessary to accept not only the fact that we were
there and wrote here but also that we were there and
then and are writing now. This act has its consequenc­
es. The ethnographic account becomes light because
time deprives it of its ultimate and categorical quali­
ties, while at the same time granting it universality.
After all, everything turns out to be particular, distinc­
tive, and in this sense exotic, since nothing can resist
the voracious passage of time. This outright audible
murmur of time renders ethnographic activity fever­
ish, immensely expands its domain, and prolongs its
duration infinitely. If the world has actually dimin­
ished and time has accelerated then we are facing a
magnificent challenge. In his essay: A la Recherche du
Present Perdu M. Kundera wrote: When we study, dis­
cuss, analyse a reality, we analyse it as it appears in our
mind, in our memory. We know reality only in the past
tense. We do not know it as it is in the present, in the mo­
ment when it’s happening, when it is. The present moment
is unlike the memory of it. Remembering is not the negative
of forgetting. Remembering is a form of forgetting. We can
assiduously keep a diary and note every event. Rereading
the entries one day, we will see that they cannot evoke a
single concrete image. And still worse: that the imagination
is unable to help our memory along and reconstruct what
has been forgotten.
The present - the concreteness of the present - as a phe­
nomenon to consider, as a structure, is for us an unknown
planet; so we can neither hold on to it in our memory nor
reconstruct it through imagination. We die without
knowing what we have lived. 5 In the sketch: In Search
of Present Time he added:
By definition, what a narrator recounts is a thing that
has happened. But each little event, as it becomes the past,
loses its concrete nature and turns into an outline. Narra­
tion is recollection, therefore a summary, a simplification,
an abstraction. (...)
The nineteenth century began amid decades of explosive
events that, time and again and from top to bottom, trans­
figured the whole of Europe. Something essential in man’s
existence changed then and forever: History became every­
one’s experience; man began to understand that he was not
going to die in the same world he had been born into (...)
The shape of every little object —every chair, every skirt —
was stamped with its imminent disappearance (transforma­
tion). The age of descriptions began (Description: compas­
sion for the ephemeral; salvaging the perishable). 6

157

�Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY

The author of The Unbearable Lightness of Being
deals with the problem of the present upon the oc­
casion of his journey across the history of the novel.
It is not written by an ethnographer, albeit literary
problems affect him too. Just like the novelist he is
compelled, willing or not, to resolve the question of
presentation. Ethnographic knowledge is historical
since it is by way of necessity the outcome of recollec­
tion, evocation, the enlivening of memory; it is testi­
mony and a view from afar. Such distance in time and
space is not so much complicated as unavoidable. This
is the way things were there - says the ethnographer,
coming to terms with the historical and local nature
of his knowledge stemming from personal experience
and producing his own testimony.
By the very nature of things, ethnographic knowl­
edge is thus limited and fragmentary. Its features are
enhanced by the fact that it is the outcome of someone’s
cultivation, and that a concrete someone had derived
it from a certain place and time. The ethnographer is
distinctive not because he wishes to be original but
because he is a person, a unique summa of places, time,
language, tradition, family, and a multitude of other
factors that distinguish him. Ethnography should be
thus treated as the outcome of a meeting of individu­
alised qualities and life. The auteur character of this
knowledge, the fact that it always possesses its charac­
teristic style, confirms its incompleteness and non-sys­
tematic qualities. The title of a book by Dariusz Czaja:
Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne brilliantly
captures this quality and at the same time refers to yet
another publication: Works and Lives: The Anthropolo­
gist as Author by Clifford Geertz, demonstrating the
significance of the literary aspect of this activity. Writ­
ing, the process of tackling words, style, and conven­
tion, is not merely an enhancing supplement but an
important structural element of ethnographic praxis.
The force of ethnographic knowledge depends on the
quality of its transmission, on the class of the author
as a man of letters. After Geertz it is no longer possible
to treat the literary quality as a charge levelled against
ethnography. It cannot be non-literary, but remains
written well or not, a feature that cannot be evaded.
Local and historical qualities, fragmentariness and
literariness - each of those traits is connected with a
choice. If the latter is to be conscious (which is not
necessary, but certainly remains desirable) then it calls
for justification. Why the opera and not a highlander’s
costume, whence mass culture and not that of the
Eskimo? A totally fundamental explanation is onto­
logical. We deal with something due to its ontological
nature. This necessary condition is probably insuffi­
cient. Certain order can be discovered in extremely
non-homogeneous collections, i.e. ethnography. The
most frequently described spaces were worlds that to­
day are weak, vanishing, marginal, and insufficiently

appreciated. True, they could possess numerous repre­
sentations, such as the peasant or nineteenth-century
tribal cultures, but the centre that at the time gener­
ated the civilizational model perceived them as low,
archaic, and without a future. Interest in that, which
was weak and declining possessed different ideological
justifications, but this was a durable tendency: from
the strong to the weak, from the certain to that, which
calls for justification. To put it differently: the ethnog­
rapher seeks poverty and grows close to it. What is
the source of this curious predilection, this strange fas­
cination? Evolutionists mentioned the beginnings of
cultures, the first stages. This is where they wished to
perceive them. For the functional school, the structur­
alists and the semioticians, these were sui generis sam­
ples offering a better and easier view of mechanisms
ruling culture as a whole. Marginal qualities could be
also important for delineating a fuller mage of man,
for extracting that, which dominates and in reality is
concealed and not at all obvious. These justifications,
to a considerable extent possessing solely historical
value (which is not to say that they were devoid of
value), are certainly insufficient to explain the force
of the attraction of poor reality. It is by no means per­
manently ascribed to a certain place, time, or concrete
social or ethnic group. It becomes extracted only by
comparison and reference, and appears in a relation.
Strong and diverse existence refers to weak existence,
the certainty of memory - to shameful oblivion, while
obvious value - to doubtful quality, the group - to the
individual, and culture - to life.
The ethnographer seeking poverty sets off for the
Amazon or the cinema in his university town or other
peripheries of his world. He assumes according to the
wisdom of his discipline - and it is less important for
his work whether he does so consciously - that, which
Tadeusz Kantor, the great expert on poverty, once
said:
The peripheries do not denote decline and submission.
In my private dictionary there exists the term: REALITY
OF TH E LOW EST RANK. A terrain reserved (illegally)
for Art. And thus for all supreme human values. Here, the
peripheries possess their high rank. Explosions of this myth,
manifested in the most unexpected places, do not act, for
all practical purposes, anywhere but in those peripheries.
To put it in the language of art and poetry —in the poor
courtyard, the pitiful corner, where we conceal our most
secret hopes, our imagination, our threatened humanity,
our personality. And probably only there we might become
redeemed. 7
Yet another depiction of the ethnographic prom­
ised land comes from the essay: The Assistants by Gior­
gio Agamben. The assistant of this Italian philosopher,
living a “damaged life” personifies that what is doomed
or, more exactly: It concerns the unending mass of what
becomes irrevocably lost [in the history of society and in

158

�Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY

the history of individuals, far greater than that what
can be stored in the archives of memory]. Throughout
our lives, the measure of oblivion and ruin, the ontologi­
cal waste that we carry in ourselves far exceeds the small
mercy of our memories and our consciousness. But this
formless chaos of the forgotten that accompanies us like a
silent golem is neither inert nor inefficacious. On the con­
trary, it influences us just as much as our conscious memo­
ries, although in a different way. Forgetting has a force and
a way of operating that cannot be measured in the same
terms as that of conscious memory, nor can it be accumu­
lated like knowledge. Its persistence determines the status
of all knowledge and understanding. The exigency of the
lost does not entail being remembered and commemorated;
rather it entails remaining in us and with us is forgotten,
and in this way and only in this way, remaining unforget­
table. 8
In this approach towards a comprehension of the
force of the attraction of poor reality to which, as we
can see, not merely ethnographers succumbed, listen
to the great Marina Tsvetaeva describing the “belong­
ings of the poor”.9
Paupers’ things. A bast mat? That’s a phony
Thing. Like a plain plank of wood.
Paupers’ things - they’re all skin-and-bony,
Wholly - meatless, solely soul-food.
Where’d they come from? Seems - from a dis­
tance,
From long ago. Don’t strain your eyes!
Paupers’ things - have no pre-existence:
They are cut from people’s insides!
A shelf? Haphazard. A coat-hanger? Ditto.
Accidental too that ghost of a
Chair. Possessions? Dry twigs and hisses, All the woods on an October day!
Poverty’s fractioned furnishings!
All are - what? - a quarter, a third.
Clearly they long since interred these things.
Just to look at you makes me hurt!
It’s hard to take one’s sinful eyes off
You, as off ulcerous sores.
Viennese chair - where’s the Vienna Whose? When? It’s a thing to deplore!
The best things - here - would have slighted
Your house, right? Sorry! - your store­
Room. Here alone are such blighted
Things - things. Your brow arches ov­
er thus: ? - How else when seeing dull, widow’s
Rags? - Raise a brow! (In lieu of lorgnette A brow!) The eye’s no mean asker with those
Brows. A t times an eye’s an o-ject.
So dry at times is it and vacant An immense, gorgeous woman’s eye,
That - compare them - it seems a basin’s
Spirit, the soul - a tub of lye.
Same as with tub and sieve I’d own it
159

- To the tsar! on Judgment Day! Each one called here as a poet
o n himself has known that gaze!
Poverty’s modest utensils!
Each knife is personally known.
Like a creature, day commencing,
Partly here, wholly - you roam o u t the windows, bare or facing
Suburbs - you‘ve read the crime news?
How to gauge chasteness, grace in
A thing: as baggage it’s refused.
Since it’s wobbly and could pulverize
Right before one’s very eyes,
Since almost nothing that frail survives
Constant shifts...
She cries Since it’s not: a desk, but a spouse,
Or son. Not a, but our
Chest.
Since nobody for hearts and souls
Gives out baggage checks.
Paupers’ things are drier and thinner:
Drier than snags, thinner than bast.
Paupers’ things are - put simply - spirits,
That is why they burn up so fast.
These texts, written in such different forms by au­
thors whose points of departure were dissimilar tra­
ditions and spiritual experiences, demonstrate the
beauty and goodness of premises for wandering across
the provinces of poverty. Firm ethnographic presence
is not based, therefore, on a convenient repetition of a
once made choice. Its spiritual sources and the ques­
tion whether they had been made consciously are al­
ready the themes of separate reflections. Even today,
when one follows a designated direction, they reveal
well-known drudgery. The described world disappears
and there is nothing that one may match with the
image in order to test its adequacy. Informers vanish
somewhere in non-being or, worse, change their con­
victions, views, and stories. That what has been seen,
heard, felt, touched, and experienced in other ways
has to be contained within a single whole. In the wake
of Malinowski’s Dziennik it is not, however, possible to
pretend that we simply had not been there. In other
words, we too should find ourselves within the presen­
tation. This forces us towards literature and renders
our scientific endeavours, already previously rather
poor, even more meagre.
A t the same time, this is by no means an individual
ailment, but the feature of an entire discipline. Eth­
nography is quite correctly situated along the margin
of the social sciences. He who deals with poverty fares
poorly. The ethnographic tent, compared with the
solid edifices of other sciences pertaining to the main

�Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY

current of reality and based on the experiment and
quantitative methods, does not have an imposing ap­
pearance. On the other hand, it features astounding
adequacy both in relation to the constantly nomadic
character of ethnography - a science of the path and
on the move - and to the traits of the world examined
by it. There where the dominating features are disap­
pearance, change, fleeting memory, the bustle of daily
life, the detail and minutiae, poor endowment appears
to be the most suitable. Anthropological narration,
its basic instrument of work based on a catalogue of
concepts and categories devised in the course of its
history and applying comparison as the fundamental
manner of extracting meaning, will never possess such
force and expression as the one characteristic for the
grand texts of the interpreters of the poor world. The
ethnographer will not create Stalker or The Kolyma
Tales, Wielopole or Fado. His art, just like his science,
is distant from the centre and in this sense remains
marginal. Powerlessness, lack of lucidity, the absence
of contemporaneity, in a word: provincialism, come to
the fore also in this particular encounter. This would
appear to be a weakness if it were not for the quali­
ties closely connected with it. Such openness, blurred
form, and borderline qualities open up towards oth­
erness and render its presence obvious and constant.
The tendency towards making use of the experiences
of other sciences, permanent in ethnography, and in­
spirations borrowed from the world of art - all are sus­
tained by its provincialism.
Encircling ethnography, we continue coming
across specific poverty, paradoxically brimming with
potential and diverse meanings since burns so fast. The
ethnographer wishes to trust that the whole world hides
in every particle (Bruno Schulz) and as befits a zealous
believer he wants to confirm by means of his praxis the
revelation bestowed upon him. He thus multiplies im­
ages and adds postcards and successive fragments. The
storeroom containing these snatches displays consider­
able confusion: French monarchs and the song Polesia
Czar, Eskimos and the Maasai, smokers, mountain
climbers, those living in the jungle and in the streets
of great metropolises, chaotic treasures lacking order.
This is a collection of evidence and, at the same time,
testimony of heroic memory, ever renewed despite the
depressing knowledge that only a few of its products
will become animated in some sort of recollection.
What is the purpose of these poor riches?
In his lecture: The Inevitability of the Humanities10
the German philosopher Odo Marquard posed the
following thesis: The more modern the modern world
becomes, the more inevitable do the humanities become.11
Justifying this thought, Marquad indicated the erro­
neousness of the popular conviction: the humanities
based on narration are archaic and in the course of
a modernization of the world are ousted by modern
160

natural sciences based on an experiment and by hu­
manities using measurements. A closer look, however,
shows quite the opposite. Sciences founded on narra­
tion come into being as a response to the successes of
experimental sciences and the modernisation changes
initiated by them. The emergence of experimental sci­
ences is not the cause of the death but of the birth
of the humanities; in other words, the humanities
are not the victims of modernisation but its outcome
and thus are thoroughly modern. 12 After some time,
every sort of progress within the range of the former
will enforce a growing need for the latter. The more
the world becomes modernized the greater its need
for narrative sciences. Recurring opinions about their
crisis in modern reality should be treated not so much
as a crisis of capacity but as a crisis of surcharge. The
humanities are not dying off but - although they are
developing - they do not keep up with their modern
indispensability. 13
The necessity for those detailed narrations and the
growing need for them come from the fact that mod­
ernisation stimulated by the experimental sciences
produces losses in the environment while the humani­
ties compensate those losses. 14 Uniformisation, objectivisation, globalization - the effects of modernisation
- deprive man of his tradition, history, and specificity.
In order to successfully tackle them, to bear the bur­
dens and challenges of modernization, one needs nar­
rative sciences, which at least partly provide a chance
for regaining that, which is lost. They spin three types
of stories: those that produce sensitivity, preserve, and
orientate. First, they restore colour and intensity to
reality and level the modernization disenchantment of
the world. Second, they translate and justify the col­
lection, reconstruction, and storage of the remnants
of the past. No epoch has produced so much destruc­
tion as the modern one, and no epoch has preserved as
much as the modern one thanks to the development
of the ability to take an increasing part of the past
into the future. 15 A museum, a Skansen, a concert of
old music, a reconstruction of a mystery play - these
are the forms of such narration. Finally, they extract
from the homogeneous and magma-like presence the
components creating it and cast light upon them, thus
making it possible to discern their quality, meaning,
and wisdom. 16 Such narrations not only make it pos­
sible to better understand them and to endow their
existence with depth and intensity. Their easily and
universally accessible collection shows the ambiguity
of reality, the possibility of its various comprehensions
and experiencing. It becomes possible to draw forth
the premises of diverse choices. On the other hand,
it is impossible to justify any sort of categorical and
exclusive qualities with the assistance of such a collec­
tion. The inevitability of the humanities is also based
on the fact that they demonstrate and stress the value

�Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY

of ambiguity and disclose the misery and poverty of
unambiguity and exclusiveness.
The Odo Marquand lecture discusses narrative
humanities, whose province is ethnography. The
meanings and future of its existence in the light of the
reflections pursued by the author of Apology of the Ac­
cidental appear to be lucid. A t the beginning of the
twenty first century, in a reality characterised as post­
modern, liquid, post-metaphysical, and ontologically
weak this discipline appears to be much more contem­
porary than prior to the breakthrough, which all sorts
of “post....” wish to put into thought.
All anthropo-- and ethnological projects intent on
extracting models, functions, mechanisms or struc­
tures of culture as such were important in conducting
a quest, but their ultimate outcome - a cultural com­
mon denominator, proved to be always a phenomenon
of a concrete culture and not some sort of a general
rule. They can, however, continue being fascinating
if we see in them principles organising strong anthro­
pological narrations, revealing not the mythical foun­
dation of culture but metaphysical premises making
it possible to present it in a given manner. A survey
conducted a quarter of century ago offers a good im­
age of various discourses, a debate that, however, does
not pertain to the idea of a strong narrative. Only
within its space do particular elements assume mean­
ing. Hence the domination of ethnology and the ser­
vile nature of ethnography, the significance of ideas
and the weakness of reality. If, however, as G. Vattimo
wrote in his essay: Hermeneutics and Anthropology: We
do not wish to continue transforming anthropology
into metaphysics - a description of the universal struc­
tures of the existence of man, anthropology conceived
as a scientific description of the constants of particular
cultures - profoundly determined by the metaphysi­
cal idea of science and, on a more concrete level, the
Occidentalisation of our planet, 17 then the situation
changes significantly. The otherness that takes place
does not consist of a critical overcoming of the past, its
rejection in the name of new premises or methods for
the sake of a better process of approaching the truth.
It should be connected with an awareness of the con­
testability and discursiveness of all foundations and,
at the same time, with their necessity. In his encoun­
ter with the ”others”, an event that opens up all sorts
of ethnologies, the ethnologist is a person who knows
how those phenomena had been created. Such knowl­
edge renders this encounter special and in many in­
stances becomes the basic reason for its existence. It
is, therefore, impossible to eliminate or even suspend
it. It is, however, feasible to indicate the weakness of
the conclusions that deprive them of their categorical
and ultimate nature. This weakness is the necessary
outcome of the historical quality of each meeting and
can be reduced only by metaphysical premises. The
161

discovery of their presence, restoring the nature of
anthropology, does not lessen the importance of its
accomplishments but turns them into a problem and
calls for reinterpretations. Actually, it enlivens them,
makes them contemporary, and revitalises them. The
history of the discipline seen from this perspective is
not a movement from childhood towards maturity,
but an amassment of the historical experiences of a
new phenomenon, not always unambiguous and open
towards new comprehension. Today, ethnology in the
above-presented meaning of the word is frail not only
because it embarked upon the effort of an exegesis of
its history. Otherness and the space of its references
also possess an equally weak character. G. Vattimo:
That which we can actually observe is a collection of
contemporary “derivatives” of the primitive, hybrid
forms, relics contaminated with modernity, margins of
the present which embrace both Third World societies and
the ghettoes of industrial societies. (...) We are dealing
not so much with a total organisation of the world ac­
cording to rigid technological schemes as with a “mine”
of preserved forms that together with an uneven divi­
sion of power and natural resources on a global scale
becomes the source of increasingly numerous margin
situations constituting the truth of primitive culture
in our world. (...) Anthropology is not an encounter
with radical difference or a scientific “putting into or­
der” of the phenomenon of mankind in the categories
of structures. In all likelihood, its form of the dialogue
is inclined towards the past and the ancient, but only
in such a way in which the arche may appear in an
epoch of fulfilled metaphysics: as that, which survived
and is marginal and contaminated. 18
If this characteristic of the contemporary existence
of the discipline is apt then the process of seeking and
disclosing truth in its space runs a course contrary to
the one described by L. Stomma in the memorable
questionnaire. Becoming acquainted with grand narra­
tives, the ability to apply them, and even their critical
analysis, in a word, the process of being an ethnologist
is a necessary stage but not an ultimate one. The en­
counter with the others, with strangers, is impossible
in the field of ethnology, which is always some sort of
an epistemology, with the ethnologist situated within
a point transcendental in relation to this event. In or­
der to experience this fundamental meeting one must
possess indispensable personal experience. Practising
ethnography, field research is nothing else than a quest
for such experience. It also cannot be reduced exclu­
sively to intellectual games, but remains a great physi­
cal exhaustion, the spiritual discomfort of a voyeur and
an intruder, the feeling of loneliness and unlikeness.
This must give rise to aggression and bad emotions.
Malinowski’s call: Exterminate the brutes is, after all, the
archetypical howl. Such experience somehow extracts
from previous existence and weakens it by depriving

�Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY

it of natural and obvious qualities. The ethnographic
event starts with such a state, but in order for it to ac­
tually take place it is necessary to experience the posi­
tive nature, the insight, and to capture the principle,
which, true, would not make it possible to become
domesticated in alienness and in this manner to bear
it, but enables its comprehension or at the very least
explanation. While describing this event it becomes
mandatory to refer to F. Ankersmit and his presen­
tations of the historical experience.19 F. Ankersmit
needed this category in order to demonstrate that it
is possible to reach historical reality differently than
only via the intermediary text. The Dutch researcher
emphasised that this event possesses an aesthetic na­
ture and is some sort of an illumination producing ob­
vious knowledge. Similarly, in relation to an artwork
it severs the contextual network and from the surface
refers directly towards the essence. Within the clear­
ance produced by this rift there emerges an unknown
truth of being, not to be derived from historical wan­
dering across contexts. The practice of ethnography
has to be perceived as a search for an experience of
this nature. Such ethnographic experience is poor. It is
personal, individual, and different, which today means
insignificant. One has to toil and reduce oneself while
waiting for it, without any certainty that it truly took
place. The deserts towards which ethnographers set off
in search of illumination are not marked on any map
because the place where they are perceived depends on
a concrete ethnographisation of anthropology. Finally,
the pure flash that blinds us has to be expressed and
entrusted to language and narration. As in the poem
by Milosz - What once could smite, now smites no more.
Poor ethnography is itself a poor courtyard, a neglected
corner, a lowest ranking reality, a space where we sal­
vage our humanity. This is truly good poverty.

Endnotes
1 Etnografia - Etnologia - Antropologia kultury Ludoznawstwo. Czym są? Dokąd zmierzają? (Odpowiedzi
na ankietę), “Polska Sztuka Ludowa” 1981, no. 2, pp.
67-81.
2 Etnografia... op. cit., p. 72.
3 I used the folllowing works: C. Geertz, Zastane światło,
Universitas, Kraków 2006; C. Geertz, Wiedza Lokalna,
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków
2005; C. Geertz, Interpretacja kultury, Wydawnictwo
Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005; C. Geertz,
Dzieło i Zycie, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000.
4 C. Geertz, Interpretacja kultur, op. cit., pp. 24-25.
5 M. Kundera, Zdradzone testamenty. Esej, PIW, Warszawa
2003, pp. 115-116.
6 M. Kundera, Zasłona, PIW, Warszawa 2005, pp. 19-21.
7 T Kantor, Wielopole-Wielopole, Teatr Cricot 2, Program
Florencki.
8 G. Agamben, Profanacje, PIW, Warszawa 2006, p. 48.
9 M. Cwietajewa, Poemat schodów, in: M. Cwietajewa, Być
chłopcem twoim jasnowłosym..., Miniatura, Kraków 2006,
162

10

11
12
13
14
15
16
17
18
19

pp. 179-181. Here: transl. by Diana Lewis Burgin, http://
www.dianaburgin.com/
O. Marquard, O nieodzowności nauk humanistycznych, in:
O. Marquard, Apologia przypadkowości, Warszawa 1994,
pp. 100-118.
O. Marquard, op. cit., p. 100.
O. Marquard, op. cit., p. 103.
O. Marquard, op. cit., p. 104.
O. Marquard, op. cit., p. 105.
O. Marquard, op. cit., p. 109.
O. Marquard, op. cit., pp. 108-110.
G. Vattimo, Koniec nowoczesności, Kraków 2006, p. 137
and 147.
G. Vattimo, op. cit., pp. 148-152.
F. Ankersmit, Narracja, reprezentacja, doświadczenie.
Studia z teorii historiografiii, Kraków 2004, pp. 223-403.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11450" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11428">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/8fc66af4ba3fe120e5176f145b15bd7d.pdf</src>
        <authentication>07f16ded392207b62fa559715cce34d7</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136416">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6515</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136417">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136418">
                <text>2014</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136419">
                <text>rzeczy użytkowe - aspekt antropologiczny</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136420">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:6087</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136421">
                <text>The Secret Story of Objects/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136422">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.163-167</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136423">
                <text>Wasilewski, Jerzy S.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136424">
                <text>ang</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136425">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136426">
                <text>czas.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136427">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136428">
                <text>O

f the three circlets lying in front of me two
are old coins, blackened, blurred, and with
uneven edges. I brought them a long time
ago from M ongolia, and although they converged for
the first time on my desk they are connected in a very
special way.

E T H N O L O G I S T EN R O U T E
JERZY

The first circlet of initiation
This copper coin comes from a bazaar held on Sun ­
days in U lan Bator. Every week this enormous dusty
square in the western periphery on of the town, near
the new cemetery (after it was shifted from a pictur­
esque oasis among the last Chinese houses at the foot
of the Gandan monastery hill), there appears a crowd
of traders, clients, and persons simply examining the
great variety of old oddments. A considerable part of
the items on sale produces the impression of having
been lying around in the streets for six days, and on
the seventh day, for reasons totally incomprehensible,
suddenly prom oted to the role of commodities for sale.
A s a rule, I rapidly crossed this part of the marketplace
and made my way towards a small area where better
quality objects are offered. Here, old men dressed not
in tacky jackets like the others but in festive M ongo­
lian costumes, sauntered next to a high fence made of
boards and showed the jostling commoners - or not,
depending on the assessment of the client - a con­
cealed remnant of old silver jewellery with corals and
turquoise, an agate or porcelain snuff box, a lamaic
icon painted on cloth or, the rarest of all, a brass bur­
khan.
Today, it is impossible to evoke the atmosphere of
those illegal quests. In M ongolia during the early 1970s,
a state whose capital not by accident still displayed a
statue of Stalin, the possession and flaunting of sac­
ral objects from the domain of the recently quashed
lamaic religion were not totally safe either for the sell­
ers or the buyers (chiefly foreigners planning to take

163

S. W A S I L E W S K I

The Secret History
of Objects

the purchases out of the country - in those instances,
the authorities immediately treated the religious piece
as a valuable example o flo cal culture). Such items as
snuff boxes could be displayed with greater panache,
producing an attachm ent, concealed on a daily basis,
to eliminated and vanishing forms of national culture
in which offering snuff as a form of greeting was uni­
versally celebrated. The more valuable samples were
studied by a huddled group of admirers. W hen in the
afternoons the square grew emptier the old connois­
seurs sat in a row next to the fence and, smoking long
pipes, showed each other the most precious snuffboxes
belonging to them and not necessarily for sale. Point­
ing their fingers at the details they conducted m eticu­
lous debates about the impact exerted on the price by
a pattern created by the grains of the stone, the setting
of the coral or an insect trapped in the walls of an am ­
ber bottle. Jewellery trade of the poor - 1 thought.
But on that particular day I was drawn to the worse
part of the bazaar, to all those petty items and old ware
arranged in piles on newspapers lying on the ground.
I cannot say why from among scores of such offers I
chose this particular chest and in it, underneath a lay-

�Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS

er of identical rusty screws and used motorcycle spark
plugs, I extracted this circlet. I do remember that sev­
eral years later I was still capable of recalling the mag­
netic attraction that led me there. Today, I am not
certain whether this was not a researcher’s ordinary
bazaar fever, an urge to examine everything. On the
other hand, perhaps something emanating from that
spot compelled me to discover the illegible and dirt
encrusted coin.
On one side: a tsarist two-headed eagle with an
orb and a sceptre in its claws. On the other, contrary
to expectations, by no means the bearded profile of
Nicholas II; underneath the dirt, scraped off with a
fingernail, there emerged the date: 1863-1864 and
around it a Cyrylic inscription: “Za usmirenye pol’skago
miatezha” (For stifling the Polish rebellion).
This is not a coin then but a medal for putting
down the January Uprising! I recall that Zeromski
mentioned it in Syzyfowe prace. Discovered in a Cen­
tral Asian bazaar it must, naturally, produce an ex­
tremely emotional reaction, astonishment at the good
fortune, coincidence, and bond despite such great dis­
tances. Only a few would not become excited by such
a twist of fate and an object carrying such a plethora of
meanings. Right away there ensue speculations about
the way in which it could have found itself in Mongo­
lia. The object itself suggests the following possibility:
since it is missing an eyelet for hanging it - we can
see that it was broken off and the gap hurriedly con­
cealed - it must have been passed off somewhere as a
coin. In a tavern along the Kiakhtin route an officer of
the Baikal Cossacks escorting traders on their way to
Urga carelessly hurled a handful of copper coins onto
a damp bar counter...
What about the earlier, Polish stages of this route?
Who and for what heroic deed was awarded this med­
al? Was it for valour, ingenuity or immorality? Perhaps
it was granted z&amp; khrabrost to junker Zubov, a half­

164

blood Circassian but a dzhigit of extraordinary courage
and fierceness, who after a victorious skirmish some­
where along the roads of northern Mazovia confront­
ed a group of insurgents and chased its three young
commanders to a manor house. Here, they hid in a
maiden’s room on the upper storey. Zubov rushed in
with a Cossack, a salvo was fired, all the bullets struck
the doorframe, and the inferior gunmen were slashed
by shashka sabres ...
Or was it presented for wartime skill to Dukmanov,
officer and veteran of the Crimean War, experienced
in battles waged in the Caucasus, who in the A u­
gustów gubernia cleverly defended wagons carrying
ammunition, and having caught a local inhabitant
used a knout to extract information about the route
of the rebels. Dukmanov first did not understand why
the captive was babbling about sheepskin coats, but
finally realised that he was being told the names of
the villages where the insurgents were to receive sup­
plies in the form o f ... sheepskin coats. The trap ended
with a bloody massacre. Much later, both Zubov and
Dukmanov were transferred to Transbaikal as part of
constant translocations within the Empire.
Wartime valour was, however, rewarded rath­
er with the Cross of St. Andrew, presented also for
other merits: loyalty to the ruler, cooperation with
legitimate authorities, eager introduction of the new
order. Perhaps it was received by Vogt Krasko from
the region of Kowno, who was kindly permitted to
choose: either the village was to be burned down and
all its inhabitants exiled somewhere near the border
with Turkestan, or he could organize a Muraviov rural
guard, denounce the agitators, and assist in catching
the last survivals of the Uprising wandering in the for­
ests. It was he, with a medal granted for being able
to force even Polish landowners to sign loyalty dec­
larations and probably for catching someone of great
importance and later hanged in Wilno, who left as a

�Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS

voluntary émigré for the steppes on the Baikal, where
land was for the taking. Strange, he did not choose
Vershina but preferred to settle down even further, all
the way next to the Chinese cordon.
W hy am I thinking of all those scenario episodes?
W ould an academic study on an artefact contain such
imaginary visions, which quite a few items are capa­
ble of easily evoking? A ll those stories about a single
bullet, a yellow shoe, the sofa of a Gestapo officer
and countless other objects - would it not be better
to leave them as material for a literary construction?
In science I am dissatisfied with idiography alone and
grow bored with stringing facts on the single thread
of chronology without reconstructing wider and more
abstract patterns - configurations and relations, m od'
ehlike solutions and systemic dependencies.
Ethnography must be also realistic - otherwise it
would not be itself at all. A lthough in my earlier re­
search I treated an object almost exclusively as a repre­
sentation of a certain intellectual system (envisaging it
as a text, a carrier of symbols, a correlate of beliefs and
imaginings, a consolidated record of an intellectual or
social system), in a more extensive presentation I do
not intend to be satisfied with a systemic, synchronic
dimension. Let it contain a threat of diachrony so that
the concrete individual history of things would not be
lost; the same holds true for the history of the people
in whose hands those items found themselves and into
whose genealogies they became intertwined.
A place where I specially miss such information
is the ethnographic museum. In these storehouses of
things all the extra-material contexts or backdrops
of an artefact are restricted. More, the unique is in­
tentionally and in a programme-like manner omitted.
Looking at an item we shall not find out anything
about its individual history, past, and meaning for all
those who handled it - from the producer to the col­
lector who had extracted it from its contexts and in­
serted it into his text, thus granting it new meanings
and endowing it with different emotions. Show me the
fate of a concrete work of human ingenuity before it
became part of an exhibition, frozen beneath glass as
yet another exhibit, b
Only a small regional museum or a memorial room
are not ashamed to offer such information. A n d even
if the guidebook does not disclose it we are forced to
resort to our imagination.
One has to set into motion a certain “hermeneutic
of things” and open up towards the language of the
object. T o do so one does not have to be a collector,
albeit owning a collection does facilitate the process
of opening up, especially if it takes place in special cir­
cumstances. The object possesses power. It is merely
necessary to cross its path and it will compel us to lis­
ten to its story. Then we shall view also other items
differently. Time to take a look at the second coin.
165

The second circlet of initiation
This is already a genuine coin. Brass, with Chinese
and Uighur symbols around a square opening in the
middle - the opening was used to string coins for the
sake of thesaurisation, to braid them into hair, and to
sew them on as a decoration of clothes. Just like all
coins out of circulation it could serve assorted practi­
cal purposes, e.g. as the ending of a rope used for tying
a lamaic book. The addition (to one or several linked
coins) of a piece of sheep wool created a pom pon of
sorts with a weight. It was used for playing a game of
tebek, consisting of kicking it in the air time and again,
similarly as the game of zośka played in W arsaw court­
yards and playgrounds.
I recall that when I played zośka I was intrigued
by its name. After all, it has nothing in common with
the principles of the game or its technique, and we do
not know the identity of the mysterious woman after
whom it was named. I read somewhere that it was used
already in ancient Rome - the game was m entioned by
one of the Plinys. Perhaps this is the source? But then
there was no Latin counterpart of the Greek name:
Sophia (which could have been the eventual source of
our native Zośka). The origin of the name - and the
game - thus remained a mystery until I came across its
M ongolian counterpart.
In M ongolian this copper coin is known as dzos,
which literally means “copper”. In Buryat pronuncia­
tion it becomes zos, but even if I had earlier thought
about it I would have never associated zos with the
Polish zośka owing to the thousands of kilometres sep­
arating these forms both linguistically and geographi­
cally. Now I come across information that renders this
connection credible.
Grigoriy Nikolayevich Potanin recounted (referring
to approximately the mid-nineteenth century) that
cadets of the military academy in the W est Siberian
town of Om sk used to play a game called zoska. 2 Eu­
reka! Since zośka was recorded in Siberia in a version
that has no meaning in Russian (it is not mentioned
in any dictionary and the name as such does not occur
in Russian) then it must have been borrowed from the

�Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS

Buryats (a suggestion made by the author, thus dispel­
ling our doubts about the long distance from Buryatia
to Omsk). Since the Buryat word did not sound natu­
ral in Russian an ending was added to make declina­
tion easier, thus creating zoska.
The familiar zośka was, therefore, originally a Mon­
golian and Buryat copper coin with the intermediary of
a Russian semantic form. I already know who brought
it to Poland: speaking metaphorically, it was the same
graduates of the Omsk and Irkutsk military academies
who were sent to conduct usmirenye pol’skogo miatezha,
and who later returned with medals. We are already
familiar with this route - someone who had discov­
ered in that part of the world the first copper coin,
material proof of contact between the distant steppe
and Mazovia, immediately becomes convinced that
the second circlet also traversed an identical path at
the same time and travelling with the same people. A
material object - as tangible as possible - suffices as
evidence of the genuine nature of such a hypothetical
reconstruction.
There is no greater joy for a researcher than when
an event he personally experienced leads towards
some sort of a scientific discovery or finding. There
is also no greater temptation than to succumb to this
allure. Our model, however, must be the crafty Odys­
seus, whose intellect and strong will power prevented
him from listening to the seductive and confusing
voices of the Sirens. To what mast of scepticism must
we tie ourselves in order to sail safely and cautiously
towards true discoveries? While building scientific hy­
potheses are we capable of getting rid of the tempta­
tion to connect facts that became linked in our daily
life in which research is, after all, immersed? Can we
protect ourselves against the outright "compulsion to
built associations" that renders us blind to the fact
that certain relations do not exist “really", but in the
manner of Ruskin’s beauty are only “in the eye of the
beholder"?
So many classification, periodisations, reconstruc­
tions, and models show facts in some sort of an asso­
ciation and grouping not because this is the way they
are connected organically but because thanks to that
procedure all corresponds in the author’s scientific
bookkeeping. No finding, thing or piece of informa­
tion can remain useless, superfluous or un-interpreted.
Everything has its place, all matches in a learned con­
struction simply because this is the way it is associated
by the researcher, offering him a pleasant feeling of
order and harmony.
A single pebble suffices to topple this psychological
construction, this synthesis of truth and falsehood - a
harsh warning to never complete a given theory (con­
struct, model).
A single book suffices as long as it is the right one.
Take the example of Zły by Leopold Tyrmand: so
166

many details about Warsaw of the 1950s, an outright
ethnography of the town. There is even information
about games, which before the war included pliszki,
cymbergaj and others, but not zośka, which appeared
immediately after the war.
Who brought it? It was not the Baikal Cossacks of
the Uprising era, after all? Am I, therefore, forced to
abandon the image of Russian soldiers playing v zosku
and watched by Polish children? This is already more
than I can bear - the power of both metal circlets is
much too great. I shall thus continue holding on to
the conviction that it was the soldiers who came from
the East, naturally not tsarist soldiers but Red Army
men. If, and this is quite possible, I come across signals
that zośka was played already before the war (although
not necessarily in Warsaw) I shall willingly return to
the earlier hypothesis. One way or another, regardless
of the proposed dates, nothing will topple my opinion
that the game arrived together with the army. The
proof provided by both objects is simply much too
strong.

The third circlet - the third lesson
This object too has an aperture, although it is no
longer a copper coin but a slightly larger jade circle
with greenish veins, flattened, thin, and with an inner
orifice with rounded edges. And nothing more.
We may only surmise that this is a Chinese prod­
uct; at any rate, the Mongols never pursued this craft.
Otherwise, there is no information (unless its steep
price would comprise some sort of substitute data).
Ideal simplicity, the absence of any sort of stylistic fea­
tures, patterns, incisions or even a knob. Nor is there
any point of departure for suppositions about origin,
age, purpose or even current usage. A small enigma, a
mysterious monolith, a mute child of anonymous par­
ents, a Kaspar Hauser puzzle.
The silence of this object provokes. In the cultural
reality of Central Asia one may assume, for all practical
purposes, only a single function - that of an ornament.
Could this have been an accessory for a snuff pouch,
a weight making it easier to hang the latter on a belt?
Mongolian accessories, similarly as their better-known
Japanese counterparts, netsuke, were, as a rule, figural.
Perhaps then this is some sort of an embellishment of
a woman’s festive costume? In that case it should fea­
ture an ornament, a flower, a decorative detail.
Can a sensible conclusion be drawn from sheer si­
lence? Is the meaning of an object determined by the
fact that it has no visible sign telling us something
about its identity? Or perhaps one should turn this
deficiency into a virtue and recall that the extremely
ascetic nature of an object could serve the embodi­
ment of abstract values: the ideal, the absolute, the
transcendent. Not by accident were such stone and
bronze circlets featuring intriguing simplicity known

�Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS

in China already during antiquity. Quite possibly the
same property that was decisive for their power at that
time grants them value when they are smuggled from
former imperial collections to make their way onto the
antiques market. If the original old case with imperial
seals also survived then it will act as legible guarantee
that it was precisely this object whose power fascinated
rulers of ancient dynasties. It will be presented by one
of the great auction houses in London or Hong Kong
at an auction held especially for this single artefact,
described as a “very important ritual disc (bi)”.
The simplest shapes and objects best materialize
eternity - regardless whether they are small circles
made of shells, about whose past so much was known
by the Trobrianders, or monstrous circles from other
islands of the South Seas, veritable mill stones exert­
ing magnetic attraction even in an antique shop in the
capital of one of the former colonial powers.
Power belongs not only to lavish, luxurious, and
beautiful objects. True, they too provide an aware­
ness of contact with transcendence. When touring
a cathedral treasury or a museum adjoining an East­
ern rite church and looking at an exceptional golden
pectoral or a church cross with a knob I envision how
a dying cardinal or an archimandrite grasped it on
his deathbed so that he might feel it with his fingers
while thinking that the Saviour was not abandon­
ing him. On the other hand, when I handle a pair of
imposing, massive, and sophisticated ritual knives I
know just how a person performing a lamaic sacrifice
must have felt during a ceremony of ousting evil by
offering a man-shaped kukla, the dzolig. Parapher­
nalia are a powerful guarantee of the might of each
religious act.
Naturally, this force belongs only to a genuine ob­
ject and not some sort of purchase, the outcome of a
short-lived adventure in a supermarket born out of a
fleeting relationship between the client and the great
whore of the market. We know that an object-gadget
will make its way across our home in a crowd of others,
along the path between the shopping cart and the gar­
bage bin. A genuine object is immortal. A copper plate
hurled into a fire during a potlatch will be remembered
for long. Iconoclasts, hunveibins, Savonarolas, Atillas
and fashionistas who tell us not to wear the design of
the past season will be always about. But it is the thing
that ultimately is our only eternity. A well-known
aphorism maintaining that man is an episode in the
history of an object produces a collector’s spontaneous
protest that is lesser than that of others.
Things compel us to think about eternity in both
directions - focused on the future and longevity, on
the past and eternity. Just like the silver baptismal
bowl commemorating seven generations of the Castorp family and evoking in the young Hans a strange,
dreamy, troubling sense: of change in the midst of dura­
167

tion, of time as both flowing and persisting, of recurrence
in continuity. 3
In order to enroot us in the past the object too
must be well embedded in it. This is why the sign of
the producer is so important - the author’s signature,
the stamp of a workshop, the thin engraved initials
of clockmakers repairing an old mechanism, or the
numbers written with a carpenter’s thick pencil at the
bottom of commode drawers so that they would fit
better. Enrootment in a cultural context is decisive for
identity. An old Turkmenian carpet possesses stylistic
features enabling its identification not only with the
Ersari tribal group but also with the region of the small
town of Dali on the Amu Darya, where it was execut­
ed; a contemporary Afghani carpet does not provide
the observer with an opportunity for tracing its line­
age - it is a collection of patterns, of which each once
belonged to some other clan and defined a concrete
and different provenance.
Thanks to things we also focus on the future. It is
things that force the collector to think about his heirs,
successors, and future observers. By enrooting us in
the past and growing into the future they expand our
personality and cultural identity. Someone who does
not wish to limit himself to an identity emploi deter­
mined by family tradition and its mementoes can build
a different identity out of objects he had personally
collected. 4 It is possible to free oneself from the re­
straints of own culture and horizon of behaviour. By
collecting exotica I touch the reality of the most distant
past and contact with Chinese artefacts enables me to
withdraw into the past as far as possible. While drink­
ing tea at a low table, which once was an “opium bed”
in a Chinese opium den, I do not become a Chinese
from the past but find it easier to imagine that I am
entering that world.
Contrary to the acclaimed alternative: ”To be or
to have” I insist that “to have” (a collection of things)
carries the same spiritual value as “’to be” (a collector
of things).
Endnotes
1 As recalled by Scandinavian ethnology - see: e.g.
L. Otto, L. Pedersen, Collecting oneself. Life stories and
objects of memory, “Ethnologia Scandinavica”, vol. 28,
1998, pp. 77-92.
2 G. N. Potanin, Ocherki severo-zapadnoy Mongolii, Sankt
Peterburg 1881, p. 120.
3 T Mann, Czarodziejska góra, Warszawa 1956, p. 48.
4 A review of such contemporary attitudes towards souve­
nirs in: B. Rogan, Things with a history - and other posses­
sions, “Ethnologia Scandinavica”, vol. 28, 1998, pp.
93-107. Ibid. basic literature for “material culture” thus
comprehended by contemporary Anglo-Saxon anthro­
pology.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11449" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11427">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/e23ca8a023b956b8911c87a40e739990.pdf</src>
        <authentication>5ed1b8d67a482a12c961f7e0ba4730f4</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136402">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6512</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136403">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136404">
                <text>2014</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136405">
                <text>Istambuł</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="136406">
                <text>antropologia miasta</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136407">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:6084</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136408">
                <text>Istanbul: Recollections from a Lost City / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136409">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.144-150</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136410">
                <text>Chmielewska, Justyna</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136411">
                <text>ang</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136412">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136413">
                <text>czas.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136414">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136415">
                <text>J US TY NA CHMIELEWSKA

Istanbul:
I^&lt;^C(^llL&lt;oc:ti.o;n.iS from
a Lost City

I sometimes think myself unlucky to have been born in
an agtnp and impoverished city buried under the ashes of
a ruined empire.

I

n his autobiographical intimate novel: Pstanbul -Me­
mories and the City1 Orhan Pamuk embarked upon
an impasing challenge: to capaure the essence of
the town in which fie grew up and to which he tried
throughout his whole life to return by resorting to snatchas ot texts, scraps of newspapers, tragments of images,
and reminiscences of scents. Thio effort of oecollecfinf
Istanbul as seen by the later Nobel Prize laureate in the
courte of the first 22 yrars of his life - tho period embra­
ced lay the narration - appears t i be hazardous. Pamuk
endeavoured to recreato, evoke, and present to the
reader a city no longer existent, unrecognisable in its
present-day shape, and undecipherable on a contempoaary map. We thus receioed a paeadoxical apology,
a hymn an honour of a remembered and imaginary lo­
cation - a phantom cosmopolitan Istanbul, deteriora­
ting but still capable of casting a spell with its Oriental
allure. A brief demogrophic outline ot the town on the
Bosporus enablei us to envisage the scale of changes; in
the a920s it had a populption of 500 000, which during
Pamuk’s childhood totafled a million, and in 2000 —10
million.2 Today, ihe cypressacovered hills viewed lay
the young Orhan have vanished under cheap housing
estates, bridges cross the Bosporus, and the favourite
promenade of the Pamuk family had been taken over
by tourists.
Those readers who expect Istanbul to be a city guide­
book endowed with an aura of the belles letters and en­
hanced with spicy local details will be disappointed: the
peregrination routes bypass easily identifiable spots and
Istanbul icons (perhaps with the sole exception of the
Galata Bridge linking the banks of the Golden Horn).
They lead us down the kempt streets of the wealthi­
est districts, joining assorted points of Pamuk’s private
topography: the family house in Ni§anta§, the “Little
Paris” of Istanbul,3 and an apartment in another Eu­
ropeanised district, i.e. Cihangir. From here we make
144

Galata Bridge. 1950s
Source: www.azizistanbul.com

our way to the American Robert College and eventu­
ally reach the vestibule of the Hilton Hotel, in which
friends of the author’s father took their afternoon tea.
If we should decide to travel to the Bosporus then only
in a 1952 Dodge so as to catch a boat already waiting
to take the Pamuk family to a summer residence on the
largest of the Prince islands. When he managed —es­
caping the prying gaze of his mother and omniscient
aunts —to find himself with his first girlfriend in the
poor Greek districts of Fener or Balat, the local urchins
would run at the sight of the lovers trying to hide, cry­
ing: Tourist! Tourist! What is your name?
I
recall this caricature not in order to discredit Pamuk’s portrayal — Istanbul is an in-depth, dense, and
multi-strata description endowed with poetic ambiance
and sarcastic self-deprecation. Reading the recollec­
tions of the Nobel Prize laureate calls, however, for crit­
ical awareness making it possible to decipher his text
in the most complete way possible —the author himself
appears to encourage us to do so by carefully outlining
the novel’s socio-cultural backdrop.
This is a manifesto of the identity of a native-born
resident of Istanbul, an apology of enrootment and af­
filiation to a town whose greatest force is duration and
continuity; it is those features that discourses competing
with Pamuk —especially nationalistic and anti-Western
ones —would like to obliterate. On almost every page
of his book the author stressed his alienness and “foreigness” in new Istanbul - this is not a Baedeker travel
guide but the narration of an egocentric and introvert

�Justyna Chmielewska • I s T A N B u L : RECOLLECTIONs FROM A LO sT CITY

man of letters who devoted long years to arrive at the by
no means simple essence of the city and to become ca­
pable of consciously identifying himself with its sublime
depiction. To be able to say: Istanbul’s fate is my fate: I
am attached to this city because it has made me who I am.

Between the E ast and the West:
melancholic Istanbul
In a justification of their verdict, members of the
Royal Swedish Academy explained that they presented
the award to a writer who in the quest for the melancholic
soul of his native city has discovered new symbols for the
clash and interlacing of cultures.4 Despite the fact that he
evaded the well-worn metaphor of the bridge linking
the Orient and the Occident Pamuk did not resign from
exploring the potential of this fundamental opposition.
Nonetheless, he sought regions where the terms “East”
and "West” still mean something, say something essen­
tial, and explain the condition of people from the world
around him: suspended, torn between extremities, un­
able to fully identify themselves either with one circle or
the other.5 Benefitting from Orientalist clichés, stere­
otype depictions, and simple connotations with which
sentimental descriptions of Constantinople abounded,
Pamuk tried to reach that level of experiencing the city
along which there takes place a profound identification
with the site, its texts and imagery due to the absorp­
tion, personal interpretations or rejection of existing
representations. This is a difficult and painful identifi­
cation, marked with a feeling of shame and uncertainty,
loss and paradoxical pride.
Return for a moment to the social context: the Pamuk family inherited a fortune made by the author’s
grandfather who built railroads during the first years
of the Republic,6 and which Orhan’s father and uncles
managed to squander in the post-war period. The au­
thor’s relatives can be regarded as a model-like sample
of the Istanbul Europeanised elite - educated at the
best universities, ostentatiously lay, and associated with
the cosmopolitan legacy of the town rather than with
the nationalistic project of modern Turkish identity.
Torn by inner conflicts, lost in the elegant interiors of
their Istanbul apartment, surrounded by piles of West­
ern books gathering dust, and with difficulty finding
their place in the new social and cultural reality of the
Republic. Home became as empty as the city’s ruined yalis7
and as gloomy as the fern-darkened gardens surrounding
them - Pamuk recalled; elsewhere, he supplemented the
image of the catastrophe approaching those closest to
him and the town: .„but as nothing, Western or local,
came to fill the void, the great drive to Westernise amounted
mostly to the erasure of the past; the effect on culture was
reductive or stunting, leaving families like mine, otherwise
glad of Republican progress, to furnish their houses like mu­
seums.8 Pamuk seems to suggest that the degeneration
of people is merely a reflection and derivative of the
145

ruin into which the town declined. Times of splendour
had passed, and streets and houses together with their
residents were doomed to exist on the margin of great
history.
We arrive at the point in which Pamuk’s Istanbul
begins to slowly disclose its true face - that of a town
relegated to the peripheries, forgotten, and full of traces
of dead imperial culture gradually ousted by the me­
diocrity of modernity. It is here, amidst the ruins and
snatches of former might, that the author sought an­
chorage points. Pamuk described the feeling accom­
panying this difficult identification as huzun - he had
in mind specific melancholy characteristic for the resi­
dents of Istanbul, embedded in an overwhelming feel­
ing of loss and decline, additionally supplemented with
recollections of imperial glory and poisoned by the ir­
reversibility of the changes to which the town had succumbed.9
Already due to its Arabian etymology huzun refers
to Koranic and Sufi tradition ousted in republican
Turkey,10 to the era of spiritual death and philosophi­
cal sophistication: contemporaneity appears to be their
failed and ungrateful child. This paradoxical feeling sorrow mixed with pride, and reminiscences of greatness
with the experiences of degeneration, a subconscious
willingness to undergo suffering - becomes the content
of Istanbul existence. Searching for a counterpart of this
par excellence local state of the spirit Pamuk turns to the
outside, towards analogues of urban sadness recorded
in the writings of Western authors. In its capacity as in­
dividual suffering, leading towards alienness and loneli­
ness, Romantic European melancholy does not, how­
ever, exhaust the nature of the phenomenon, which in
its Istanbul edition is a shared feeling and possibly the
sole experience linking all those who manage to iden­
tify themselves with the city on the Bosporus. Under­
standing huzun could be facilitated by reading Tristes
Tropiques by Claude Lévi-Strauss, although this tristesse
too will not be an exact reflection of Istanbul sorrow;
depression accompanying the observation of the pov­
erty of Sao Paulo or Delhi has an underpinning of a
colonial feeling of guilt, of which Pamuk’s kinsmen are
free. Perhaps its identification is better assisted by the
symptoms of the Istanbul malaise and not its sources: It
is by seeing huzun, by paying our respects to its manifesta­
tions in the city’s streets and views and people, that we at
last come to sense it everywhere. On cold winter mornings,
when the sun suddenly falls on the Bosporus and that faint
vapour begins to rise from the surface.
Pamuk perceived the mark of sadness unmistakably
in the remnants of former Constantinople - immersed
in the tissue of the city and with time losing their inte­
gral character vanishing amidst the successive strata of
the Istanbul palimpsest of the ruins of previous towns.11
It is on their rubble and in the gaps in their tissue that
successive forms developed, creating hybrid spaces dif­

�Justyna Chmielewska • I s T A N B u L : RECOLLECTIONs FROM A LO sT CITY

ficult to decipher. In order to explain the special en­
thralling and attractive nature of those Istanbul strata
Pamuk rather provocatively referred to the category of
the “picturesque” conceived by John Ruskin, so as to
in a thoroughly nineteenth-century and Romantic style
express every few pages his admiration for a Byzantine
wall overgrown with ivy or a semi-buckled mossy roof
of a tekke belonging to crazed dervishes, whose garden
provides shelter for homeless dogs - the emblematic res­
idents of a town abandoned by successive civilisations.
The sorrow that is part of the essence of the local­
ity is projected onto its image: in its purest and correct
form Istanbul will appear to Pamuk as black-and-white.
The scarlet and orange of the sultanate, Muslim green
banners and turquoise robes have already faded, leav­
ing the city of ruins and of end-of-the-empire melancholy.
The greying and rotting timber of the collapsing Otto­
man villas,12 the ashen, indescribable fur of dogs roam­
ing in the streets, the severity of stone mosques marking
the town panorama, the threads of thick smoke spewed
by ships sailing across the sound, the dark whirl of the
water surrounding and invading the town. Finally, the
most important component of the Bosporus mono­
chrome: snow. Pamuk constructed his Istanbul from
such images and it is they that condense most effec­
tively the very essence of post-imperial colourlessness.
Once again, and as in the case of the hüzün, despite
the feeling of loss and an awareness of the ostensibly
unattractive colour scale of the city, it is this black-andwhite quality that for Pamuk will render Istanbul his
town.
Hence, melancholy and ruins, black, grey and white,
unclear memories of former opulence and quiet consent
to the local peripheral character.13 By embarking upon
a quasi-Orientalist game played both with the texts de­
scribing the town and with the reader, the author con­
tinued to circulate around "dangerous”’ motifs: clichés
of Oriental harems and cemeteries, mysterious murders
committed by moonlight or Romantic images of “beau­
tiful ruins”. He provocatively resorted to texts from the
“black list” of Western writers-Orientalists, laboriously
disclosed by Edward Said and his emulators14 - de­
scriptions of Istanbul by Nerval, Gautier, and Flaubert
become the keys to the gates of a non-existent town.
This is a step just as effective as it is hazardous: Pamuk’s
book thus becomes an easy target both for the pro-revi­
sion numerous trackers of Orientalist deviations on the
Western side of the barricade (who, in turn, accuse him
of copying Western clichés and the “Orientalisation” of
Istanbul) and the Turks, readily criticising Pamuk for
his “Occidentalisation” of the town, contrary to the na­
tional ethos, for pandering to European tastes, and for
failing to notice the ”genuine”, Moslem and, predomi­
nantly, Turkish character of the metropolis.15
Defending his stand, Pamuk developed a unique
theory of the Istanbul amalgamate, in which elements
146

borrowed from Eastern and Western tradition create
a difficult and ambiguous whole. Although this rather
unsurprising apology of syncretism and multicultural
qualities resounds with truism (could the identity of a
town with a population totalling more the 10 million be
based on a single tradition?) in Istanbul it is constructed
in an interesting fashion: via a multi-strata criticism of
the cul de sac into which fascination with figures of the
East and the West has led the residents of Istanbul.
Openly critical of Turkish nationalism,16 Pamuk seems
to parallelly - although somewhat more gently - doubt
the tendency to copy Western models (and turned the
edge of irony predominantly towards his relatives, thus
revealing the cultural shallows, on which they have
landed). A search for references to Islam will not lead
us far while reading Istanbul: attachment to religion is,
according to Pamuk, a feature typical for the "primi­
tive” residents of the poor districts, arrivals from the
Anatolian province, while the author’s direct contact
with the Moslem ritual seems to be limited to spying
upon and tormenting a female servant employed by his
parents when he was a child. The poor and those mis­
treated by fate “need” God, but this certainly does not
hold true for Pamuk. If one were to seek the positive
aspects of the Istanbul mixture, the writer would have
probably assigned them to the cosmopolitanism of the
town, its multicultural qualities inscribed into the his­
tory of a city for centuries populated by Turks, Greeks,
Jews, Armenians and representatives of other diaspo­
ras. Here too, however, hüzün makes itself known - due
to brutal nationalisation and successive pogroms little
is left of former great variety: at best, memory and con­
secutive traces marking the map of the town, a phan­
tom of the past.
Istanbul identity d la Orhan Pamuk is undoubtedly
excusive and elitist - hence the majority of the criti­
cal opinions about his literary commentaries voiced in
Turkey.17 Significantly, the author too described his po­
sition as ambiguous, stressing that his prime intention
was writing books and not politics, that he was una­
fraid of formulating strong opinions about the cultural
rank of the country. His voice, one of few, is heard and
carefully heeded on the western shores of the Bosporus.
Istanbul is predominantly a literary text; more, it is an
urban mega-text, involving earlier descriptions into a
dialogue.

Istanbul in a text
sometimes, it might appear that Pamuk owes more
to his literary predecessors than to an actual experience
of the town. The Istanbul Bildungsroman is, after all, pri­
marily the story of taming space via text, of becoming
old enough for Istanbul (and Istanbul!) by delving into
its successive representations. Here, the author ren­
dered the reader’s task easier and this one time did not
compel him to participate in a game: without conceal­

�Justyna Chmielewska • IS T A N B U L : RECOLLECTIONs FROM A LO s T CITY

ing the sources of his inspirations he openly indicated
which texts moulded his image of the town (we must
forgive a megalomaniac inclination to regard himself
as an equal of the greatest - sometime Mann, at other
times Conrad or Nabokov). More, he patiently guides
the reader across his textual silva verborum comprising
an unobvious likeness of the town on the Bosporus.
If the most sensitive chords of the Istanbul spirit are
affected by the West-East dichotomy then the same
holds true for texts that enabled Pamuk to reach the
very essence of the town: famous Orientalists, on the
one hand, and local writers, forgotten by the Turks
(who was supposed to read them?), on the other hand.
Hence Nerval and his Voyage en Orient, in which Is­
tanbul, rather colourless in comparison with Cairo,
is one of the last stopovers; then, following Nerval’s
tracks, Gautier and his Constantinople; finally, Flaubert
suffering from syphilis caught in Beirut and, similarly
as Nerval, disappointed with the “insufficiently Orien­
tal” Constantinople. Further on, Gide, unsparing in his
racist comments about the natives, and Le Corbusier,
under the spell of the Ottoman legacy (he toured the
town prior to his fascination with the aesthetics of the
limousine and the transatlantic liner; more, in a bout of
Orientalist nostalgia he was wont to urge the Turkish
modernisers to preserve and revitalise historical wood­
en architecture!18). Pamuk read them patiently and in­
dulgently - at times expressing irony for the schematic
depictions, upon other occasions seeking in their de­
scriptions details to which none of the earlier examined
texts drew attention. In a word: he allowed the Europe­
ans to tell a story about their Istanbul, regardless of the
character of those accounts.
The whole issue grows more complicated when we
examine the local dragomans, with Pamuk devoting
more attention to four of them: Resat Ekrem Kogu,
Yahya Kemal, Ahmet Hamdi Tanpinar and Abdulhak
§inasi Hisar, Istanbul guides described by the author as
melancholic men of letters. What is the crux of the mat­
ter? Apparently, these four writers, at least when read
by Pamuk, managed to penetrate the town the most, to
salvage the majority of Istanbul in their texts, to best
render its specificity lost in time._Kogu - the Sisyphus
of the Bosporus - devoted his whole life to a deed that
cannot be rivalled: Istanbul Encyclopedia (keep in mind
that while collecting material for this perverse compen­
dium he devoted himself to studying the special beauty
of the local boys, leaving the town and its description
on the margin), Kemal - whose poetry is up to this day
used to educate consecutive generations of Turks, and
Tanpinar, closest to the Nobel Prize laureate: master
and student. Both spent their youth becoming familiar
with Armenian poetry and devoted their mature years
to delving into the language of Western poets and par­
allel roaming across the poor suburbs, where they dis­
covered a foretaste of the desired huzun. Finally, there
147

is Hisar, whose “Bosporus civilization” remained for Pa­
muk a model of the Istanbul saga: the fate of people and
the town constitute a tangle not to be unravelled.
Where are the complications? - asks the more ob­
servant reader. It appears that within the context of
the four writers there recurs the melancholy echo of an
unavoidable complexity of the identity of the town on
the Bosporus - the already familiar East-West paradox.
All four enjoy the deserved renown of "great Turkish
writers” (perhaps with the sole exception of the rather
too controversial Resat Ekrem Koçu), and all four de­
veloped their talent and perception in contact, context,
and deep fascination with Western literature - either
imitating European models or trying to translate and
adapt them to local reality. Pamuk is uncompromising
in his assessment: he hears clearly the Western semi­
tone even in the “native” representations of Istanbul,
closest to virtuosity; the “purity” of description and in­
nocence so desired by nationalists and Turkish purists,
its independence from European impact are simply im­
possible. We reach a successive essential and sensitive
point of the arguments presented by the Nobel Prize
laureate: the inevitability of borrowing, whose source is
both the centuries-long fascination with the West and
a sui generis impotence of Turkish authors incapable of
describing their town. Leaving aside various official docu­
ments and the handful of city columnists who scolded Istan­
bullus for their poor comportment in the streets, until the
beginning of the twentieth century, Istanbullus themselves
wrote very little about their city. The living, breathing city
—its streets, its atmosphere, its smells, the rich variety of its
everyday life was penned by Westerners - a harsh opinion
formulated in a characteristically Orhan Pamuk style.
Whoever would like to make a riposte to this cri­
tique by referring to Said’s theory of Orientalism, argu­
ing that the Turks simply had no other solution at their
disposal than to succumb to the cultural and political
domination of the West, cannot expect to enjoy easy
success. Only awareness of the complexity of the Turk­
ish paradox, that East-West angle characteristic for
contemporary Turkey, makes it possible, Pamuk claims,
to perceive the reverse side of the issue. Orientalism is
interpreted in Istanbul, unfortunately, mainly to justify
nationalist sentiment or to imply that, if it weren’t for the
West, the East would be a wonderful place - and Pamuk
seems to be correct within the context of the identity
disputes conducted from the onset of the Republic.

Album
The author reads about Istanbul, but just as often
observes it by seeking its soul and the recognisable face
of the town in books, etchings, and sketches. Already
browsing through his book makes it possible to imagine
the way in which Pamuk sees the space of the metropo­
lis: obsessively recurring images of decrepit wooden
villas, the yali along the Bosphorus, views of streets

�Justyna Chmielewska • I s T A N B u L : RECOLLECTIONS FROM A LOST CITY

sprinkled with snow, photographs of the Galata Bridge
and ships trying to squeeze into the Golden Horn ports,
and, finally, the nineteenth-century etchings by Melling, a favourite illustrator and another European who
managed to portray the town better that the local art­
ists. The secret of the force of Melling’s compositions
is supposed to be concealed in the specifically "humble
perspective” assumed by him: the absence of a central
point, the distance from which he looks at a panorama,
and the emptiness and life granted to elements placed
in the frame - all those features bring his way of see­
ing closer to Pamuk’s perception and enable the Nobel
Prize laureate to discover in the archaic etchings the
shadow of hüzün. One more thing that cannot be over­
looked: the affiliation supposedly linking Melling with
the Ottoman authors of miniatures ready to resign from
faithful depiction for the sake of representation con­
current with the canon and subjugating details of the
“human” world to strict rules of composition (on the
margin: the same principle appears to be applied in Pamuk’s text). Yet another person suspended “between”
and non-identifiable either with the imaginary East or
the West.
The second protagonist of the visual novel and a great
illustrator of the town is Ara Güler19 - a reporter prowl­
ing the dark and narrow streets and registering the grim
face of Istanbul at the time of Pamuk’s childhood. His
photographs are supposed to express the writer’s favour­
ite black-and-white image of the town: street scenes that
could appear to be portrayed by sheer accident, blurred
takes of dubious lanes at twilight, pedestrians captured
as they hurry along day after day, and, finally, scores of
photographs documenting the no longer existing Istanbul
with its wooden villas and cobblestones. A t first glance,
this is an accidental collection or rather one that illus­
trates the text in a somewhat excessively literal way. Nev­
ertheless, it remains valuable because it enabled Pamuk
to descend into the street, to leave for a while the drowsy
cosiness of his studio with a view of the Bosporus, and to
pretend that he too manages to traverse the town and not
only imagines it upon the basis of depictions by others.
Finally, private photographs - Istanbul is, after all, also
a parallel family saga with the town as its backdrop, and
the lead protagonists - Orhan, growing up, his brother,
who gives him an undeserved bashing, their beautiful
mother, the permanently absent dandy-father and the
majestic grandmother. Let us add, that this is the Orhan
who planned to devote himself to painting and spent
several years of volatile adolescence sketching the same
panorama of the Bosporus and personifying successive Eu­
ropean painters so as to attain that special, dual, EasternWestern acuity. Once again, an ostensible secondariness
or perhaps more exactly: a twisting path leading through
the stage of emulating the Orientalist clichés of old Con­
stantinople and towards intentional identification with
the town and its image.
148

Intimate town, absent town
The autobiographical convention observes its own
rules: there is place for slight exhibitionism and the
generalisation of one’s condition, and a wide field for
manoeuvre for the sake of auteur self-creation as long
as the writer is capable of connecting successive mo­
tifs into a whole as cohesive as possible. Pamuk made
copious use of these possibilities: poignant photographs
of the four-year old pouting Orhan next to Orhan-the
intellectual involved in politics, showing off his erudi­
tion. Self-deprecatory confessions about the excesses of
first love lead smoothly towards stories about the ruins
of the poor districts and their nineteenth-century de­
scriptions.
In time, the ostensibly chaotic narration (the chro­
nology of the autobiographical novel is disturbed by
successive, supposedly haphazard inserts) produced an
order of sorts: Istanbul registers the process of reaching
an awareness of being-in-a-city, documenting its con­
secutive stages together with all the complications en­
countered along the way. The path splits into at least
three tracks: the text, the image, and life; choosing
only a single one leads astray, and ignoring one of them
could result in incomplete, fragmentary identification.
In other words, there are three domains in which Pamuk seeks his town, and further: three chronological
stages of growing up. Childhood appears to be a time
of an unthinking, unruffled absorption of space (care­
less rides in a 1952 Dodge, dancing on the pavement
so as to miss the cracks and “dangerous” joints, reading
shop signs, announcements and neon lights), while ad­
olescence is a time of rejecting the simple image of the
town. The exalted quasi-fldneunusme20 of this period led
Pamuk towards dark bars suffused with cigarette smoke,
clamorous meetings of leftists, and the dirty back stage
of the suburbs that merely enhance inner frustration.
Finally, the last step: overcoming inner rebellion and
the joy of identifying oneself with the community of the
residents of Istanbul - mournful in a manner shared by
the author, melancholic just like him, and longing for a
lost town. The epilogue: the outcome of this reunifica­
tion with people and place, willingness and readiness
to create one’s own intimate an urban text that would
reflect all three fundamental components: life, image,
and literature.
Pamuk experienced his catharsis (where else?)
on a ferry sailing between the Golden Horn ports,
among tired fellow passengers with their dull coats, their
skullcaps,21 their scarves and their string bags - amidst the
symbolic Others of his Istanbul.22 Among all these ordi­
nary, common people, whom he saw in photographs by
Ara Guler more frequently than in the familiar streets
of the Europeanised quarters; people sharing with their
numerous children cramped wooden houses on the
brink of collapse in historical suburbs evoking the au­
thor’s nostalgia. Amidst those millions coming to his

�Justyna Chmielewska • isT A N B U L : RECOLLECTIONS FROM A LOST CITY

town who desecrated hills overgrown with cypresses
and covered them with hideous new concrete apartment
buildings (each one crushing my soul). To what degree are
these words full of elitist arrogance insufferable for the
Turkish readers, how much do they carry of intention­
ally created contrast intent on making the reader once
again aware of the nature of the Istanbul hüzün?
Finally, one last paradox: while declaring his readi­
ness to describe the melancholic spirit of the town, sup­
posedly unconsciously experienced by all the “locals”,
Pamuk wrote a magnificent literary document of the
bright sides of the specifically Istanbul version of exclu­
sion. If one were to follow on the map the routes of
his excursions, the majority of the districts will remain
blanks,23 while those mentioned will correspond to the
Europeanised exclusive parts of the town, inhabited by
local men of means. The Nobel laureate presents him­
self as a “native” writing about his town as an insider,
but a few pages later on he mentions the feeling of al­
ienation and deprivation of roots experienced while
strolling in the streets. We can try to decipher the same
ostensible contradiction within the context of the so­
cial background against which Pamuk placed himself:
writing about the town of old he had in mind a town
from an era when the feeling of a loss (post-imperial
nostalgia experienced while looking at picturesque ru­
ins) was compensated by an awareness of possession
(of social prestige, cultural superiority, economic hin­
terland). In his words: [...] later on, [in the 1960s and
1970s - J. Ch.] when Turkey’s democracy had matured
somewhat and rich provincials began flocking to Istanbul to
present themselves to "society"; by then, my father’s and my
uncle’s business failures had taken their toll, subjecting us to
the indignity of being outclassed by people who had no taste
for secularism and no understanding for western culture. If
enlightenment entitled us to riches and privilege, how were
we to explain to those pious parvenus that we deserved
them? Perhaps by resorting to a text?
On the one hand, Istanbul is a story about an in­
timate, personal growing up of an egocentric man of
letters, sensitive to beauty; on the other hand, and in
a much less obvious manner, it is a narration about
the gradual relegation of the old Istanbul (the town
of Pamuk et consortes) by the new Istanbul, desultory,
un-aesthetic and not worth our attention: the “com­
mon” and “uncivilised” Istanbul of immigrants from the
provinces. The latter are absent in the book, and we
may at best notice the shadow they cast on the idealised
vision cherished by the Nobel laureate, causing him to
become enveloped by the darkest, most murderous and
authentic strain of melancholy.
The incompatibility of the map sketched by the
writer and the actual dynamic of the town should not
come as a surprise - this is the consequence of a project
realised with sensitivity and piety, intent on reviving in
the text a remembered and perhaps slightly mytholo­
149

gised space, certainly one without any claims to objec­
tivism. For everything we say about the city’s essence says
more about our own lives and our own state of mind. The
city has no centre other than ourselves, Pamuk explained
his powers of observation. Let this be - as long as such
non-symmetrical, subjectivised, and intimate attempts
remain excellent literature capable of enchanting some
and inclining others towards a more profound reflec­
tion on the political-cultural theses of the author. In
the case of Orhan Pamuk this manner of conducting a
narration is sometimes more successful than an amass­
ment of fictional plots.
Endnotes
1 O. Pamuk, Stambuł. Wspomnienia i miasto, translated A.
Polat, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2008. The num­
bers of the pages in parentheses after the quotations refer
to this edition.
2 Already in 2008 the number of the town inhabitants was
estimated at 12,5 million. On the Istanbul demographic
boom in recent years cf., i.a. A. Aksoy, Istanbul’s Choice,
"Third Text” no. 1 (22) 2008, pp. 71-83. It is worth noting
that the total of residents rapidly growing since 1950 up
to this day is predominantly the outcome of inner migra­
tion - successive tides of arrivals from the provinces set­
tling down in Istanbul.
3 I mention the names of Istanbul districts, probably of little
significance for the Polish reader, in order to outline the
“elitist map” of the town - these areas are culturally rese­
rved for the Europeanised upper strata and access is
hampered for the average inhabitants of Istanbul by the
economic barrier. On the ethnic-cultural character of the
historical districts of Istanbul cf. Z. ęelik, An Architectural
Survey of the City, in: The Remaking of Istanbul. Portrait of
an Ottoman City in 19th Century, University of California
Press, Berkeley 1993, p. 9 and 21 sqq.
4 . The complete text of the justification of the verdict, the
speech given by Orhan Pamuk at the ceremony of presen­
ting the 2006 Nobel Prize in literature, and details con­
cerning the writer's biography and bibliography in: http://
nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/
(access 10.01.2009).
5 Another line of division appears to be much more signifi­
cant within the context of Istanbul: I have in mind the
north-south line. The Pamuk family is an excellent repre­
sentative of the “northern Istanbul residents”, a
Europeanised and lay middle class living in districts to the
north of the Golden Horn - the first beneficiaries of
modernisation, in time relegated to the economic and
cultural margin. On this division cf. O. Esen, The
Tightrope Walk of the Middle Class in a Fractured Istanbul,
in: Art, City and Politics in an Expanding World. Writings
from the 9th International Istanbul Biennial, istanbul Kultur
Sanat Vakfi, Istanbul 2005, pp. 120-121. Pamuk described
the experience of crossing the border of the Golden Horn:
The trams had been going up and down our street since 1914
connecting [northern districts - J. Ch.] Maękę and Nąantaęi
to Taksim Square, Tunel, the Galat Bridge and all the other
poor, old historic [southern - J. Ch.J neighbourhoods that
then seemed to belong to another country (p. 50).
6 On the ideological and non-neutral significance of rail­
way lines linking the most distant parts of Anatolia and

�Justyna Chmielewska • isT A N B U L : RECOLLECTIONs FROM A LO sT CITY

7

8

9

10

11

12

13

14
15

the cultural centre (Istanbul) and political capital
(Ankara) for the Turkish project of modernism see: S.
Bozdogan, Modernism and Nation Building. Turkish
Architectural Culture in the Early Republic, University of
Washington Press, Seattle and London 2001, pp. 119­
121. Involvement in building the railroad turned Paul's
grandfather into a classic representative of the elite of
modernisers, who by imposing reforms intended to trans­
form the crumbling empire into a Western-type state.
Yali describes a seaside villa, typical for Ottoman housing
in Istanbul, situated on the shores of the Bosporus and
"opened” towards the straits and not the town.
Nationalistic reforms introduced in the 1930s by the ironfisted Atatürk and his adherents resulted in an effective
severance of the cultural continuum between Ottoman
and republican Turkey: a change of the Ottoman alpha­
bet to a Latin one and the Muslim calendar to a Gregorian
one, a reform of clothes, a secularisation campaign as well
as a transference of the capital of the state from sultana­
te-era Istanbul to historically neutral Ankara were only
some of the bold modernisation steps taken to transform
Turkey from the “sick man of Europe” into a modern
republic. Cf. D. Kołodziejczyk Turcja. Historia państw świa­
ta XX wieku, Wyd. Trio, Warszawa 2000, pp. 114-127.
An attempted analysis of the category of melancholy in
Pamuk's Istanbul by, i.a. Esra Akcan, cf. The Melancholies
of Istanbul, “World Literature Today”, 11-12 2006, pp.
39-43.
Abandoned ruins of Moslem brotherhoods (banned in
1925 upon the order of Atatürk), a constantly recurring
motif in Istanbul, symbolized the religious sophistication
of the Ottoman era but at the time of the young Pamuk
were merely mute symbols of the fall and degeneration of
a past civilisation.
On the Istanbul palimpsest cf. A. Nowaczewski, Pejzaże
miejskiej melancholii, "Przegląd polityczny” no. 89, 2008, p.
59.
Orhan Esen identified Pamuk's favourite motif of a
wooden crumbling house, characteristic for the poor
districts of Istanbul, with unkempt children reclining on
the steps and laundry drying in the windows, as a symbol
of backwardness and Oriental poverty contested by adhe­
rents of the modernisation of Turkey; cf. O. Essen,
learning from Istanbul, in: Self-Service City: Istanbul, ed. O.
Esen, S. Lanz, b-books, Berlin 2007, fragment available
on: http://www.metrozones.info/istanbul/index.html
(access 15 January 2009). In recent years, successive
quarters dominated by such housing, e.g. the Fatih district
mentioned by Pamuk, have been torn down.
Cf. Pamuk's reflections about the marginal and indirect
status of Turkey in the interview: Nadal naiwnie wierzę w
Zachód, Magazyn "Dziennika”, 25-26 October 2008, pp.
7-8. The author devoted much attention to this motif
also in his Nobel lecture: My Father’s Suitcase, ’’Przegląd
polityczny” no. 89: 2008, (insert).
Cf. E. W Said, Orientalizm, transl. M. Wyrwas-Wiśniewska,
Zysk i S-ka, Poznań 2005, in particular pp. 284-354.
The motif of the collision of Eastern and Western impacts
is one of the leitmotifs of Pamuk's works. In: My Name is
Red ( Nazywam się Czerwień, transl. D. Chmielowska,
Wyd. Literackie, Kraków 2007) it is included within the
context of a dispute concerning style and authorship
conducted by sixteenth-century painters of miniatures
active in the sultanate; in Snow (Snieg, transl. A. Polat,
Wyd. Literackie, Kraków 2006) this tension is expressed
150

16

17

18

19

20

21

22

23

in a political and world outlook controversy, thus beco­
ming a direct reason for disturbances in the provincial
town of Kars.
Cf. Nadal naiwnie wierzę w Zachód, Magazyn "Dziennika”,
25-26 October 2008, pp. 7-8 and Moja turecka biblioteka,
"Dziennik”, 24 December 2008.
Cf. S. Morkoę, City and Self in Three Accounts of Istanbul:
Lorich’s Panorama (1559), Le Corbusier’s Travelogue (1911)
and Pamuk’s Memoir (2005), “Middle East Technical
University Journal of the Faculty of Architecture” no. 2
(24) 2007, pp. 96-97.
On the Istanbul (unrealised) projects by Le Corbusier see:
S. Bozdogan, Modernism and Nation Building. Turkish
Architectural Culture in the Early Republic, University of
Washington Press, Seattle and London 2001, pp. 3-4 and
67.
Born in 1928 in an Armenian family, probably the most
famous Turkish photojournalist and the only Turk wor­
king for the Magnum agency. Photographs taken in the
1950s and 1960s, showing the fishermen and workers of
Istanbul, attained the status of urban icons. In his book
Pamuk included chiefly street photographs by Guler.
The impossibility of the emergence of fldneurisme d la Turca
was interestingly described by Ugur Tanyeli: due to the
obliteration of the public/private borderline functioning
in Western towns, in Turkey streets became an arena of
intensive social control making it impossible to unrestric­
tedly roam other than in groups. Tanyeli pointed out that
outer space assumed the form of places of meetings and
interactions and not of the isolation of the individualised
subject. Cf. U. Tangelo, Public Space/Private Space: The
Invention of a Conceptual Dichotomy in Turkey, in: Art, City
and Politics in an Expanding World. Writings from the 9th
International Istanbul Biennial, istanbul Kultur Sanat
Vakfi, Istanbul 2005, pp. 210-225. Another factor hampe­
ring the Istanbul version of fl&amp;neurisme could be strongly
politicized town space, cf. E. Ozyurek, Nostalgia for the
Modern. State Secularism and Everyday Politics in Turkey,
Duke University Press, Durham and London 2006, pp.
93-124. An interpretation of Istanbul as an analogue of
Benjamin's Passagenwerk was attempted by D. Kozicka, cf.
Stambulskie pasaże, “Przegląd polityczny” no. 89, 2008, pp.
55-57.
Takke - a small and usually woolen cap used in Turkey by
conservative Moslem men, a male counterpart of the
shawl worn by women wishing to demonstrate their iden­
tification with Islam.
Stephan Lanz described those poor and usually conserva­
tive arrivals from the provinces as anti-urbanites - the
opposite of the ”genuine” residents of Istanbul, who in
time occupied the majority of urban space and became
culturally alien vis a vis the town elites , cf. S. Lanz, If you
can make it in Istanbul you can make it anywhere, in: Self­
Service City: Istanbul, ed. O. Esen, S. Lanz, b-books, Berlin
2007, fragment available on: http://www.metrozones.info/
istanbul/index.html (access 15 January 2009).
By way of example, the Asian coast, where 35% of the
town's population now lives (about 4,5 million people), is
mentioned in the book only twice or thrice as a place
where Pamuk's friends raced the Mercedes cars borrowed
from their fathers (Bagdad Street) and as one of the favo­
urite localisations of engravings by Melling (historical
Uskudar).

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11447" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11425">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/c5e59e8d8e5428b0e15385a9ed8761f2.pdf</src>
        <authentication>4ee5c86d0c271f016d446ec4991514d2</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136380">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6510</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136381">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136382">
                <text>2014</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136383">
                <text>antropologia współczesności</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136384">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:6082</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136385">
                <text>The Beauty of Human Error/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136386">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.112-119</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136387">
                <text>Stomma, Ludwik</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136388">
                <text>ang</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136389">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136390">
                <text>czas.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136391">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136392">
                <text>LUDWIK ST OM M A

The Beauty
of Human Error
In Memoriam Professor
Aleksander Jackiewicz

Act I. The Eiffel Tower
The Eiffel Tower was erected upon the occasion of
the World Exhibition in 1889 and conceived as the at­
traction and embellishment of the event. Its author, as
the name indicates, was engineer Gustave Eiffel, ear­
lier known as the builder of a viaduct over the Sioule
(1869), a bridge in Porto (1876), and, predominantly,
the 122 metre-tall Garabit Viaduct (1878), a techno­
logical miracle of its time. The tower brought him not
only immortal renown but also the Legion of Honour,
which Eiffel received on inauguration day (31 March
1889) from Minister of Trade Trade Édouard Lockroy
(in place of Prime Minister Pierre Emmanuel Tirard,
who became short of breath and could not reach the
uppermost platform; lifts were installed several weeks
later). The Tower is 301 meters high and weighs 9 699
tons.
“This tower is the fulfilment of an eternal dream...”
- Prime Minister Tirard said without undue exaggera­
tion in his inauguration speech. Designs for soaring
constructions ”befitting the capital of the world”
had been presented already to Charles VII, Francis I,
Henry IV, Louis XV and Napoleon... Almost at the
last moment the realisation of Alfred Picard‘s monu­
mental project was hampered by the July Revolution.
To the end of 1886 Eiffel’s rival was Jules Bourdais,
supporter of a cylindrical tower, also 300 meters tall
and topped with a hundred powerful floodlights that
would illuminate evenly not only Paris but also the whole
of Bois Boulogne, Neuilly and Levallois, all the way to the
Seine. Taking into consideration the height of our houses,
wrote a malicious journalist, standing like cliffs along
narrow canyons, and the fact that the streets of Paris do
not radiate concentrically from the site intended for this
monstrous column one may presume that the city roofs
alone would become flooded with light; hence, probably
contrary to the intentions of the authors, only our cats will
benefit while pedestrians will continue breaking their legs
in the darkness. 1
Despite “eternal dreams” the ultimate decision to
embark upon building a ”steel construction accord­

ing to calculations made by engineer Gustave Eiffel”,
signed on 8 January 1887 by Eduard Lockroy and the
prefect of Paris Eugène Poubelle (yes! - the one re­
sponsible for dustbins), produced a storm of solemn
protests.
On 14 February “Le Temps” published an open
letter addressed to Adolphe Alphand, chief architect
of Paris. The signatories included, i.a. Guy de Mau­
passant, Alexandre Dumas, Sully Prudhomme, poets:
François Coppée, Leconte de Lisle, painters: Jean
Louis Meissonier, Leon Bonnat, William-Adolphe
Bouguerau, Adolphe Willette, architects headed by
the designer of the Paris Opera Charles Garnier, mu­
sicians, with Charles Gounod, and actors, including
Victorien Sardou...: Citizen and dear countryman!
We, the writers, painters, sculptors, architects and ama­
teurs devoted to the beauty of Paris that had remained
intact until now, come to protest with all our might and
indignation, in the name of the unrecognised French taste,
French art, and French history that now find themselves
threatened —we protest the construction, on the very earth
of our capital, the useless and monstrous Eiffel Tower that
public spite, often imbued with good sense and a spirit of
justice, has already christened the Tower of Babel. With­
out succumbing to chauvinistic exaggeration we may
boldly state that Paris is undoubtedly the most beauti­
ful city in the world. Along its streets, wide boulevards,
enchanting riverbanks and promenades there tower
the most magnificent works of mankind. The spirit of
France, the author of those masterpieces, delights in
this flourishing of stone dignity. The Italians, the Ger­
mans, and the Dutch, albeit correctly proud of their
artistic heritage, do not possess anything comparable
with ours, and thus Paris stirs curiosity and admiration
in all corners of the world. Are we to desecrate all this?
Is Paris to subject itself to the tradesman’s mentality of
a machine constructor by losing its beauty and hon­
our? Yes! - This tower, which even commercialised
America would not want, is unquestionably an insult
to the town. Everyone feels this, all repeat this, all
are anxious; we are merely a weak echo of a rightly
disturbed public opinion. Foreigners arriving at our
exhibition will cry out in surprise: “This is the mon­
strosity chosen by the French to give witness to their
taste!?”. Mercilessly jeering, they will be right. Paris of
the lofty Gothic, Paris of Jean Goujon, Pilon, Puget,
Rude, de Barye, etc. ... will become Paris of Mr. Eiffel.
In order to understand the l egitimacy of our outrage
it suffices to imagine this ridiculous Tower ruling over
Paris in the manner of a pillar of black factory smoke
and smothering with its barbaric weight Notre-Dame,
Saint-Chapelle, Tour Saint-Jacques, the Louvre, the
Dôme des Invalides, L ’Arc de Triomphe ... All our
monuments humiliated and belittled, vanishing in this
mad dream. For twenty long years we shall be forced
to watch how the shadow of an atrocious column

112

�Ludwik Stomma *

THE BEAU'

made of twisted tin will fall upon this city, trembling
with the troubled genius of past centuries. - We turn
to you, Sir, who loves Paris so much, who has granted
it so much beauty, who has protected it so many times
against the devastation and vandalism of industry, and
who has the honour to shield it once again. We turn
to you, Sir, while guarding the cause of Paris because
we know that as an artist who loves all that is beauti­
ful, great and just, you will devote all your energy and
eloquence. And if our call will remain unheeded, if
our arguments will be rejected, if Paris will insist to
be defiled, then let us, the signatories, and you, Sir,
at least leave for posterity this protest, which does us
honour.3
The signatories did not have to wait long for a
riposte: the Tower is not a useless object - Lockroy
replied, nor is it an ordinary attraction at the World
Exhibition; on the contrary, it provides science with
invaluable services. Eugene-Melchior de Vogue stated
that the Tower is the immortal victory of masonic
lodges over degenerate clericals, a blow dealt against
parochial mystifications, revenge for the defeat of the
freemasons of Senaar, and an embodiment of the om­
nipotence of science raising the tower of Babel, an
edifice forbidden by the Biblical God. 4 Magnificent
proof of the industrial power of our land; a monument
of secular genius; an extraordinary flight of secular
thought ... - added others, and Gaston Tissandier
concluded that the Tower will symbolise not only the
skills of contemporary engineering, but the whole age
of Science and Industry, in which we live; it will be­
come a monument of gratitude for the heroes of scien­
tific renascence at the end of the eighteenth century
and the Revolution of 1789, who delineated the paths
of progress.5
As the construction work advanced and the Tower
grew, the opinions of its supporters became louder and
more exalted. The above cited de Vogiie, speaking in
the name of the Eiffel Tower, addressed the bell towers
of the Notre-Dame cathedral: You old abandoned tow­
ers, which no one obeys any longer. Do you not see that the
poles of the Earth, now turning around my steel axis, have
changed1 I am the power of the universe brought under
control by the genius of calculations. Human thought runs
along my members. My forehead is encircled by radiance
brought from the sources of light. You were ignorance, and
I am Science! 6 An anonymous author of Guide officiel
de la Tour Eiffel echoed his opinion: Only from here
(from the second platform of the Tower - L. S.) it is
possible to grasp the great progress of History. Here, N a­
ture and History demonstrate their peak. It is here - on the
plain stretching at your feet that the past took place. It is
here (on the Tower - L. S.) that the future will become
fulfilled. (...) Thanks to its form of a factory chimney the
Tower triumphantly guided into Paris industry, of which
attempts were made to deprive the city. Soaring proudly, it
113

reminds the heavens about the might of progress, the vic­
tory of Science and Industry. 7 The praise was crowned
with Adolphe David’s Symophonic Poem, opus 63:
- Engineers and workers arrive at Champ de Mars
(lento)
- Beginning of work and the Tower foundations
(moderato)
- The clangor of iron (moderato e martellato)
- Ironworkers (allegro et gaiement)
- Turmoil and anxiety among the workers (allegro
mouvementé)
- First platform, the Tower grows, the summit is
closer (andante cantabile)
- People on the Tower (moderato accelerando e
crescendo jusqu’à la fin)
- The French national anthem and flag (lento e
grandioso).
It should be added that according to its adherents
the localisation of the Eiffel Tower accentuated its
symbolic dimension. Up to 1765 Champ de Mars had
been covered with vineyards, and then, for the next
15 years, it served as a training area for cadets of the
nearby Military Academy. From that time, however, it
became renowned for numerous spectacular events:
1783 - the Robert brothers launched a huge bal­
loon (which fell in Gonesse, near Ecouen, causing
panic among the local peasants),
1794 - the Blanchard balloon,
14
July 1790 - Fête de la Fédération under Tal­
leyrand. In pouring rain more than 300 000 Parisians
swore an oath of loyalty to the Nation and the Con­
stitution,

�Ludwik Stomma

• THE BEAUTY OF HUMAN ERROR

10
November 1794 - the execution of Jean Baillie,strous”, “hideous”, "ridiculous, “horrible”, “made not
astronomer and mer of Paris (the same who responded
of stone” but of “tin twisted with screws” ; it “smothers
to a comment made by the hangman, who noticed
the town’s monuments with its barbaric weight” and
that he was shivering with fear: Oui, mais cest seule- is the reason why “Gothic Paris will become the Paris
ment de froid (Yes, but it is only the cold).
of Mr. Eiffel”, etc. Ethical arguments proclaimed: “the
8
June 1794 - Apotheosis, the Festival of the Su­Tower is a profanity”, “it robs of all honour”, “it hu­
miliates”, is “an insult” and “a new Tower of Babel”,
preme Being, organized by Robespierre,
while utilitarian arguments added: “it is useless” and,
10
November 1804 - Napoleon presented the Le­
finally, socio-ideological ones claimed that the Tower
gions with eagles,
1863 - the launch of “Le Geant”, a two-storey bal­ was created by the “tradesman’s mentality of a ma­
chine constructor”, “even commercialised America
loon built by A. Nadar,
would not want it”, it is an ”industrial product”...
1867 - International Exhibition,
1878 - World Exhibition.
Counter-arguments include: ’’victory over the cler­
gy”, “’parochial mystifications”, “ignorance” and the
The construction of the Tower lasted 26 months
“’past” ; a triumph of “’iron”, “’industry”, “science”,
(795 days, to be precise). The Parisian press reported
about the course of the work with growing enthusi­ ‘’free thought”, “secular genius”, the “future”, the
asm: The workers compete zealously, full of admiration
’’tradition of the Enlightenment and the French Rev­
for the common task. They do not fear exhaustion or in­ olution”, “usefulness”, and, finally, a pathos-suffused
clement weather: be it winter or the hottest summer days
admission: “Yes, this is the new Tower of Babel”.
they labour with total devotion, courage and an undeterred
It is easy to notice that the symmetric arguments
and counter-arguments seem to be arranged in two
will to successfully complete the Tower - wrote “Le cri
opposition cycles:
du peuple” in June 1887. “Le Rappel” added on 13
August: The number of curious onlookers watching the
1 - industry: art; engineer: artist; iron: stone,
construction continues to grow. Foreigners passing through
2 - the future: the past; science: religion; freedom:
Paris return from the site of the great undertaking delighted
tradition.
and slightly jealous. (...) All agree that the Tower appears
Take the first contrast - industry: art.
to be growing by itself.
The French: I’industrie (and the Polish: industriFinally, on 1 April 1889, after all the speeches,
alizacja/industrialisation) is derived from the Latin:
celebrations, orders, and ribbons tourists mounted the
industria, i.e. collective work, the activity of a closed
Tower. The guest book placed next to the entrance
group of the initiated... Up to the eighteenth century
to the stairs makes it possible to learn about their first chevalier d’industrie signified a felon, a member of a
impressions 8.What summit will the genius of the French band of thieves. This negative timbre survived all the
reach in 1989? —The clouds will tell!’ (a visitor from Bra­ way to the middle of the nineteenth century suggest­
zil); Oh Egypt, my beloved homeland, how I would like to ing unsuitable, common, and even degrading activity.
see from the peaks of the pyramids a work as mighty and
Art, on the other hand, from the Latin: ars-tis (talent)
magnificent as the Eiffel Tower, erected with the hands of and the Indo-European aritus/ritus, refers to a rite, sac­
your children!; Oh my native land! When will you achieve
ral activity, the sacred, an encounter of the individual
such a success? (a Hungarian); French genius, you will
and the sacred.
always be foremost in the world!’; Seeing the Eiffel Tower
upon the etymological level the distinction into
I am proud to be French; Just as on the Tower of Babel
industry and art thus delineated further contrasts:
here too a great mixture of languages but it does not divide
industry: art
people —on the contrary, it unites in a unanimous ado­
the collective: the individual
ration of France (a Greek woman); I discovered on the
the profane: the sacral.
Tower the expanse of my native seas (a Breton). Only a
Parallel, the iron: stone opposition, in which iron is
certain Bloumette expressed some distance: The more I
a transposed material while stone ”was begat without
admire the Eiffel Tower the more I experience the infinites­ human intervention” places us vis a vis a fundamental,
imal nature of high heels; a sergeant of the 18th infantry
structural culture: nature opposition.
regiment preceded Freudian interpretations and wrote
Myth - Roland Barthes maintained - consists in
succinctly and concisely: An imposing penis!. The sole
overturning culture into nature or, at least, the social, the
cultural, the ideological, the historical into the “natural".
sceptical and embittered reaction of the day was the
What is nothing but a product of class division and its
one (is this not an additional symbol?) of our kinsman
from the land on the Vistula: We build ever higher, we moral, cultural and aesthetic consequences is presented
fall ever lower. Stanislas Skarżyński. Fortunately, his
(stated) as being a "matter of course"; under the effect
voice was drowned in the general clamour.
of mythical inversion, the quite contingent foundations
of the utterance become Common Sense, Right Reason,
The opponents proposed aesthetic arguments
against the Tower, which they regarded as “mon­ the Norm, General Opinion, in short the doxa (which is
114

�Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR

the secular figure of the Origin). 9 The basic function
of collective impression thus consists of a permanent
transition of the cultural to the natural, the mythical
justification and integration of culture. Meanwhile, in
the peculiar case of the adherents of the Eiffel Tower
we are dealing with an opposite tendency - we reject
Nature! We consciously speak in favour of the trans­
posed. We do not want revealed traditions but truths
created by us. We are the future! We are the heretics!
... So many dreams of Castorp and Settembrini are to
be found here, so many predictions of futurism and
Surrealism.
An anthropologist, however, knows, and this is
the painful complaint of his (nomen omen) profession,
that there is no truth or liberty, and that a myth will
only replace a previous myth. The myth cherished by
the supporters of the Tower was emancipated society
without tradition, religion, and the past, progressing
towards unruffled freedom just a step away. This is
freedom devoid of tedious injunctions and numbing
taboos from the past. Industry, iron, science !
Fifty years later, miniature Eiffel towers advertised
(and sometimes still do) spots for cosy rendezvous in
Portugal, Central America, the Far East, “all the cor­
ners of the world”. Decorations depicting the Tower
are also, in our epoch, an indispensable component
of Parisian cabarets, which, like “Folies-Bergère” or
“Crazy Horse” consider or offer themselves as truly lib­
erated “’in the Parisian spirit”. Even in private brothel
apartments in St. Denis a small golden model of the
Tower is virtually unavoidable.
Once: industry, iron, science; now: nudity, plumes,
Chanel... New generations ruthlessly travestied the
ideas of the adherents of engineer Eiffel. Did they ac­
tually betray the message?
In June 1984 the lesbians of Paris, demanding the
right to legal marriage, carried at the head of their
procession a cardboard Eiffel Tower, and in the back
a banner: ’’May secular thought win” ... . The Sun
emerged from behind the clouds and smiled upon the
Tower.

Act IL L’A rt de Triomphe
The construction of L’Arc de Triomphe an­
nounced by Napoleon on the battlefield at Austerlitz
went on for thirty years (15 August 1806 - 29 July
1836). In the meantime, France witnessed the fall of
the Empire, the Cossacks entering Paris, the Bourbon
Restoration, the Hundred Days, another Restoration,
the July Revolution, the onset of the reign of Louis
Philippe ...
Originally, the Arc was to stand in the presentday Place de la Bastille, since this was the route along
which the army returned from the East along St. A n­
toine. The project was changed by the Minister of
Foreign Affairs Jean-Baptiste de Nompère de Cham115

pagny, who skilfully suggested to the Emperor that the
Arc, soaring over the Etoile tollgate, would be visible
from the Tuileries, and thus always before the eyes of
the Triumphant Commander; more, His Majesty will
ride under it while on his way to Malmaison. 10
The walls of the Arc were 5,40 meters tall when
suddenly Jean-Frangois Chalgrin, the author of the
design and chief architect, died on 20 January 1811.
Work conducted under the supervision of his loyal
student Louis-Robert Goust during the tragic days of
the fall of the Empire, attained a height of 20 metres.
A seven years-long delay now followed. Construc­
tion was not renewed until 9 October 1823 upon the
basis of an ordinance issued by Louis XVIII but with
a new decoration-ideological programme. The Arc
was now to laud Bourbon supremacy in the Span­
ish war. Goust was assigned a political controller
- the ultra-royalist architect Jean-Nicholas Huyot,
who by systematically questioning all of Chalgrin's
drawings ultimately, in February 1830, led to Goust’s
discharge.
Huyot’s triumph was short-lived. Five months lat­
er, the July Revolution abolished the Bourbon dynasty.
Louis Philippe returned to the original conception of
the Arc - a monument commemorating the glorious
victories won by the Revolution and the Empire; its
realisation was entrusted to Abel Blount, whose name
was etched for all eternity at the top of the eastern
pillar.

�Ludwik Stomma

• THE BEAUTY OF HUMAN ERROR

The Arc is 49,5 metres high and 22 metres deep,
decorated with sculptures, bas-reliefs, and numerous
inscriptions.
1. Sculptures.
- From the Champs-Elysées
on the right pillar: The Departure of the Volunteers
of 1792 by François Rude (a student of Pierre Cord­
elier); a sculpture today known as La Marseillaise,
whose name comes from the “genius of war” dominat­
ing a group of female figures;
on the left pillar: Napoleon’s Triumph by Jean
Pierre Cortot.
From Neuilly:
two allegories by Antoine Etex: Resistance (on the
right) and Peace (on the left ).
2. Bas-reliefs.
- From the Champs-Elysées:
on the right: Death of François Séverin MarceauDesgraviers at Altenkirchen 21 September 1796,
on the left: The Battle of Aboukir (25 July 1799).
Kincei Mustapha surrenders to Bonaparte and Murat.
- From Neuilly:
on the right: General Bonaparte on the bridge at
Arcole, 17 November, 1796. In the foreground: Bona­
parte and the drummer boy André Etienne;
on the left: Capture of Alexandria by Kléber (2
July 1798).
- From Avenue de Wagram:
Battle of Austerlitz (2 December 1805). Napoleon
leads the Guards to attack.
- From Avenue Kléber:
Battle of Jemmapes (6 November 1792). Charles
Dumouriez begins the cavalry attack. In the back­
ground, amongst the staff officers: the recognisable
figure of the Count of Chartres - the later King Louis
Philippe
3. Inscriptions.
A. 150 names of localities associated with the mili­
tary successes of the Republic, the Directorate, and
the Empire. Looking at a map of present-day Europe
we find 35 sites in Italy, 29 in former West Germany,
25 in Spain, ten in France, nine in the former Soviet
Union, eight in former East Germany, seven in Bel­
gium, five each in Egypt, Austria and Poland (accord­
ing to the spelling from the Arc: Pultusk, Ostrolenka,
Eylau, Danzig, Breslaw), four in The Netherlands, two
in Portugal, and one each in former Czechoslovakia
(Austerlitz), Luxembourg (Luxembourg), former Yu­
goslavia (Montenegro), Switzerland (Zurich), Israel
(Jaffa) and Hungary (Raab-Gyór).
B. Names of 660 military commanders represent­
ing over ten nationalities. Alongside the French they
include Germans, Italians, Belgians, the Dutch, the
Swiss, Spaniards, seven Poles: Kniaziewicz, Poniatowsky (Poniatowski), Lasowski (Łazowski), Dombrowsky (Dąbrowski), Zayonscheck (Zajączek),
116

Sulkosky (Sułkowski), Klopisky (Chłapowski)... and
even commanders from Austria (Scherer), Ireland
(Kilmaine), Dominicana (Briux) and Venezuela (Mi­
randa).
From Place de l’Etoile (today: Place Charles de
Gaulle-Etoile), crowned with L’Arc de Triomphe, there
radiates a dozen (since 1854) wide avenues: Avenue
des Champs-Elysée and, counting clockwise, Avenue
Marceau (François Marceau-Desgraviers, 1769-1796
- revolutionary general, victor from Coblenz and Neu­
wied, died at Altenkirchen aged 27), Avenue d’Iéna
(Napoleon’s victory over the Prussian army, 14 Octo­
ber 1806), Avenue Kléber (Jean Baptiste Kléber, 1753­
1800 - victor from Fleurus, commander of the Egyptian
army, stabbed in Cairo), Avenue Victor Hugo, Avenue
Foch, Avenue de la Grande Armée (from 1805 this
was the official name of Napoleon’s Army), Avenue
Carnot (Lazare Carnot, 1753-1823 - leading activist
of the French Revolution, member of the Directorate,
provisional minister of war serving under Napoleon,
later an opponent of Napoleon, during the Hundred
Days accepted the post of minister of internal affairs,
exiled in 1816, devoted himself to research), Avenue
Mac-Mahon (Esme-Patrice Mac- Mahon, 1808-1898
- general, royalist, distinguished during the Crimean
War and at Magenta, stifled the Paris Commune, Pres­
ident of France, in 1873-1879), Avenue de Wagram
(Napoleon’s victory over the Austrians, 4-6 July 1809),
Avenue Hoche (Louis Lazare Hoche, 1768-1797 revolutionary general, cruelly pacified the Vendéans)
and Avenue de Friedland (Napoleon’s victory over the
Russian army, 14 July 1807).
The Arc closes one of the most magnificent vis­
tas of urban planning in the world: Place de l’Etoile
- Champs-Elysées - Place de la Concorde with the
Luxor Obelisk (thirteenth century B.C.) - the Tuiler­
ies Garden - Arc de Triomphe du Carrousel - the Lou­
vre.
In a poem mentioning his father, a general whose
name was omitted from L ’Arc de Trimophe, 11 Victor
Hugo wrote:
Oh! dans ces jours lointains où l’on n’ose descendre)
sur ce bloc triomphal ou revit tout l’empire
ou l’histoire dictait ce qu’il dictait ce qu’il fallait écrire
vous avez oublié sire un nom militaire
celui que je soutiens et que portait mon père
c’était un vieux soldat, brave entre les plus braves
dont le sabre jamais ne dormait au fourreau
et que napoléon enviait à moreau
pourtant sur votre mur, il est oublié sire
et vous avez eu tort et je dois vous le dire
car le poète pur, de la foule éloigné
qui vous aborde ici de son vers indigné

�Ludwik Stomma

• THE BEAUTY OF HUMAN ERROR

sire! et qui vous souhaite un long règne prospère
n'est-ce pas de ceux qu'on flatte en oubliant leur
père.
L ’Arc de Triomphe was intended to be a monu­
ment commemorating the power of the French army,
national pride, and the invincible might of the Empire.
It served as a point of departure for the funeral corteges
of Ferdinand Foch (1926), Joseph Joffre (1931), Philip
Leclerc (1947), Jean-Marie Lattre de Tassigny (1952)
and the hero of colonial wars - Louis Lyautey (1961).
It is here, next to the Tomb of the Unknown Soldier,
established in 1921, that the ceremonial changing of
the guard is held. Here runs the obligatory route of all
war parades...
The tourists, however, blissfully unaware of the
blood-stained pages of military history and visiting
colourful Paris distant from the roar of canons and
the dust of the battlefields, lift their heads to seek
on the Arc the names of native localities or familiar
sounding surnames. The English appropriate Clarke,
MacDonald, Hatry, and Pierce; the Germans - Kellerman, Struts, Stengel... the Spaniards - Almeras,
Miquel, Loverd...: the Portuguese - Cosmao, Dugua...
; the Lithuanians - Baltus; and the Czechs (I heard
this!) - Zayonscheck... Never mind the fact that those
dead are probably rolling over in their graves. In this
chaotic mixture of languages the Arc becomes a sign
of cosmopolitanism rising above national frontiers, ar­
mies, and a gung-ho legacy.
Paradoxically, it is those clueless tourists who are
right. From the very onset, albeit independently of
the intentions of its authors (naturally, if we recog­
nise them as individuals working on sketches and not
the collective genius of history), the Arc was already
a symbol of that, which is most alien to the power of
armies and the might of empires - a symbol of toler­
ance and probably the only building in the world from
which the revolutionary Dumouriez, Emperor N apo­
leon, and King Louis Philippe Bourbon look down;
this is the starting point of the exits of avenues named
after the perpetrator of regicide Carnot and the reac­
tionary monarchist and hangman of the Communards
Mac-Mahon, together with Victor Hugo, defender of
the latter’s right to asylum (a stand for which he was
exiled from Belgium), the bloody enemy of religion
Hoch and the self-declared supporter of clericalism
Foch... . Recall yet another vista from the Arc span­
ning from the nineteenth century (Champs-Élysée),
towards ancient Egypt, the sixteenth century (the
Tuileries Garden) and the thirteenth century (the
Louvre).... It becomes apparent that Place de l’Étoile
is the site of overcoming and eradicating contradic­
tions between epochs, ideologies, and nations. A site
for unity, for everyone, a refuge. Coincidentia oppositorum.

Even more so considering that the patron of this
conciliation of the opposites is the powerful shadow of
the One who was the god of war and the little corpo­
ral, a monarch and a liberator of nations in the name
of the ideals of the revolution, an Italian Corsican and
“the greatest Frenchman”, a tyrant and the one who:
augured ultimate salvation/ For men’s long-exiled liberties
(Pushkin). 12
Naturally, one could say that these are mere intel­
lectual speculations and theoretical paradoxes. Let us
then take a look at the Arc guest book 13. What joy to
see the gateway to liberty (a Czech); Only twice in my
lifetime could I experience similar uplifting moments - see­
ing the Statue of Liberty in New York and the Arch of
Triumph in Paris! (a Moroccan); Welcome, land of asy­
lum and human rights! (a Romanian); France! You are
forever the homeland of liberty! (a tourist from Lyon)...
Not by accident do covers of guidebooks and albums
showing Paris as a multicultural town, the capital of
liberty, feature the Arc de Triomphe, while the night
life and frenzy offered by the same town are accompa­
nied by our old familiar friend, the Eiffel Tower.
As long as Ravic from Erich Marie Remarque’s
Łuk Triumfalny found in Paris refuge and shelter, the
massive grey shape of L ’Arc de Triomphe, as if made
of liquid silver, towered above14. When, however, the
French police arrested and deported the refugees, and
when we know that the ominous time of nationalist
hordes and ideologies is returning, the square turned
into a sea of darkness, in which even L’Arc de Triom­
phe vanished. 15

117

Act III. The Sacré-Coeur Basilica
Vineyards, mills, wooden cottages, a dozen crys­
tal clean founts, deep caverns - remnants of gypsum
mines, the small church of St. Peter, eight cosy streets,
and a small square. The fact that Montmartre Hill
(from: mar tray —execution site) preserved its Arcadian
character all the way to the 1870s is a strange caprice
of history considering that already Louis XVI wished
to erect here a royal necropolis (the project was well
advanced), the Directorate - a mausoleum, Napoleon
- a Temple of Peace, and Louis XVIII - a monumen­
tal column (the subscription was initiated). History
too did not spare the hill. In 1814 it was the site of a
bivouac of the Russian army (which set fire to half a
century) and in 1815 - of the English. In June 1848 the
insurgents waged their last bloody battle here, and on
22 May 1871 the famous platoon of woman-Commu­
nards, including Liza Michel and Elisabeth Dmitrieff,
put up desperate resistance against the first army corps
of Versailles led by General Ladmirault 16. But after­
wards the vineyards once again flourished, orchards
blossomed, and trees forgot all about the past ...
It was precisely illusory longing for bucolic idyll
and freedom as well as a much more rational one for

�Ludwik Stomma

• THE BEAUTY OF HUMAN ERROR

cheaper life that in 1860-1865 inspired a group of
young painters, the so-called Manet Company, to set­
tle down on the hill.
Renoir worked in studios in, successively, Tourlaque, Caulaincourt (slightly lower) and Cortot
streets; Degas - in Blanche, Lepic and Fontaine
streets; Cézanne - in Hégésippe-Moreau; Van Gogh
and his brother Theo lived in rue Lepic. Then there
was Manet, Monet, Pissarro, Sisley... This group of
peers (in 1865 the oldest, Pissarro, was 25 years old,
and the youngest, Renoir, was 24) made Montmartre
famous across the world. The site of their meetings
- Café Guerbois - became the stuff off legends but al­
ready when... the artists had long left the hill.
On 24 May 1873 the Adolphe Thiers cabinet was
forced to announce its resignation by 362 votes against
342. On the same day, Thiers, whom Polish textbooks
depict as a reactionary and the hangman of the Paris
Commune, was recognised by the Parliamentary ma­
jority as much too soft, liberal, and republican. One
of the first steps made by the new monarchist cabinet
was to issue a decree (24 July 1873), proposed by the
renowned extremists Hubert Rouault de Fleury and
Alexandre Legentil about the erection of the SacréCsur basilica on top of Montmartre.
A competition was immediately announced in
December of the same year 17, and the design chosen
from among 78 projects was the one by the architect
Paul Labadie, modelled on the Romanesque-Byzantine
church in Saint-Front (Périgueux).
The text of the resolution passed on 24 July 1873
mentions the need to expiate the crimes of the Commune
and for the Papacy’s loss of secular power... . It thus
constituted an arrogant demonstration of the clerical
conservatism of the new authorities, easily recognised
by French society. In a country still partly occupied
by the Prussian army (which left Nancy on 5 August
1873, and Conflans and Jarnay in as late as Septem­
ber) the resolution also reflected fierce opposition
against the anti-religious Kulturkampf policy consist­
ently conducted by Berlin (14 May 1873 - the enact­
ment of a law against the Jesuits, 14 May 1873 - the
dissolution of smaller seminaries and the restriction of
the bishops’ jurisdiction) and thus, mutatis mutandis,
featured an anti-German hue. Finally, the choice of
the Abadi project contained an easily discernible pro­
Russian gesture. N ot without reason was the Russian
Ambassador Alexander Gorchakov invited to the first
display of the model. By referring to the traditions of
the East the white domes of the Sacré-Csur were sup­
posed to evoke Franco-Russian political rapproche­
ment. Unfortunately, an excess of politics usually does
not exert a favourable impact on works of art....
Building the Sacré-Coeur basilica took 38 years from the instalment of the cornerstone on 1 February
1874 to the completion of the bell tower in 1912; even
118

then, work on the interior had to be continued with
an interval during the Great War; ultimately, conse­
cration took place on 16 October 1919 in the presence
of nine cardinals, 12 archbishops, and 98 bishops from
all over Europe.
All agree - Josette Devin wrote - about the extraor­
dinary ugliness of this building, unfortunately one of
the most conspicuous and known in Paris. The war of
1870 thus proved to be just as unfortunate for France
as for the beauty of Paris... . Next, however, he added
that surprisingly, just as in the ugliness of a beloved
face we start to perceive charm and beauty, the Paris­
ians grew used to to Sacré-Coeur and even shower the
basilica with sincere affection. 18
In reality, not everyone was compelled to grow ac­
customed. The church is living proof of French light­
heartedness and contempt for the well-worn canons
of beauty - the “Times” wrote in October 1919. Just
as the Impressionists overcame the aesthetic images of
their epoch, so today these white walls accomplish the
same on the very same spot... . In an interview given
to “Le Figaro” upon the occasion of shooting the film
The Life of Emile Zola (1937) director Wilhelm Dieterle went even further: I am not surprised that the Im­
pressionists were so fascinated with the Parisian lightness
of this fantastic building in the white afterglow...
When in about 1907 the walls of Sacré-Coeur
were already tall enough to imagine their ultimate
shape, Manet (d. 1883), Van Gogh (d. 1890), Sisley
(d. 1899), Pissarro (d. 1903), and Cézanne (d. 1906)
were no longer among the living. Others had left
Montmartre long ago, driven away, as in the case of
Monet, by the hubbub of the great construction site.
But who cares?
Day and night, steps leading to the basilica are full
of colourful throngs of tourists longing for the careless
subtlety of Parisian life, wishing to imbibe the legend
of the Montmartre of the Impressionists and the Bo­
hème, and taking photographs against the backdrop
of the Byzantine gates of the sanctuary. When I asked
them, by no means facetiously but simply as a curi­
ous anthropologist, what Impressionist work was their
favourite, more than 50% answered: Sacré-Coeur.
This should not come as a surprise when reading
travelogues and looking at the collages featured on
postcards or the canvases by thousands of mediocre
painters on show in Place du Tertre. The basilica has
simply gotten mixed up with the Bohème, and socalled historical facts have once again proved to be
non-essential and dissolved - this time - in the fumes
of absinthe.

Postscript
The beauty of human error? Or, actually, of three
assorted errors: the change of the subject of ideology
(the Eiffel Tower), the change of ideology itself (L’Arc

�Ludwik Stomma

• THE BEAUTY OF HUMAN ERROR

de Triomphe) and, finally, the change of chronologi­
cal transposition (Sacré-Coeur). These differences,
however, are secondary and the essence lies in the dy­
namic emanated by ostensibly unchanging and static
objects. “Ostensibly”, since this is an illusory static
quality. The Eiffel Tower was quite different in the
positive and optimistic era of Jules Verne than in the
passionate and decadent “belle époque”. Similarly, the
meaning of the Notre Dame cathedral, Mona Lisa, and
Van Gogh’s Sunflowers also changed. An historian of
art is supposed to describe an artwork (while an his­
torian - an event) as such or, eventually, against the
background of “its”: time, i.e. that for which it was
intended.
The anthropologist is interested in an object within
the dynamic context of culture, an ever-living mythical
object. The beauty of human error - is it not already
an error that the Notre Dame cathedral is an “histori­
cal monument”, that people ”tour” it, that the police
regulate traffic in the cathedral naves during Midnight
Mass? Is this not a new sign within an equally novel
system of values? A new myth? Structural anthropol­
ogy is charged with “losing the author”, with no longer
remembering who was the architect of L’Arc de Tri­
omphe and who painted Sunflowers. What a misun­
derstanding! Structural anthropology does not deal
with something that can be found in every lexicon.
Instead, by studying the subtle game of meanings and
myths it continues to rediscover the authentic author:
lost in the labyrinth of history, unaware, but still the
untiring genius of social imagery.
Otherwise, all is true: Paris is the city of liberty,
lightheartedness, cosmopolitanism, subtlety, frivolous
ambiguity. It is also a refuge, the capital of the world
and coincidentia oppositorum.
Everyone who reclines on the lawn in front of the
Eiffel Tower may feel how Axis Mundi - the axis of the
world - runs across his navel. 19
Endnotes
1

A. Picard, Tours de 300 metres de hauteur, “Revue de
l’architecture et des travaux publics”, 1885, p. 32.
2 According to the original project the Tower was to be
pulled down after twenty years.
3 After: H. Leyrette, Gustave Eiffel, Paris 1986, p. 172 and
174.
4 E. M. de Vogue, A travers l’Exposition, “Revue des Deux
Mondes”, VII/1889, p. 19.
5 G. Tissandier, La Tour, “Le Figaro” (special edition), 2
April 1889.
6 E. M. de Vogue, op. cit., pp. 24-25.
7 Guide officiel de la Tour Eiffel, Paris 1987, pp. 5-6.
8 After: J. P Spilmont, M. Friedman, Memoires de la Tour
Eiffel, Paris 1983, pp. 191-193.
9 R. Barthes, Changer l’objet lui- même, “Esprit”, vol.
IV/1970, p. 6.
10 H. Dillange, LArc de Triomphe et le Carrousel, Rennes
1983.
119

11 V. Hugo, LArc de Triomphe.
12 A. S. Pushkin, Napoleon, [in:] Dzieła wybrane, Warszawa
1965, p. 92.
13 Visitors' book at the Arc de Triomphe Museum, availa­
ble at the Museum - year 1986.
14 E. M. Remarque, Luk Triumfalny, Warszawa 1973, p. 117
and 370.
15 Ibid., p. 482.
16 W Serman, La Commune de Paris, Paris 1986, p. 500.
17 J. Hillairet, Dictionnaire historique des rues de Paris, Paris
1980, vol. l, p. 269.
18 J. Devin, Paris de toujours, Paris 1968, p. 149.
19 Salvador Dali was wrong - the axis of the world (centre
du monde) is not situated at the train station in
Perpignan.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11446" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11424">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/377c608a5ccce2b6abc7608dd8675d9a.pdf</src>
        <authentication>f1ee49d2c048b623c2839715652f5d59</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136367">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6511</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136368">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136369">
                <text>2014</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136370">
                <text>antropologia miasta</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136371">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:6083</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136372">
                <text>Fragments of Venetian Discourse / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136373">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.120-143</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136374">
                <text>Czaja, Dariusz</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136375">
                <text>ang</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136376">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136377">
                <text>czas.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136378">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136379">
                <text>DARIUSZ CZAJA

Fragments of the
Venetian Discourse

I. Hieroglyph
1.
It was probably Henry James who was one of the first
admirers of Venice to distinctly draw attention to the
fact that the veritable building material of the town is
neither sand, stone nor water but something much more
powerful: light, conceived as materia prima: The light
here is in fact a mighty magician and, with all respect to Tit­
ian, Veronese and Tintoretto, the greatest artist of them all.
You should see in places the material with which it deals—
slimy brick, marble battered and befouled, rags, dirt, decay.
Sea and sky seem to meet half-way, to blend their tones
into a soft iridescence, a lustrous compound of wave and
cloud and a hundred nameless local reflections, and then
to fling the clear tissue against every object of vision. 1
More than a hundred years later, the phenomenal
Watermark by Brodsky contained a distant reflection
of that observation, albeit this time in a more concrete
form. Brodsky made an observant remark about the
particular variant of Venetian light: The winter light
in this city! It has the extraordinary property of enhancing
your eye’s power of resolution to the point of microscopic
precision [...]. It carries no warmth or energy, having shed
them and left them behind somewhere in the universe or in
the nearby cumulus. It’s particles’ only ambition is to reach
an object and make it, big or small, visible. 2
What is the light mentioned in those two frag­
ments, how is it comprehended? Quite certainly it is
not merely a physical quality. It is no longer ordinary
electromagnetic radiation, but possesses the power of
extracting things out of non-being. To put it in stronger
terms: it has the power to create the world and render
it visible. This gesture changes things fundamentally:
it takes the conceit of light out of the space of physi­
cal description and strict measurable parameters and
introduces it into curious space with properties that
only partly succumb to rational description.

2.
Each successive Venetian narration carries traces
of comments by predecessors and is added above or
120

along other texts about the town, even if not always
aware of this fact. The foundation of the discoveries
made by Ewa Bieńkowska in her intentionally palimps­
est novel: Co mówią kamienie Wenecji? 3 is Venetian
light in its assorted forms and versions. They are thus
an open reference but also - and this must be stressed
- an original and creative development of the abovecited observations of her predecessors.
Already the fragment opening the book is highly
symptomatic: This person stood in the centre of Piazzetta
on a cool but sunny autumn morning, and holding a book
looked at the cover and then at the view before him, rais­
ing and lowering his head in a regular rhythm, over and
over again (...). His facial expression was both astonished
and delighted to such a degree of bliss that I could not pre­
vent myself from a gesture of indiscretion. I came close and
looked over his shoulder. Obviously...
This was the cover of a cheap album of works by
Guardi, reproducing precisely that, which was situated
right in front of us. The slabs of Piazzetta leading towards
the water, St. Mark’s, the church on the island of San
Giorgio Maggiore on the opposite shore, and translucent
sky marked with several swift clouds. The veracity of the
image bordered on the uncanny, one felt the same chilly
air, the same suffusion with light, the glistening quality of
the dark colours (as if with an addition of bottle green),
the strong vibrating white colour of the church facade, and
the surface of the canal, whose smoothness was produced
by tiny waves ruffled by the wind. One had the impression
of a model, which in some manner rendered the view more
accurately than our eyes (...). (CMKW, 7-8)
This thoroughly Venetian genre scene is not con­
cerned solely with measuring the distance between the
real and the painted, the reduction of the intensity of
the painterly mimesis, which in a moment will reveal
its illusory character. Here, the heart of the matter is
different. Recalling the morning frame from Piazzetta,
Bieńkowska openly demonstrated her writer’s inten­
tion: a wish to discover Venice predominantly in the
images created there, to extract and name the Vene­
tian eidos manifested in those disturbing objects made
of colour and light.
In other words, this is a richly documented book
about Venetian painting... or more exactly, about
Venetian art and Venice as a work of art. Undoubted­
ly, the key to the town is painting, the works of Vene­
tians. An undertaking, and this cannot be concealed,
that remains highly risky (If I could describe the Vene­
tian courtesans... , as in Milosz’s famous reservation
about the possibility of depicting the canvas by Car­
paccio), since it embroils the narrator of the story into
all the problems faced by the ekphrastic statement.4
Regardless whether this intention succeeds or not it
must be underlined that it is in this particular gesture
of abandoning literature for the sake of painting that
the originality and force of Bieńkowska’s book lies.

�D ariusz C zaja • FRAGMENTSOF THE VENETIAN D i s c o u r s e

Venice, Photo: Joanna Benedyktowicz
121

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

Whoever would like to perceive Bieńkowska’s
publication primarily as a compendium on the history
of art would be wrong.5 Although it brims with erudite
comments bibliographical details, sophisticated de­
scriptions, and interpretations of particular canvases,
it remains obvious that this is more than just a guide­
book on Venetian art, although one cannot exclude
the possibility that this is the way in which it could
be perceived. Following the complicated adventures
of Venetian painting, delving deeper into the art of
Bellini, Giorgione, Tintoretto, and Titian all the way
to Guardi and Canaletto, the author revealed for our
sake a complicated pattern, still only partly recognised,
of spiritual and technical borrowings, affiliations, con­
tinuations, and negations occurring between their oeu­
vre. Actually, this feature is not the most relevant. It
is merely factographic substance from which one can
depart towards an intellectually subtler concept.
Precisely. As I have mentioned, the book by
Bieńkowska is usually read “transparently”, without
understanding that this prose, sometimes with a strong
underpinning of style, is not solely a thorough report
on library and museum surveys but, first and foremost,
a literary construction. And if this is so, then it is not because it cannot be - conceived without committing
a cognitive ”sin”. In other words: it is an attempt not
only at an account but also tries, sometimes in a high­
ly evocative manner, to impose with the assistance of
rhetorical operations an image of Venice. Hence my
task: to take a look not only at the designates towards
which the text steers us but rather at the text itself, the
way in which it creates a vision of the town and the lin­
guistic operations with which it fulfils this task. To put
it differently: to discover the mythological component
contained in the book. This is particularly interesting
in view of the fact that many parts of Co mówią kami­
enie Wenecji? possess a distinctly meta-textual nature
and the discursiveness revealed therein could suggest
that this sort of narration is free of all myths. Unfortu­
nately, this is not so simple. There, where we fall into
the trap of the language mythical matter reveals itself
with all force whether we know this or not. More: it is
worth remembering about a certain recommendation
that has all the features of a self-fulfilling prophecy:
there where there is Venice there you should search
for a myth!
Apparently, the mythical narration present in the
book is organised predominantly by two closely con­
nected motifs: the metaphysics of light and the nature
of the creative act. The whole erudite and impressionoriented “rest” is based on these two foundations. Let
us try to take a closer look at them.

3.
The first question posed by Bieńkowska is totally
essential: how did it happen that it was precisely here,

in Venice, at the turn of the fifteenth century, that
there emerged painting so dissimilar to all that that
was being executed all around, for instance, in the
workshops of Tuscany? Were the Madonnas by Giambellino, The Tempest by Giorgione or The Pastoral
Concert by Titian conceivable outside Venice? - she
asked rhetorically and is clearly inclined towards some
sort of a version of geographical-aesthetic determin­
ism. It is Venice, the author added, and its unique
light that left such a strong impression on local paint­
ers. Venetian space is an inimitable laboratory of light,
a place exceptionally suitable for observing its changes
and for seeing how it behaves in a confrontation with
matter: Whoever toured Venice or looked at its paintings
in foreign museums was aware that something special was
taking place as regards the question of perception and the
puzzle of the visible nature of the world. Here this feature
was exceptional and provoked unique responses. The sim­
plest elements of the world exist in Venice in a manner
not encountered elsewhere, granting ordinary activity an
additional aura, semi-ceremonial and semi-intimate. Light
shines differently across the lagoon, builds space, enfolds
things, draws forth and conceals their matter, and endows
the latter with scores of guises. (CMKW, 237)
In this town everyone, whether he wishes to or not,
becomes engaged in looking. Here, we all are only a
mere addition to the eye, the author echoes the lesson
taught by Brodsky. Venice is the sole space in which the
eye reveals its autonomy so distinctly, in which it not so
much separates itself from the body as totally subjugates
the latter: Venice taught how to look and suggested percep­
tion. Each of its seasons and time of the day, each caprice of
the weather was a lesson in the manner in which the theatre
of the visible is arranged, the manner in which plans and
depths are constructed, the way in which they occupy their
surfaces and abandon them. It teaches what happens with
colours when they are illuminated by the variable glimmer
of the lagoon, when they outline the meandering canal or the
line of the coastline with its half-moon shape. That what is
light becomes doubly reflected from the water and the stone;
the degree to which it makes it possible to penetrate the con­
cealed substance of things and the extent to which it main­
tains us in a state of illusion. (CMKW, 238)
Here we counter an interesting and creative ap­
plication of the metaphor of Venice as a theatre. Now,
Venetian space will no longer be the patinated, old,
and crumbling stage design that it is often perceived
(in vain would we add that this is not a compliment!),
but will become a living and pulsating panorama
transformed into a theatre of perception. An instruc­
tive panopticon of the stirring work performed by
light, texture, and colour. In other words, an instru­
ment with distinctly positive commutations enriching
cognition.
Remarks about the variable and disturbing nature
of the visible are developed in another beautiful and

122

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

instructive metaphor of the space of Venice possess­
ing the features of a magic telescope whose simplified
version is the kaleidoscope. It combines the narrow
field of vision and depth evading our gaze, concealed
but foreseen in each element of the vision. The slight­
est movement and tremor of the telescope shift all the
components that upon each occasion arrange them­
selves into a different world, into related micro-cos­
moses that, however, vary with every moment. The
limited field of vision - the narrow canals, streets, and
squares, whose majority are streets slightly expanded
to make space for a church - produce the impression
that the centre of vision is transferred elsewhere, al­
ways further on, and will be reached by walking ahead,
by discovering the point of an encounter, the point
of an equilibrium, somewhere where the eye can no
longer penetrate. Each step causes an alteration, a
rearrangement of elements creating an inexhaustible
number of configurations; a walk across Venice is
tantamount to slowly twisting a kaleidoscope and the
transformation of its countless virtual versions into re­
ality. (CMKW, 71-72) This game with the unknown
appears to be endless, since each consecutive version
shows a successive one. Interestingly, the town plan­
ning configuration, narrowed down, stifling, and at
times claustrophobic, does not become tedious due to
the incessant presence in this restricted space of the
elements: the sky and water.
One could outright have the impression that Ven­
ice extracted itself from non-being as if specially for
the sake of painters. The latter took up this challenge
and devoted themselves to studying colour and light.
Venetian painters discovered, albeit each in his own
manner, an astonishing thing. As if contrary to all
sorts of Platonic approaches they recognised that the
mystery of reality lies in its skin, its surface appear­
ance. That e v e r y t h i n g is already given to us h
e r e, and it is only necessary to be able to see it. It is
in Venice that convincing arguments were provided
demonstrating that the corporeal is merely a form of
the spiritual and that only a thin line divides optics
from metaphysics.
For all practical purposes, the entire book by
Bieńkowska is an attempt at describing this mysterious
and, from the viewpoint of common sense, impossible
abutment of opposites.

4.
If it is true that, as Maurice Merleau-Ponty main­
tained in his pioneering analyses of the phenomenon
of perception, painting, in its most profound vocation,
is an incessant examination of the mystery of the vis­
ible 6, then Venetian painting is certainly the most
credible confirmation of this declaration. It was in
Venice that a discovery was made of the creative force
of colour and its fundamental role in the creation of
123

painterly reality. Painting was revealed as a passionate
celebration of the visible.
Take a single instructive example. The Tempest
by Giorgione, still puzzling and resisting all exegetes,
belongs definitely to the canon of Venetian master­
pieces. Here is an ekphrase of this famous canvas as
proposed by Bieńkowska: It is impossible to describe The
Tempest without succumbing to a paralysing feeling of
helplessness. Sometimes, personal recollections can assist
us in coming closer to it. The eye first registers a cloudy sky
and a snake-like line of lightening against ominous heav­
ens. Lightening is the source of light, it illuminates the walls
of the town and the tops of the trees in an abrupt flash,
which everyone recognizes from his experiences of summer
storms. This flash brings forth the phosphorescent white­
ness of the stones and for the single blink of an eye changes
leafs into constellations of glistening points, accentuating
the dark shadows of trees standing against the light. Before
the eye rests on a mysterious Gypsy woman in the lower
part of the painting it is attracted by the view of a town as if
straight out of a dream. The flash of lightening for a single
moment changes not only the appearance of things but also
their substance, and leaves us convinced that for a split of
a second we took part in a different, ceremonial, and secret
existence of the world.
Only later does out gaze pause at a female figure and
even later extracts the figure of a man —his white shirt
and dark red jerkin. Both figures are less absorbing that
that, which is taking place in the sky and on earth, but
we feel that that the painting could not do without them.
It is thanks to them that it evades pan-aestheticizing “Ro­
mantic” savouring and gains an equilibrium. (CMKW,
46-47)
Not by accident in her description of the canvas
the author did not concentrate on a mysterious an­
ecdote, which is the case of so many difficulties for
its interpreters, but on the just as puzzling purely col­
our stratum, sensual and visual, not to say: formal, if
it were not for the contemporary, almost exclusively
“technical” comprehension of that term. The land­
scape of The Tempest is so extraordinarily rich as re­
gards colour that it reveals in Nature qualities whose
existence the “ordinary” eye bypasses and simply does
not surmise. Contrary to commonplace habits the
painting is not a carbon copy of reality but its crea­
tive construction, created in an alliance of the eye, the
imagination, and the intellect. It is the painting that
reveals and projects into the visible the reflections of
the invisible.
It would be difficult to acknowledge an abuse or ex­
aggeration in the author’s claim, placing The Tempest
among religious works. Naturally, this is quite a differ­
ent religiosity than the Renaissance (only?) compre­
hension of a religious canvas. She discerned in the per­
ception and reflection of Giorgione an unprecedented
attempt at a totally new understanding of its meaning:

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

Giorgione - as far as we know - did not leave behind any
religious paintings (...). This too is not unusual for those
times. I have the impression that this fact is connected with
the attitude, which we sense in The Tempest, as if he
wanted to discover a different form for the sacrum, a form
not foreseen in the official canon and one about which he
too did not know, matching shapes and colours, eliminating
the first sketch, and conducting a further search. Accord­
ing to him the sacrum was further from man (further than
in the Christian missive - after all, so strongly anthropo­
centric) and closer to direct experiences of the world, that
vibrating light, air, and earth shown in such a disturbing
manner in The Tempest. (CMKW, 49)
Giorgione discovered and with brilliant virtuosity
demonstrated that a painting, regardless of the theme,
can be a congenial medium of metaphysics.7 That a
patient contemplation of the puzzle of the visible,
the concentration of ways of the appearance of light,
guides beyond its boundaries, towards a harmonious
coexistence of “the visible and the invisible”. That the
greatest achievement of the art of painting is not aes­
thetic entertainment, but can become the most pro­
found form of cognition. To put it differently: that a
painting does not have to be merely a screen of reality,
but can turn into an instrument of its r e v e l a t i on,
disclosure, as the Latin interpretation suggests. A rev­
elation of the limits of the visible.

5.
In Polish: “light “and “world” (światło and świat)
are connected by an astonishing lexical similarity. As
we have seen, in Venice light assumes extraordinary
creative power. It reveals the world and extracts quali­
ties in it that were not anticipated. It is the funda­
mental building material of paintings - those specific
products, “new worlds” . Yet another unusual compo­
nent of Bieńkowska’s narration is connected with the
nature of the latter: reflection on the miracle of the
birth of Venice. An attempt at an explication
of the creative act. A t this stage, we abandon the
aesthetic discourse and plunge into the dark terrains
of ontology.
Taking into consideration purely rational reasons,
Venice, that strange civilizational and aesthetic prod­
uct, simply should not exist. This is obvious. It should
not be and yet it is. Despite all gathered knowledge
about the history of Venice it is impossible to find
some rational reason for its existence. It is pure impos­
sibility, a paradox, a curiosity, a freak of Nature, or, as
some claim, a miracle. It follows that Venice actually
engages the mind not only and not predominantly as
a town-planning problem but as a serious ontological
puzzle, as a cipher that has to be decoded. What is
the origin of Venice, what are the reasons for its exist­
ence? If for a moment one would relegate - since it is
impossible to reject them completely - political, eco­
124

nomic, and sociological reasons based on otherwise
serious and scientifically confirmed arguments 8 then
there remains only a single possibility of a purely poet­
ic nature: according to it, the town built on a lagoon ex
nihilo is a folly of human imagination, an insane crea­
tive gesture devoid of pragmatic reasons. It is creatio ex
nihilo repeated in a human dimension.
Venice is an entirely imaginary town. Note, how­
ever, that this insane conception lacks the same sort
of cold calculation that took place in the case of St.
Petersburg, another town on water brought into be­
ing by the human fiat. Hence, perhaps, in both cases
the unreal and phantom-like character, the mixture
of dream and awakening that is part of their nature
has quite a different dimension. But was it only the
human hand that was involved in this project? In the
emergence of Venice from non-being the motor force
was not merely human imagination. Here, something
more was needed: imagination outfitted with divine
prerogatives, as in Blake: The material —and all others
- being of Venice at each moment depended on a miracle,
a constant preservation in a being which philosophers de­
scribed as the Supreme Being. Not only did it decide about
creation, but in addition it conserves its work from mo­
ment to moment; without its incessant attention it would
have dissolved in nothingness. The miracle of Venice,
basically and actively human and arbitrary, forces us to
think about constant, extraordinary intervention —so that
which is could exist. So that it would not vanish together
with springtime mists, so that it would survive wintertime
attacks of freshet, floods flowing from terra firma and
drowning St. Mark's Square, filling basements and under­
cutting foundations. (CMKW, 98)
Exactly: the wonder of Venice consists not only
of the fact that it was created at s o m e t i m e and
was brought to life, but to an equal degree that con­
trary to all else, and despite the incessant destructive
work performed by Nature, political failures or civilizational crises, it s t i I l goes on. Consequently, there
emerges the question: What calls for greater effort: to
create or to ensure duration? To this query, which once
excited learned minds, Venice replies: I am, I continue be­
ing, the improbable became reality. Today, we know that
the danger of gradual and systematic annihilation is real.
But do we believe it? It is impossible to treat it seriously
when we stand, for example, in Fondamenta Nuove facing
the glistening stretch of the lagoon, the cemetery island of
San Michele, and to the left, in the background, the less
visible and Impressionistically outlined coastline of Murano. It is impossible that the Supreme Being resigned from
its achievement, the masterly operation when with human
hands and with the assistance of millions of beech posts it
lifted out of the salty marshes one of its most magnificent
works. What does this mean? Would Venice have to cease
existing since the eternal work performed by the sea, the
creative-destructive work of man, successfully tackled its

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

solidity? With its essence, one that does not have any coun­
terparts in some sort of an emporium of ideas and came
into being only across the ages, connected by a dramatic
bond with time? (CMKW, 98)
Not for the first time did Bieńkowska make it obvi­
ous that Venice is a reality that cannot be explained
with a metaphysical dimension, regardless of the way
in which it is comprehended. From time to time,
therefore, she shifted reflection from languages suit­
able for architecture or the history of art to unambigu­
ously theological rhetoric. Thus comprehended, not
only Venetian masterpieces but Venice as such and
conceived as a holistic ontological project containing
not merely the miracle of creation but also the mystery
of duration, are proof of the living existence of spir­
itual reality. Here, Venice is not “solely” a magnificent
town, nor is it a superficially understood aesthetic di­
mension, its most profound component constituting
its differentia specifica.
Venice, as a multi-strata, unique reality is a work of
art in its vivid meaning, accentuating predominantly
the creative gesture. In other words, it is something
that has been produced thanks to the creative act,
and this means that it had been elevated to existence
ex nihilo, without emulating the model of an already
existing image. The aquatic genesis of Venice matches
the exegesis of the creative act performed by George
Steiner who showed convincingly how in the emer­
gence of each work of art (a painting, a poem, a so­
nata) the essential element is randomness. This means
that it could be totally non-existent and that the very
essence of a work of art includes the fact that it could
have been never embodied: The work of art, of poet­
ics, carries within it, as it were, the scandal of its hazard,
the perception of its o n t o l o g i c a l c a p r i c e (my
emphasis - D. C.). 9 There is no beguiling logic of the
necessity of its emergence. How rarely do we realise
that such an admired work of art could have never
existed! That thanks to some force, which cannot be
fully analysed, it emerged from original nothingness.
In this sense - one could add - each great work of art
(including Venice) fully deserves to be regarded as a
miracle since it comprises an open and brutal over­
coming of the logic of necessity.
To put it yet differently: in the perspective outlined
here Venice proves to be not only one of elements of
the visible world (one of many) but something much
more: it is a world on a reduced scale, a place in which
all the most essential issues of our worldly existence
are concentrated, the most profoundly symbolic real­
ity in which, as in textbook definitions of the symbol,
extremities and contradictions merge. Symbolon com­
bines the spiritual and the material, the totally alien
and that which is profoundly own, the conceptual
and the imaginary. As Hans-Georg Gadamer wrote:
We understand the symbol (...), the experience of the
125

symbolic, to mean that the individual and the spe­
cial resembles a particle of being, that the something,
which corresponds to it is a promise of supplementing
entity and happiness, or that the still sought particle
supplementing the whole is a second particle matching
our fragment of life.10 The experiencing of the symbol
contains the warmth of the binding mystery but also
the poignant certainty of participation in some sort of
completeness transgressing our individual nature.
In a genuine, deeply experienced encounter with
the reality of the symbol our gaze seems to be turned
towards the observer. The symbol is a mirror, in which
our most profound spiritual “I” is looking at itself. This
cognition is not only the recognition of that which is
different but also self-cognition. Perhaps it is in this
particular circumstance and not in literary inertia, the
film legend or the pressure exerted by mass-scale tour­
ism that one should seek the true force of the end­
less attraction of Venice and its hypnotising gaze. All
those seduced by Venice constantly stressed that they
suddenly found themselves in a totally alien and ex­
otic space, but at the same time never felt more at
home. More, they argued that despite the cognitive
resistance initially put up by the town they ultimately
felt an inexplicable unity with it. Such statements
make it possible to understand a certain recurring cir­
cumstance: extremely emotional reactions to rumours
about the annihilation of Venice. This is not difficult
to comprehend: what would we care about the death
of Venice, prophesied time and again, if we did not
notice in this fact a prefiguration of our death?

6.
There is not a shadow of doubt: in her book Ewa
Bieńkowska disclosed extremely aptly several earlier
unknown or only slightly recognised faces of Venice.
Do not delude yourself, however, that we have final­
ly found out what Venice is r e a l l y like, and that
while reading the book we have reached some sort
of an “objectively existing” essence of the town that
can be measured, tested, and confirmed. Actually,
Bieńkowska has added to the web of the myth, labori­
ously woven for centuries, yet another thread by writ­
ing a successive version, this time her own. Her twomotif narration - the one about the creative power of
light and the one about the origin of Venice - is only a
camouflaged variation of the Biblical story about creatio ex nihilo. This is the reason why the narration as­
sumes the properties of an archaic myth according to
the meaning proposed by studies about religion: a holy
story about a powerful event, about the way in which
something appeared in the world, came into being,
emerged from primeval chaotic magma. This endows
the story with a hieratic feature (in the literal, etymo­
logical meaning derived from the Greek hieros), and
ensures that in the intimate discourse about Venice

�D ariusz C z aja • F R A G M E N T S (

THE VENETIAN DISCOURSE

the heart of the matter involves undoubtedly prime
thing's. Here, Venice is a sign, but not: - as in this novel
by Brodsky - a watermark, but rather a hieroglyph. Not
always lucid, sometimes rattier illegible, but with all
certainty: a holy sign.

II. T h e deceitful beauty of the mask
1.
One on tite images appe aring most often in attempts
at reaching the essence ot Venice is, as we know, tine
figure of an unreal town.Thris image, depending on tlee
view, can assume two diametrically different classifica­
tions. Tlie unreal, in the eyei of a person enchanied
with thf town, can mean something extraordinary and
dazzling, and describe a world situated tit the pinnacle
of the scale of his wishes and bewilderment. The unrerl is a designation of tin object that remains beyond
the limits of tlee imagination eomething for which
there is nr comparison In visiblr reality. Thus com­
prehended unreality is rhe utmosa degree of adoration
and aesthetic sublimation. Ie is also, paradoxicallyethe
name oh a powerful and multiplied exiitence. This it r
being whose actual unreality is not sunject to any sort
ofdiscutaion or appeal.
The same adjective in the eyes of ascep tic can,
hrwever, signify space with deformed onthlngee Somet
thing that does not exist truly, strongly, and in reality.
On the contrary: in this case, unreil "Venice proves
to be merely collective hypnosis, a cognitive illusion
inheritef across the nenfuries and concealfng the real
image of things. In that case, the town on the lagoon is
no longer an enchanting curiosum, but a being with an

extremely doubtful identity; a town that not so much
exists as pretends that it existse A town of artificial
beauty and tawdry glitter. Tombac pretending; to lie
fold. A town-planning phantomf This impressfon is
visible in T ie Venice Text 11 almost trom the very first
words.
Here are several instructive examples arom differ­
ent time bertpectives.
Eighteenth century. Edward Gibbon, author of the:
slassical "The History of the Decline and Fatt of the Roman
Empire, whose acrid itatement quite oaten inaugurates
a lithany ob complaints rbaut Veneeian aet^lity, did
not concea! his disenit after a brief visit: I was afforded
some hours of astonishment ansi some dayt of disgust hy
the spectacle of Venice. 12In this ftatement let us accentuatenot only fhe historian’s extreme disilSusionment
with the city but the wrrd “spectacla”, rather clearly
itating tOat Venetian space is not a real world; on the
tontraey, it is a world put ore show', fleeting, and un­
real. !n addition, it is a case of poor art producing only
distaste and thui worthy of swift oblivion.
Nineteenth century. Mary Mc Carthy quite aptly
dtscribed the behaviour of John Ruskin, the great
codifier of the preatous stones oi Venice (The Stonee off
1Venice), who feom an initial enthusiast changed into
a fanltfinder and a demystificator r f Venatian allure:
Ruskin, who was her overdue Jeremiah and whr came at
the end to detest nearly everything in Venice, spent half his
days trying tf expose her frauds - climbing laddere in dusty
churches to prove (what he had sushscted) that the Venetian Renairsance was a false front, a cynical taick fo.).0
Here too Venice deludes and pretends to be something

aft r

W. Turner, Veduta dal canale che porta Lido: la Riva degli Schiavoni (fragment)
fSource: Venezia. Acquerelli di T ner, L'ippocampo, Milan 2008)

t2 t

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

that it is not; uttered by Ruskin, such a declaration is a
veritable kiss of death.
Twentieth century. This motif of deceit and men­
dacious illusion returns in the text of yet another seri­
ous destructor of the Venetian myth, the outspoken
Regis Debray. In a modest volume whose title leaves
no place for ambiguities: Contre Venise, we encoun­
ter entire sets of epithets. The author compared pal­
aces along Canal Grande to a Potemkin mock-up,
barely resembling human adobes and totally lifeless.
14 Here is the culmination conclusion: This city with
its theatres, its opera, its masked balls is a theatre itself.
(...) Venice is not a city but the representation of a city. 15
In other words, Venice is a town-model, a town pre­
tending to be a town, something that imitates real life.
A town that cultivated a beautiful illusion and cel­
ebrated a world of theatrical illusion for so long that
it exhausted itself and died, ultimately becoming that,
which once was its valued hallmark: a mask devoid of
a living, real face.
Twenty first century. In a whistle-blowing arti­
cle published several years ago in the “Independent”
about an apparently immortal question concerning
the purposefulness of conserving the crumbling pal­
aces and churches of Venice, the author already in
the first sentence pinions the readers with a strong
end line: all who had just returned from Venice had
taken part in horrendous deceit. 16This is followed by
customary lament concerning the Venetian world of
illusion - the effect is enhanced by statements made
by eminent men of letters (naturally, including the
classics of the destructive current, i.a. the abovementioned Gibbon and Debray, but also the Italian
Futurist Marinetti, with impetus turning Venetian lies
inside out 17). The text ends with the poetics of a ver­
dict eliminating all possibilities of an appeal: Venice is
not endangered, it is dead. 18 In other words, touring
Venice resembles strolling amidst rotting and musty
sets, across a gloomy cemetery of past splendour. It is
participation in collective hallucination, for which in
addition one pays a high fee. But there is something
more. This rather funereal description shows clearly
that the old slogan Venice preserved, so strongly affect­
ing the imagination, is already very outdated.
What is there to conserve, and for what purpose?
There is no longer any rational reason to be concerned
about a declining town, just as there is no sense in
dealing with a painted corpse.
Apparently, times are changing but this dark
thread present in Venetian accounts remains almost
unbroken. Arguments vary, different comparisons and
metaphors circulate, but the basic intuition appears to
endure undisturbed.

2.
Among numerous testimonies expressing aversion
towards Venice, which in a more or less sophisticated
127

manner reveals the town’s artificiality, falsehood, and
phantom status, we come across an essay by Georg
Simmel:Venedig (1907) 19 This brief text - sometimes
issued in a separate volume together with two other
portraits of towns (Florence and Rome 20) - is not only
a handy catalogue of negative opinions appearing in
publications written earlier but also, as can be easily
proven, a true a r c h i t e c t of demythologisation
statements made already after the publication of simmel’s essay.
simmel presented his hermeneutics of suspicions
in a series of arguments. His demystification of Venice
construes images and comparisons that, probably con­
trary to his intentions, are not semantically transparent
and as such outright invite to embark upon an interpre­
tation. It is worth taking a closer look at them. First, let
us read this text as neutrally as possible, trying primarily
to capture and name the “negative” sets of meanings in
it, and then see what they mean and in what manner,
but already without the deciphering intention and rhe­
torical custody of the author. In the case of simmel the
unreality of Venice has many names.
In order to understand something of simmel’s
Venetian lesson it is necessary to first comprehend
the way in which he interpreted urban space. This is
certainly not rhetoric characteristic for an historian,
an architect or a town planner. True, simmel made
fragmentary use of languages typical for professional
researchers but he did not identify himself completely
with any of them. He did, however, merge them into
a peculiar synthesis, typical only for him. Simmel in­
terpreted urban space, first and foremost, as a series of
signs or, better still, indices referring to a reality more
profound than the visible one. 21 Hence he saw the
town predominantly as a text providing much food for
thought. This is an ambiguous and multi-dimensional
reality, a significant organism that is not a simple sum
of its parts. A laboratory example of such an approach
involves fragments dealing with the space of Rome.
Here, ordinary sensual perception of urban space
became a point of departure for a wider conclusion:
hence the multi-storeyed form of Rome is capable of
translating the haphazardness, contradictions and ir­
regularity of the history of erecting the town into a
cohesive whole, with the top and the bottom grant­
ing the sinuous lines of the image of the town guide­
lines realised by all the details. This is the direction
followed by the dynamic of the urban life of Rome:
no element, even ancient, alien and unnecessary, can
evade its extraordinary vitality. Even dissimilar ele­
ments are drawn into this current. The inclusion of
old and oldest monuments into later development is
a symbolic expression or frozen form of the same el­
ement that the dynamic of Roman life presents in a
fluid form: the creation of own life unity out of end­
lessly different elements. [MiD, 56-57]

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

Simmel depicted Rome as a curious town, which
draws the power of its influence from the variety of the
elements comprising it. This process takes place both
in the spatial dimension (particular “monuments” ex­
ert an impact not as isolated objects but as an entity)
and temporal dimension (individual epochs in some
incomprehensible way merge together, thus creating
a palimpsest configuration of harmoniously coexisting
strata). In doing so, he disclosed the phenomenon of
the w h o l e, which, strangely, individual parts do not
cancel but build, although not by means of simple ad­
dition. This is why, Simmel insisted, the typical tourist
rushing from monument to monument understands
little of the genius of Roman space because he does
not notice the beauty of the second power inferred
from particular beauties and imposed upon them.
[MiD, 57] In other words: he is unable to penetrate
the veil of the senses and to cross over to the other
side of the looking glass, which discloses the spiritual
depth of the town, just as he is incapable of putting
together particular phenomena of the visible world so
that the miracle of the whole could reveal itself.
In a similar - anatomical, holistic, and spir­
itual - manner Simmel wrote about his favourite Flor­
ence, demonstrating at the same time the miracle of
its cohesion. Everything in this organism matches: the
past, albeit severed from the present, still pulsates in
current life, and Nature, which the spirit encircles as if
it were its astral body [MiD, 163], remains in a strange
symbiosis with works of art. Everything here adds up
and mutually supplements, creating a semblance of
implemented utopia, an ideal town. Florence is the
cosmos of realised Harmony: it is the joy of the mature
man who has achieved all that is most essential in life
or resigned from it and now wishes to only seek a form
for his conquest or relinquishment. [MiD, 168]

3.
The essay written by Simmel about Venice starts
as if with an anacrusis, i.e. by defining the principal
features constituting a work of art. A t first glance,
this might seem rather strange but Simmel knew very
well what he was doing: he was preparing solid ground
for further reflections. A work of art, he maintained,
should be always assessed from the viewpoint of its
truth or falsehood. A work is genuine when its outer
form is a living and adequate expression of reality.
Sometimes, however, it may happen that a work of art
seems to be referring us to some metaphysical world,
which should be expresssed in it, but nothing of the
sort takes place: particular fragments can be perfect
and remain in mutual harmony but the w h o l e is
detached from the roots and the greater its perfection
the more radically does it lie, pretending to be some
sort of inner life, world outlook or religious conviction
that it actually denies. [MiD, 177-178]
128

This is a very relevant statement because the
inadequacy of form and content, here depicted by an
opposition between the empty interior and the lavish
exterior, will become a pair of opposites that will work
brilliantly in the further part of the text, i.e. the inter­
pretation key to Venetian space.
The entire ideological construction of Simmel’s text is based on a juxtaposition between Flor­
ence and Venice. As we know, such an approach is
by no means new in the history of ideas. Already once
in the history of European culture we have dealt with
such an acute contrast of both towns. Then, the heart
of the matter was the essence of painting and the way
of constructing a canvas. Renaissance treatises end­
lessly discussed a certain fundamental problem: what
comes first, what is more important: drawing or col­
our? 22 In this dispute the names of both towns were for
the time being extracted from the space of geography
and politics and rendered legible emblems of a certain
painterly attitude. Florence, therefore, is a model-like
embodiment of disegno, the primacy of drawing over
colour. Venice is just the opposite, i.e. the domination
of colorito, a passion for the constructive role of colour
and the weaker role of the line. This is a contradiction
not to be reconciled.
In the writings of simmel we also encounter a
harsh contradiction, but the principle of the opposi­
tion is different. This time we are dealing with the
function fulfilled by architecture, and more precisely:
the idea of the town concealed behind real buildings.
Or perhaps something more: the very conception of
life obscured by town-planning premises. In simmel’s
essay Venice is the model-like reverse of Florence, its
sick contradiction, an ominous anti-thesis.
start with a comparison of the architecture of
both towns. The most profound differences between
the architecture of Venice and Florence probably lies
in the fact that in the palaces of Florence, or rather
the whole of Tuscany, we perceive the outer aspect
as an adequate expression of the inner meaning: as a
vainglorious, grave and lavish demonstration of power
tangible in almost every stone. Each palace represents
confident, sovereign personality. On the other hand,
Venetian palaces are sophisticated playthings, whose
uniformity masks the individuality of their residents, a
veil whose folds are arranged in accordance with the
rules of its beauty while showing the life concealed be­
neath only by hiding it. [MiD, 178-179]
Simmel did a lot so that his conceit would become
convincing. Earlier remarks about the work of art are
skilfully transferred into urban space. The yardstick of
the evaluation of architecture is the degree of concur­
rence between the expression and the contents or ref­
erence to an archaic differentiation between form and
contents. Florentine palaces are transparent in the
function of expression and do not conceal anything.

�D an u sz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

W. Turner, Chiarore mattutino sulla punta di Santa Maria
della Salute, sullo sfondo de Zitelle, (fragment).
(Source: Venezia. Acquerelli di Turner, L'ippocampo, Milan
20085)

They find total fulfilment in their revelatorE function.
The opposite is crue in the case of Venetian architec­
ture. In order to de fend Inis thesis Simmel was will­
ing to sacrifice evens elementary respect for facti and
common sense, i.e. only someone for whom tine initial
conceit ie more important than empiria verifiable at a
single gfanee can maintain that Venetian palaces afe
identical (by way of example, take a look at C a’d’Oro,
C a’Ree:.onico, Palazoo Dario - whas depressing similasity!). Let us move on, since palaces concealing life
ore not the end.
Sailing along Canal Grande we know that liOe, re­
gardless of its ntture, is aertainly different. Here, in 0i.
Mark’s Square, the piazzetta, we teel the iron will of
power, the murky passion embedded behind this tran­
quil phenomenon. Thc latter, how aver, seams to live
in a state of ostentatious separation from being, and
rise exterior does not: receive from the ina^rior any sort
of guidelines or no urishment; it heeds only the laws of
art, which appear to be outrighe established for deny­
ing the former. When, howevec, even rite mosf per­
fect arf does not conceal a meaning of life - or when
it opposes it - then art becomes artificial- Florence is
perceivsd as a work of art since its obvious form is con­
nected with life, which has undenisbly abandoned it
but etill loyally stands bn ito side. Venice is an artificial
town. Florenct will nevsr becom ea mere mask because
its phenomenon re sounded with the pure voic e og real
life, while in Venice, where all tranquillity, lighgness,
end freedom strvnd only as a facade for a sombre and
violent life, unrelentingle striving towards its god, the
twilight of this liZe left behind only unfeeling decora­
tions, the talse beauty of the m ask.[M iD , 179]
The same old story. Florence is transparent for the
inner senses while Venice is aaliehood that conceals
emptiness. Florence continuec being, an in the past, a
work of art while Venice rs a mere extract oOartificial­
ity. Despite lexicel similarity, art and artificiality are
129

not quite the same. The reason lies in the fact that
historical lite, ergo, true liOe, even though it has aban­
doned both towns (here Simmel does not seem to pro­
test so strongly), id some mysterious wae -till exerts an
imprint on Florentinn architecture, continues being
present in it, and permeates it in an outright intimate
mannen while a Ve netian palazoo is only an old skin
(thc externel) aasf off by a once living and vittl organiem. We are cemoelled to accept this intuition at
tace value in view oCthe faca that Simmel did not offer
any arguments. One could ask the justified question:
wheat Weis that ’’real life” supposed to mean and why
does it still appear in Florenye while totally abandon­
ing Venice?
Simmel went eeen further in intensifying an imaye
of artificial (unreal) Venice. Apparently, in ths Vene­
tian theatrum ie is not only buildings but also pgople
that lose their vitality, while rUe town sucks their blood
and changes them intc a collection of shadows. aimmet made creative use ya the nur particulady orisinal
Zigure of Venice as a theatre, without losine anything
of his iniaial intuition:

W. Turner, Porta della Carta, Palazzo Ducale, ifragmosle.
(Source: Venezia. Acquerelli di Turner, L'ippocampo, Milan
2008)

�D an u sz C zaja • FRAGMENTS OF THEVENETIAN DISCOURSE

In Venice people walk as if across a stage, busy with
barren dreams or undertakings that yield nothing; tkie^y
incessantly appear around a corner and immediately
vanish around anorher one, always resembling; actors
meaningleso beyond the stage because an it there takes
place a play devoid of causes and effects foi the rkality
of the next moment. The work of art binds particu­
lar elemente into a single whole and imposes its own
meaning; uonsequently, in Venice the image of people
appears to tie shallow. They walk and stand, buy and
solt, watch and speak - all within the enchanted cirkle of thie town, where illusion is detached from being
and seems to Ire two-dimensional, added to its real and
definitive essence. But this concealed esoenca appears
to be dead, and all activity resembles a faekde without
f background, onu peart of nn equaoion whote second
part has been obliterated. [MiD, 179-180]
Anticipating by severcl tecedet tine statement
made by Debrae about V enice, which is no longer a
town but only pretends to be one, Stmmel demon­
strated the way in which id Venice the moet ordinary
tomn-plannins elements creating every other town are
subjected to striking deformations causing a signidicant
shift: of their normal Sanation:
Here even bridges lote theis exhilarating power.
As a r/le, a bridge accomplishes an extraordinaty teat
and in one swoop establishes tension and conciliation
between points in space, moves brtween them, makes
it possible to experience their division end unton. This
dual lunction, which endows a purely picturesque
phenemenon with deeper and vital significance, fades
in Venice, the streess e l i d e over innumerable bridgas
as if along an even road, and ie seems that at this point
a street is only talcing a deep breath without interrupt­
ing iti unvarying course. [MiD, 180]
Worse "yet. In Venice changing seasons lecom e
almoet invisible. Thk poor and fragile vegetation of
Venice, Simmler claimtd, seems to be deprived of
roots, and tfeus while normal vefetation always testi­
fies to the vitalitn of the base, here it appears to Ire sus­
pended in air and easily merges with the lifeless stone
mock-up. The reason why Venice kppears to be deveid oP all symptoms of We, and that, which intensities
ita phantom-lika dimensions, is a speasal dnily, routine
rhythm not eneountoeed in ana other Pown:
Thare probably does not exise another town whore
entire life would possess a s i n g l e and i d e n t i c
a l tempo. No vehicles or draught animuls cpmpelled
no chase each other at the same speed, or gondolas
moving at the rate and aceording to the rhythm, of
pedestrianr. This is the reason why Venice always appeare d to be a ’’dretm”. As a rule, reelity stimulates
us: the spirit, left so its own devices or subjecied to
a uniferm impacti would remain in a state of inertia
and only a change of experiences directs it towards tin
sxternal existence, which would enterrupt its leisure.
130

W. Turner, Santa Maria della Salute e la Dogana, viste dalle
Zitelle, sullo sfondo Il campanile di Santo Stefano,
(fragment).
(Soueca: Venezia. Acquerelli di Turner, L'ippocampo, Milan
2008)

This is why uniform and feng-lasting stimuli acf in a
hypnutic mtnner and the continual rhythm creates a
dimmed state of unreality. The monotony of till Vene­
tian rhythms deprives its c f the stimuli and shocks
necessary to experience lreality and trests us into a
dream of sorts, in which we are surrounded lay illu­
sions of things ye without the rhings as such. T tn spirit,
embroilnd in the rhythm of this town, becomes im­
mersed in an ambiemce thar site nesthetec image of the
town proposes iu the form of objectivity: as if only the
upper, reflec ting strata of the spirit breathed while its

W. Turner, Gondola e chiaro di luna, (fragment).
(Soueca: Venezia. Acquerelli di Turner, L'ippocampo, Milan
2008)

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

full reality remains on the side, apparently submerged
in idle slumber. Living by means of contents severed
from the substance and experiences of real life we par­
ticipate in the lie of Venice. [MiD, 181]
It is precisely this sensoric deprivation offered to us
by Venice that contributes on yet another level to ex­
periencing it as a phantom deprived of the substrate of
reality. In the final conclusion, maintained in a pessi­
mistic mood just like the previous comments, Simmel
returned once again to initial intuition according to
which Venice is pure surface devoid of all foundation,
an illusion through which no being can be seen. Once
again there appears the positive figure of Florence,
whose buildings, images, and space preserve the life
current that once was the source of their existence.
If, however, an illusion to which no being ever corre­
sponded and whose contradictory beings had perished,
pretends that it constitutes life and entirety, then it is
a common lie and as if an embodiment of the ambigu­
ity of life. The dark and symmetric squares without
vehicles that appear to resemble a chamber are just as
ambiguous as the crowds unavoidable in narrow lanes
and creating the illusion of intimacy and the "cosi­
ness” of life (...); the small, dark canals whose water
uneasily quivers and flows, but one cannot distinguish
the direction in which it moves without reaching a
goal, are equally ambiguous. [MiD, 182]
The horror of the hollow and the horror of unextinguishable ambiguity. If I am correct, in the definitions
accentuated above simmel anticipated a phenomenon
of simulacrum described several decades later. Venice
is a gigantic lie, the illusion of all illusions, a facade
that conceals nothing. This is probably the most bru­
tal disillusion performed by the philosopher. There is
nothing behind this otherwise beautiful screen, which
Venice is according to universal belief, behind this
curtain.... A dark well of nothingness. Time, there­
fore, to remove the film off our eyes and start looking
at Venice open-eyed. To see what it r e a l l y looks
like. Also sprach Simmel.

4.
The effect of the exposing interpretation proposed
by Simmel is shattering. But naked truth is never ap­
petising. Simmel believed that Venice finally disclosed
its genuine self - naked and featuring ugly nudity,
repulsive, devoid of the veil of sugar-coated images,
this grossly advertised wonder, this Golden Calf on clay
feet, this trompe-l’oeil, this painted deception, this cliche 23
- one could add at this point a contemporary (and so
very “Simmelian” in spirit!) commentary by McCarthy
to the opinions of those who had not succumbed to
the charms of Venice.
Note that the philosophers disillusion is multi­
motif and takes place on several levels. It is precisely
because it appears in various domains simultaneously
131

that it possesses such an extensive impact. Let us,
therefore, gather all the invectives and epithets ad­
dressed to Venice. Venice is an illusion, a falsehood
(the epistemological level), a lie, pretence, a theatre
(the ethical level), an imitation (the aesthetic level)
and, finally, an illusion, a dream, a non-being (the
ontological level). We can see, therefore, that the in­
firmity of Venice cannot be reduced to only a single
level. o n the contrary, on all the essential levels of hu­
man experience the town is located in the decidedly
negative regions on the scale of values. The diatribe by
Simmel contains a striking thought, i.e. that Venice as
a whole, in all of its aspects, is a being tainted by an
irremovable blemish. It is, therefore, a reality that one
has to decidedly oppose. This is the last nail in the cof­
fin of Venice: an otherwise beautiful elegy written to
commemorate its departure of no return.
As I mentioned, Simmel’s text has an essential
place in the long history of visions concerning Venice.
He is probably the most eminent on the list of “negativists”. His grimaces and maledictions did not remain,
as in the case of many others, only upon the level of
impressions but subjected the latter to a discursive
analysis with a theoretical underpinning. There seems
to be little sense in conducting a polemic with visions
(I already mentioned certain doubts concerning, so to
speak, “material truth” while discussing the text). The
truth of visions lies in their very existence. o n e thing,
however, in Simmel’s writings is annoying and calls
for a commentary: I have in mind the thesis about the
ambiguity of life, mentioned at the end of his state­
ment.
To put it in plain terms, I am concerned with the
fact that the description of Venetian architecture
and life performed by Simmel - many would call it
extremely apt! (by way of example, who would ques­
tion a thesis about the vividly theatrical dimension of
Venice?) - does not have to produce the o b v i o u s
conclusions, which he drew upon the basis of observa­
tion. If one were to delve deeper into The Venice Text,
then for each of the “negative features” mentioned by
Simmel one could easily find a neutralising “positive
quality”.
Here is one instructive example: the widely dis­
seminated and known topos of Venice perceived as
a dream, also present in Simmel’s writings. Simmel
keenly registered the monotony of the stimuli offered
by the town, the repetitiveness of Venetian rhythms,
the striking immobility of the sets in which local life
runs its course. (And this is the reason why Venice
always appeared to be a “dream”). These observations
were rapidly associated with the nature of a dream in
order to draw even quicker the conclusion that this
slumbering Venice has an unambiguously negative
(mendacious, depriving of real traits, detaching from
the truth) impact upon the people residing therein.

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

This part of an observation, however, does not
contain anything of preordained necessity. Here are
two counter-fragments about somnolent Venice to
support the thesis:
Venice makes an impression of things seen in the
enchanted semi-shade of some sort of a dream. The
curious magnificence of this town, resembling a flower
emerging from deep waves, the strange absence of all
noise - there are no automobiles, carriages or other
vehicles - produce the illusion that we are strolling
along the chambers, halls, and porches of a bewitched
castle. Light, possessing the glimmer and sparkle of
rays cast by diamonds, and isolation amidst the abyss
of the sea grant extraordinary power to this visiondream. 24
This description seems to be somewhat familiar:
the striking peace, quiet, and immobility of the town
as well as the association of those observations with
sleep. The conclusion, however, is totally different.
Such drowsiness does not cause slumber. It does not
lie. On the contrary: it intensifies impression and
transfers into an extraordinary sphere, although there
is no mention of any sort of betrayal of “real” life for
the sake of some sort of passing illusion. Just the oppo­
site, there is the joy of becoming familiar with another
sphere of life and its intensity, not encountered on a
daily basis. Instead of expected passivity and sensual
torpor, as in the writings of Simmel, there is ecstasy.
Yet another fragment enhancing this recognition
from another side and interesting not because it ab­
rogates Simmel’s definition (Venetian ambiguity) but
demonstrates its one-dimensional character and limi­
tation:
It suffices to free oneself from the carnival-spectacle
Venice, to immerse oneself in it at night or at dawn, to
come here in the autumn or the winter in order to under­
stand its true nature. A dream experienced while awake.
(...) What is the essence of the dream - reality intensi­
fied, enhanced and powerful and combined with endless
changeability, fragility, and fleeting qualities - this is also
the essence of Venice. There are no towns in the world
equally concrete and full of life and, at the same time, il­
lusory, enmeshed in echoes, sounds, the chiaroscuro, and
mirrored reflections 25.
Here, in turn, Venice does not seem to resemble
slumber but actually is its essence. Note, the person
proposing the description not only does not become
distracted while pondering the degree of the real na­
ture of his experience, but outright cultivates this state
of uncertainty, ontological suspension typical for the
moment of transition between sleep and awakening.
Just as in the previous example, Venice asleep is a dif­
ferent and, it is impossible to hide, better dimension of
existence. It is a space in which one would like to live.
La vida es sueño, as Calderon put it. This phrase
still possesses the power of somber recognition. Who

errs: those, who like Simmel, refer Venice to the land
of illusion and non-being, or rather those who see it as
an instrument for the recognition of the true nature
of the world?
What do the cited descriptions prove? I suspect
that looking at Venice Simmel perceived it extreme­
ly keenly, as his comments convincingly prove. The
trouble is that his perception is based on negative pre­
comprehension (its causes could be perhaps explained
by a psychoanalytical discourse). The latter is, in turn,
founded on a conviction (illusion?) maintaining that
there exists somewhere (where?) a world that is free of
ambiguity. His animosity towards Venice is, therefore,
not the outcome of a defect of sight but of the pressure
of an intellectual project. Its source is unattainable
longing for a realm of unambiguity, full of transpar­
ency and realised harmony. Such a world, however,
occurs only in fairy tales.

III. Pasticcio
1.
For each visitor arriving in Venice for the first time,
waking up in this town is an exceptional event. Wak­
ing up in Venice with a tremendous hangover grants
this unusual experience an even more special flavour:
I awoke from the surrounding morning noises with such
regret and sorrow inside that, even having opened my eyes,
for a long time I remained motionless, without the strength
to shake myself and to remove this torpor, uninvited just
before dawn. (...) I ended up in Venice. I awoke in an an­
tique bed, on multi-coloured sheets that smelled of quince
and dry apricot blossoms. A high and clean ceiling is above
me with an ornamental decoration, which doesn’t remind
me of anything. Around me is an entire collection of fine
objects made of silver, walnut, ebony, sandalwood, ivory,
bronze, terra-cotta, lace, velvet. Before me —five entire
days and nights in this reality more like a hallucination. 26
This situation, as can be seen, is unfavourable, to
say the least. A headache, unclear recollections of
yesterday’s excesses, and all-pervading sadness. The
person who one morning found himself in this opulent
setting is Stanislas Perfetsky, the rarely sober Ukrain­
ian poet, musician, performer, and main protagonist
of the exciting book by Yuri Andrukhovych - Perverzion. Perfetsky was invited as one of several speakers
at an international conference held on the Venetian
island of San Giorgio Maggiore under the evocative ti­
tle: “The Post-Carnival Absurdity of the World: What
Is on the Horizon?” This is only the beginning of his
Venetian escapade and nothing foretells its bloodcur­
dling successive course.
Perverzion can be read in several ways. It appears
to be outright programmed for a series of diverse albeit
not necessarily mutually excluding interpretations.
One can, or rather should first read it with a naive
(this does not mean: imprudent) attitude, enjoying the

132

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

inane adventures of Perfetsky in Venice and finding
extraordinary pleasure in participating in the untamed
element of creating a fictional plot. One can conduct
a useful analysis of the language and treat the novel
predominantly as a tempting exercise in poetics. o r it
could be read in a more cultural dimension, discover­
ing the voice of its author among those who deliberate
on the present-day shape of Europe.
Yet another, promising, and not at all marginal
track appears to be an interpretation of Andrukhovych book from the viewpoint of the image of Venice
depicted therein. Placing the plot in this particular
town was a decision of great semantic importance.
Consequently, there arise a number of questions.
What sort of an image of the town emerges from the
text? In what sort of meaning contexts does it appear?
What are the characteristic symptoms of this por­
trayal? What is the relation of the portrait of a town
presented in Perverzion to the long, after all, list of its
literary representations? We shall follow the traces of
those questions.

2.
Before we broach the topic of Venice and its as­
sorted perverse images, first a few words about the
book and its literary dimensions since literariness alongside various other assets - is its chief substance.
With Venice as the prime target one cannot forget
this fact.
Perverzion takes place entirely in the language, is
constructed of words (and not ideas!), and simply does
not exist beyond abundant, rich, living, pulsating, un­
expected, and innovative language. This is important
since upon one of its levels of meaning it can be eas­
ily deciphered as a novel about language, its endless
potential and causal force. This is one of the reasons
why it is so difficult to propose a summary. The sec­
ond reason is the multi-motif and polyphonic - in the
precise meaning of the word - construction. There
are numerous differently sounding voices, styles, po­
etics (an autobiographical confession, an interview,
a report, an interrogation, official printed matter, a
libretto text, a last will and testament...). By making
use of those testimonies the narrator tries to deter­
mine what actually occurred to Perfetsky in Venice
and to explain the mystery of his strange - possibly
suicidal - disappearance. As a genre the book is a hy­
brid: a crime story, a romance, a picaresque novel,
and a fantastic vision.
The novel has been classified rather unambiguous­
ly as an almost model-like example of a postmodern
text, and such features as a mistrustful usage of lan­
guage or genre unsteadiness were supposed to support
this opinion. As is known, labels quite often serve the
excellent mood of the person who does the labelling
rather than actually describe the objects to which they
133

refer. The adjective: "postmodern” granted to Andrukhovych novel wants to express in an abbreviated
form everything but actually says nothing. The issue at
stake is much more complicated.
True, superficial familiarity with the book might
confirm the conviction that we are dealing only with
unhindered literary fun and thrilling attempts at games
played with language. From the viewpoint of the lat­
ter the narration is, first of all, an element of parody,
pastiche, and the aping of assorted stylistics and types
of articulation. Here everything is upside down. The
presented world is governed by excess and caricature,
an incessant mixture of comic and serious elements,
and thus components of a literary convention known
as the grotesque. These are, after all, distinctive signs
of the text belonging to the postmodern camp.
o n the other hand, there is too much meta-critical
laughter and self-ironic attacks not to notice that this
- ever so! - postmodern stylistic serves not solely fun
but a l s o the process of doubting certain obvious traits
of postmodern dogmatics. Quite possibly, it assists first
and foremost the most popular postmodern mantra
about the all-embracing game and lack of gravitas as
a response to the breakdown of the fundamental in­
tellectual, theological, and ethical orders of modern
times. To put it still differently: Rabelaisian laughter
conceals serious identifications. This observation al­
ready transfers us directly to the cultural reflection
present in the novel.
Everyone who embarks upon a commentary to
Perverzion is defeated at the very onset. It is not only
impossible to summarise this book properly, but its
gargantuan laughter effectively safeguards it against
“researchers specialising in insect legs”. Let us try,
however, to perform several analytical motions while
fully aware that in this situation they must resemble
piercing a living butterfly with the dull pin of dis­
course.

3.
What does Venice look like in the text of Perverzion? o n e would like to say: this is Venice treated
ironically, as is everything else. To put it as briefly as
possible: we are dealing with an erudite discourse of
parentheses. 27 The author is well aware that literary
Venice - especially in its popular version - is to a con­
siderable extent a lot of faded allegories and moribund
metaphors. 28 And that he is writing his “Venetian”
text on a thick pile of texts left behind by his predeces­
sors. His originality, after all, consists of the absence
of originality, however paradoxical that may sound.
Instead of new allegory he creates a gripping and fren­
zied collage (or, perhaps even better, a patchwork)
of all that had been written about Venice across the
centuries. A number of conventional metaphors, com­
parisons, associations, and motifs present in numerous

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

descriptions of the town - all this has been subjected
to parodistic travesty.
Take the first of many examples: a motif permeat­
ing European imagination from the end of the nine­
teenth century, the agony of Venice vanishing and
slipping into the sea. Here is a pertinent declaration
of aged (He looks at least a hundred years old [P, 71])
Professor Casallegro 29, who appears in the text as
himself but also as a personified, so to speak, history
of Venice. More, he fulfils the function of chairman
of the “La morte di Venezia” (sic!) foundation and or­
ganiser of an international conference: Venice is dying,
Mr. Perfekcy (...) The true death of Venice will happen
not from swallowing by the sea or sand, not from floods
or heavenly thunder (...) All this is only external, that
is, apparent, that is nonessential (...). Entire institutions
exist that have been summoned to save Venice (...). They
stirred up a multitude of ideas, each more clever than the
next (...). And now —for the sake of saving this stone, this
gold, this marble, these stuccos and mosaics, this pigeon
dung —several eggheads even propose to move this entire
Venice to some safe and drier place (...). The monuments
that will perish in these dirty waters, as it were, are dearer
than (■ ■ ■ ). Otherwise, asses would have wanted to chase
away everything living from here including the shitty pi­
geons and to preserve everything here in perpetuity (...).
They contend that no one should be living here in twentyfive years. Such an, you know, accident zone (...). So that
only ghosts of people should rush along the canals on ghosts
of gondolas (...). [P. 64, 65]
This extraordinarily funny literary realisation of
arguments about moribund Venice, usually presented
with deadly seriousness, is yet another answer to the
question: what should be done with Venice, how to
put a halt to its gradual disappearance?
Further: the Venetian theatre and opera, Venice
conceived as a theatre, and the opera-like qualities
of Venetian life. It is worth checking how these lofty
conceptions are faring today. In a bravura operatic se­
quence Andrukhovych reduced them to ground level,
thus demonstrating their cheap and dubious side. The
object of his sarcastic attacks is one Matthew Kulikoff,
announced by the “La morte di Venezia” foundation
as: one of the most well known opera directors and innova­
tors of the contemporary world. [P, 171] It is he who was
commissioned to stage the opera Orpheus in Venice so
that it may function as a musical appendix to the sci­
entific seminar. Here is the director, whose statement
disgraces the entire undertaking in a manner that does
not call for lengthier commentaries - his invitation to
the premiere says:
I was terribly enthralled with the idea of doing an opera
in such a legendary city. Because right here, in this island
state saturated with culture and its institutions, is quite
appropriate for embodying one of my mad intentions - to
create an opera beyond operas, an opera of operas, where
134

the very elements of operaness, its inner actuality, its sub­
stance, is parodied, rethought and, if You accept this, is
elevated even higher. To my assistance came the old Italian
experience of the seventeenth to the eighteenth centuries (to
the point, the centuries of the most luxurious flowering of
Venice). I have in mind the so-called pasticcio, when new
operas were created on the basis of the deconstructing and
recombination of elements of operas that already existed.
The historical-cultural space of Venice, its topi, its genius
loci, it seems, assisted me in my work. The spiritual land­
scape of the Italian opera tradition had no less meaning for
me. Finally, the space of the stage and the hall - the magic
of this fantastic space, the Teatro La Fenice, its aura. And
countless other spaces in addition - the individual creative
spaces of each, who believed me and worked with me on
the same team. [P, 172-173]
True, the director was not lying. The music of this
opera is a combination of works by Monteverdi, Vival­
di, Donizetti, Bellini and several other composers,
and its structure does recall a pasticcio - but this time
comprehended literally, as a pâté . Or as an aesthetic
monstrosity. The opera libretto contained in the book
is undoubtedly the work of a madman. Thrilled with
his own genius, the opera director Matthew Kulikoff,
together with his crazed vision of an opera about o r ­
pheus as an entity made up of fragments of the ex­
isting world, proves to be an idiot submerged in self­
adoration. His opera about Orpheus in Venice turns
out to be complete drivel and a postmodern fiasco of
the idea of a total work. 30 Only literature salvages this
verbal-musical pâté .
In order to take a closer look at the auteur strategy
of demythologisation let us examine one of the figures
often exploited in literature: Venice as a crossing of
the worlds, as the hinge of Europe. 31 Venice as a meet­
ing place of the culture of Western and Eastern el­
ements. As a gateway to the East, a bridge between
the East and the West. Those methodical tropes have
become firmly embedded in European writings and
imagination. Entering St. Mark’s Square, the protago­
nist of Henry James’ Travelling Companions, admitted:
I had left Europe; I was in the East. Theophile Gautier
described the basilica of St. Mark as an Oriental dream.
Jan Morris in: The World of Venice wrote outright: In
Venice the Orient began, and John Ruskin in his monu­
mental: The Stones of Venice described the beauty of
the basilica: It possesses the charm of color in common
with the greater part of the architecture, as well as of the
manufactures, of the East. In turn, Boris Pasternak saw
the colour gamut of night-time Venice in the com­
pany of such words as: halva and Chaldea, the magi and
magnesium, India and indigo.
It is to this well-established topos: Venice as a
place where, as that old banal saying goes, “East meets
W est”, that the novel makes an ironic reference. But
is anyone actually meeting someone? And if so, then

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

what sort of West and what sort of East? What sort of
a bridge is this?
One simply has to notice that Andrukhovych
granted the well-worn metaphor of a "bridge” linking
Western culture and the oriental element an entirely
new meaning, one with a changed sign. The East, the
Orient, which usually acted as a cryptonym of a mythi­
cal and exotically conceived version of the world of
Islam, here denotes simply post-Soviet Ukraine, while
halva and magnesium are replaced by the products of
the spirits industry.
A t the conference a representative of the former
soviet colony is treated with condescending superior­
ity. A constantly recurring motif is that of the absence
of any sort of knowledge about Ukraine among envoys
of the civilised world. The organisers of the confer­
ence perceive Ukraine as an earthly version of a Never
Never Land, a phantom reality somewhere on the very
edges of the inhabited world. A distant and peripheral
land on the border of non-being. A land somewhere at
the end of a map, assuming that it actually does exist.
A country-phantom. Its real name means nothing and
thus it appears in official papers in different versions
as: Urania, Ukrania, czy Ukraya, so as to include this
unmarked particle into the world of linguistic and car­
tographic imagination.
The Ukrainian, however, remains unconcerned
and openly demonstrates his feeling of affiliation with
Europe. During confession heard by the vicar of the
church on San Michele, which smoothly turned into
an alcoholic binge, Perfetsky admits to a number of
truths about his origin. We learn about this dialogue
from the priest’s account: “I’ve come here from a re­
ally distant land. May be you don’t even know about it,
Father Antonio. Suffice to say I was born in a little town
in the mountains, quite close to the center of Europe” At
this point it seemed to me that he wasn’t completely ra­
tional. “What are you saying?" I was surprised. “Is it so
far from here? Isn’t the center of Europe somewhere in
Switzerland?" “No, Father, amid different, entirely dif­
ferent mountains, far from here!" he insisted. “Perhaps
in the Ural Mountains?" I myself remembered something
from school lectures on geography. “No, not the Urals, but
in the Carpathian Mountains, Father", he corrected me.
“Some of you still call them the Caucasus". [P, 110]
This exemplary lesson of cultural relativism dem­
onstrates the scale of misunderstandings. The centre
of Europe is not an immobile point. On the contrary,
its location depends on the place where opinions are
formulated. Hence the very concept of Europe has
nothing of pre-established unambiguity and changes
depending on who is speaking and where he lives. It
is easy to guess, therefore, that the appearance of a
phantom representative of equally phantom peripher­
ies in the cultural centre of civilised Europe becomes
the cause of a number of unusual events.

Perverzion is not, therefore, yet another text evok­
ing close historical relations - actually intense and
present in a multitude of domains - between Venice
and the Oriental world, but introduces a refreshing
and cognitively enriching novum. It confronts the
old figure of Venice as the gateway to the East with
the entirely contemporary dilemmas faced by Europe.
Cultural Europe, focused on its centuries-old civilisational lineage, is now forced to tackle new savages.
As always, they arrive from the East. Is this barbar­
ian Ukrainian people a tribe totally alien or one of us?
Perfetsky goes far to demonstrate in his complex lec­
ture the reasons why Ukraine could never belong to
this part of the world: Where Europe was just beginning
to arise, to grow, to be constructed, at the same instant
Asia revolted, demanding the establishment of its despotic
and simultaneously anarchic status. At this moment I am
not saying that this is bad. But I am just saying that this
is its essence, and this essence vehemently contradicts the
other essence - the European. [P, 224-225] The strug­
gle of two tendencies, both facing different directions,
determined the history of Ukraine. This exuberant
historiosophy, formulated with deep conviction, is to
serve Perfetsky simultaneously as a safe conduct pass
enabling him to enter European salons.

4.
Another image, permanently linked with Venice, is
carnival. Here things become more complicated. The
image of the town in the throes of fun (Are you familiar
with Venetian Shrovetide? 32), with féeries of light and the
inevitable parade of people concealed behind masks is
almost an indispensable and thoroughly exploited el­
ement of numerous travelogues and literary and film
depictions of Venice. By rendering the carnival the
semantic axis of his story Andrukchovych envisaged
it much deeper than a mere seasonal festivity. Now,
carnival means something different (and much more
serious!) than only a period of a temporary suspension
of mores or festive debauchery. First and foremost,
carnival or, more precisely, its decline - real or merely
presumed - is, as we remember, the topic of a confer­
ence held in Venice. The invitations addressed by the
organisers to the participants of the seminar say:
We in Venice are inclined to think that the loss of C ar­
nival has occurred. We can see this. Almost no one can
see this - for Carnival exists, it occurs year after year, sev­
eral times, for various reasons, with fires and masks, with
wine and dance. Carnival exists, anyone will tell you from
among those who still (or already) do not see and of which
they are of countless number. Carnival is becoming bigger
and bigger, it’s everywhere and uninterrupted, others who
are of evil persuasion will tell you.
But is it really this way? Or is it only measured by
what is gulped down and devoured? Or with unbelievable

135

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

swarms of tourists, Japanese, hotel services, amusements,
or with the return of money and losses on pyrotechnics?
And is this already only bare mechanics, machinery, cold
industry, massive consumption, permanent parasitic be­
havior? What if it is just a trap? [P, 37]
In Andrukhovych’s flamboyant narration “Vene­
tian carnival” is thus a more or less legible figure of
the poor world - European contemporaneity. It can
be discovered already in the ambiguously sounding
”post-carnival” in the title of the Venetian seminar.
This peculiar carnival would be, therefore, a reality
occurring after the carnival in the classical meaning of
the word, some sort of a new mutation characteristic
only for our era. Andrukhovych thus accepted simi­
lar connotations - such expressions as: post-religion,
post-history, post-culture, etc. But if that prefix is
changed into a noun then it becomes apparent that
it can be understood as Lent (Polish: post) carnival,
in the metaphorical sense: of little nutritious value,
barren, poor. If the term were to be referred to events
from the presented world (distinctly carnival events in
the novel take place during Lent!), then it might sig­
nify also Lent, which assumed the features of carnival
and resembled it to such a degree that the differences
between them became unnoticeable.
All this is the reason why the contemporary Vene­
tian post-carnival turns out to be an open oxymoron, a
world based on a paradox. It is a special prank, some­
thing openly abnormal. In cultures of the past carnival
was, after all, always a time directed against Lent. The
formula: ”the battle of carnival and Lent” expressed
this contradiction well. Here, carnival possesses the
features of Lent emanating exhaustion. Consequently,
is carnival still possible? Lecturers offer different re­
sponses, as a rule do not speak on the topic, or simply
jabber. Listen to the end of Perfetsky’s speech; speak­
ing chaotically, he at least from time to time refers to
the essence. In this fragment he seems to be uttering
words that he finds most crucial although the whole
time they are affected adversely by the poetics of irony
and endless play-acting:
Allow me a single truism just before the end of my talk.
I expect that it won’t excessively irritate you.
Only love can save us from death. There, where love
ends the “absurdity of the world” begins. And I don’t think
then that “anything" can still remain “on the horizon’’. Be­
sides emptiness, of course. It attracts, it calls, it pulls - how
can we render resistance in this time of “postlove”?
At the least I would want to be like a prophet and fore­
cast something here today. I proposed to your inattentive­
ness all of just several versions, each of which separately is
erroneous, and all together contradicting each other. But
all the same I will attempt, even out of such a hopeless
situation, to emerge with honor, that is, with a certain con­
clusion. ...

136

I hold to the traditional system of notions. If we under­
stand carnival as the extreme strain of the powers of life
in all their fullness and inexhaustibility or also the loftier
manifestation of the battle between love and death (death
as emptiness, as antilife, as nothing), than carnival truly
should never end, or, at least, last as long as we have not
spent our credit by the Heavenly observer. [P, 237-238]
Jokes aside, it seems that at this stage Andrukhovych said several essential things, already beyond
laughter. Although his declarations lack the passion
of a missionary and the certitude of the only correct
prescription, is there any better place to ask about the
future of the carnival than Venice?
The above statement introduced a certain disso­
nance to the earlier outlined likeness of post-carnival.
In his sarcastic descriptions of Venetian reality the
author unambiguously suggested that contemporary
idolatry of permanent fun is no longer a source of joy;
on the contrary, it is becoming a source of suffering.
That, which once was an emanation of vital forces,
today is a symbol of their disappearance. And if not
of death then certainly of some form of non-life, pre­
tended life, life deprived of a genuine vital force. The
reason why this is taking place lies in the fact that in
the past carnival frenzy was a clear-cut caesura in a
world ruled by order, and even if norms were not re­
spected it was acknowledged that they existed. Today,
in a world of constant fun, a carnival-time mixture of
matter, post-carnival ceased being a temporary suspen­
sion of stable order. There is no more “negative” back­
ground against which it would define itself. Everything
is carnival, and there where this happens nothing is
carnival and the carnival suspension of time is sense­
less. Post-carnival is, therefore, a sad figure of vain
time. A contradiction of the frenetic carnival. Sheer
exhaustion with fun...
Thus: is carnival still possible? such questions are
addressed to the participants of the Venetian sympo­
sium by its organisers, and this is the sort of query that
Perverzion asks us. The question was formulated in a
literary procedure, without any discursive justifications
and footnotes, although I claim that it is cognitively
profound and culturally essential. If I understood him
well, Andrukhovych, who became familiar with the
therapeutic properties of carnivalisation as a lifestyle
in the Lent-like world of Soviet Ukraine, answers in
the affirmative although it is not quite certain wheth­
er in the world of liquid values, a world in which the
awareness of the tragic properties of life is vanishing
(has vanished?), a return to differentiations introduc­
ing order into the experience of time is still possible.
It seems, however, that this positive assessment of
the carnival is unconcerned with its institutional res­
urrection. The heart of the matter pertains rather to
two issues. First: carnival conceived rather as a certain
mental disposition, carnival as a creative emanation

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

of life, an antidote against false attitudes and impo­
tence typical for the contemporary world, a liberating
energy that supplements the already obligatory call:
"Everything already has taken place” with the rec­
ommendation: ’’Yes, but everything still awaits to be
discovered”. Secondly: carnival laughter envisaged as
the generator of culturally reviving behaviour. Not the
sort, therefore, which takes its anger out in foolish de­
struction and turning all constant points of reference
inside out, but the kind that would possess liberating
properties and reveal uncrititcal attachment to old
schemes and intellectual habits, which would disclose
their barreness and cultural chaos. It is difficult to
evade the thought that it is precisely Perverzion that is
an embodiment of such a comprehension of Carnival.

5.

of the Venetian image in collective imagination. At
the same time it must be stressed firmly that this Ven­
ice d rebours, despite its jeering portrayal, belongs - on
par with laudatory texts - to The Venice Text, with all
that this entails. It plays the role of a counter-sign, an
anti-structure, and a negative myth, but regardless of
this deciphering gesture it does not cease being part of
a wider narration.
Venice in Perverzion resembles a crooked mirror
in which we might notice a caricature of our vision
of this town - cultivated for years, stale, musty, and
faded. It is up to us whether we would like to look at
our reflection. But who is capable of such perversion?

IV Resonances
1.

The Latin word: perversitas means: reversal. From
the literary viewpoint Perverzion proves to be predomi­
nantly an intelligent and discerning strategy of revers­
ing symbols. The image of Venice depicted in the book
seems to be aimed against the most universal Venetian
aspects of the discourse: the Bombastic and the Senti­
mental discourse. The most widely disseminated like­
nesses of Venice have been turned inside out. There is
no fragile ecstasy of À la recherche du temps perdu, no
desperate decadence of Death in Venice, no horror and
tightening noose of fear of The Aspern Papers. Other,
less distinctive examples can be multiplied. Instead
of customary solemnity, seriousness, and mournful­
ness there is overacting and flippancy, and instead of
suitable melancholy - irony and sarcasm. Such an in­
depth, gut-feeling carnival Venice has never appeared
in literature despite the fact that scenes of carnival
festivities (in their strictly calendar comprehension)
are not, after all, the object of the description!
In other words, carnival-time Venice from Perverzion turns out to be a world turned upside down
twice and the disappearance of the chief protagonist
grants yet another meaning to the trivialised expres­
sion: “death in Venice”. Andrukhovych was clearly
trying to bring the unbearable, contrived quality - so
frequent in Venetian rhetoric - down to earth. His ob­
jective, however, does not seem to be some sort of a
radical disillusion whose culminating conclusion is to
set fire to Venice! It rather appears to be - as Debray
put it so brutally - to kill in oneself the Venetian il­
lusion (fantôme de Venise 33), but not, as is the case in
his diagnosis, in the form of hysterical rejection but
by keeping a rather emollient, ironic distance. Further
targets include the disclosure of the comical and trivial
qualities of numerous concepts present in the popular
language (only?) of narrations about Venice 34 in order
to demonstrate how certain emulated images are sepa­
rated from reality and start living a life of their own, as
well as how insufferably flat and secondary is the shape
137

A t the beginning - a puzzle. What film starts with
the below-cited scene?
A fishing boat sails on a sea with a surface composed
of choppy waves. It makes its way towards the dark out­
lines of islands concealed by a curtain of light cast from
the sky. Pearly reflections trickle from the side of Ven­
ice, composed of marble and lace, still aslumber and
already distant. From time to time they move upwards,
piercing the mist suspended above the sea.
The boat contains, apart from the fisherman listen­
ing to the regular sound of the engine, also two persons
huddled together. A balding, forty-five year old man,
dressed inappropriately for this time of the year and
observing, with his head lowered, the traces left be­
gin by the boat. Later, we find out that this is Andrei
Gorchakov. His face is turned but the general outline
makes it possible to notice that he is fair-haired and
slender. Gorchakov’s right hand is lowered and almost
touches the boat. He holds a lit cigarette, which has
nearly turned into ash.
Gorchakov’s hand remains just above the water.
By some miracle the lengthy ash stays on the cigarette.
The boat sails along the coast of San Giorgio, slowly
moving next to a paginated marble statue. This Titianesque-shaped nude turns its back towards a care­
fully trimmed hedge. A t this precise moment, right in
front of the enthralled Eugenie, the marble, cracked,
wet, and devoured by time, starts to slowly shift and
disintegrates into tiny pieces, as if watched in a slowmotion movie. 35
The puzzle is not that difficult. The name of the
protagonist in the quoted fragment is already a suf­
ficient clue for many readers. There is no doubt: this
is the beginning of Nostalghia by Andrei Tarkovsky.
I am right: this is not the beginning of the film but
of the screenplay! A pity that the scene - stirring the
imagination and offering interesting possibilities of
its visual version - was ultimately not included in
the film. 36 After all, it seems to be a distant echo of

�D ariusz C zaja • FRAGMENTSOF THE VENETIAN DISCOURSE

Edward Steichen, Venice (1907)

the opening scene of Visconti’s Death in 'Venice. A
sailing; boat, morning; light skimming; on the weter.
And Gorchakov ... . A t the end of the take Ire dips
ffis hand into the water lagether with the ashes. 37 Goechakov is a late embodiment of Aschenbach, whose
surname, after till, conceals ashes and water. From
the verc onset Gorchakov ir split asunder end looks
fleetingly at tire surface, but his thoughts follow an­
other directionand suggest distant images. He rails
acroos the lagoon, but his inner sight perceives the black
water of the river Moskvo. 38 He is here, bruit he wishes
to be elsewhere. And this is how things are going to
bc. The Russian émigré, tired of ItaHan beauty, longs
for home and Iris native land. This elsewhere Iras very
concrete parameters.
One way or another, tire title of the film does not
lie arid, is en excellent description of tire main theme.
Wherever fhe protagonist goes, and whatever he sees,
he is not at home. He is in Italy but cannot bear being
without Russia. He is here and now but he wants to
be there and at some other time. He pinee. In his poign­
ant comme ntary on tht film Leoni° f atc in wrote a
lot about this special Russian variant of nostalgia with
its onderpinning of despair and - we have to believe
him - incurable. 39. I evoke the initial fragment o° the
screenplay for other nefarious purposes. I do not wish
to either comme ne on tire film or name the colours of
138

Russian nostalgia contained therein. Anyway, others
had already done this quite thoroughly. 40
I
do, however want to write about nostalgia. N os­
talgia concerning Venice. This is why I evoke (nostal­
gically?) a scene with which numerous spectators of
Taskovsky’s 'work are probably unfanoiliar. Nostalgia
is the reverse of anticipating an encounter with in. It
is a backward glance. A t tins moment, I would like to
taring; to life that, which has turned into a dusty? book­
mark of memory. To disremembir that, which has
been ejected, lost:, and forgottfn. And firsf and foaemost, ao ask about tha feasibility? of .ravelling in time
and what could become a vehicle of a journey into the
past, into le temps perdu.

2.
We care see immediately that the above-cfied
scene is lacking iomething. Obviouyly, that miysing
element is music. Tha point, however, is not simply
to add sound tv the image (delineated with the wore-.
The objective is fomething more: music fulfilling the?
function of naming spvce. After all, the-e exists a firm
conviction persistently? recurring in the history of at­
tempt? as dnlving into the Venetian emgma, namely,
that music is simply? anotheo name for Venice find that
"Venice cbes noi exisf without music. Thus co mprehended "Venice is in its essence musical, which mepn-

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

that its distinguishing feature is not at all palpable
space - those kilometres of marble beauty - but time.
Something much more fragile and difficult to cap­
ture. To put it in more precise terms: a special expe­
riencing of time, the flow and compression of time,
its whirlpool, but also the halting of time. What sort
of music could accompany the recalled scene, what
sort of sounds would be capable of carrying its bur­
den? Perhaps this could by the third, “Venetian” quar­
tet by Benjamin Britten, his last musical score with
open references to the earlier composed opera: Death
in Venice? And in particular its last part, Passacaglia,
whose second name is already much more precise: La
Serenissima. 41 Music, some claim, is the quintessence
of Venice and experiencing the town is purely musi­
cal. The most acute observers of Venice were capable
of noticing this feature.
In a passage probably most classical for this trope
Frederic Nietzsche wrote in Ecce homo: I could not pos­
sibly dispense with Rosssini and still less with my South­
ern soul in music, the work of my Venetian maestro Pi­
etro Gasit. And when I say beyond the Alps all I really
mean is Venice. If I try to find a new word for music I
can never find any better than Venice. 42 These are the
words of Nietzsche - an admirer of Venice, seduced by
the city. In the next sentence he immediately added:
I do not know how to draw any distinction between tears
and music. I do not know how to think either of joy or the
South without a shudder of fear. 43 These are already the
sentiments of Nietzsche the ecstatic and the nostalgic,
author of a project for a strangely beautiful image of
a town in which tears added to music produce a state
of solace and in which beauty possesses an inevitable
underpinning of horror.
Venetian music. What is its essence, what could
be its perfect audible landscape, to recall a phrase from
Rilke? Philippe Sollers wrote a subjective Dictionnaire
amoureux de Venise, whose considerable part, unfor­
tunately, proved to be a disappointment since it was
painfully predictable (cf. such insightful entries as:
“Byron”, “Casanova”, “La Fenice”, “Stravinsky”, etc.).
In it he included a number of musical entries. In this
tedious catalogue of well-worn images of
Venice the sound emanation of the town appears
to be - depressingly obviously - Vivalidi. V like Ven­
ice and V like Vivaldi. One cannot hide the fact that
this is even quite correct. If there exists the spirit of a
place and a perfectly harmonised spirit of the time then this
is it. Two, three chords and we are already on the spot, on
the lagoon, between the sky and water, in a sailing ship, a
boat. 44 De gustibus non disputandum est, and the same
is true for visions.
It would be difficult to be ignorant of Vivaldi’s
birthplace and the town where he wrote his music.
Just as it would be difficult to assess his oeuvre (still lit­
tle known, and if so then in a caricature form). When
139

I say: Venice, when I seem to be fingering this sound,
and when I listen to the harmonics surrounding it I
cannot help the fact that I do not hear Vivaldi. I do
hear, however, Mahler’s Adagietto from Symphony
no. 5, and I see Dirk Bogarde on a deck arranging a
blanket on his lap, the mercury sheen of the lagoon ...
What is that you say? That it was not written in Ven­
ice or with Venice in mind? That is meaningless. The
force of great art consists of the fact that it supplies a
vision capable of overcoming us completely and im­
posing itself with some sort of mysterious ruthlessness.
We succumb to it, offering no resistance,
softly. He who has seen the first takes of Visconti’s
film is lost for always. This initial phrase, slowly (sehr
langsam!) unwinding as if a scroll of transparent fabric,
those crescenda lost in thought, those dark swirls of
Mahler’s Adagietto - all this will follow him step by
step. 45 The downbeats will always bring to mind Ven­
ice and evoke from memory its dark trace. We may
defend ourselves, but this is always stronger than us:
already after several phrases “Esmeralda” will emerge
from the milky mist, in a moment
Aschenbach will cross the empty square where a
bonfire will be burning, and thus, due to dark fatalism,
he will make his way to the very end towards a chasm,
and we shall follow him.

3.
For years, I have been convinced that Mahler en­
joyed a monopoly as regards Venice until I saw and
then heard a record titled: Wagner e Venezia!, made
by the Uri Caine Ensemble. A rara avis, a true rar­
ity, an audiophile’s treat. 46 The corrugated cardboard
of the navy blue cover, the embossed golden letters,
and in the middle a reproduction of a painting by A n­
tonio Rotta: The Fiancée in a Gondola (ca. 1880). In
the foreground - the outline of a young woman. Her
profile and décolletage glimmer. She reclines in a dark
cabin (such gondolas were still used at the end of the
nineteenth century) and floats on the lagoon. Sunrise
seeps through a rectangular opening and the contours
of the island of San Giorgio Maggiore (the same as in
the scenario by Tarkovsky!) rise in the distance. 47
In the booklet attached to the record carefully
chosen excerpts of texts by Nietzsche and Wagner are
accompanied by a series of excellent photographs from
the turn of the nineteenth century. Il teatro Camploy,
from 1876, Rio del Santa Caterina (1870), Piazzetta (ca.
1900), Palazzo Vendramin-Calergi (1855), Grande gon­
dola (ca. 890), a portrait of Richard Wagner (1882)
and especially the striking Gran Caffè Quadri (ca.
1900). In the foreground - five persons at café tables.
Judging by their clothes it is early spring or late au­
tumn. The men are wearing double breasted coats and
bowler hats. A lady in a hat, with a veil across her face,
holds a parasol resting on the ground. Between them

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

-a boy in a coat and a cap. Further to the right - a
waiter in a black jacket, a white shirt with a stand-up
collar, and a bow tie. He holds a tea kettle supported
on a white napkin draped on the other hand. In the
background - three men deep in conversation. Above
them - a lampshade. Light coloured (white?) drapes
hang from the arcades filling the space between the
columns. All stood still for a moment at a sign given
by the photographer, with the boy smiling and gazing
straight at the lens and thus at us. I mention these
reproductions in such detail because they are not or­
dinary illustrations to texts contained in the booklet.
Here the past gains shape. Let us repeat after Barthes
his favourite mantra: the photograph says predomi­
nantly: what is. It freezes the past in a frame.
Wagner first arrived in Venice in 1858 and stayed
several months. Interestingly, although he immedi­
ately appreciated its charm he found the town boring.
Then he changed his mind; here, he wrote the score
of Tristan und Isolde. Regularly at 11 a.m. he drank
coffee at Caffe Quadri. Wagner savoured Venice and
breathed it. He received all the impulses produced by
the town. This is the way in which he described in
his autobiography one of his most intense Venetian
experiences: As I was returning home late one night on
the gloomy canal, the moon appeared suddenly and illumi­
nated marvellous palaces and the tall figure of my gondo­
lier towering above the stern of the gondola, slowly moving
his huge sweep. Suddenly he uttered a deep wail, not unlike
the cry of an animal; the cry gradually gained in strength
and formed itself after a long-drawn “Oh!” into the simple
musical exclamation: Venezia! This was followed by other
sounds of which I have no distinct recollection, as I was
much moved at the time. Such were the impressions that to
me appeared the most characteristic of Venice during my
stay there, and they remained with me until the completion
of the second act of Tristan, and possibly even suggested
to me the long-drawn wail of the shepherd’s horn at the
beginning of the third act. 48
The composer lived in Venice twice in 1882 and
then on his last journey ever. He was not a resident
of Venice by birth but, so to speak, by death. Death
in Venice: he died on 13 February 1883 at the Vendramin-Calergi Palace on Canal Grande. As John
Norwich noticed with thinly concealed irony: For him
death in Venice would be fitting. 49
There are two reasons for the greatness of the
Wagner e Venezia record and my delight with it. The
first is an intelligent and original concept for a crea­
tive lesson about the music. The pianist Uri Caine
rearranged fragments of Wagner scores, i.a. Tristan,
Lohengrin, Tannhäuser, and The Master-Singers of N u­
remberg for a string quartet and a piano with the addi­
tion of an accordion (sic!). In other words, for a café
ensemble. Contrary to appearances, this decision is by
no means frivolous nor is it brutally iconoclastic. It is,
140

however, well aware of the provocative game played
with tradition. 50 Caine admitted that he wanted to
transpose the bombastic texture of Wagner’s music
into a lighter form so as to extract the qualities em­
bedded in it: beauty and kitsch, harmonising so well
with the popular image of Venice. 51 He achieved a
brilliant de-construction (I firmly stress the creative
momement) of Wagner’s massive works. The modest
sound texture, the chamber instrumentarium resound
with intense lyricism, but also with the sentimental
frosting of certain Wagnerian compositions. This is
not an accusation - I am simply stating a fact. Here,
the musicians oppose Nietzsche’s oft-cited malicious
opinions about the chronic decadence and morbidity
of Wagner’s music.
The effects? It suffices to listen to Liebestod, ex­
cellently rendered by Mark Feldman’s violin, or the
beautifully performed overture to Lohengrin. Just as
overwhelming is the Ride of the Valkyries executed by
violins chiefly in the pizzicato technique, thus altering
those kilos of sound from the original score into deli­
cate tulle. In turn, the unorthodox use of an accordion
introduces a distinctly ironic distance.
The second reason concerns an ostensibly sec­
ondary issue, that of the site of the recording. In this
case, it turned out not be minor. A small part of the
record was made at the Metropol Hotel along Riva
degli Schiavoni, but predominantly in the Wagnerian
(naturally, shared with Byron, Balzac, Proust...) Gran
Cafe Quadri! More important, this is a live recording,
a circumstance that cannot be over-estimated. The
project was clearly concerned not only with histori­
cal deconstruction, but also with taking into account
the authentic emotions of the listeners and register­
ing them on the recording together with the genuine
sounds of the Venetian phonosphere. Already the
very beginning of the record is excellent: unidenti­
fied murmurs, partly heard voices, individual instru­
ments, the sound of a water glass or a wineglass; after
a longer while, without any previous preparation, this
magma produces the beguiling Liebestod cantilena.
The closing fragment of the overture to The Master­
Singers of Nuremberg is simply a miracle: the last echo
of the string instruments is overlaid by an increasingly
powerful chime of bells from a nearby campanile! Such
effects cannot be planned - they are a blessed occur­
rence or a wonderful decision of fate.
All this is the reason why for several years I have re­
garded Wagner e Venezia - always as an entity together
with its iconographic side -as the most incredible and,
from another viewpoint, the most credible evocation
of Venice. This is a time machine strongly affecting
the senses, a poignantly intensive creation of the space
in which one would like to reside. Listening to s u c h
Wagner I allow myself to be seduced and transported
in time already from the very first sounds. Nostalgia

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

is the child of memory and desire. Due to the mel­
ancholic hue and dominating sadness it has much in
common with melancholy but is not tantamount to it.
Melancholy is prone to enclosure within a chalk circle
of depression and contemplation. Nostalgia, on the
other hand, contains motion to the outside. Nostalgia
is an emotional movement with a dual nature: it in­
cludes the initial sweetness of returning (nóstos) to the
place of longing and the final bitterness of recognising
(álgos) the situation in which we actually are. Yes, for
a moment all is beautiful, but when the last sounds
grow silent the dream comes to an end. Puddles out­
side the window are not Venetian canals.

4.
The more intensely I think about it the more of­
ten I experience a curious thought: perhaps Venice
is present the most when it is not longer next to us.
When it is not an object of direct perception, but
emerges from tempus praesens and changes into the
past tense. When it withdraws and becomes separated
from us with an invisible windowpane. It settles down
in dark niches of memory and waits, to return in a
reminiscence, sometimes unexpected and puzzling,
caused by a banal event such as an uneven pavement
(the case of the narrator of In Search of Lost Time) or
a familiar sequence of sounds. It is then that memory
becomes a magnifying glass enlarging our emotions
and imbues the phantom image with the density of a
real vision. We see, therefore, a strangely clear image,
a sui generis distillate, a world devoid of accidental ad­
ditions characteristic for the "here and now” percep­
tion. This is an astonishing paradox: the unreal begins
to exist more intensely than the real. It is the present
that becomes illusion.
Venice, just as Nietzsche wished it to be, is mu­
sic. But he forgot to add that it is also another name
for nostalgia. A perfect synonym. Venice, the adopted
homeland of many, 52 is longing enclosed in stone. A
longing for home, although
the latter is strange, stands on water, and everyone
arranges it according to his wishes and expectations.
Here is a photograph taken probably in 1991. An
October morning. A chill from the lagoon. The sky,
all tattered shades of grey, resembles pigeon feathers.
I sit at a table in Quadri, with my trousers rolled up,
because the square is full of water. Venice is flooded,
with water at knee level. Behind me, in blurred con­
tours, a piano trio is playing. I keep hearing the same
sounds, although indistinct. Something light, probably
a café evergreen, some non-invasive waltz. The space
next to the tables, which resemble moored boats, is
almost empty. The music has totally dissolved itself
in the humid air. This situation is somewhat absurd
and inexpressibly beautiful. The musicians are playing
for no one, or perhaps for the one who will evoke this

insignificant event sometime in the future, but neither
they nor he know this. Right now, I am distant from
that particular moment and myself. When I gaze at
the past perfect - a balding, forty-five year old man 53 I feel strange. The moment was luminescent but I ex­
perienced a lump in my throat. Actually, this is an ap­
propriate reaction. Pursuing his hermeneutic of tears,
composed of aphorisms, Emil Cioran defined Venice
as a town of tears caught between doubts and dreams. 54
If I am not wrong, it is exactly such an ambivalent
experience that Joseph Brodsky wrote about in the last
passage of his Watermark, the most tender of all Vene­
tian elegies on departure: By rubbing water, this city im­
proves time’s looks, beautifies the future. That’s what the
role of this city in the universe is. Because the city is static
while we are moving. The tear is proof of that. Because we
go and beauty stays. Because we are headed for the future,
while beauty is the eternal present. The tear is an attempt
to remain, to stay behind, to merge with the city. But that’s
against the rules. The tear is a throwback, a tribute of the
future to the past. Or else it is the result of subtracting the
greater from the lesser: beauty from man. The same goes
for love, because one’s love, too, is greater than oneself. 55

141

Endnotes
1

H. James, Venice. An Early Impression, in: idem, Italian
Hours, ed. with an introduction by J. Auchard,
Pennsylvania State University, 1992, p. 53. A meticulo­
us analysis of the image of Venice in texts by H. James
in: T Tanner, Venice Desired, Oxford 1992, pp.157-209.
2 J. Brodsky, Znak wodny, transl. S. Barańczak, Kraków
1993, p. 61, 64-64.
3 E. Bieńkowska, Co mówią kamienie Wenecji?, Gdańsk
1999 (further as: CMKW).
4 The rhetoric of the descriptions of painting in this book
is a topic for a separate sketch.
5 In order to become convinced it suffices to compare Co
mowia kamienie Wenecji? with Joanna Pollakówna's
Weneckie tęsknoty, whose major part also deals with
Venetian painting. The difference is fundamental:
Bieńkowska wrote about Venetian painting, but never
neglected a wider perspective: intensive enrootment in
an incomparable cultural-civilizational-aesthetic project
that she considers Venice to have been. Pollakówna, on
the other hand, is much closer to the standard narration
of an historian of art following the biographical entan­
glements of painters and the aesthetic quality of descri­
bed canvases. Cf. J. Pollakówna, Weneckie tęsknoty. O
malarstwie i malarzach Renesansu, Warszawa 2003.
6 M. Merlau-Ponty, Oko i umysł, selected, prep. and intro­
duction by S. Cichowicz, Gdańsk 1996, p. 27.
7 On such aspects of some of Giorgione's canvases - eva­
ding rational analysis - see: George Steiner: I have alre­
ady referred to the enigmas of silence in Giorgione, to
Giorgione’s ability to „paint silence”. I suspect that this par­
ticular gift relates closely to his renditions of duration, of
suspended narrative. Where Giorgione’s song and musical
instruments are involved, the play of duration against time
lies obviously to hand. But how can one account for the
wonderfully translucid presence, vibrato of distinct, though
related, gradations or planes of time in the painting known as

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

8

9
10
11

12
13
14
15
16
17
18
19

20
21

22

23
24

25

The Three Philosophers? By what spiritual-technical
means does Giorgione initimate the muted menace of worldly
time, of time charged with incipient silence so different from
the pastoral-mythological irreversibility of time and the
domination of the continuum in the background of The
Tempest?, G. Steiner, Gramatyki tworzenia, transl. J.
Łoziński, Poznań 2004, pp. 215-216.
On the still insufficiently recognised beginnings of
Venice cf. G. Benzoni, The Art of Venice and Its ‘Forma
Urbis', in: Venice. Art &amp; Architecture, ed. G. Romanelli,
Koln 1997, pp. 12-13; J. Morris, The World of Venice,
New York 1988, pp. 17-20; W Szyszkowski, Wenecja.
Dzieje Republiki 726-1797, Toruń 1994, pp. 6-9.
G. Steiner, op. cit., p. 31.
H. G. Gadamer, Aktualność piękna. Sztuka jako gra, sym­
bol i święto, transl. K.Krzemień, Warszawa 1993, p. 43.
At this stage I apply the concept introduced by Vladimir
Toporov, who in his dazzling reconstruction of the image
of St. Petersburg in Russian literature applied the term:
’’the St. Petersburg text” to designate all statements
pertaining to the town. "The Petersburg Text" is not an
ordinary mirror of the town, enhancing the effect. It is a
construction with whose assistance one achieves a transition
a realibus ad realiora, a transformation of material reality
into spiritual values, cf. V. Toporov, Idea petersburska w
historii Rosji. Petersburg-Moskwa, in: idem, Miasto i mit,
selected, transl. and introduction by B. Żyłko, Gdańsk
2000, pp. 49-50. In the footnotes Toporov also mentio­
ned the St. Petersburg-Venice paralell known in Russian
literature.
The Autobiographies of Edward Gibbon, ed. J. Murray,
London 1896, p. 268.
M. Mc Carthy, The Stones of Florence and Venice
Observed, London 1972, pp. 174-175.
R. Debray, Contre Venise, Paris 1995, p. 22.
Ibid., p. 23.
S. Bayley, Whose Venice do we want to preserve? And why,
when, “Independent”, 14 April 2004.
Cf. F. T Marinetti, Against Past-Loving Venice, in: idem,
Selected Writings, London 1972.
S. Bayley, op. cit.
The original appeared in a periodical issued in Munich:
Der Kunstwart, Halbmonatsschau über Dichtung, Theater,
Musik, bildende und angewandte Kunst. Translation into
the Polish in: G. Simmel, Most i drzwi. Wybór esejów,
transl. M. Lukasiewicz, Warszawa 2006, pp. 177-183.
Further as: MiD, with the page number.
Cf. French edition: G. Simmel, Rome, Florence, Venise,
transl. Ch. David, Paris 1998.
Lukacs described Simmel's miniatures of cities as excellent
examples of "Impressionistic philosophy”, i.e. a method in
accordance with which the author attained the intended
effect with several rapid movements of the pen; cf. Ch.
David, Notes sur l’impressionnisme philosophique de Georg
Simmel, in: Simmel, Rome, Florence Venise, p. 57.
The outlines of this dispute were skillfully reconstructed
by, e.g. M. Rzepińska, Historia koloru w dziejach malar­
stwa europejskiego, Kraków 1983, second edition, pp.
272-289.
M. McCarthy, op. cit., p. 174.
P. van der Meer de Walcheren, Dziennik nawróconego,
transl. Z. Starowieyska-Morstinowa, Kraków 1982, p.
61.
G. Herling-Grudziński, Dziennik pisany nocą 1973-1979,
Warszawa 1990, pp. 217-218.
142

26 Y. Andrukhovych, Perwersja, transl. O. Hnatiuk and R.
Rusnak, Wołowiec 2003, p. 59, 61(here: transl. and
introduction by Michael M. Naydan, Northwestern UP
2005, p. 52, 54). Further as: P together with page num­
ber.
27 Mentioning the origin of the novel and difficulties with
finding a suitable language Andrukhovych particularly
underlined the enormity of Venetian logorrhoea: During my
first stay in Venice - in 1992, when I spent only 16 hours
there - I promised myself that one day I shall write a
Venetian novel. For many years I grappled, rejecting succes­
sive ideas and was terrified by the awareness that Venice has
been the topic of quite a few novels. Who needs another one?
Finally, I discovered a suitable form; Srebrny sygnet. Z
Jurijem Andruchowyczem rozmawiaJan Strzałka, ’’Tygodnik
Powszechny”, no. 32:2003.
28 The words uttered by Perfetsky in the interview can be
recognised as an expression of the convictions harbo­
ured by Andrukhovych: Will there be a book about Venice?
- That would really be a crazy idea! To write about Venice?
Can you write anything else about Venice? After thousands
upon thousands and thousands of the pages already written?
No, I’m nobody’s fool. Sorry. [P 244]
29 The semantics of personal names in the novel as well as
the extraordinary invention of Andrukhovych's termi­
nology are material for a separate essay.
30 Much seems to indicate that this concept, at first glance
purely literary, was preceded by an original model. An
opera by Harrison Birtwistle: The Masks of Orpheus,
premiered in 1986. It took ten years to write and the
author of the extremely bombastic, and pretentious
libretto, convoluted to the limits of the absurd, was one
Peter Zinovieff! It does not take much to see his reflec­
tion in Kulikoff and the paranoiac libretto of Orpheus in
Venice as a parody of the irritating grandiloquence of The
Masks of Orpheus. Competent commentaries by musico­
logists on the opera by Birtwistle-Zinovieff additionally
confirm the above supposition: This work represents the
conception of the twentieth-century total theatre. (...)
Zinovieffs libretto alone totals almost seventy pages and
contains, alongside the main text of the three acts, a copious
commentary by the author, a detailed description of the
structure of the work, an explanation of the nature of the
rites, a description of the stage design together with drawings,
numerous tables showing the construction of the acts and
scenes as well as an appendix containing the principles of the
“Orphic language”, cf. Z. Helman, Metamorfozy mitu
Orfeusza w muzyce scenicznej XX wieku, in: Mit Orfeusza.
Inspiracje i reinterpretacje w europejskiej tradycji artystycz­
nej, ed. S. Żerańska-Kominek, Gdańsk 2003, pp. 292­
293. This is a rather neutral description but already the
author of a monograph about the musical transforma­
tions of the myth of orpheus was less kind and wrote
outright that Zinovieff's libretto read as a dramatic work
may seem pretentious as well as confused, W. Mellers, The
Masks of Orpheus. Seven Stages in the Story of European
Music, Manchester 1987, p. 168.
31 This was the name granted to Venice by the historian W
H. McNeill, depicting the town on the lagoon as a cen­
tre in which Western culture met the Eastern element
and a place where thoughts, ideas, commodities, etc.
flowed in two directions across the centuries Cf. W. H.
McNeill, The Hinge of Europe, 1081-1797, Chicago and
London 1974.
32 A. Malczewski, Pieśń masek, in: Maski, selection, prep.

�D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE

33
34

35
3(5

37
38
39
40
41

42
43
44

and ed. M. Janion and S. Rosiek, Gdańsk 1986, vol. 1,
p. 7.
Debray, op. cit., p. 11.
By way of example: an almost bottomless treasury of
secondary words, banalities, and obvious statements
about Venice is Erika Jong's Serenissima (transl. E.
Horodyska, Wrocław 1992). This book, supposedly
admired by enthusiasts (although it is hard to believe
this) looks like it was appears to be constructed accor­
ding to a “do-it-yourself” kit supplied to the author; all
the elements used to portray the town are ready-made.
Here is a brief fragment from the very opening: City of
plagues and brief liaisons, city of lingering deaths and incen­
diary loves, city of chimeras, nightmares, pigeons, bells. And
so on, to tire very end. Reading; this book prior to beco­
ming familiar with Perverzion is highly instructive and
cognitively enriching. I guarantee that the fun will be
even greater.
A. Tarkowski, Scenariusze, vol. II, Warszawa 1998!,
pp.103-104.
Tarkovsky's notes in his Diaries, dating from tire time he
was working on the film, make it possible to propose el
rather trivial but probable reason: money. A considera­
ble part of the notes, apart from remarks about the pro­
gress made on the screenplay, also de scribes the struggle
waged by both authors - Tarkovsky and Tonino Guerra
- to obtain funds, rhe necessity of7eliminating; certain
scenes prom thf film or their reduction, etc. Cp. A.
TaAuwzki, Dzienniki, transl. and prep. S. Kuśmierczyk,
Warsznwa 1998, pp. 190-276.
¿Ay. Tarkowski, Scenariusze, p. ce4.
Ibid., p. 103.
L. Batk’n, Czym jest nostalgia?, ’’Kwartalnik Filmowy?”
n°. 9-10:1995, p. 2-2.
Z. Benedyktowicz, Powrót do domu. Tarkowski i Kantor,
’’Kfnteksty” no. 2:i008, pp.14-27.
Listen to this quartei in a unique performance by? the
Belcea Quartet (B. Britten, String Quartern 1.2&amp;3&gt;, 3
Divertitmenli, EMI 7243 5 59i68 2, 2005)
F. N ietzsche, Ecce homo. Jak się stajemy tym, caym jeste­
śmy, Kraków 2002, p. 59.
Ibid.
Ph. Sollors, Dictionneire emoureux de Venise, Paris 2004,
p. 460.

143

45 The intuitions of Bohdan Pociej about the Adagietto
contain an even more apt reflection on the merge of the
introduction from Death in Venice and the accompanying
sound: In this scene the entire epic-dramatic symphonic
quality is supplanted by the pure expression of beauty suffu­
sed with love. Here music and its melodic speech are gover­
ned (...) by the fluid rhythm of emotion, a delicately swaying
movement ceased by a sigh and swelling with intense longing
for completeness. This is an expressive mirage of happiness,
painful due to its elusiveness, B. Pociej, Szkice z późnego
romantyamu, Kaaków 1978, pp. 121-122.
46 Uri Caine Ensemble, Wagner e Venezia (Winter&amp;Winter
910 013-P, 1997).
47 Since in The Venice Text everything is connected, it
reems suitaple to mention upon this occarion that the
book: Co mówią kamionie Wenecji (see: chapter I? begins
with a compariion of the view of the town with reality,
and thee gaze of the tourist is focused on San Giorgio; in
turn, the conference about the post-carnival nonsense
of7the world (see: chap ter III) takes place on the game
riland...
48 R. Wegner, Mein feben, Munchfn 19 11, vol. H, p. 684.
49 j. J. Norwieh, Paradise of Citi6s. Venice and Its NinatMenthcentuty Visitors, London 2003, p. .41.
50 Caine treated in a similar way - and with an equally
axcellent outcome - music by Mahler, cf. Gustaw
MahlerfUri C aine, Primal light (Winter&amp;Winter, 910
004-2, 1997). Admittedly, the method applied in both
recordings did not e’ways paus ehe test, for mstance, in
Bach's T he Goldberg Variations g inter&amp;Winter, 910
054-2, 2000); here, Caine's raconstructions proved
totally? unconvmcing.
51 Cf. M. Zwerin, An ‘interpretive musicologist’ takes on
MaWer. Rri Ccine, the classioal jazzman, “International
Herald Tribune”, 13 February 2002.
52 °immel wos so wrong to write with distaste: although our
soul can thus find in Venice an adventure, it cannot build a
home, Simmel, IMostj drzwi, p. 183.
53 Actually, 47 years old, but as we know one should never
interfere with quotations!
54 E . Cioran, Święci i łzy, tranrl. and preface by I. Kania,
Warszawa 2003, p. 140.
55 J. Brodski, Znak wodny, transl. S. Barańczak, Kraków
1993, p. 105.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11445" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11423">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/a4e06af46839f307f36ec444f56107d7.pdf</src>
        <authentication>75bac1cfac61e813531107fc7ad909f3</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136354">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6508</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136355">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136356">
                <text>2014</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136357">
                <text>antropologia kulturowa</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136358">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:6080</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136359">
                <text>My Province/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136360">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.79-83</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136361">
                <text>Szpilka, Wiesław Kuba</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136362">
                <text>ang</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136363">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136364">
                <text>czas.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136365">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136366">
                <text>W

hile skiing towards Mr. Kasprowy and
slowly climbing a slope I could not resist
the impression that this was quite a dif­
ferent mountain than the one I knew a quarter of a
century ago. The configuration of the terrain had not
altered and the tricks performed by the skiers are not
radically different, but the novelty is striking. N ot s o
long ago, a mere twenty or s o years ago, Mr. Kaspro­
wy was the domain of a distinctly delineated relation
between the metropolis and the province. This small
area witnessed the coexistence of all Polish skiers
and it was immediately obvious who came from the
centre of the country and who from the more distant
regions. Obviously, there existed a single common de­
nominator and a skiers’ world. Within its range the
less numerous members of the elite remained closer
to the realisation of a certain evident model (skiing
style, fashionable clothes, Western equipment, amo­
unt of time spent on the Mountain), while the masses
standing in queues could only dream and hope that
one day they too would join the “Duchy of Warsaw”
(this being the name given to the skiers’ metropolis).
Despite all the differences and every s o often fierce
animosity there existed a certain discernible commu­
nity, and the centre and the peripheries remained an
important structural element of its existence. Today,
no one speaks of the “Duchy of Warsaw“ because it is
simply impossible to notice any sort of a “capital“ on
Mr. Kasprowy. There are also no elements making it
possible to situate the skier upon a certain scale. Skis,
clothes, shoes mean s o little. Their universality and
availability have deprived them of some of the symbo­
lic significance; in addition, skiing itself now possesses
a radically different dimension. The equipment of a
serious skier creates a radical chasm from that of the
amateur. The two no longer meet while assessing the
style of their performance, nor do they share conversa­
tions about the quality of the snow. They simply come
from dissimilar worlds and the Mountain too differs
and no longer creates a bond. Relations are weak or
outright absent. The multiplicity of the proposals defi­
ned by the snow and skis is the reason why the opposi­
tion: model-like/emulated, strong/weak, metropolitan/
provincial is replaced by: mine/not mine.
Choice and personal decision become fundamen­
tal since they grant a name. I would like to ski, I de­
clare, and this access, together with its consequences,
defines me much more that the sort of skier I shall
become. It is not blind chance or an accident, but
some sort of powerful and demonic determinants that
locate me here and not elsewhere. I select and mould
my world whenever I have the opportunity, will and
energy, and enter a reality whose basic property be­
comes mine-ness. This is the case in the mountains. I s
this an enclave, a special place with individual features
or, on the contrary, do distinctive tendencies that in

wiesław

szpilka

My Province

horizontal and expansive worlds are less visible come
to the fore in this small area?
In Lapidaria 1 by Ryszard Kapuscinski, a spiritual
diary of drifting across the world inspired by extraor­
dinary intellectual and physical activity, a voracious
need to see, experience, and comprehend the world,
we deal with a grand panorama of our times. The au­
thor constantly contrasted the poverty of the South
with the wealth of the North, the descent of the Third
World, which he found emotionally close and which
is a concept encompassing more a civilisational quality
than a political or geographic one, and the enclosure of
the West, which to a considerable measure provoked
it. The contrasts entail assorted qualities, but the op­
position of interest to u s , i.e. between the metropolis
and the province, is missing.
The world at the end of the twentieth century and
the beginning of the twenty first century appears not
to have a distinct centre. On the contrary, Kapuscinski
constantly stressed a tendency towards separation and
distinction, a striving towards autonomy, and, in a
word, a provincialisation of reality.
Professor Piotr Sztompka about the world congress of
sociology in Montreal in 1998. The Congress dealt pri­
marily with the processes of globalisation (...). The other
aspect of globalisation is a defensive manifestation of own
distinctness (...). Globalism - a feature of the contempo­
rary World - is the fragility of dominant confrontations,
orders and unions. “Today” might look totally different
than ”yesterday” and no one is any longer surprised that
suddenly things are different, no one asks about the causes
or seeks the roots. (...)
Pessimists claim that the future of our planet will in­
volve further Balkanisation and even tribalisation. They
declare that in a certain sense we are returning to the
most distant times, to our very beginnings, when Earth
was populated by an enormous gathering of innumerable
groups, clans and ethnic communities without any clearcut central structures and hierarchies. This Balkanisation
and tribalisation are not only territorial but also mental. A
narrow, closed and one-directional mentality is on the rise,

79

�Wiesław Szpilka

• MY PROVINCE

one that rejects everything that is different and that does
not confirm its convictions about its exceptionality, superi­
ority and supremacy (...). Provincialism denotes enclosure
within one’s narrow world in which the local mediocre at­
tain the dimension of powerful heroes and petty incidents
achieve the rank of historical events (...). The weakness of
provincialism lies in the fact that it often becomes a shelter
for the frustrated, the failures, those devoured by ambition
and devoid of talent.2
This portrait of contemporaneity outlined by
Kapuściński is confirmed also by other prominent in­
terpreters. A close image is depicted by, i.a. Bauman
in Liquid Modernity.3 In other words, we are dealing
not with a subjective vision but with a solidly ground­
ed opinion. In addition, it harmonises with the fact
that the Internet - a web, the emblem of our times,
universally known and obvious, also emphasizes the
changeability, undulation, horizontality, and absence
of hierarchy, as well as the fetters, the whole, the im­
possibility of evasion.
H o w is it possible in a world thus perceived, devoid
of obvious centres whose number is s o great that they
mutually annul their magnetism and where metropo­
lises perish due to their peripheries, to speak about the
province and its spiritual offspring - provincialism? N o
problem would arise if we were to assume that the phe­
nomenon of the metropolis and the centre is created
by quantity. On the other hand, however, it is easy to
indicate examples toppling such a thesis. Political or
financial power and the force of culture, science, and
art are often located beyond the most populous largest
cities. Small Geneva is higher ranking in the financial
world than gigantic Mexico City, while Washington is
politically more important that New York. Moslems
regard Mecca as much more significant than Cairo
or Karachi. We may speak about the phenomenon of
interest to u s only when there come into being new
models of existence, lifestyles possessing sufficient
power and energy to conquer both further and nearer
regions. Assorted factors may stimulate the force of ra­
diation. Nonetheless, the latter is evident. The gener­
ated model is legible and distinctive; hence the force
of its attraction. Kapuściński never indicated any point
endowed with such properties on the map of the con­
temporary world. He also consistently did not speak
about the province as a physically existing space but of­
ten returned to provincialism, which he conceived as a
state of the spirit and a manner of thought, and which
he deemed as the worst threat for human existence.
He inhabited some sort of a spiritual metropolis that he
did not present outright. One thing, however, is clear.
It is not located anywhere in the concrete world but
remains a transcendent point making it possible to at­
tain a distance - naturally, varied - towards all sorts of
reality. This citizen of the world, a martyr of the jour­
ney, whose path links New York salons with African

refugee camps, Parisian hotels with collapsing Russian
rural dwellings, who talked with the great figures of our
times, described the sources of his “worldliness”:
The impact of my childhood upon later fascinations:
Pińsk was situated along the peripheries of, once, Po­
land, and now, Europe. This is probably why I am con­
stantly attracted by the peripheries of the world. The cli­
mate of the peripheries, the time that follows such a slow
course there, the languid and drowsy atmosphere, those
empty streets and immobile faces peering through small win­
dows and raised curtains. I remember silent Bernardyńska
Street and the unexpectedly appearing figure of a rabbi.
He walks hurriedly and looks around nervously as if he
suddenly became aware that he had mixed up worlds
and has to quickly return to non-being. Paradoxically,
Kapuscmski’s openness, curiosity, and attention came
into being in a godforsaken locality amidst marshes
and bogs, but were able to truly originate, develop,
and produce effects only when severed from the roots
and after abandoning the place of origin.
In his essay - significantly entitled: Paradoks prow­
incji5 - Dariusz Czaja indicated the archetypical di­
mension of such a situation: Fellini’s Rimini, Kantor’s
Wielopole, Mrożek’s Kraków - the worlds of begin­
nings, small, poor, part of the past, never to return.
One either left them or outright escaped from them,
and at times the horror of history drove one out. It is
impossible, however, to abandon them totally. They
are constant, albeit as reminiscence, nostalgia or long­
ing. For the authors - an important source of their
works, and for those who use only their life to write a
text - a lesson taught by memory, an important stirring
of the soul. D. Czaja described this movingly: Accord­
ing to this interpretation, the inhabitant of the province is
simply a different name of the human condition of each one
of us regardless of the place of residence. (...) The presentday Everyman is a figure with an underpinning of longing,
whose characteristic mark is a part of the DNA cultural
chain distinguishing each one of us. 6
Lithuania, my fatherland! You are like health/ How
much you must be valued, will only discover/ The one who
has lost you.
A t the onset of the twenty first century, when li­
quidity, change, and impermanence are a global expe­
rience, and in the wake of the previous century, an era
of disinheritance, banishment and loss, Mickiewicz’s
words resound with a dramatic force containing a
strikingly true image capturing human plight. A por­
trayal of the Poles from the Eastern Borderlands, the
Germans of Prussia, the Serbs of K o s o v o , the Hindi of
London, refugees from China and Indochina living in
American cities, the inhabitants of refugee camps in
Africa and on other continents. Much divides them,
but they share only/as much as “lost fate, whose value
grows as it becomes more distant in time and space.
The harmony and beauty of a reality given without

80

�Wiesław Szpilka

m y p r o v in c e

our choice, and in this sense natural, becomes obvious
only from a perspective, and as a finite experience it
results in longing and calls for reflection and delibera­
tion. A thus conceived province would be, therefore,
the name of a spiritual land enduring via literature,
the cinema, music, and the visual arts. As a rule, in its
capacity as the memory of the poor it would become a
vanishing continent implicitly departing together with
them.
If we describe the province in this fashion then
what will its opposite be like?
Is the here and now in which we exist a centre or a
metropolis? In what manner is it accessible considering
that we lack in it distance necessary for cognition?
After all, we remain inside a reality that is only
becoming and starting to take place. It is open and
focused on the future, and thus unclaimed. We expe­
rience it more than understand it, or rather it is our
existence within it that constitutes its comprehen­
sion. In this case, our understanding does not consist
of examination and interpretation (as in the case of
the province) but of selection and activity. It involves
writing much more than reading reality. A t the end of
his journey Kapuściński said something very charac­
teristic in one of the interviews: I do not understand the
world. Despite this, or rather precisely for this reason,
he fervently described his special experiences while
creating the world.
In his: I do not understand the great reporter
evoked a peculiar feature of the centre, the space of
life. In extraordinary essays about the reflections of
Friedrich Nietzsche, Krzysztof Michalski also pre­
sented this quality: Always, regardless of the extent to
which we determine how much we shall know about it,
“my” life, “our" life are something more than just I or we.
Consequently, it possesses an inalienable, different, dark,
and strange side, about which all knowledge fails, a side
about which we cannot know. Note that the word “dark”
assumes in this context additional meaning. Here, “dark­
ness“ does not denote a mere lack of knowledge. It is ex­
cess rather than absence, excess that is life, an excess of
meaning beyond everything that we know and can know.
A darkness of life seen from the point of view of each par­
ticular moment, a darkness about which we can say that it
is unfathomably deep, mysterious, and too full of meaning.
(...) In other words, by describing life as the will of power
Nietzsche maintained that life does not adapt itself to the
world but shapes it (...). Life understood as power and the
will of power is a life that cannot be restricted either to
that, which it is or something that it could or should be. In
that sense, it is "excess".
(...). Life is creative. It is the power of the will because
it always exceeds itself by creating constantly new forms,
of which none can become its ultimate form.7
If we, therefore, see the province as a painted im­
age, a completed text, the space of memory, that what

is closed, distant, and recollected and for which one
longs, then the centre appears to be life, the will of
power s o evocatively depicted by Michalski. Note that
the most conventional manners of presenting the op­
position of interest to u s aim in a similar direction.
Boring, suffocating, ever the same, ossified, dark, sti­
fling, hopeless - are those not the names given to the
province? Even when we describe it as calm, gentle,
laid back, a vacation destination, and locate it on the
site of death/birth, it remains distant from the force of
existence. He who wishes to exist better, to live and
not to vegetate, sets off for the symbolic city. It is the
latter that bustles, roars, glimmers, and constitutes
multiplicity, intensity, and fever. Kapuściński declared
that great cities attract thanks to their opportunity,
potential, and reinforced life that reveals quantity.
The metropolis and the province are thus more
the figures of an existential situation than a descrip­
tion of material reality. This is the reason why there
is nothing strange in the fact that the same place will
be evaluated differently. We are dealing with a black
hole in which everything gets lost, while for others it
is a territory full of life. Accounts by Andrzej Stasiuk
from the European end of the world show just how
radical this reversal can be or even something more:
contrary to initial observations we are not tackling a
strong opposition.
Here, life is not contrasted with death or existence
with non-being. It rather faces that, which is taking
place, coming into being, which creates, encloses,
grants shape and form and renders comprehensible.
This is life harmonized with knowledge, the obvious,
and the impossible novelty reducing it. But we must re­
peat: KNOW ING and BEING - wrote D. H. Lawrence
- are opposite, antagonistic states. The more you know, ex­
actly, the less you are. The more you are, in being, the less
you know [...]. This is the great cross of man, his dualism.
The blood-self, and the nerve-brain self.8 Succumbing to
the province is a natural process of the life, which one
wants to see and understand.
The price of such a task will be cooling off, slowing
down, enclosure, the loss of the principal quality of
the metropolis, i.e. power, excess, the dark side. Why
pay such a price, what is the purpose of knowledge,
the province, memory? Why did the “blonde beast”
establish a “dead class”? Tadeusz Kantor, whose re­
flections about the province Zbigniew Benedyktowicz
extracted and recalled in Powrót do domu,9 said: Prob­
ably only there can we be redeemed,10 adding: We stand
in the door helpless, saying farewell to our childhood, upon
the threshold of eternity and death, in this poor and gloomy
interior; beyond those doors storms and human hell rage
and tidal waves rise.11 Against what does that childishly
helpless and poor space protect u s , towards what sort
of eternity does it lead u s - this is the theme presented
in Kantor’s spectacles through image, sound, mood,

81

�Wiesław Szpilka

• MY PROVINCE

the avoidance of words, declarations, and unambigu­
ity. Figures of the inferno, the flood and the storm
indicate that for this immensely dramatic person ex­
istence is threatened with annihilation, dissolution,
scattering, i.e. the loss of steady points, obvious places
of reference.
Osip Mandelstam, yet another great witness of the
twentieth century, wrote during an apogee of Stalinist
terror: We are living, but can’t feel the land where we stay,
and this phrase conceals the horror of a total lack of
enrootment and the absence of all anchors. We are liv­
ing meant at the time: we are driven, exiled, marched,
treated as a herd at the disposal of others. All mineness is destroyed and denigrated, and sole truth lies
in the created project of the future, while the present
is considered only if it serves the former. Nothing op­
poses a thus devised, constructed life created by peo­
ple and dependent on them more than the province.
Childhood and old age, birth and death, the extremi­
ties of life remembered and recalled, all possess certain
independence. Given without a choice, obvious, and
impossible to negate, close to the borderline of all hu­
man power, they refer to, or perhaps only indicate or
suggest a dimension greater than life and transcend­
ent in relation to it. Reference to it denotes seeing the
poverty of each finite existence and comprehending
the relativity and, in this sense, the weakness of each
project. More, in this perspective there is no other but
provincial life. The metropolis is only a movement, a
blinding flash, an escape from the memory of prime and
ultimate things. Hope, faith or, worst of all, certainty
that such a moment will last puts an end to all think­
ing and dims the imagination. After all, the project of
condensing volatility, the enslavement of power is one
of the central ideas of the metropolis. The power of its
existence is not to transfix the end, which discloses
frailty. It would be an expression of pride and narcis­
sism to grant the idea, frequently merging in the me­
tropolis, the name of provincial thinking, but it would
also indicate its universality and extensive distribution
rather than scattered intensity.
While pondering the opposition of interest to u s
we continue the laborious task of delineating the
obvious border between its members. The metropo­
lis and the province, death and life, the intense and
the weak, the dark and the comprehensible, the open
and the closed, the existent and the recalled, all those
categories introduce order into reality, create order
that makes comprehension possible, but also conceal
more - they lose an existence that cannot be uttered
through them. The continuum, the transition, the
encapsulation, the difference of the same, the horror
of the metropolis-province - this is the misery of eth­
nographic thinking adhering to life and experiencing
reality. A magnificent weakness.

When after the last steep ascent I finally reach
Świńska Pass and look at Goryczkowy Cirque, ever the
same and yet totally different due to past ski expedi­
tions, experienced years, and the events I witnessed
in this calm place, where, fortunately, I am now all
alone, I known that I am in my provincial-metropol­
itan world. I hear once again the words of Claudio
Magris, an Italian from Trieste, said about Ryszard
Kapuściński and indirectly, in my opinion, about the
issue examined by u s : Kapuściński knows that it is neces­
sary to carefully listen to the voice that is within us without
obscuring it with words. I find in him a sense of life that is
also fundamental for me: loyalty to wanderings with people
whom we love, be they living or dead but ever present. And
loyalty to things, places, seasons of the year. This writer, so
fascinated with reality and its limits, sometimes succumbs
to a desire for whiteness, emptiness, a void, a poor cell —
the most discreet signs of all things. Silence - as if there
was too much clamour, too many events and objects, too
many oppositions. I too always thought that someone who
really loves life without artificial comfort and its bathos
sometimes becomes really tired of it all.12
Endnotes
1

R. Kapuściński, Lapidaria I-III, Biblioteka Gazety
Wyborczej, Warszawa 2008.
2 R. Kapuściński, Lapidaria IV-VI, Biblioteka Gazety
Wyborczej, Warszawa 2008.
3 Z. Bauman, Płynna rzeczywistość, Wydawnictwo
Literackie, Kraków 2007.
4 R. Kapuściński, Lapidaria IV-VI, op. cit., p. 35, 36, 43.
5 D. Czaja, Paradoks prowincji, “Konteksty” 2/2008, pp.
14-27.
6 D. Czaja, op. cit., p. 33.
7 K. Michalski, Płomień wieczności, Znak, Kraków 2007,
pp. 232, 241.
8 K. Michalski, op. cit., p. 246.
9 Z. Benedyktowicz, Powrót do domu. Tarkowski i Kantor,
“Konteksty” 2/2008, see here english vesion previous
pages.
10 Z. Benedyktowicz, op. cit., p. 24.
11 Z. Benedyktowicz, op. cit., p. 25.
12 C. Magris, Wierność wędrówce, in: Kapuściński R.,
Wierszezebrane, Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa
2008, pp. 133-134

82

�Wiesław Szpilka

• MY PROVINCE

UMARŁA KLASA
TADEUSZA KANTORA
zapis filmowy

ANDRZEJA WAJDY

cricoteka

Ait the top: DVD cover and poster to
Umarła Klasa (Dead Class) by Tadeusz
Kantor
Publisher: Ośrodek Dokumentacji Sztuki
Tadeusza Kantora Cricoteka
Janusz Palikot
Studio Filmowe Propaganda
Kraków 2007
On the left: cover of the book: Jam Koet,
Kadysz. Strony o Tadeuszu Kantorze, Biblio­
teka Mnemosyne, ed. Piotr Kloczowski,
wyd. slowf/obraz/terytoria. 2007
Graphic and typing loyoutJanusz Górski
On the cover: window from Wielopole,
Wielopole
Photo: Marcin Czechowicz © by Pracownia

83

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11444" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11422">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/2570763e79b8c0be81ac73b371f43f19.pdf</src>
        <authentication>fd9aef0345c58629b3502a62718f2ab4</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136340">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6509</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136341">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136342">
                <text>2014</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136343">
                <text>antropologia współczesności</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="136344">
                <text>antropologia miasta</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136345">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:6081</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136346">
                <text>A Phantom of the Centre of the World/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136347">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s. 82-111</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136348">
                <text>Benedyktowicz, Zbigniew</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136349">
                <text>ang</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136350">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136351">
                <text>czas.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136352">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136353">
                <text>fully?) hidden collective imagination of the past dec­
ades, and that it is a prominent part of the latter. On
the other hand, the Palace has not been discussed by
ethnographers. The reasons for embarking upon this
topic and the motives, which inspired me, are much
more numerous and I shall thus mention only several
most essential ones.
Start from the least important. This article was
to appear in a monographic issue of “Polska Sztuka
Ludowa” about the symbolism of the centre. In refer­
ence to this category, described by Eliade, the issue
in question was to embrace reflections concerning the
symbolic of the home conceived as mythical space, the
mythology of the place in a sequence characteristic
for the symbolic of the centre: home - village - town;
these deliberations pertain to the small (local) home­
land, the mythology of the town. A sketch on the Pal­
ace of Culture was to be published next to an article
evoking images of the homeland in reminiscences by
Wieniawa-Długoszowski, the poems of émigré poets,
and images of the “small homeland” recorded in folk
poetry; alongside images-plans by Surowiak; next to
reflections on the world of allotments, and, finally,
combined with an essay by Ludwik Stomma on the
significance of the Arc de Triomphe and the Eiffel
Tower - the mythical sites of Paris. According to the
principle of the counterpoint these assorted reflections
on the symbolic and mythical structures of the home
were to be accompanied by yet another contemporary
symptom, another variant and sui-generis extension of
the symbolic of the centre. This concept was comple­
mented by discernibly lively interest in the category of
the home upon the basis of reflections about culture,
expressed by parallel research into the conception of
the home conducted by sociologists and sociologists
of culture,4 or the extraordinary success of Witold
Rybczynski’s Home. A Short History of an Idea, 5 a best­
seller on the American, Canadian and English-speak­
ing market. This Canadian architect of Polish descent
devoted special attention in his study about the Home
and a brief history of the idea of the Home to such
concepts as: “intimacy”, “privacy” and “domesticity”
by following their historical moulding up to this very
day. With images of homes in contemporary film as
well as those launched by fashion, advertisements,
photography, and magazines on interior design as his
point of departure Rybczyński recorded the phenom­
enon present in particular phases of fashion in recent
years, i.e. a special nostalgia and longing for the past,
and the complementary phenomenon of discovered
(devised) “tradition” created for the sake of contem­
poraneity; in doing so, he descended more and more
into the past. For all practical purposes, the book is a
publication not so much from the range of the history
of architecture, as the title and the name of the author
could suggest, but from the domain of the history of

ZBIGNIEW
BENEDYKTOWICZ

A Phantom of the
Centre of the World.
A Contribution to the
Anthropology of
Contemporaneity
From the corner of Racławicka and Miłobędzka
streets
(I live nearby)
Every day, if I’m up to it,
I look at the Palace of Culture...
Its architecture is unimportant
It is the architecture of my imagination that is significant
The architecture of my of blood and heart
Life and death
Sun and mist. (...)
(Eugeniusz Zytomirski, Pałac Kultury,
in: Liryczne okienko Stolicy, “Stolica”,
15 May 1963)
In the perspective of a moment the past day is seen dif­
ferently than the past millennia.
(Stanisław Cichowicz, Skąd ten kanon?,
Polska Sztuka Ludowa”, no. 1, 1990)

M

uch has been written about the Joseph Stalin
Palace of Culture and Science.1 Hundreds of
reportages and articles. It has been the topic
of poems and songs, poetry and prose. Its image beca­
me a permanent part of contemporary literature and
has intrigued and inspired the cinema.2 It appeared in
youth subculture, in fanzines, special-occasion texts of
rock bands, and Rastafarian texts, and is discernible
as a motif of graffiti on the walls of Warsaw houses.3
It has been discussed by journalists, publicists, men of
science, architects, and historians, historians of archi­
tecture and art, and men of letters.
The Palace of Culture has been the theme of writ­
ings by Hanna Krall, Stefan Kisielewski, Leopold Tyr­
mand, Jerzy Kosiński, and its foremost bard - Tadeusz
Konwicki.
A thorough survey must (perhaps without undue
astonishment) lead us to the declaration that the Pal­
ace of Culture belongs to the quite possibly non-co­
hesive, scattered, and at times concealed or (shame­

84

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

culture, written with extensive anthropological impe­
tus. The transformations and moulding of the conceits
of “domesticity”, “intimacy” and “privacy” are dis­
cussed in reference to the language, culture, mentality
and changes occurring therein during particular eras,
times and places. The book is dominated by the prin­
ciple to which the author referred in the introduction
and which is contained in a maxim by Milan Kundera,
namely, that the task of the writer and writing does not
consist of proclaiming the truth but its discovery. The
force of the publication in question is also determined
by the fact that the reflections amassed therein were
inspired by the author’s personal experiences and were
closely intertwined with the extraordinary adventure
of building and shaping his home.6 Despite this ex­
tensive anthropological perception and frequent refer­
ence to examples borrowed from assorted distant and
frequently exotic cultural situations, the characteristic
feature of Rybczynski’s book, concentrated mainly on
American, Anglo-Saxon culture, is a distinctively Occidentalistic attitude. This holds true predominantly
for experiences recorded either in the history of West
European culture or those belonging to contempora­
neity. We are dealing with a brief history of the idea of
the home written from the Western point of view.
In other words, the planned monographic “home”
issue of “Polska Sztuka Ludowa” could, together with
a text about the Palace of Culture, become a contribu­
tion from this part of the world together with its rather
different complications, from this part of the ‘’other
Europe”, a contribution to the theme of the home ap­
pearing and discussed in present-day humanities and
stirring the interest of the most varied milieus. This
original conception, however, was partly thwarted and
the issue was split into several fascicles. Nonetheless,
the problem remained.
For many years, ethnography and anthropology of
culture wrote about the “disappearance of the tradi­
tional object” of those domains. This trend was recent­
ly mentioned most conspicuously by Clifford Geertz in
his essay: Be There, Write Here: The world, examined
chiefly by anthropologists and once known as primeval,
tribal, traditional or folk, and today emergent, under­
going modernisation, peripheral or still concealed, has
changed immensely as has the world of the scientific
institutions from which these researchers originate.7A
similar course was followed by James Clifford, whose re­
flections concentrate on the problematic nature of the
description of culture shown against the backdrop of
relations between twentieth-century ethnography, art,
and, literature (The Predicament of Culture. TwentiethCentury Ethnography, Literature and A rt) .8 Observing
the changes to which ethnography was, and contin­
ues to be subjected, Clifford placed greatest emphasis
on the one that occurred in experiencing the journey
and residing, the change and shift of the meaning and

sense of such concepts as: “centre” (“Metropolis”) and
“Peripheries”. If the task of ethnography is to search
for a way of understanding and approaching a differ­
ent world, which since the sixteenth century has been
unified in cartography, and one of the fundamental
functions of ethnography is “orientation” (a term dat­
ing back to the time when Europe travelled and was
engaged in self-discovery in relation to the fantasti­
cally unified ”East”) then it could be said about twen­
tieth-century ethnography involved in reflecting “new
spatial praxis”, new forms of residence and circulation,
that it is accompanied by a sui generis experience of
“disorientation”. When we take a look at our century
through the prism of a drastic expansion of mobility including tourism, economic migration, immigration,
throngs of polyglotic refugees, emigrants, and asylum
seekers, when we take into account urban scattering
and the blending of foreign populations in towns on
six continents, and, finally, the very fact that “habi­
tation” takes place with the assistance of mass-scale
transport, automobiles, and airplanes - then all this is
the reason why in the contemporary world the two ex­
periences of “habitation” and “travelling” are becom­
ing increasingly difficult to distinguish. Apparently,
there is no such a distant place on the planet where
the presence of modern products, the mass media and
their power would not be palpable. Old topography
is exhausted, Clifford concluded.9 No one any more
(and the ethnographer in particular) leaves home in
the hope that he will discover something radically dif­
ferent, new, or strange. The feeling of nativeness can
be discovered at the ends of the world. A t the same
time, differences, cultural distinctness, alienness, and
foreigness are becoming part of the closest environ­
ment. The anticipation of authenticity in culture and
art is doubted. The old topography is exhausted, wrote
James Clifford. Why go to the Trobriands?10 - Polish
sociologists seem to be echoing him - when one can
come across the closed world of consciousness isola­
tion in a contemporary village some 200 kms from
Warsaw. Within this context the Palace of Culture
and Science could appear to be an extremely attrac­
tive and intriguing object for an ethnographer. In its
capacity as an example of sui generis (domesticated (?)
exotica within the range of our outstretched hand it
poses assorted questions, tempts, and outright chal­
lenges to embark upon an attempted description and
to take the risk of interpretation. It seems odd that
ethnographers, sensitive to the strangeness of the sur­
rounding world and cultural phenomena, and accen­
tuating the importance of astonishment in cognitive
experience inscribed into anthropology have so far
paid insufficient attention to it, and that simply noth­
ing has been written about it. Meanwhile, the Palace
of Culture makes it possible to transgress this tradi­
tional situation and condition of the ethnographer,

85

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

not very clearly outlined in the contemporary world
terpretation and its archaic religious-ritual foundation
Olędzki proposed his own common sense presentation
(be there and write here) and makes it possible ’’to be
here and write here” and thus to realise the essence
of hopscotch. Employing peripatetic detailed analysis
he tried (despite serious gaps in the documentation
of the task of present-day anthropology as understood
by Geertz. While attempting to locate this text within
- once again, ethnographers had failed) to insert hop­
scotch into history, connecting it with the idea of uni­
its current, and speaking about the anthropology of
contemporaneity I accept its comprehension by fol­ versal education developing across the world from the
second half of the nineteenth century, the production
lowing the example of the American anthropologist:
The risks are worth running because running them leads to of flagstones, the urban environment, and closely with
a thoroughgoing revision of our understanding of what it is
a certain old fashioned model of elementary school­
to open (a bit) the consciousness of one group of people to ing. Hopscotch is to contain the idea of labour and the
(something of) the life-form of another [...]. What it is (a
outright onerous passage from grade to grade, from the
task at which no one ever does more than not utterly fail)
most difficult or worst remembered first grade - HELL,
is to inscribe a present —to convey in words “what it is like"
to the last - HEAVEN. Without delving further into
to be somewhere specific in the lifeline of the world: Here,
the details of this unilinear, historical interpretation,
as Pascal famously said, rather than There; Now rather
and without becoming involved in a dispute about it,
than Then. Whatever else ethnography might be —Mabecause this is not the occasion, let us return to the
linowskian experience seeking, Levis-Straussian rage for
Palace of Culture and Science. I cannot tell whether
order, Benedictine cultural irony, or Evans-Pritchardish
the proposed sketch will be capable of helping Jacek
cultural reassurance —it is above all a rendering of the
Olędzki and other researchers in solving doubts (if
actual, a vitality phrased.11
they were to experience them), getting rid of uncer­
I
would be not quite honest if I were to insist thattainties and discovering a response to the question:
ethnographers had never written about the Palace of Should the Palace of Culture be included amongst cosmic
trees? (In my opinion, it will prove to be of little use
Culture and Science, appearing in a polemical form in:
Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych12 since these are not the intentions of this study, nor is
it possible, seeing that uncertainty and doubts, as the
by Jacek Olędzki. Recall the essence of the dispute:
the heart of the matter was hopscotch, or, more pre­ gathered material will show, are part of the allure of
cisely, an interpretation of this game, full of question
the Palace and one of its constitutive features). None­
marks and referring to its archaic ritual-belief motif theless, as regards the Palace I would be inclined, in
contrast to Olędzki’s proposal, to choose the part of
of “wandering to the netherworld” discussed by Jerzy
Sławomir Wasilewski in: Podróże do piekieł. Rzecz o sza­ interpretation he rejected. In order to do so, I seek the
support of the earlier-cited Geertz: Ex ante prescriptive
mańskich misteriach (Warszawa 1979).
Not to be groundless, let us cite a hazardous, but criticism - this is what you must do, this is what you must
tempting owing to the symbolic of a journey to the neth­ not - is as absurd in anthropology as it is in any other
intellectual enterprise not dogmatically based.14 I shall,
erworld, example of hopscotch. Is jumping between “hell"
therefore, select the first of the two manners of inter­
and “heaven" not the echo of some sort of ritual journey
pretation: the “farsighted” one, whose horizon con­
to those regions? Note, that jumping on one leg (similarly
to limping) is associated universally with the demonic, with sists of the archaic-religious-ritual (Wasilewski), and
the spheres of the subterranean. Does the schematic figure
the “short-sighted” historical-genetic one, peripatetically interested in the details of daily life, our closest
of the “person" drawn in chalk not resemble a shaman’s
drum, shaped like a human figure with a monstrous head,
contemporaneity (Olędzki) ... I was prepared to write:
I choose the former, which I find closest. But is any
or an anthropomorphic cosmic tree painted on its surface?
Rejecting this interpretation Olędzki declared: In
sort of a choice actually necessary? In the case of the
Palace of Culture we are in the opportune situation of
this manner we might explain everything, including the first
skyscrapers together with the most recent ones, more than not being forced to investigate or present its histori­
400 meters tall. After all, these are simply non-anthro­ cal origin (i.e. Joseph Vissarinowicz Stalin), and have
pomorphic cosmic trees, "axes linking the bottom and the
at our disposal extensive and varied documentation
top" (or trees of life, a term obsessively applied by many re­ spanning from the emergence of the idea of building
searchers). I cannot tell whether the Palace of Culture and
the Palace in Warsaw, the erection of the first foun­
Science may be regarded as a cosmic tree but it was cer­ dations, and the particular phases of its growth and
expansion all the way to the present day. In the case
tainly the first highest building in Poland (today this rank
of the Palace of Culture both approaches could exist
is held by the Warszawa Hotel). Not without reason was
its called “Prudential".13 By resorting to irony and deri­ as parallel without one excluding the other (i.e. in our
conventional division: the second excluding the first).
sion Olędzki urged us to resort to Prudence (after all,
The Palace of Culture offers us the wonderful oppor­
the first Warsaw skyscraper belonging to an Insurance
Society was known as “Prudential”). Rejecting this in­ tunity of being longsighted and myopic at the same

86

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

time. That this is a division far from perfect is demon­ viewpoint of a moment one sees rather yesterday than past
millennia.16
strated by the earlier cited example of hopscotch. A t
the end of his article Olędzki reconstructed meticu­
I
am well aware of the fact that there are numer­
lously a scenario of the “ritual-theatre” accompanying
ous possible interpretations of the Palace of Culture
hopscotch and returned to the “rashly” criticised the­ - architectural, historical (historiosophic), ideolog­
ical-political, reference to the world of the language
sis proposed by Wasilewski about the existence of an
and phenomena of propaganda, and many others. I,
archaic hinterland of this children’s game. More, both
however, am most interested in the Palace of Culture
interpretations, the one closing Olędzki’s article and
envisaged as an unusual “strong” reality, by no means
the one suggested by him at the beginning of his text,
part of daily life, a reality “existing par excellence”, or,
do not undermine the course followed by Wasilewski.
The “laborious and onerous transition from class to
to cite M. Eliade - sacral reality, an element of the
contemporary secular sacrum. We face a question
class” and “the mood of intensifying the awareness of
similar to the one Claude-Henri Rocquet asked Eliade
the difficulty and demonization of the task” present in
the game remain within the aura of the initiation rite;
about the Lenin mausoleum - is it a sacral object? 17
it was to its background and archaic foundation that
To what extent can the profanum turn into the sacrum? We are concerned also with recognition of the
Wasilewski made references. To make things clear:
expression and structures of the sacrum in a world,
the difference between those two approaches consists
of the fact that the interpretation proposed by W a­ which presents itself decidedly as profanum. I am in­
silewski is “understanding” and, in my opinion, did
terested in the Palace of Culture as an element of sym­
not harbour the ambition of “explaining” in the way in bolic imagination, a structure of long-term duration.
which Olędzki comprehended it, while its historicalThis is the reason why I wish to examine the Palace
genetic interpretation could be described precisely as
in reference to the complex and symbolic cycles of the
“explanatory” .15
“centre”, the symbolic of the centre of the Earth 18,
such images belonging to it as: “holy mountain”,
I
must admit that in ethnology and ethnography with
I
“cosmic mountain”, axis mundi and parallel visions of
had been always attracted and enchanted not only by
a predilection for the concrete (presented in a mas­ columna universalis, “a pillar of the world upholding al­
terly manner in texts by Jacek Olędzki), but also by most everything that is”, a column of the heavens, a
pillar, a ladder, a “stairway to heaven”, a tree, “the tree
the fact that sometimes distant cultural phenomena
of the world” and “the tree of life”. I intend to search
are considered not in isolation, and that for the sake
of their more complete comprehension (without ob­ for those images characteristic for archaic conceptions
and systems of religious imagery in contemporary tes­
literating differences and specific contours) they are
timonies about the Palace of Culture, making it pos­
contrasted on a more universal scale, where (as in the
case of Wasilewski) archaic shamanic ritual scenarios
sible to perceive a community (and difference) in the
of “wandering to the netherworld”, the initiation ritu­ experiencing of space and place by contemporary man
al, and the contemporary game of hopscotch involving
and a member of primeval societies. This is the experi­
hell and heaven can exist side by side, encompassed
ence described by Eliade: (...) The religious man sought
to live as near as possible to the Center of the World. He
within a single glance.
Just like the Lascaux cave paintings can be exam­ knew that his country constituted the navel of the universe,
and, above all, that the temple or the palace were veritably
ined within their palaeolithic temporal and cultural
horizon, and the work executed by a contemporary art­ Centers of the World.19
ist on Big Salt Lake in Utah can be viewed separately,
I
shall be the interested in the Palace of Culture
so it is possible to perceive them jointly. In our periodi­ as reality brimming with meanings and amassing as­
cal this was the theme of reflections by Stanisław Ci­ sorted, frequently contrary emotions. In a word: a
chowicz, which can be referred also to other cultural
contemporary myth of the Palace of Culture and the
phenomena, both the children’s game of hopscotch
Palace as a myth. A symbol that concentrates both
drawn in chalk on a sidewalk and the example of the
contents referring to the archaic symbolic of the world
Palace of Culture, of interest to us: Art has its expanse,
and stressing - here I slightly precede the analysis - its
which establishes the artist’s gesture from and for him, it phantom-like, unreal character. Speaking about the
has its temporality ruled by the mystery of the existence
Palace of Culture as a symbol and about the symbol, its
of mankind. In him and in it one must contrast artistic
polyphonic and polysemantic nature, 20 I refer directly
documents left on the walls of European caves by the Pal- to the comprehension of the symbol mentioned by
aeolithic culture and on the dry bed of an American lake
Yuri Lotman,21 accentuating its ’’unclear”, ’’allusive”
by contemporary culture; this double scale, especially the
character: The content only flickers through the expres­
temporal one, contains a proximity incomprehensible for
sion and the latter only indicates the content by means of
man; true, eyewitness familiarity with history is alive but allusion. The example of the Palace of Culture makes
historical retrospection erects a memory carrier: from the
it possible to follow all the essential features of the

87

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

symbol as a condensator of cultural memory, also de­
scribed by Lotman:
1. The symbol always features something archaic.
Each culture requires strata of texts realising the function
of the archaic.
2. Symbols preserved the ability to store exceptionally
copious and important texts in a rolled-up form.
3. The symbol never belongs to a single synchronic
cross section of culture —it always cuts across this cross
section vertically, coming from the past and departing into
the future. The memory of the symbol is always older than
the memory of its non-symbolical textual surrounding.
4. As an important mechanism of the memory of cul­
ture symbols transfer texts, schemes and other semiotic
products from one stratum of culture to another.
5. The symbol occurs as irregular in relation to the
surrounding textual space as a messenger of other cultural
epochs ( = other cultures), as a reminder about the ancient
( = “eternal") foundations of culture. On the other hand,
the symbol actively correlates with the cultural context,
transforms itself under its impact and itself transforms it.
6. An element most essential in the case of our
“text-expression”, i.e. the Palace of Culture, is indefi­
niteness in the relation between text-expression and text­
content. The latter always belongs to a more multi-dimen­
sional space of significance. This is why the expression does
not fully coincide with the content, but only as if alludes
to it. In a given case it is irrelevant whether the expression
is merely a brief mnemonic sign of the diluted text-content
or whether the former belongs to a secular, open and dem­
onstrated sphere of culture, while the latter —to sacral,
esoteric and mysterious culture (...).
The sources on which I am basing my analysis
call for a brief commentary and are of various qual­
ity and origin. In this case, I made use of press notes
from “Trybuna Luda”, “Express Wieczorny”, “Zycie
Warszawy” , and “Stolica”, and to a lesser extent of
weeklies and dailies issued outside Warsaw. I also
benefited from the Palace Chronicle and supple­
mentary material,22 special-occasion poetry, literary
works, diaries, and recollections. In press accounts
one is immediately struck by ceremonial, “uplifting”,
festivity stylistics as well as the fact that information
is offered in certain language or propaganda schemes
and clichés, copied and repeated outside the cen­
tral press; this is the reason why first texts about the
Palace of Culture create a specific set of canons. A l­
ready upon the level of the language used for writing
about the Palace and the creation of its tradition we
may observe sui generis sacralisation. Also upon the
level of sources, the central problem of ethnographic
description, which today, in the opinion of Geertz,
faces anthropology and demands to be solved by the
latter (It is not quite clear just what “faction”, imagina­
tive writing about real people in real places at real times,
exactly comes to beyond a clever coinage23), has found

itself outside our range and resolved without our
greater participation.24 Upon this occasion, we may
note and warn the reader that in some of the cited
texts the uplifting mood is accompanied by specific
infantilisation, often the outcome of the pedagogi­
cal functions of a text intended for youngest readers
(children, adolescents); this mixture of the lofty with
the infantile is, however, also to be encountered in
official texts addressed to adults. This is one of the
most characteristic traits of the canon and ambiance
of the period. In my analysis I try to maintain as much
as possible a chronological sequence enabling bet­
ter observation of the stratification of meanings and
symbolic motifs. On the other hard, I cannot assure
the reader that I shall be able to maintain suitable re­
search distance and relegate my emotions. The Pal­
ace of Culture makes it feasible not only to descend
to the archaic basis of symbolic and cultural memory.
For a resident connected with this town since birth and I am such a resident - and looking at the Palace
since childhood this is also a journey to that part of
one’s personal past, which I do not encompass within
living memory or awareness. Listen to the statements
made by the witnesses of this world, already part of
the past.

Flower of stone
We are introduced to the afore-mentioned unu­
sual ambiance of the Palace, stressed in all texts, by a
reporter’s account. Here, we encounter other deline­
ated motifs developed also in remaining evidence - el­
ements of light (steel), splendour, brilliance, loftiness,
and the Palace as a constant orientation point.
The author of this book is a reporter, i.e. the sort of per­
son who jots down everything he notices and then passes
on to others all that he takes down. In other words, to You.
And you are members of a strange excursion who with­
out leaving their homes in Stalinogród, Gdańsk, Szczecin
or Łódź, assorted small towns and villagers shall tour the
Joseph Stalin Palace of Culture and Science in Warsaw.
This reporter has been observing the Palace for the past
three years, from the day of its birth when the first streams
of concrete flowed into its foundations (...).
It was 21 July, the eve of our national holiday, when
members of the government of People’s Poland stood on
a ramp. The ceremonious moment began: Prime Minister
Premier Józef Cyrankiewicz leaned across a barrier and
threw a zloty piece while workers tore caps off their heads
and throwing them high into the air cried out: “N a shchastie! For good luck!” (...). The steel colossus grew. Yes,
steel, because today, when we admire the glowing floors,
magnificent marbles, and fine upholstery we have to keep
in mind that the Palace of Culture is predominantly made
of steel. Each of the 32 storeys is steel, the dome of the
Congress hall is steel, and the shaft of the colossal spire is
steel. (...)

88

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

On that day people stopped in the streets and lifted
their heads high: will they make it or not? The globe of the
spire glistened brightly in the sunlight, covered with 1 4000
colourful pieces of glass.
From that day, regardless in which district of Warsaw
we find ourselves - Wola, Bielany or Mokotów - we shall
see the glowing spire of the Palace.
(Jerzy Janicki, O Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa
Stalina, TWP, Warszawa 1955).
Attention to the extraordinary nature of the Pal­
ace, and to the gift which it was intended to be for
Warsaw, is drawn in another text. The Palace’s un­
usual qualities could be summed up in the formula:
“it existed before it came into being” and: ’’it was still
not there and yet it already was”. There also appears
an oneiric motif: We glance at newspapers from Febru­
ary, March, April —there it is! All the first pages feature
enormous headlines: “A great gift from the Soviet Union
to Warsaw”, “The most magnificent building in Warsaw
- the Palace of Culture and Science". Yes, it was 5 April
1952. A year ago no one even dreamed of a Friend­
ship Palace. On the contrary, quite a few who read the
papers on 6 April could have been thinking that he was
dreaming. After all, History had not accustomed us to
such gifts. This is particularly true of Warsaw. Our town
had been plundered by all of Europe —the Swedes, the
Saxons, Rakoczy of Transylvania and Catherine of St.
Petersburg, the Austrian “invader” and the Napoleonic
“ally". It was looted by generations of Prussian soldiers,
from Friedrich to Hitler. History certainly did not acquaint
us with such gifts as a Friendship Palace. And today? At
present it is probably the only edifice in W arsaw that
is still uncompleted but with which were are familiar
and which we love and admire25. Konstytucji Square
achieved the feat of blending with Warsaw immediately
after construction, but in this respect the Palace of Culture
and Science outdid the MDM [Marszalkowska Residen­
tial District] by becoming an inseparable part of Warsaw
already before it was erected. Are we not already famil­
iar with a panorama of Warsaw, with the lower tower of
the largest Palace by this time so much a part of Warsaw,
soaring above the outline of Nowy Świat and Krakowskie
Przedmieście streets, the Zygmunt Column and the dome
of Staszica Palace, the solid of the Party House and the
angular box of Prudential? (Karol Małcużyński, Nasza
Stolica, “Trybuna Ludu”, 17 January 1953).
The extraordinary character of the enterprise, i.e.
raising the Palace, was described by Alexander Za­
kharovich Antonov, constructor of Friendship Pal­
ace:
When I read the agreement signed by our governments
about the git for People’s Poland I was overcome with pride
for my country, government, and Stalin. Nowhere and
never has anyone built something of the sort, with walls
made of friendship. It is a great honour to participate in this
magnificent deed (ibidem.)

A poem about the growth of the Palace of Culture
also features a discernible epiphany of technology and
includes a classical image of kratophany (Mighty like a
rock). The Palace combines opposites and constitutes
a specific coincidentia oppositorum captured in an oxy­
moron formula (“flower of stone”):
On their way to Poland,
boards and bars,
lime and cement,
glass and machines.
Cars and cranes,
bronze and marble
to build a magnificent
Palace of Culture.
A long train
is already travelling to Poland
with powerful excavators
in the front.
On their way - resourceful
Soviet diggers,
drivers,
welders.
A hundred engineers,
masters, masons,
carpenters and fitters
have already arrived.
Work has
started in Warsaw.
They have boldly
embarked upon the deed.
Wheelbarrows are not needed
to transport soil:
the work of excavators
will make things easier.
These machines
are veritable dragons;
they instantly encompass
a wide range. (...)
Such work
renders all problems insignificant:
the earthworks
are already completed!
The foundations
are ready,
the great construction
has began!
Mighty walls
ascend higher:
the Palace of Culture
emerges from its foundations!
It boldly grows
and rapidly rises
like a flower of stone
on the flowerbed of the city!
Higher and higher
it expands.

89

�Zbigniew Benedyktowicz

A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

A pleasure for the eyes!
A joy for the heart!
Look, soon
it will catch up with the clouds
this multi-storey
Palace of Culture!
Beautiful like a smile!
Mighty like a rock!
Tall like a tower!
Eternal like glory!
A magnificent monument
of Soviet glory:
a symbol of friendship
in the heart of Warsaw!
(R. Piwarski, Rośnie w Warszawie Pałac Kultury)
N ext to images stressing might, permanence, du­
ration, images and symbols known in the history of
religious ideas from the time of megalithic civilisa­
tions, which developed a complex lithic and reli­
gious valorisation of stones and rocks (The rock,
the stone slab, the granite block prove to be eter­
nally durable and resilient to damage and ultimately
e x i s t independently of becoming in time, cf.
M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa
1988, vol. 1, chapter V, p. 82 sq.), next to images of a
tower (tall like a tower), among images of rising, growth,
and entering the sky - here we once again perceive coincidentia oppositorum, the unification of the opposites:
static and durability together with dynamic becoming,
motion (it will catch up with the clouds), overcoming
weight, the motif of flight (it will reach the clouds/
Where birds and clouds abound), in other words,
amidst imagery from the symbolic axis mundi26, there
appears in descriptions of the Palace the image of the
M o u n t a i n, also typical for the symbolism of the
centre. Naturally, this is not a pure image of the “cos­
mic mountain” linking Earth and Heaven (although
it is located in the centre: Seen from afar in the very
heart of Poland). The emergent image of a mountain is
tainted with another archaic motif belonging to folk­
lore and folk imagination, intertwined with fairy-tale
convention and stylistic, in which the afore-mentioned
oneiric ambiance returns:

Just like in a fairy tale, our Palace of Culture.
That what our people could only dream of
They received as a gift from a nation-friend.
The girl is imprisoned no more
And does not recollect the bad years.
Glistening with red ribbons,
This girl is simply a book
From which wisdom and knowledge flow,
Preceding the march of culture.
Seen from afar in the very heart of Poland
It will last like faith in man,
It will last like love for a child,
It will last like Soviet friendship.
(Jan Brzechwa, Pałac Kultury)
This fairy-tale motif, together with reaching the
sky, growth, and height (barely discernible to the human
eye), was developed also in other texts:
The first foundations have already risen above the
ground,
The spans of steel scaffolding climb upwards,
The canvas of a Palace more magnificent than that of
An enchanted princess is growing higher and higher.
There, high up, next to that cloud, the pinnacle of the spire
will glitter barely discernible to the human eye.
And a thousand windows will light up
And a torch shall burn endlessly
A symbol of profound and sincere friendship,
The most splendid ornament of a magnificent Capital.
(Adam Nowak, Pałac Kultury i Nauki)
Here, the most often recurring motif is that of pow­
er, radiance, an epiphany of light and lustre, as well as
upward growth:
(...) Trains carrying rocks travel from the Union.
The engine glows like a heart.
A palace is rising from the history of friendship
From a joint battle for freedom!

The mountain peak soared into the clouds
A tall castle stood on top
With a girl imprisoned therein...
Everyone certainly recalls this tale.

Look how it adorns heights with a lace ornament,
How it climbs upward, ever slimmer!
So that the victory of labour below
Could merge the mason and the inspired writer!

That what the peasant storyteller wrote
What the people imagined
We shall all soon see while awake!
A fairy-tale palace is being built in Warsaw.

So that the Palace could become evidence in a battle
For the happiness of the people, for labour and peace,
So that the sons of factories and peasants
Could handle books.
(Grzegorz Timofiejew, N a budowę Pałacu Kultury i
Nauki w Warszawie)

It will reach the clouds
Where birds and clouds abound

90

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

A dialogue of two clouds resounds with a cosmic
symbolic of the Palace, an image of a column of the
heavens (a tower leaning on stars):

I see how it glows above, sparkles among the
stars
and below reflects the constellations of the town.
I feel the breath of Warsaw deep in slumber
and hear how early in the morning it hurries to
work.
Beauty will reside here and joy will make itself at
home and while aging it will grow younger!
On the Palace spire, where only wind the wind ca­
rouses,
a crystal ball predicts happiness for Warsaw.
May all the radiance of the capital sparkle within
it!
We believe our seers: our days and nights.
(Witold Degler, Kryształowa kula Pałacu Kultury)

(...) The mother cloud answers:
I’m not laughing
I heard, after all,
Boria, “zhmi bistrieye”.
And it’s a good thing when
Boria “zhmi bistrieye”.
I know them, each smiling
But determined.
They will build towers, pedestals
And lean them against the stars.
This is what the mother-cloud
Said tearfully:

The poetic images and experiences of the Palace
of Culture concentrate motifs so characteristic for the
symbolic of the centre (a permanent, strong and con­
stant orientation point enabling transition between
assorted levels of the reality of the cosmos: heaven
- earth - underworld; we shall observe elements of
this level also in a further part of this analysis) as well
as the symbolic of the home, together with its value
of the centre enabling a transition between different
temporal dimensions (withdrawal and descent into
the past; exit and entry into the future). The home
provides an image of the past. More, ideally, the home
is situated in the centre of human life and the centre
(as we have seen) delineates the point of departure
and the beginning (cf. Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i mie­
jsce, Warszawa 1987, p. 164). In images of the Palace
of Culture we also come across symbols of the “inte­
rior of the land”, “the source”,” the centre”, and “the
heart”, connected with the mythical evaluation of
space and place, all of which indicate the idea of the
time of the past (cf. Yi-Fu Tuan, ibid., p. 161). In the
case of the Palace of Culture if we are not to speak
about a sui generis inversion of meanings (apart from
the ideological premise of an architectural project),
then we are certainly dealing with a much stronger
accentuation of the past, and the recalled images
and symbols (the home, the centre, the heart) are
linked with the idea of the future tense, the new and
the different, and focus predominantly on the future.
Even the poem by Stanisław Ryszard Dobrowolski,
setting into motion a Romantic, Mickiewicz-like to­
pos of the “home river” and in this manner inscrib­
ing the Palace into tradition and turning towards the
future, appears to be new, together with its cosmic
“natural-religious” symbolic (A house as enormous as
Mt. Kościelec).
Vistula, native river, have you ever seen
Such houses?
A tower soaring over the city to reach the Moon,

- Flee, daughter-cloud,
I don’t want to be scraped.
They floated away listlessly, far beyond the Vistula,
Over Warsaw
The sky is clear.
(Józef Prutkowski, Mówi chmura córce chmurce...)
We come across cosmic symbolic also in a poem
about a “crystal ball” shining from afar and topping
the Palace spire, with the Sun and the Moon bending
over it, an opportunity for communication and con­
tact established between Heaven and Earth. This im­
age becomes expanded in a magical (magic ball, seer,
fortune-teller), romantic and fairy-tale mood.
On the Palace spire, where only the wind carous­
es,
a crystal ball high up shines in the Sun.
And the day - like a seer - cradles it in its hands
casts spells and seeks the future.
Tell me, ray of Sun, kindly,
what do you see in that magic Warsaw ball?
I see the completed Palace, MDM growing
with each building looking at its reflection in the
ball with joy!
I see people, vehicles, gardens, streets,
the Vistula, bridges, boulevards - the whole capi­
tal!
I see how it is going to look tomorrow:
larger, more populous and even lovelier!
On the Palace spire, where only the wind carous­
es,
a crystal ball shines brightly in the moonlight.
And the night - the best fortune-teller - raises its
hand above it,
casts starry spells and peers into it.
Tell me, lovely, romantic moonlight,
what do you see in that Warsaw magic ball?

91

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

A house as enormous as Mt. Kościelec.

In a poem by the Hungarian Ferenc Pakozdy the
Palace of Culture is not merely a fount of life but
alongside the already mentioned symbols and motifs
it appears to be an almost holy, miraculous site (Here
is the new miracle of life). The epiphany of light, glow,
and luminescence reaches its culmination. The poem
acts as testimony of mystical experiences within the
range of the Palace, the site of an ecstatic transforma­
tion of the author (the lyrical subject) into sheer light
(Today, I bathe my soul in the glow (...) And change into
sparkling radiance).

(Stanisław Ryszard Dobrowolski, “Express Wie­
czorny”, 22 July 1954)
This focus on the future, together with the Palace
as an orientation point - once again with an epiphany
of light - is to be discovered in a poem by Second Lieu­
tenant Mieczysław Michalak:
O f all the Warsaw roads the best known
leads to the site where the Palace is growing,
where the white wall shines like a bright torch
and the town’s pride glimmers with light bulb eyes.

Palace of Culture and Science,
Already on my way I watched it.
Its steel climbing upwards above Warsaw.
A foretaste! A symbol! It storms the sky...

The hands of cranes send kind greetings
and speak to human hearts
the crane, iron but alive, speaks powerfully,
and just like man stretches its arms to the future.

Rubble and ruins still all around.
Your foot still touches the past,
But friendship already glows above all
And proudly grows mightier.

Gazing at the people and the walls —a fraternal gift,
on the marble slab I distinctly feel
the warm hand of a worker — this is the touch of
Friendship —
and thus I send to you, Moscow, my soldierly salute.
(Z wycieczką na budowie Pałacu Kultury i Nauki)

I observe the history of the expanding construction,
A daily pilgrim to this site.
Here, thunders constantly
The pounding heart of the city.
On a platform - a multitude of spectators.
In their eyes I notice zeal and reflection.
Words spoken in deep thought:
This is Stalin’s priceless gift!

The Palace of Culture also appears to be a source
of truth (the Palace of Truth), together with its ex­
hilarating and rejuvenating force.
Steel giraffes had been brought over,
steel arms have been stretched out,
steel constructions are growing upwards ,
Storeys are rising in steel hands.
Two hundred metres!
Two hundred metres!
The palace is growing,
And climbing upwards!
Two hundred meters above the town!
This is friendship stretching out its arms,
it is friendship crowning the city centre!
Higher, higher! Like joy! Like a bird!
The storeys are growing just like frriendship did!
The palace is growing just like friendship —
Workers’, soldiers’, the simplest possible!
Here, the worker and the peasant will meet,
Here truth is as straightforward as rye growing tall.
Here Moscow presents Warsaw
with its ever fresh youth and beauty.

This lovely palace brings such joy
As if it was being built for me.
Peace springs forth here, hearts are set alight:
Proletarian internationalism.
Here in each motion you feel
The Soviet touch, thought and tempo;
Here streches a vision of the world:
A communist epoch of beauty.
Famous communist constructions ...
I owe their image to books;
Today, they bathe my soul in radiance
And insert the glow of the future into the present.
When in the evening the sky above the construction
Glimmers with sparks,
A song and thrill grow in me,
And I too change into sparkling brightness.
Palace of Culture and Science...
I greet it shedding tears of happiness.

(Stanisław Czachorowski, Pałac prawdy)

92

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

I am full of joy. Here is a new miracle of life:
The key to the future. I feel I am growing.
(Ferenc Pakozdy, Pałac Kultury i Nauki, transl.
from the Hungarian Tadeusz Fangrat)

and its purpose... (...). Happy news stir the imagination
of all residents of the Capital - declared the writer Leon
Kruczkowski. This noble gift of one nation to another will
be not only a durable monument of our eternal friendship.
Already the very process of erecting it will affect us day
after day more strongly than any word can do (...) (“Ex­
press Wieczorny”, 7 April 1952).
Such was also the situation after the completion of
work, when starting in January 1955 “Zycie Warszawy”
published voices in a discussion on the edifice growing
in Stalina Square:
It is necessary to erect buildings, which in the man­
ner of a beautiful setting will comprise a uniform whole
together with the sky-high palace. The white and slender
edifice stands in all its magnificence. Its soaring outline, so
inseparably and for ever connected with the image of War­
saw, visible from a distance of tens of kilometres, towers
above the town and daily attracts the gazes of thousands
and thousands of residents of Warsaw (“Express Wiec­
zorny”, 21 January 1954). From a 132 metres-high ter­
race the Saxon Garden resembles a lettuce leaf - reports
“Express” (Jerzy Ciszewski, 28/29 July 1954, no. 205).
How often while walking along the streets of Warsaw you
turn your gaze towards the colossal outline of the Palace of
Culture and Science. High up, the spire glistens in the sun­
light ... the enormous white stone columns of the entrance
portals beckon from afar. Our Palace is beautiful, proudly
declare the inhabitants of the capital and interrupt their
daily strolls for a moment to enjoy its view. Resembling a
priceless pearl in its setting the white palace glows amidst
sprawling green lawns.
The special significance of this vertical dimension
of the Palace, directing all sight upwards, was stressed
by architect Rozhnev already at the stage of discussing
the project:
The grand solid should be seen from the viewpoint
of the height of a person and his raised head. People on
their way to work tend to stoop; otherwise, they walk with
their heads held high. Such a building is part of life —the
base should be connected with man (Jak powstał projekt
Pałacu Kultury, prep. M. Kledź, “Stolica”, no. 23, 9
June 1985).
Fascination with height was also shared by Polish
architects in the course of attempts at determining the
proportions of the Palace in relation to the outline of
the capital: Architects were assisted by airmen. In order
to establish the highest parts of the future palace a pilot was
asked to perform a number of flights 160 and 220 metres
above Warsaw. Polish and Soviet architects in assorted
parts of the city and along the banks of the Vistula in the
district of Praga observed the plane and in this fashion de­
fined the height of the building while taking into considera­
tion the general outline of the capital’s architecture. Next,
standing on roofs of houses adjoining the future construc­
tion site they made necessary measurements and finally ar­
rived at a joint conclusion, namely, that the most suitable

The poem by Pakozdy is the most vivid expres­
sion of an aggressive image of the Palace envisaged
as a challenge addressed to the heavens and an image
containing the recognisable motif of the T o w e r o f
B a b e l (It storms the sky).
This image is a reference to the Biblical story of the
Tower of Babel as interpreted by Marxist-communist
ideology. The motif in question, conceived as an ex­
ample of the symbol’s transformation, was broached
by Lotman, who with its assistance showed its essence
as a copious text that in a rolled up form transfers the
memory of culture. Already the formula conceived by
Marx, which was (...) immensely popular - “the people
storm the sky” - contained a reference to the myth of the
Tower of Babel subjected to dual inversion: first, the as­
sessments of heaven and the Earth attacking it changed
places, and, second, the myth about the split of the na­
tions was replaced by an image of their merger, i.e. the
International (cf. Y. Lotman, Symbol w systemie kultury,
op. cit., p. 154). A t this point it is worth recalling yet
another interpretation of the story of the Tower of Ba­
bel, which perceives in the “punishment” consisting
of mingling languages a blessing that offers protection
against the temptations of totalitarianism (a single
tongue, we shall resemble the gods): hampering the con­
struction of the Tower and the mixture of languages
are seen as a preservation of the diversity, differences,
and pluralism of identity and thus freedom offered to
mankind.
Features invariably stressed in all texts and evi­
dence of experiences connected with the Palace in­
clude its height, soaring shape, and skywardness. The
Palace’s extraordinariness and power are summed up
in its stature and dimension. The lofty Palace fasci­
nates, attracts, and exudes magnetic allure. This was
the situation from the very onset, the moment of an­
nouncing news about the gift:
The largest square of the capital, located in
Marszałkowska Street, will become the site of a gigantic
construction some 28-30 storeys tall (...). Polish creative
thought will radiate from here across the whole country.
Response to this piece of news could bring to mind as­
sociations with mass-scale reactions to a miracle: The
whole of Warsaw immediately found out about the mag­
nificent gift of friendship, which the capital of People’s Po­
land received from the Soviet Union —the tallest building
in Poland, the Palace of Culture and Science. The inhabit­
ants of the Capital made their way towards the construc­
tion site between Marszałkowska Street and Jerozolimskie
Avenue, and Sosnowa and Świętokrzyska streets, discuss­
ing on the spot the assumed appearance of the colossus

93

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

would be a building about 220 meters tall (J. Dąbrowski,
Podniebny pomnik przyjaźni, Warszawa 1953, pp. 7-8).
Architect J. Sigalin recalled:
Soviet architects, especially Rudnev, said: That’s
enough: this should be just fine for the outline of Warsaw:
100-200 metres. We, the Varsovians, however (...) be­
came victims of a height frenzy and after each turnabout of
the plane issued the order: “Higher!” (the side towers were
to be 60 metres tall, just like the Warszawa Hotel, and
quite possibly we were more or less consciously concerned
with creating a new Warsaw on a scale larger than the one
delineated before the war by the Prudential or Cedergren
buildings (J. Sigalin, Warszawa 1944-1980. Z archiwum
architekta, Warszawa 1986, vol. 2, p. 429).
The sacral (quasi-sacral) reality of the Palace could
be testified not only by the irrational and often mysti­
cal nature of experiences associated with it, but also
the language of architecture in which it speaks to us.
Wojciech Włodarczyk, author of an interesting study
about socialist realism (in which, unfortunately, the
Palace of Culture is treated in a rather fragmentary
and marginal fashion, with the author discussing only
the portal of the main entrance and focusing his at­
tention on the candelabras in Konstytucji Square),
devoted much attention to the mystical dimension of
this architecture (cf. W. Włodarczyk, Socrealizm. Sz­
tuka Polska w latach 1950-54, Libella, Paris 1986, in
particular chapter 3 - Mysticism architektury, pp. 39­
53). Noting that alongside military terminology ar­
chitectural vocabulary comprises the prime material
of the speeches, Włodarczyk drew attention that the
ideological obligations imposed upon architecture as
well as socialist realistic architecture as such created
a mystical communication of sorts between, and with
the public. Such architecture was supposed to be a
pretext for members of the public who were thus to
become capable of experiencing the greatness of the
epoch. The theses proposed by Włodarczyk about the
mystical experience provided by the architecture of
socialist realism, speaking a language characteristic for
such experiences - expressed in coincidentia oppositorum, a union and combination of opposites - find their
particular confirmation in the example of the Palace
of Culture. One could say that the latter was one great
coincidentia oppositorum, whose different dimensions on
assorted levels merged contradictions and opposites.
The Palace is a blend of high art and tradition with
their folk counterparts, force and lightness, sound and
silence, the old and the new, the local and the glo­
bal, the foreign and the native. What features had not
been ascribed to the Palace? They include the voice of
Ewa Bandrowska-Turska and Nike from the Louvre;
naturally, it had been described as the “Warsaw Eiffel
Tower”. The Palace, as we shall see, often combines
the contradictory ambiance of fascination and horror,
and for some it remains an example of order and har-

mony while for others - of chaos; it is a foretaste of
freedom:
In a town closest to my heart
I shall see slender towers,
A fort, of which only
a free man is worthy.
A lantern that glows
with beauty and science.
(T. Kubiak, N a budowę Pałacu Kultury i Nauki),
or of rude enslavement.
All those a m b i g u o u s moods and meanings
amassed by the Palace best demonstrate its a m b i
g u i t y as a symbol. They also display the different
dimensions and levels (either in the positive or the
negative part of the Palace myth) in which it realises
the fundamental function of the myth, i.e. an attempt
at “expressing the inexpressible”.
Testimonies of this mystical experience offered by
the Palace, that unification of contradictions, are to
be found in the following selected statements:
Academician Rudnev: (...) The purpose of this project
is to create a uniform image of beauty that would blend
with architecture into a single architectural entity with Old
Warsaw (...) The uppermost part of the building seems to
dissolve in the air; just like the voice of Ewa Bandrows­
ka-Turska spans from silence to uppermost crystal clear
sounds so we too, in the construction of this building, must
strive towards creating a lightness of form, a magnificence
of the forms of the erected edifice in a transition from the
monumental lower parts... (J. Sigalin, Warszawa..., op.
cit., vol. 2, p. 435).27
The Palace of Culture and Science is a work of the
Soviet architectural school, exceptionally apt in its loca­
tion, dimension, and fragmentation of the solid. (...) The
impression made by the building is lightness, joyfulness,
nativeness, and the feeling that it almost has been a part
of Warsaw (J. Minorski, O projekcie szkicowym Pałacu
Kultury i Nauki, “Architektura” 1952, no. 7-8).
Helena Syrkusowa spoke during a discussion held
at a meeting of architects:
The Palace of Culture and Science has become a part
of Warsaw. It was feared that it might be a stranger but
it turned into a tuning fork of New Warsaw (J. Sigalin,
Warszawa..., op. cit., vol. 3, p. 83).
The synthesis of high and low (folk) tradition was
also considered: The Palace of Culture and Science is not
supposed to be merely great - it is to be beautiful. As the
central building in Warsaw, the socialist capital of Poland,
it should possess the characteristic features of Polish ar­
chitecture, elements borrowed from the treasury of Polish
architectural culture. Soviet designers thus went on a
trip across Poland. They examined the historical monu­
ments of Cracow and the buildings of Zamość, raised in
the magnificent Renaissance style. Their sketchbooks re­
corded successive fragments of the pearls of architecture
in Kazimierz, Chełmno, Kielce and Toruń. They noticed

94

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

and noted all the distinctive traits of our architecture, all
the most splendid fragments of buildings-remnants of the
epoch of the zenith of this art in our country. Finally, they
departed and once again the studios of Moscow became the
site of busy work. A project was made. This work, whose
outcome was the emergence of a project of the Palace, is
described by Lev Rudnev, member of the Academy of A r­
chitecture of the USSR.
“We spent much time examining the special features
of Polish national architecture before we chose a variant
of the project and definitely established the architecture
of the building. We reached for Polish folk art, travelled
across Polish towns, observed Warsaw rising from the ru­
ins, sought the advise of Polish architects. We discovered
a common language with Polish architecture —and this
proved decisive for the success of our project. The style
of the Palace is synchronised with the most beautiful ex­
amples of Polish architecture and, at the same time, it is
quite new. It must be stressed that the foundation of Polish
architecture is —if one eliminates foreign borrowings - as­
sociated with the people, with life. It is light and airy, does
not encumber man but elevates him" (...).
Premises similar to those that inspired the construction
of Moscow skyscrapers lie at the basis of the conceptions
of the Warsaw Palace of Culture. We saw how it is pos­
sible to adapt it to the words of a resolution pertaining to
Moscow skyscrapers, which are to be “original in their
architectural-artistic composition and connected with the
historical architecture of the town”. Just as in their case,
the Palace of Culture should not be, and will not be “a rep­
etition of models of multi-storey buildings known abroad“.
(J. Dąbrowski, Pałac Kultury i Nauki, Mała Biblioteka
TWP, Warszawa 1953, pp. 7-8 and 25-26).
This whole enormous edifice will be raised in
the spirit of Polish masterpieces of architecture. (...)
In the Palace of Culture and Science we see dynamics
characteristic for Polish architectural models: the massive
main building is topped by a boldly soaring, much nar­
rower spire. The architectural solution of the lower
fragments of the Palace brings to mind somewhat the
Cracow Cloth Halls, while the congress hall, a semi­
rotunda, contains elements of the Barbican, so typical
for Polish architecture.
The outstanding artistic assets of the building were
jointly accentuated by Polish architects requested to assess
the project. They declared that the building is a harmo­
nious part of the development of Warsaw and excellently
composed into its panorama (J. Dąbrowski, Podniebny ...
, op. cit., pp. 9-10).
It was also said that the Palace of Culture is a com­
bination of the Cracow Renaissance and Warsaw Clas­
sicism.
Engineer architect Skibniewski asserted that the in the
stylisation of the building Soviet architects resorted to the
examples of the most outstanding works of the Cracow
Renaissance. The building also reflects the tranquil Clas­

sicism of Warsaw architecture. Prof. Biegański drew at­
tention to certain features of the architectural similarity of
the Palace to Polish historical architecture. (...) Engineer
architect Stępiński, discussing the harmonious blend of
the architectural elements of Cracow Renaissance and
W arsaw Classicism, declared that it is precisely this fea­
ture that grants the Palace the qualities of equanimity (...).
Academician Rudnev discussed the guidelines of the work
performed by the architects and accentuated that “they
strove towards creating an atmosphere of warmth, love
and respect for man, so that everyone, both a child and an
adult, would want to come and relax here“. (J. Dąbrow­
ski, Podniebny..., op. cit., pp. 10-12).

The phantom centre of the world
The above-cited texts showing the Palace of Cul­
ture as a unity of contradictions outline the successive
motif of our reflections and inevitably lead towards
the symbolism of the centre. This involves questions
about the extent to which it is a constant point ena­
bling orientation in the world, the degree to which it
amasses echoes and is the reverse of traditional, archaic
conceptions of the “centre of the world” described by
Eliade (cf. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa
1978, chapter II: Element rzeczywistości mitycznej). The
extent to which it is not only that constant “absolute”
point of support enabling orientation but also a centre
that established “our world’, the “Cosmos”, whose or­
der opposes “chaos”, the same “centre of the world” as
each temple and palace that summarise the world and
act as its image. These issues are directly connected
with the way in which the Palace of Culture preserves
and contains the structure and character of a sacred
site.
While responding to those questions, which can
be reduced to a single query concerning the manner
in which the symbolism of the centre is recorded in
the Palace of Culture, we are compelled to preserve
additional caution.
First, we must remember about the “frame” of the
Palace, the specific site in which it had been situated.
Marta Zielińska wrote in Studium o Placu Defilad:
At the northern and southern edge of the square, more
or less at the level of Poznańska Street, the pavement fea­
tures two commemorative plaques. There used to be a third
one, but I did not find it - it had vanished behind the fenc­
ing around the construction site. Probably no other city
has similar tablets, which do not commemorate people or
events but mark ordinary street crossings. The inscription
on one of them says: “Here was the crossing of Chmielna
and Wielka streets". “Was" —now these are the ghosts
of crossings, symbolic gravestones —so popular here. (...)
Nor do I know who came across this idea but I do know
that it enabled the spirit of Warsaw to speak, the spirit
of a town deprived of a sufficiently solid and unchanged
material foundation that now seeks refuge in ideal be­
95

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

ings, namely, in words and letters.28 This is expressed by
the protagonist of Tadeusz Konwicki’s film How Far
Away, How Near, setting out on his way home into
the past or the future (he obviously finds it difficult to
define the direction) from the main entrance of the
Palace of Culture, against a current of a group of visi­
tors, late and dashing into the Palace interior.29 He is
the protagonist of a film in which the Palace plays a
considerable role, is shown from time to time, and is
used as a setting for events transpiring in the course of
the journey: The towering outline of the Palace of Cul­
ture conceals the setting Sun. Above it, in the memora­
ble scene opening the film, the figure of a Hassidic Jew
(the Eternal Wanderer?) flies amidst clouds - an im­
age of a condemned soul cast into the void of Hell or
lifted into the heavens, high above the Palace and the
crossing of Jerozolimskie Avenue and Marszałkowska
Street.30 The protagonist of the film turns to the ghost
of a friend who had committed suicide: You see, Maks,
this is our whole town. So often occupied by foreigners,
tortured, and razed to the ground. Our town. Sometimes
in the centre of Europe, upon other occasions East Euro­
pean.31 Keep in mind the city’s specific and unclear,
phantom-like character and status, this exclusive am­
biguity of the “centre” and “heart” of Poland.
Secondly, remember the principle accompanying
assorted symbols, namely, that just as in the case of
heretofore considered themes and symbolic motifs as­
sociated with the Palace so in this case, when we are
talking about the Palace and the symbolism of the cen­
tre, the content only flickers through the expression and the
latter only indicates the content by means of allusion.
This phenomenal and illusory nature of the Palace
and its phantom-like quality are stressed in numerous
texts:
It was spring, probably May, at sunrise, wrote Gus­
taw Morcinek. I leaned out of the train arriving in War­
saw and suddenly I saw the soaring, white outline of the
Palace of Culture in the rising Sun. The sky was deep blue,
and in it - the immersed white silhouette of the Palace of
Culture. It resembled a phantom and mainly brought to
my mind Nike from the Parisian Louvre. It cast a spell on
me with its extraordinarily slim, towering, skyward shape,
and just like the other Nike it spoke of victory and faith in
man (“Trybuna Robotnicza”, 12 April 1972).
Attention to this phenomenal quality and demate­
rialisation of socialist realistic architecture was drawn
by Włodarczyk - the inclination to encumber archi­
tecture with ideological obligations and duties occurred
parallel with a tendency towards a “dematerialisation" of
the building, erecting it in a painterly fashion, concealing
its geometry and tectonics underneath expanded ornaments
(cf. W. Włodarczyk, Socrealizm, op. cit., p. 41).
Whenever the idea of the centre of the world is being
considered it is simply impossible to omit citing a poem
by Tadeusz Kubiak, which alongside home motifs (a nest,

a swallow nesting next to a beam) contains an outright
inversion of this idea. In traditional versions, the “centre”
is an orientation point and marks four parts of the world,
but in the case of the Palace the diversity of parts of the
world vanishes in its beauty. The pinnacle of the Palace
directs our sight (in accordance with the original meaning
of the word in Polish) only to the East whence one can
see the Don, the Volga. and an outline of the Ural Mts.
Only love for daily objects as simple
as a chisel, a masonry hammer, or
a trowel, and belief in works produced by the human
hand
can attach us in an hour of the greatest heat wave
or even in the downpour rustling among leafs,
will not allow us to abandon the scaffolding that con­
ceals walls.
This poem passed the test, my friend,
when we recently traversed
the storeys of the Palace of Culture.
I have often watched labour and great toil,
the busy swallow carrying in its beak
a lump of soil to a nest next to a beam,
or human hands like swallow wings,
hovering over work and love
that fills your heart.
Friend, recall This is what I spoke to you about when the Palace of Culture stood
in front of us, like a nest. Like a monument.
I know how much heart is needed to build as if for
oneself
in a city whose name differs so much from
that of your hometown. When the night puts out the
star
and day lights the Sun
—to submerge oneself like a deep sea diver
with a diving suit and a blowtorch
into the artificial stars of fire
into the vertical steel construction, or to climb up­
wards
along a wall as steep as a precipice.
My friend. The
diversity of parts of the world will vanish
in the beauty of the Palace of Culture.
I am familiar with longing for that wondrous moment
when hands rest on a completed work.
Those on the highest storey, with hands
raised to their forehead, may see scrubs along the Don,
green birches along the Volga and the outline of the
Ural Mts.
while I shall be entering interiors of marble in War­
saw.
96

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

Friend, thus each day links us with the distant
and each brick of the Palace of Culture - with each
other.
(Tadeusz Kubiak, Rozmowa na budowie Pałacu Kul­
tury w Warszawie wiosną 1953 roku, from the cycle:
Miłość prawdziwa).
The Palace of Culture is also an untypical centre be­
cause it lies... to the side. This eccentricity was stressed
upon numerous occasions: in Warsaw all large streets lead
towards the sky. None ends with some sort of an architec­
tural accent - apart from the unfortunate candelabras in
Konstytucji Square. Situating the Palace of Culture and
Science eccentrically vis a vis the largest municipal arteries
is yet more proof that architects do not fear draughts and
are fond of endless street vistas. (...) The Palace does not
close any large artery of the capital. Its outline is distinctly
seen from Służewiec or Stara Miłosna, but at the crossing
of Nowy Świat Street with the Avenue, or Marszałkowska
Street with Wspólna Sreet it disappears, concealed by non­
descript town houses (Jerzy Putrament, O ‘elewactwie’ i
innych sprawach warszawskich, “Zycie Warszawy”, 15
January 1955).
This strange centre, better noticeable in the town
peripheries and along its edges - expressed by the poet­
ic intuition of Adam Nowak as “the most magnificent
ornament of a splendid capital” - concentrated atten­
tion and disturbed serious architects who while dis­
cussing the solution of Stalina (Defilad) Square, the
centre and the East Wall, stressed the inconsistency
of the Palace, which already has a place of its own in
the panorama of Warsaw (...) but the accessibility of this
central location of the Palace of Culture is simultaneously
rather limited (cf. J. Sigalin, Warszawa, op. cit, vol. 3,
p. 77). A t the same time, references were made to ex­
emplary models of such superb solutions as Place de la
Concorde in Paris, where arteries connected the cen­
tral square with the whole town, rue Rapalle, Place de
la Madeleine, and all the other reasons why: When in
Paris, it is impossible not to cross Place de la Concorde and
to ignore the obelisk brought by Napoleon I from Luxor,
whilst when we observe the Palace of Culture we rarely
see it, and its location in the centre of Warsaw appears
to be some sort of a paradox (J. Sigalin, ibid.). In order
to prevent this, other Parisian models were evoked,
and the Palace of Culture was compared to the Eiffel
Tower: Together with my colleagues at the studio we tried
to insert the outline of the Palace of Culture into that of the
Eiffel Tower because there is a certain affiliation between
those two monuments (ibid.). It was also suggested to
turn to the legacy left behind by Le Notre, the esplanade
of the magnificent solution of the Versailles Park next to
the palace (ibid., p. 85).
Apparently, the Palace of Culture links opposites
and assorted motifs constituting its ”absence of clarity”
and ambivalence. It connected motifs of the South and
the North (Cracow Renaissance and Warsaw Classi­

cism), the East and the West (scrubland along the Don
and an outline of the Ural Mts.; the Eiffel Tower and
the Versailles gardens), reflecting the following prin­
ciples of a town: Sometimes in the centre of Europe, upon
other occasions East European. It appears to be either a
non-integrated particle or a synthesis of national ar­
chitecture, according to all the rules of the Barthesian
principle of the myth as its “natural centre”. (Studying
the national features of Polish architecture... finally made
it possible to create a project that will be completely new for
the town and merge with it organically, creating a natural
centre of the Capital - cf. J. Dąbrowski, Pałac..., op. cit.,
p. 9). Paradoxically, the Palace of Culture also blends
within itself the order of the “Cosmos” and “Chaos”.
We come across two competing experiences: Chaos
and Order, the native “Cosmos”, in the already cited
study by Marta Zielińska. First, when she wrote:
Today, the square is fading more and more. The
chaos of this site is astounding considering that this is
the centre of, after all, a European capital and vividly
negates the name it was once granted. Scarce passersby vanish in the distance, following some sort of invis­
ible trails playing the part of streets; cars circulate just
as helplessly, while large trucks and buses park nearby.
From the side of the Avenue one sees fences and digs,
and from Świętokrzyska Street —the remnants of stalls
with few haphazard traders; all this is encircled along the
edges with quite young but already sickly trees. Recently,
there appeared a pickled whale, probably to supplement
the chaos. This text was written several years ago and
today the described mayhem is increased even fur­
ther by an international, free-market “bazaar” and
one of the first “ sex-shops” situated in a stall main­
tained in a camping-Mazovian-Podhale style, all am­
plified with the lowing of suffering cattle left for the
night with no water in trucks parked in the square as the press and radio informed recently. Describing
Defilad Square, Zielińska noticed: Strangely and even
symbolically it reflects the plight of Warsaw, the entire
convoluted history of the last 150 years. History (...) has
made a circle: the square was once a meadow with cha­
otically scattered wooden houses and planted trees, and
now, contrary to all architects’ plans, it once again comes
close to this appearance.
True, the Palace stands but one has to look up in or­
der to see it, because normally from the vantage point of
a pedestrian only its particular wings detached from each
other and not comprising a sensible whole can seen in the
distance. It is much too large to be embraced, and thus
has disintegrated into pieces: the bottom and the top are
separate, and in addition the bottom has collapsed into
several fragments. He who finds himself at the foot of the
Palace gazes mainly at empty space on all three sides of
the world.
Alongside this Cubist experience of the Palace,
enhancing the associated feeling of chaos, we find an
97

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

entirely different confession. The author, a contempo­
rary of the Palace, added:
I appreciated the Palace’s height and was uninterested
in the contents. Whenever I returned to Warsaw from my
vacations I always waited for the moment when a tiny Pal­
ace of Culture would appear from afar. “Oh, the Palace”
- we would call out and enjoy the pleasant awareness that
home was near. In other words, a semblance of a light­
house effect. I cannot say that I did not experience sym­
pathy of sorts, especially towards the Palace swiderviewed
from a distance, for example, from the banks of the Vistula
in Świder. As long as I remained within its range I knew
that I would not get lost and if anyhting should happen I
would always find my way —I even tried to traverse this
route in my childish imagination (p. 124).
Having recorded all these paradoxes and sui generis
splits in the perception of the Palace now let us go back
to the original ideological premise at its basis and pay
some attention to the symbolism of the centre record­
ed within. A t the same time, it is worth mentioning
that the Palace constituted an essential novelty on the
city plan. Situated along a former edge, on the site of
former chaos, the Palace, together with the sequence
of Marszałkowska Street starting from the MDM, the
planned centre (today: the East Wall), and Stalina
(Defilad) Square, created a parallel and simultaneous­
ly competing sequence to the Old Warsaw Route, the
Royal Route running from the Old Town, the Royal
Castle, Krakowskie Przedmieście Street, Nowy Świat
Street, Ujazdowskie Avenue, “across” Łazienki Park
and Belweder Palace all the way to Wilanów - a se­
quence marked by history and the extensive symbolics
connected with the history of the town and country.
Warsaw is a specific city, whose “centre”, brimming
with historical symbols, stretches parallel to the Vis­
tula along the Royal Route and the North-South axis.
The location of the Palace not only created a competi­
tive, new centre progressing parallel along the same
axis but accentuated the East-West direction, insig­
nificant apart from the Saxon, Stanisławowska, and
Ujazdowska axes.
Architects and observes often complained
that the town ” runs away from the Vistula”, that it
does not descend towards the river and remains un­
connected with its right-bank part as if unware of cer­
tain logic in such an accentuation of the North-South
axis reflecting the course of the Vistula connecting
Cracow, Warsaw, and Gdańsk (since, as Piotr Skrzy­
necki repeated after Wiesław Dymny: We have friends
on three sides, but the sea only on one). It is precisely
along the Vistula and upon the basis of anthropologi­
cal research and measurements that Talko-Hryncewicz determined the ethnographic boundary between
Asia and Europe, the East and the West.
Placing the Palace of Culture in the western part
of the town not only emphasised the direction towards

which the city turned its back, but also realised the
rule of a temple, sacral orientation. The less impor­
tant side walls of the Palace sprawled between the
South and the North, while its “altar”, ritual part, if
this is how we may describe the platform from which
all parades and marches were to be watched, the stat­
ues in front of the façade, and the portal of the main
entrance faced the East. (It is here, to the East Wall,
that it was planned to transfer the “town hall” and
administration offices while discussing solutions con­
cerning the new centre and the best way to display the
Palace - whether to introduce arches and colonnades
or leave wider open space).
In order to illustrate this new valorisation in the
mythical geography of the town here is a plan making
it possible to better follow its symbolic-centric con­
tents:

1. Main entrance
2. Stand
3. Site of planned statue of J. Stalin
4. Odra and Vistula fountains
5. Pillar-road sign
5A. Obelisks
Marszałkowska Street

In 1953 the Palace of Culture and Science was
granted the name of Joseph Stalin (When in distant
Moscow the great heart of Comrade Stalin, friend of the
Polish people, leader of the working masses all over the
world, ceased to beat, the Government of People’s Poland
passed a resolution... - J. Dąbrowski, Podniebny..., op.
98

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

Vistula and the Odra (cf. Grażyna Stankiewicz, Jak
powstał Pałac Kultury, typescript, p. 71).
3. A granite obelisk (at the corner of Jerozolimskie
Avenue and Marszałkowska Street, at present disas­
sembled for the duration of redesigning an under­
ground passage and the construction of the metro)
indicating directions and distances to all European
capitals and more important Polish cities - of slight
usefulness for drivers but what symbolics! The heart of
the matter lies in distances to Warsaw, its centre, and the
central square. And from here - a window onto the world!
(cf. Sigalin, op. cit., vol. 3, p. 147), that celebrated pil­
lar of laughter mentioned by L. Stomma in a fragment
concerning the mythical dimension of geography (in:
Z zapisków etnologa, a letter send by L. Stomma to the
editors: Słoń a sprawa etnologii, “Polska Sztuka Lu­
dowa” 1982, no. 1-4). The construction of this road sign
historically refers to Polish road signs - a granite road sign
in Konin dating from 1511 and still extant, measuring the
precise distance between Konin and Kruszwica (“Zycie
Warszawy” , 18 July 1955).
4. Two colour water walls separate Defilad Square
from Jerozolimskie Avenue and Świętokrzyska Street.
Nine metre-high streams will be produced by fountains
symbolising the Vistula and the Odra (“Express Wiec­
zorny”, 20/21 July 1955).
(In other words, the Vistula and the Odra were
situated along the East-West axis - sic! Z. B.).
5. A sundial without dials, in which a ray of the Sun is
to measure man’s time on Earth (Jerzy Janicki, op. cit.).
Actually, there were to be two such dials, one, lemniscate-type, near the Pavilions of the Śródmieście (City
Centre) Train Station, and the other, analematic, in a
park in Świętokrzyska Street. Or rather ... a complete
explanation is offered by the Master, Docent Przyp­
kowski, in connection with the damage incurred by
vandals: In 1954 I measured, and a year later outlined
eight sundials next to the Palace of Culture. A large, analematic dial, in whose case man himself is the dial (so that
no one may steal it again), and seven lemniscate-type ones,
which were to show time from dawn to twilight. This is one
of the few sundials in the world to indicate user time. Un­
fortunately, the face was executed on a frail pivot. Con­
sequently, it was supplemented already several times and
alltold in the past 15 years the dial worked for perhaps half
a year. I can present the documentation on a subbotnik
basis (“Express Wieczorny”, 30/31 May 1970).
6. Garden, 3,6 hectares.
Trees and shrubs came from all over Poland. Mag­
nificent oaks were offered by Szczecin, maples - by Śrem,
spruce and rhododendrons came from Wrocław, linden
trees - from the voivodeship of Lublin, with the whole of
Poland contributing to arranging the Palace Park (Jerzy
Janicki, op. cit.). 20 000 trees according to specially
selected species: linden, hornbeam, beeches, plane
trees, rowan trees, poplars, apple trees, birch, spruce,

cit.). It was also decided to place in front of the main
entrance a monument (on the competition for the
design cf. the reminiscences of Henryk Urbanowicz:
The most eccentric was a statue of Stalin by Xawery Dun­
ikowski —the Master proposed a granite sculpture made
of great blocks comprising the whole figure, including the
head. The direct intervention of the artist was to be lim­
ited to a minimum. Enormous legs-shoes, built of slabs,
trampled the ground, and the figure, usually depicted while
breathing out, this time inhaled deeply, slightly swelling the
cheeks and, indifferent and menacing, appeared to be spit­
ting on the whole world - “Stolica”, 14 November 1988;
cf. Grażyna Stankiewicz, Jak powstał PKiN, “Res Pub­
lica”, 1990, no. 3).
The project was never implemented but the im­
portance of the undertaking is testified by a discussion
held by sculptors and architects deliberating whether
the remaining statues from the Palace facade should
be sitting or standing. I can imagine Mickiewicz sitting.
But for Kościuszko to sit?; the figures were to include
men of science, artists, freedom fighters, and heroes.
The pantheon was to be composed of Chopin, CurieSkłodowska, Copernicus, Mickiewicz, Lelewel, M ate­
jko, and “couples”: Bogusławski - Staszic, Kołłątaj Śniadecki, Kościuszko - Świerczewski or Marchlewski
- Waryński, as well as Frycz-Modrzewski, Wit Stwosz,
and Jan of Kolno, albeit the last three gave rise to
doubts: There are no photographs (cf. Większego wyboru
pozycji nie ma - minutes from a discussion, prep. Jacek
Królak, “Res Publica” 1990, no. 3, pp. 34-40). The only
remnants of those projects are two executed sculp­
tures (both of sitting figures) at the sides of the main
entrance: Adam Mickiewicz (by Ludwika Nitschowa)
and Copernicus (by Stanisław Horno-Popławski). Next
to a synthesis and a quintessence of the masterpieces
of Polish architecture (We showed then all the historical
monuments of Warsaw, Cracow, Toruń, Kazimierz on the
Vistula, Puławy, Płock, Czerwińsk, Nieborów, and Kielce
- and they kept taking photographs... . They became ac­
quainted with the Tatra Mts., Żelazowa Wola, Nieszawa
(...). We presented them with albums showing Krasiczyn,
Baranów, Sandomierz, and Gdańsk. They admired paint­
ings by Canaletto - cf. J. Sigalin, op. cit., vol. 2, p. 430),
elements of the symbolism of the centre and the image
of the world contained in the ideological premises of
the Palace and the square include:
1. The above mentioned sitting figures of Coper­
nicus and Mickiewicz, and 29 sculptures standing in
semi-circular niches in the Palace walls and portraying
figures from all over the world (cf. Jerzy Janicki, op. cit.,
p. 28).
2. The government stand with an eagle (the em­
blem of the People’s Republic of Poland); originally, it
was planned to display the eagle above the platform,
next to, i.a. semi-reclining figures personifying the

99

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

firs and oaks, Japanese cherry, yews, and about 10
000 shrubs and perennials representing sixty species,
including rhododendrons and azaleas, were brought
from all over the country (cf. J. Sigalin, op. cit., vol.
2, p. 146).
7. The Congress Hall —here future peace congresses
will be held, words about peace will be spoken in all lan­
guages of the world [and addressed to the West - Z. B.].
The Palace is to become a centre of science and culture, a
site radiating the wisdom and beauty of our nation (Jerzy
Janicki, op. cit.).
8. One of the largest squares in Europe, the site of
demonstrations held by 700 000 people (“Express Wiec­
zorny”, 18 January 1954); two vertical obelisks (see:
explanation further on).
9. Tables with brass letters: “Here stood the clock
tower of the Warsaw-Vienna Rail Station”, “Pańska
Street”, "Złota Street”, “Wielka Street”, “Śliska
Street”, “Chmielna Street”.
Owing to the symbolic of the centre (next to al­
lusive traditional elements: mountains, cliffs, towers,
water, trees-garden, columns - all characteristic for a
holy site) just as important are calculations made by
statisticians creating a sui generis tradition of the cen­
tral character of the Palace, whose reference points
are Vladivostok and Madrid:
Placed one next to another the bricks used for building
the Palace of Culture and Science would take up space
from Warsaw to Vladivostok (“Express Wieczorny”, 5
April 1955).
Stretched out, the electric, water main, and air-condi­
tioning ducts would achieve a length of 2 500 000 m =
2 500 km, i.e. more or less the distance from Warsaw to
Madrid (“Express Wieczorny”, 27 April 1955).
If we were to remove the floor in each interior and
place it on the ground we would create a square with sides
400 m = 160 000 m2 large; such a square, which does
not exist in Warsaw, could accommodate four Ujazdowski
Parks and serve enormous demonstrations attended by
hundreds of thousands (“Express Wieczorny”, 27 April
1955).
If a child were born in the Palace and without leaving it
slept there every night in a different room it would exit the
building at the age of 22 (ibidem).
Six days are needed to tour the whole Palace, stopping
only for a single minute in each interior (“Express Wiec­
zorny”, 5 April 1955).
A May Day demonstration was first held in front of
the Palace on 1 May 1955. Next to drawings and pho­
tographs of the Palace there also appeared a special
occasion poem reflecting the ambiance of the Central
Square:
North, South,
West and East
The Pole and the equator
The village and the town
100

A tiny cottage and a skyscraper
A French port and the Chinese Wall
The worker, the peasant, our friend and brother
And the whole globe
And the whole world
Celebrate May Day
In Spain provocateurs and spies
Will go out to roam
The prison will be filled
With political prisoners
But a piece of red fabric hangs
Even from the thickest grates
On the fresh grave of Belojanis
Someone placed a red flower
Fathers, mothers,
Sons, daughters,
Soldiers, six year-olds
Arranged into fours
Or better still into tens!
Wider, wider, wider
The spinners of Łódz
The dockers of Gdańsk
Or better still in hundreds
More, more, more!
Peasants and workers
a hundred thousands each!
More, more. More!
Peasants and workers
A hundred thousand each!
On this day with red flags,
that socialist nerve system
The world makes a fraternal sign:
Peace —Victory —Redness
A ship, an airplane, an automobile
Together with us! With us!
Soldiers of peace —join the march
O f millions!
We shall put an end to all scoundrels.
Tear off the heads of hydras.
Across Asia, Europe, America
We carry the colour Red Black Negroes
Yellow Chinese
Brown Hindus - all red
The banner is raised by the Russians
Red in every land
Red enhancing the streets
Red must win
Overcome the reactionary black!
(J. Prutkowski, 1 Maja, “Express Wieczorny”, 1
May 1955)
Newspapers announced in connection with the
emergence of the Palace of Culture and the progress
of the construction work, nearing its end: In ten years

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

Warsaw will be the most beautiful city in the world (“Ex­
press Wieczorny”, 21/22 July 1954).
Already in 1955 in a letter from Silesia Gustaw
Morcinek, having toured the “Warsaw” cinema, the
MDM, Marszałkowska Street and the Old Town,
wrote: ... When I saw the Palace of Culture I thought Farona Kandego [a Silesian expletive]! Today Warsaw
is already the loveliest town in the world (“Zycie Warsza­
wy”, 15 January 1955).
The ceremonial opening of the Palace took place
on 22 July 1955 in connection with celebrations of the
state holiday of the People’s Republic of Poland.
Three years ago we stood in this square with our Sovi­
et friends, builders (...) and together with the Soviet com­
rades we threw kopeks and groszy pieces into the still soft
concrete for luck, according to an old builders’ custom
(from a speech given by Prime Minister J. Cyrankie­
wicz, Palace Chronicle, 1955). The Fifth World Fes­
tival of Youth and Students took place in Warsaw in
August 1955, thus making a specific contribution to
experiencing the symbolism of the centre associated
with the Palace, next to which assorted events, fes­
tivities, and the closing march-demonstration were
held. Alongside information about the festival being
attended by representatives of almost every nation in
the world mention was also made of such symbolic
accents as placing next to a clock, in the middle of
a large circle with a diameter of 5,4 metres, a compass
rose situated according to parts of the world (“Express
Wieczorny”, 11 July 1955), while the banners of all
nations were affixed on a mast at the corner of Jero­
zolimskie Avenue and Marszałkowska Street, near
a granite signpost, (“Express Wieczorny”, 31 July/1
August 1955). The Palace of Culture became an es­
sential emblem of the festival - vide a special-occasion
poster showing the globe and on it a map of Europe
featuring in the centre the rising Palace; above, a
white dove of peace soars, below - inscriptions: “Pax,
Pokój, Frieden”, and underneath - three heads: pale
with “European” features, yellow with slanting eyes,
and black (cf. “Express Wieczorny”, 31 July/1 August
1955).
The Palace of Culture seems to have been an ex­
traordinary place, the source of admiration and fas­
cination. Its descriptions and testimonies contain a
conspicuous element of mirum (the marvellous). The
ceremonial mood was embedded already in the ideo­
logical premises of the building, turning it into a sui
generis holy site:
The approach of a noisy group of citizens intending
to enter the Palace of Culture and Science requires a
democratic openness of forms to be fulfilled by the en­
trance porticos and portals, whose artistic message intro­
duced those entering to an elevated mood of anticipating
the important experiences awaiting them (Jan Minorski,
op. cit.).

The visitors remained under a great impression of
the Palace and faced it with admiration and fascina­
tion:
During our tour it was impossible to examine every­
thing. Our heads are already spinning from an excess of
impressions. We saw the enormous halls of the Museum
of Technology (...). We walked on oaken stairs, touched
profiled doorknobs cast in bronze, noiselessly shut behind
us scores of splendid doors. We passed whole brigades of
stucco masters, carpenters, and fitters. It seemed that all
those people are caressing each fragment (Jerzy Ciszewski,
Z tarasu..., “Express Wieczorny”, 28/29 July 1954).
The microclimate is watched over by an invisible keeper
protecting the interior against an influx of cold air. Special
filters provide the whole building with fresh mountain air
devoid of dust (“Express Wieczorny”, 1 January 1954).
Fascination does not become obliterated with the
passage of time; on the contrary, such experiences
grew more vivid. The vulnerable adoration produced
by the Palace was described by Kazimierz Koźniewski,
who called the Palace the symbol of our times:
When one and a half years ago I toured the interior
the impression of space was not all that great. Today, its
enormity simply overwhelms: I face this quantity of rooms
full of helpless admiration. I have the impression that one
can explore the entire Palace not more than once in a life­
time (Symbol naszego czasu, “Zycie Warszawy” , 2 May
1955).
A t the same time, the Palace is a symbol of new rela­
tions between free nations (ibid.).
This symbolic and sacral character intended by the
authors of the Palace and its decorations was often ex­
pressed directly:
(Director Motyka): I told engineer Sigalin that my res­
ervations pertain to the form of the allegories and that sym­
bols would be more appropriate. It is irrelevant whether
they are to be portrayed with the help of angels or the mus­
es. For me they are all sculptures. We can depict PolishSoviet friendship as an angel bestowing a blessing, etc.
(...) It is necessary to reflect whether certain abstract
phenomena cannot be really expressed in any other way
than only according to the conventions of the Baroque
or the Renaissance. Everyone was struck by the fact that
these sculptures are so old-fashioned while the Palace is
thoroughly modern.
(Colleague Wiśniewski): The sculptures must be dei­
fied and depict extraordinary figures. The Palace of Cul­
ture is not an ordinary residential house, but there is talk
of featuring ordinary people. These must be metaphorically
sanctified figures.
(Director Motyka): You executed the statue Peace­
time Frontier —a girl wearing an ordinary dress, and still
no one claims that she is a mere worker. This is a symbol,
a synthesis of the convictions of certain people. This must
be a synthesis of our times, and, simultaneously, sanctified.
Otherwise, we would be forced to draw the conclusion that

101

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

we are incapable of creating new forms for sanctifying new
times (Większego wyboru pozycji nie ma, “Res Publica”
1990, no. 3.)
Experiences connected with the Palace interiors
and symbolics also reflect its sacral dimension. The
Palace tradition knows of numerous visitors behaving
as if they were worshipping in church, as in the case
described by Hanna Krall:
(Mr. Klein, head of order-keeping services): A medical
doctor is summoned, in my opinion quite incorrectly, to
people kneeling, just like in church, in front of a bas-relief
symbolising peace and prosperity. This enormous statue,
dripping with gilt, shows a female symbolising the moth­
erland, a dove (peace), an ear of grain (good harvest),
a child (motherhood), and many other symbols, and to
all intents and purposes, as the Palace architect engineer
Adamkiewicz says, no one really knows what it depicts be­
cause the builders did not leave any pertinent instructions.
When behind the figure, further on, a door opens and a
brightly lit hall is seen the mood becomes so splendid and
uplifting that everyone feels the urge to kneel; why call the
doctor immediately? (“Polityka”, 19 July 1975).
Not only did the Palace spire draw the gazes of the
local residents, fascinate, and attract but it possessed
a specific magnetic force. This magnetism and sacral
dimension of the Palace are evidenced by ... a portfo­
lio of “untypical correspondence” in the possession of
Hanna Szczubełek, who keeps the Palace Chronicle.
All sorts of letters personify the Palace, addressed as:
"Dear Palace”, and make miscellaneous requests. Faith
in power capable of resolving mundane needs is inter­
mixed with a sui generis symbolism of the centre - the
Palace was envisaged as the seat of the government
and the residence of Party first secretaries (probably
due to associations produced by the Congress Hall).
Here, all local and world issues converge and the cor­
respondence constitutes a unique votive body. Natu­
rally, the letters are full of symptoms of sheer pathol­
ogy (also in the more profound meaning of the word,
i.e. suffering) and madness, which so often adjoins the
sacrum. Apparently, the Palace, in the manner of eve­
ry sacrum, attracted also insanity. The correspondence
comes from different periods; note that the last letter
was written in 1989. Whenever possible, I add dates
in parentheses.
The best example of the sacral can be the convic­
tion that the Palace is the residence of Santa Claus;
Ania from Sokółka wrote: Dear Santa, I know that you
live in Warsaw on the uppermost storey of the Palace of
Culture. Pay me a visit this Christmas and bring me an
inflatable mattress.
2. Authors of the letters turned to the Palace for
assistance in resolving property disputes: Dear Palace,
help me: a neighbour has seized my balk.32
3. The omnipotence of the Palace of Culture was
also connected with a conviction that it contained

some sort of a special archive, a thesaurus of infor­
mation, as indicated by the address on one of the
letters: Fortified Archive at the Palace of Culture,
whose author, an owner of an old model of a Sona­
tina radio set, sought bulb wire unavailable on the
market.
4. Belief in the demonic power of the Palace is re­
flected in a letter addressed to: The State Palace of
Culture. Department of employment and destruction:
Please destroy (...) and her three children, named (...).
These superfluous people are condemned to be annihilated.
Starve them as soon as possible.
5. The letters also include offers, with one of the
authors proposing (1980): To the Director of the Palace
of Culture. I, the above mentioned, inform that I am in the
possession of items worth about half a million zlotys, all for
sale, including a palace, a church and museum exhibits.
(The letter also requests transport facilities since the
objects do not fit into a passenger car).
6. The Palace of Culture was the addressee of an
artist wishing to open a Museum of Matchstick Art,
the only of its sort in Poland; the author, a winner of
numerous prizes and with many accomplishments, includ­
ing, naturally, international ones, would like to win a world
record in vertical construction and proposed to make a
model of the Palace.
7. Here is Wanda TL, ready to work as:
1. A personal office boy of the Secretary General. 2. a
flat-rate fee employee. 3. Chief of the Security Service of
Poland. 4. a Polish TV collaborator (independent office
boy) offering the following services: electronic protection
of diplomatic outposts accredited in Poland and their resi­
dences..., electronic protection of foreign guests —heads od
state, protection of international congresses and meetings
in the so-called antipodes.
8. The author of a letter from Ząbkowice Śląskie
asked for help concerning a lack of response to a pre­
vious letter on the same topic, which must have been
seized by a mentally ill civil servant. I am not surprised that
You keep such workers. Socialist youth as a whole suffers
from mental disorders.
9. One of the letters is addressed to: First Secretary
Comrade Edward Gierek —Congress Hall (and contains
an invitation to the 1978 Poznań Fair).
10. The healing powers of the Palace or its special
climatic properties were indicated in 1982 in a request
for temporary accommodation. The author, on his
way to Szczyrk to a Fund of Workers Vacation cen­
tre, asked whether for health reasons he could obtain
accommodation for several years: I was at the Stalin
Palace some ten years ago, but could not find out any­
thing since everyone was queuing up for food, “Trojka”
was closed, all were hungry and drank scalding tea —quite
unacceptable. I was, therefore, forced to send a letter to my
son from the Palace post office telling him “what is happen­
ing at the Palace“.

102

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

11. The Palace was also perceived as a centre of
power, as in a letter addressed to: The Ideological
President of the All-Russia Communist Party Bolshe­
viks of the Republic of Poland (1989), and containing
sheer gibberish, starting with: On the eve of the third
five-year plan ...
12. The letters also reflect an eschatological di­
mension and ambiance:
To the Kind Government of the Palace of Culture
I, Leo, Son of the First Creator,
Write to You, the genuine Government,
The great troublemaker will overturn the globe
Since it is high time
To send me part of my dues through a postman (...).
13. We also come across a complaint full of con­
cern and addressed to the Central Council of Trade
Unions Congress Hall (1974), informing: Young people
go coatless, and postulating to create a 5% unemployment
Fund for citizens aged from 16 to 70. A negative response
will cause war or an atom bomb raid against Warsaw,
against which the ‘’Residents of Warsaw”, signed below,
protest.
14. The file contains requests and selfless letters
about scientific research, written by a retired profes­
sor from Gdańsk involved in conducting studies on
the verge of physics and electrodynamics, particularly
about lightning and the electrodynamics of the electron:
since I would like to initiate a register of lightning strik­
ing the Palace of Culture and Science I ask for permission
to install on the Palace an insulated spire, from which a
concentric cable would be connected with a measurement
apparatus on the highest storey of the Palace. A flat next
to the observatory would be required due to night shifts and
two full time employees.
A female author of a letter addressed to: The P al­
ace of the Culture the Indian Sepulchre at the corners
of Zielna, Wielka, Złota, Chmielna, and Śliska streets
and Jerozolimskie Avenue (1976) sent a poem to an
African tune, a song dedicated to the Warsaw Month:
From Warsaw to Szprotawa
One heart beats about our Warsaw
Lovely Warsaw with its panorama!
Here the picturesque Vistula flows by
And the thirty-storey Palace of Culture stands.
Our symbol and source of joy.
A letter written in 1971 includes a poem about
Lenin, with an obstinately recurring refrain:
Although I am a Pole
And precisely for this reason
I worship and love the Great Lenin.
The cited texts and evidence comprise predomi­
nantly a positive myth of the Palace of Culture and
Science. Up to now, we omitted antithetical moods
and experiences linked with the Palace, which create
its sui generis anti-myth. On the other hand, the el­
103

ements and contents of the positive myth extracted
from the quoted texts do not correspond to antith­
eses according to the principle of a simple game of
binary oppositions. If we were to make a list of val­
ues associated with the Palace and belonging to the
positive myth, such as power, might, force, duration,
luminescence, glow, light, truth, nativeness, harmony,
life-giving force, friendship, love, youth, freedom, life,
etc., it would be impossible to deduce from it, and
arrange according to the principle of contrariness, a
suitable anti-list composed exclusively of anti-theses.
The same holds true for the anti-myth of the Palace,
in which the dominating experience is horror accom­
panied by specific fascination. Only after taking into
consideration both parts of the tradition can we see
just how deeply the Palace combined both those in­
separable feelings of horror and fascination, charac­
teristic for the primeval experience of the sacrum. The
Palace may be perceived as a profound unity of contra­
dictions: coincidentia tremendum et fascinosum.
The above mentioned “bright” values of the Pal­
ace are closely connected with its ideological-propa­
ganda official message and only upon this level is it
possible to observe the game played by those simple
reverses and antitheses. The beauty of the Palace and
its height were contrasted with the ugliness of “old
tenement houses” or the ghastliness of capitalist sky­
scrapers. Owing to insufficient space I shall not delve
deeper into this motif, but concentrate only on several
synthetic examples. According to the propaganda-ide­
ological interpretation, the construction of the Palace
delineated and established a new time, a new epoch,
contrasted with the old. Just as Leszek Mech wrote
in his poem: Once, history shared a national/ Gamut
of dates stretched across fires/ Or love was stirred in the
hearts of those longing for peace by an anaemic saint. /
Today, it is not history or winged saints (...) Today, the
people proudly / erect for the people (...) a construction of
attained friendship.
The same motif of new times and values offered by
the Palace is to be encountered in a poem by Adam
Ważyk:
The walls of our architecture
did not belong to us,
palaces bonded by blood,
the work of the poor,
the Gothic of our toil
the Renaissance accomplishment of the people,
the Baroque erected for the lords,
deformed tenement houses
of a merchants’ democracy
calculated to last a year,
the house-phantom of the speculator,
an inhuman style
straight from a failed venture,
without heart and beauty.

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

Now, from the ruins there grows
to become part of socialism,
for day centres and libraries our Old Town Gothic,
our Renaissance and Baroque,
our unadorned monument,
a fronton out of lace,
as if just completed by embroiderers,
above them, roof tiles dear to our heart
shine differently...
The construction and growth of the new, socialist
Palace were contrasted not only with wartime devas­
tation but also with the downfall produced by capi­
talism. It has to be kept in mind, Edmund Goldzamt
stressed, that:
The creation of the Palace of Culture and Science
started at a time when the nations of Western Europe ex­
perienced all the “blessings" of so-called American aid, and
when after five years of the Marshal Plan they have already
become acquainted with the outcome of such help: the liq­
uidation of entire branches of industry, a further rapid rise
of unemployment, a pauperisation of the masses, stagnation
and torpor affecting construction, the elimination of the po­
litical and economic independence of their countries (cf. E.
Goldzamt, Wieżowce Radzieckie, Warszawa 1953).
The socialist Palace connected with “pacific con­
struction”, peace, freedom, and life was juxtaposed
against capitalism, imperialism, fascism, war, destruc­
tion, and death. Summing up these reflections let us
turn to another poem by Tadeusz Kubiak, which not
only contains this motif but also the probably most
apt characteristic of the Palace enhanced with scarce
plant hierophanies and allusive references to the sym­
bolic motif of the tree of life in the tradition linked
with the Palace:
It is socialism that builds
despite death and crime.
It is the nation that gives to a nation
and man to man,
what they had won
during that October night.
Like the hardworking gardener
offering his son
fruit grown in the Michurin manner.
O n the side o f the anti-m yth. A growth..., and I
would agree to forget all about Suvorov

Embarking upon testimonies and documents com­
prising the negative myth of the Palace it is simply im­
possible to omit accounts in the diary of Leopold Tyr­
mand. On 1 February 1954 this first antagonist and
determined oppositionist, an outsider highly sensitive
to the rhythm of the social life of Warsaw, recorded:

Merciless cold weather and people wandering across
Warsaw absurdly wrapped against the cold, so that even
the shapeliest female resembles a parcel. The sheer martyr­
dom of waiting for city transport: I suspect that an armed
revolt against the regime, if it ever takes place, will start
on tram stops in weather such as this. (...) The press drips
with lackey tones writing about the "magnificent gift of the
Soviet Union for Warsaw”. A skyscraper totally useless to
anyone. If they had really wanted to send a gift they would
have supplied several hundred tramcars. But then their
intention is to make an impression and not to offer gifts,
and for that particular purpose a skyscraper is just perfect.
(Dziennik 1954, Warszawa 1989, p. 167).
The unemotional and architectural interpretation
proposed by Tyrmand once again accentuated the fas­
cination and horror merged in the Palace: Some see
in it a Russian fist, others stammer with delight; the
author also registered an attempt at taming (ridicul­
ing) this appalling gift: 13 February. Another exhibition
of projects for the town planning and architectural solu­
tions of Stalina Square, the centre of future Warsaw. In
the middle: the Palace of Culture and Science - this is its
name —a gift from Russia for Warsaw. Some see in it
a Russian fist, others stammer with delight. The people
have named it “Peking” - which apart from an anagram
contains a subtext: this was the name of a large tenement
house thus described with scathing contempt in pre-war
Warsaw, at the corner of Złota and Żelazna streets, the
seat of backstreet brothels. It is easy to guess that from
the moment when the construction was announced I was
one of its most fervent opponents. As a would-be expert I
skilfully criticised its size, anti-Warsaw scale, and bom­
bastic style. But. (...) The Soviet skyscraper with its lofty
steel construction would have been passable as a power­
ful solid which, if it had been left alone and covered with
glass, would have been of use and I would agree to forget
all about Suvorov. When it received a ready-made facing
the colour of beige sand I was not pleased, but the facade,
colour, and texture looked good and acceptable. Then
they started to add: a pseudo-Renaissance helmet tower
topped with a spire, confectionary attics and crowning,
motifs straight from Kazimierz on the Vistula, and pedes­
tals. This socialist realistic horror emerged in the very
centre of the town in the manner of a growth on the nose
of a drunkard. And now plans are made for a Polish show
of socialist realistic imagination surrounding this Russian
architectural dissolution (ibid., p. 210).
Hence, even such an unruffled and decisive critic
as the author of Dziennik and Zły experienced am­
bivalent and competing feelings and doubts produced
by the Palace. Despite his categorical opinion: Where
is the nationality of this architecture, why is it supposed
to be Polish considering that its elements are at home
both in Cadix and Helsinki? (ibid., p. 215), and despite
the deep conviction about the madness of the whole
idea:

104

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

The leitmotif of socialist realism in architecture —that,
which is being built today is supposed to look, for the sake
of the wellbeing of man, like something built yesterday, the
day before yesterday, and four centuries ago - contains
some sort of unconcealed madness (ibid., p. 211) Tyr­
mand shared qualms whether the Palace might actu­
ally become part of the city’s tradition:
A town is a culmination. That which ages in it properly
ages nicely. After centuries of serving ugly buildings be­
come inevitably beautiful and surrounded with something
that we are accustomed to call an ambiance, a climate,
a mood, a style; they gather strata of events and experi­
ences, individual and collective, which in time blend the
decorations and details of the façade with contents of exist­
ence to yield inimitable monuments and symbols. (...) The
creation of something new, which is supposed to look old,
is domed to parody and kitsch. (...) Quite possibly, in a
hundred years, communist gigantomachy, pathos "close to
each man”, as they put it, the tawdriness of artificial orna­
ments, the medley of decorations, and thus nouveau riche
and trivial wastefulness will become patinated with time,
just like neo-Gothic skyscrapers in fin de siècle Manhat­
tan. We shall have to wait long for this to happen, and,
furthermore, the outcome is by no means certain (ibid.,
p. 212).
The notes in Dziennik are accompanied by an im­
age of the Place in Zły, in which Tyrmand, contrary
to the “new” centre - Why are a pedestal and gravity to
become the emblems and ambiance of Warsaw? (Dzien­
nik, p. 215) - attempted to conduct a remythicisation
of urban space in which the largest square in Europe
emerges from the chaos of conflagration and the bat­
tlefield of the construction site of a new skyscraper.
The resultant Palace enlivens and stirs the memory of
a city of the past. Since remythicisation is the topic of
the above-cited study by Marta Zielińska we shall only
note this function of the new and undomesticated
Palace evoking the past, as well as yet another ironic
name to be placed in its onomastic alongside the al­
ready mentioned “tuning fork”, i.e. “little finger”. It is
simply impossible to walk around this town. The capital is
being turned into a quarry. (...) Not to mention that little
finger (...) - who needs such large houses?” (L. Tyrmand,
Zły, Warszawa 1965, p. 165; cf. M. Zielińska, op. cit.)

Playground of Satan
The Palace of Culture appears occasionally in
novels by Stefan Kisielewski (Przygoda w Warszawie,
Podróż w czasie —the cover of the 1989 edition pub­
lished by Iskry features the Palace together with a red
flag affixed to it as if to a mast), but the most complete
interpretation is to be found in this author’s Cienie
w pieczarze. Here, the Palace and the surrounding
enormous and strange Defilad Square are the meeting
place of lovers - the chief protagonist, Roman, who
remembers the town and the world prior to their anni­

hilation, and Bluzeczka, a representative of an already
new epoch - a place where (at the foot of the enormous
thirty-storeys tall building) love turned into hatred, and
which is compared to a tree: Each side of this square
is different, since it originates from a different epoch of
Warsaw; Roman deciphered in this variety history, just
like the past of a tree is read from the cross-section of its
rings, but for Bluzeczka this interpretation was totally un­
attainable (p. 123). Next to this micro-cosmic scale of
the Palace inscribed into the love story, alongside the
local history of the town, the Palace and the square
reflect each other and the micro-history of this stretch
of no man’s land, where borders, assuming that some sort
actually existed, shifted in one way or another, stretched
and shrunk as if they were made of rubber. Neither the
West nor the East (p. 134). Kisielewski, as no one be­
fore, embarked upon a historiosophic interpretation of
the Palace, seeking a specific logic of Chaos for the
indefinite and chaotic moods creating and moulding
the character of the site: It is here that this palace, a
mixture of styles, a monster of naïve monumentality and
tasteless ornamentality devoid of the instinct of exaggera­
tion, managed to defend itself quite successfully and even
attained the significance and rank of a symbol. After all, if
all sorts of things took place in this city since 1939, if all the
madness and ordinary kinks of the East and the West ar­
ranged to meet here, if life became excessively strange and
intends to preserve that state and in all respects grew even
more embedded in it, then why should a G O D KNOWS
WHAT, a symbol of eccentricity so curiously attached to
assorted psychic and chronological worlds that it is impos­
sible to express it in brief or long worlds, not dominate in
the centre of a sprawling square emptied in all directions
(p. 181).
For Roman the Square surrounding the Palace
evokes, to an extent greater than for the protagonists
of Zly, the memory of a town once crushed, and stirs
and produces increasingly profound introspections:
This place, which he, after all, had known for the past
fifty years, now spoke to him suddenly because it became
the site of his secretive walks with Bluzeczka. (...) It is
impossible to deduce when the past or the present spoke to
him, or which particular past since there were so many, ar­
ranged in strata and gathered vertically and horizontally,
because Defilad Square was simultaneously a junk room
and a synthesis, the old and the new, a mixture of vari­
ous sorts of the past and curious proposals formulated by
the present. A tangle of traces and ciphers as well as the
emptiness of whole districts razed to the ground. A peculiar
place, the largest square in Europe and, at the same time,
quite underrated! (p. 177).
Each side of the square was different, and this dissimi­
larity grew across the decades and contained the curious
and unique history of the town (p. 208).
In Kisielewski’s historiosophic perspective W ar­
saw appears to be a special city, an under-appreciated

105

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

centre of the world, a genuine centre. It is in this un­
known (provincial) Warsaw that the cruel and the in­
sane dilemmas of the world were always understood more
rapidly than the whole world was capable of doing, here
Stalin, Hitler, and other great and merciless magi of the
world were deciphered ahead of time (...). The Western
world never understood that it is here, in Warsaw, that
everything is known ahead of time, and thus it never ben­
efitted from this knowledge. Now, this was the scene of
a historical comedy of totalitarianism, which the world
treated quite seriously thinking that it is some sort of a peo­
ple’s revolution (...). Due to mistakes, one’s own or those
committed by others, by the world, this was the scene of
things that had never transpired elsewhere. After all, con­
trary to logic, Warsaw resisted all alone, and upon quite a
few occasions, the surging tides of the East and the West
(a turnstile antemurale!) (...) with a demonstration of si­
lent absence it greeted the parade of the victorious armies
of Hitler; here, the largest number of Jews was murdered
in history, here, the Germans set up a horribly crowded
ghetto for 600 000 residents, here, in the autumn of 1944
a solitary battle was waged along two fronts: political with
Russia and face to face with the foolish Germans fighting
for their greater defeat, here, after the fall of the Uprising
the whole population was driven out, the first such case
in world history, and the town was left alone to itself and
conflagrations (p. 209).
The whole square, the streets, and the pavements wrote Józef Sigalin - all are built on a “tombstone” placed
on the foundations of old basements, former houses inhab­
ited by thousands. This is a truth that we, the older gen­
eration, cannot forget (J. Sigalin, op. cit., p. 146). The
awareness of this truth, however, was shared also by
the younger generations. An English-language fanzine
issued by a rock group in 1981 and displaying a graphic
motif of the Palace declares: they all live in Warsaw, a
city of lunatic Surrealism, a dead city, a city-cemetery,
a city built anew but never revived.
For the protagonist of Cienie w pieczarze the Pal­
ace and this strange square, that “sorcerer’s retort”, in
which a frenzied history of art is mixed up with the past
and the present, stirred memory and became the reason
why in this strange square the old regained its youth and
the new disclosed is hopeless barren old age. This is the
Palace that chased the world of dreams to the other
side of Marszałkowska Street, and this is the Square,
which once and for all banished the world of old movie
theatres: the “Apollo” and the “Stylowy” , those genu­
ine illusion cinemas together with their asylum of in­
ternational dreams, living side by side in the memory
and interior of the protagonist together with images
of Mae West, Jean Harlow, Franchot Tone or Gary
Cooper, who existed and performed for all, accessible for
a paltry fifty or eighty groszy, proof that in their dreams are
not controlled or rationed. The Palace adjoins, and merg­
es with, images of unassuming Jewish shops, unkempt

but full of commodities, an likeness of the Russian Or­
thodox church in Saski Square, and a scene, recalled
from childhood, of the latter’s demolition, when several
score men pulled a cable tied around one of the domes (...)
the poor onion-shaped dome - so inadequately installed in
its base, which cannot be said about the present-day Marx­
ist temple in Warsaw: sacrosanct and undeconstructable;
it will stand and tower over the city for centuries to come.
The Palace and the Square are located next to the
church of All Souls in Grzybów, which during the Nazi
occupation found itself within the closed ghetto, with
images of empty gates and basements, where in the
courtyards and on wooden stairs there lurks and sleeps the
echo of old voices, the breath of murdered and forgotten
Jews. The protagonist now sees this strange Square as
a “Land of Wandering Love” (just like Spain, which in
the imagination of Don Quixote appeared to be a land of
knights errant, or rather erring) , and with time assumed
a new name borrowed from the title of an old film: A
Roundabout of Torment.
No other book, with the possible exception of Mała
Apokalipsa, had amassed so many epithets, invectives
and derisive words addressed to the Palace. In Cienie
w pieczarze the Palace of Culture is portrayed as con­
fectionary white, with jagged stalactites of ornaments (...)
an artificial growth originating from nowhere, outside
life, evolution, development and normalcy, similarly to
two meaningless, nonsensical, and pretentious obelisks
thrusting in front of the Palace in honour of an unknown
victory; an enormously expensive whole, of little use; sup­
posed modernity, or a superfluous miracle; each column of
outright elephantine thickness; simply "Russian Greece”;
the nightmare of a pastry chef, as it was universally teased
in Warsaw; a shiny spire straight out of Leningrad or, in
other words, St. Petersburg; pure madness, and in addi­
tion free of charge to all, with fountains recalling a feudal
folly imitated by the tsars of the North; socialist opium
for the masses; a Marxist church of Warsaw; a gigantic
piece of ugliness; a soulless Moloch devouring the town
and covering half of the sky; a 300 meters-tall town hall,
conspicuously devoid of all style; a symbol of a gigantic
fracas; intentionally indifferent, whose primitive mixture
and enormous lack of contents will continue to cry out for
centuries in this largest square in Europe; surrounded with
niches featuring sculptures depicting heroic workers (as a
certain reactionary said: one really has to be a hero
to work here); a Rhodes colossus of our times; a magic
edifice raised by magi from the East, between whose glass
and thus ostensibly invisible walls the old and the new will
continue to hang around for centuries to come. Do those
exclamations and strong words not reflect, as in curs­
es, the domain of the sacrum and, at the same time,
an attempt at profanisation and desacralisation com­
mitted so as to tame the terrifying and inexplicable
element of tremendum, an attempt opposing (and in
this way revealing) its demonic might. On the other

106

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

extreme, this process of taming encountered derision,
a spontaneously flourishing tradition of more or less
scornful jokes about the Palace of Culture: "Small but
in good taste", “The old Warsaw-Vienna railway sta­
tion in a state of erection" (cf. Z. Raszewski, Wstęp
do teorii kawału, “Polska Sztuka Ludowa", no. 2/1990),
“Little Polish architecture", “What is the most beau­
tiful place in Warsaw? - The thirtieth storey of the
Palace of Culture. - Why? - Because the Palace of
Culture cannot be seen from there". To the strains of
the national anthem local jokers sang: What the alien
power has given us, we shałł pułł down at night.
A t the same time, it is characteristic that in the
case of a such a critically inclined author we come
across also contrary testimony of positive experiences
and even specific beauty veiling the ambivalence of
the Palace and the ambiance amassed therein; this is
testimony of taming the Palace and its growing enrootment in the city: It no łonger annoys anyone, visitors
like it, the panorama from the top storey is magnificent, the
ground-floor stateły interiors are spatial and comfortable
(....) On the upper storeys everything seemed to be mis­
conceived but the ground-floor halls featured representa­
tive grandeur and excellent acoustics. It became apparent
that the enormous naivete of the very notion deprives it
of all demonic features and renders it possible to make its
close acquaintance on a daily basis. Finally, it is here that
the protagonists find their asylum: The Palace was sur­
rounded by idyllic green lanes (...) why should Roman not
drink beer at a stand in his favourite windswept and sunwarmed West Side - that, which is part of the landscape
cannot be ugly and must discover its concealed beauty.
By means of such a mental operation connecting com­
mon sense with imagination Roman removed from Defilad
Square that unfortunate palace, whose stairs, balustrades,
projections, and colonnade pavilions he pleasantly albeit
unselfishly used. In Kisielewski’s book we find a con­
firmation of an already familiar phenomenon, a prac­
tice characteristic for numerous Varsovians screwing
up their eyes and ignoring the Palace: How different it
looked close-up —the square without the palace remained
curiously beautiful (...) a real square and yet altered by
efforts of the imagination. The same phenomenon of
ignoring the Palace was scrupulously recorded by the
oft-mentioned Marta Zielińska, who noticed that the
Palace appears only six times in the works of an au­
thor strongly connected with Warsaw, namely, Miron
Białoszewski:
(...) In all of Bialoszewski’s prose the Palace together
with the square are present upon six occasions, including
three in passing: during a Sun eclipse, while getting into a
bus at the square, and in a description of the sky, which as­
sumed an interesting hue exactly on the side of the Palace.
The other three times are mere mentions albeit significant.
Actually, they contain the whole quintessence of the Palace.
We first come across it in a description of a certain Satur­

day in Marszałkowska Street: "(...) The Lord God rests in
heaven, the Mother of God dries diapers on the Palace of
Culture...". —At first glance, nothing of importance and
yet such copious contents - Zielińska commented. - Or­
dinary white clouds near the spire bring to mind a home,
perhaps somewhat largeish but suitable for Our Lady (M.
Zielińska op. cit., p. 126). The other two important
images are those of the Palace seen in a dream: Tadzio
flying around the spire with Ania and someone else, and
mention of fires breaking out in Warsaw: The Cedet
shop, a bridge. What next? The Palace of Culture?
Once again, the Palace considered against a back­
drop of the symbolism of the centre appears in a spe­
cial way as strong, permanent, and conspicuous - it
is difficult to ignore it - but also as an unnoticed and
strange centre around which there emerge not Order
and Cosmos but Chaos or, more precisely, Order and
Cosmos that is Chaos:
Because it constituted, after all, an organic component
of the town, that transit Warsaw for red armies on the
move between Moscow and Berlin. Here one lives as if
on a volcano, in a passage, on the eve; it is simply impos­
sible to exist outside history. Defilad Square was proof —a
complex, style-less, periphery opened to four parts of the
world, unprotected against the roar of trains and lorries,
against menacingly chaotic motion, ostensibly urban but
possessing something affiliated with Nature and spontane­
ous (...). Perhaps the alienness of the square, so vividly
accentuated, is the outcome of a chaotic and haphazard
process of someone putting things together (or rather no
one or a coincidence of “fate", as working-class Warsaw
was in the habit of saying), assorted elements of the past
and the present, thus becoming a strangely monumental
reference point for collective premonitions, hypotheses, and
fears about the future? (S. Kisielewski, Cienie w piecza­
rze, p. 221, 223).

107

Axis M undi , the Valley of Josaphat,

Golgotha

Just as there is no Wyspiański without Wawel Castle so
there is no Konwicki without the Palace of Culture, wrote
Marta Fik (cf. J. Lerska /M. Fik/, Bardzo mala apoka­
lipsa, “Kultura niezależna", April 1990, no. 60, p. 53).
A writer whom the palace hypnotises as if it were a basilisk
- claims another opinion about Tadeusz Konwicki (cf.
M. Zielińska, op. cit., p. 126). The Palace of Culture
appears in Konwicki’s last film: Lava, a screen version
of Mickiewicz’s Forefathers’ Eve, seen from Konrad’s
prison cell and behind the Angel (played by Grażyna
Szapołowska) walking among a crowd of pedestrians
along the main passageway next to the Centrum shop­
ping centre, on the “’other" side of Marszałkowska
Street.
I
am well aware of the fact that in view of the exist­
ence of assorted interpretation perspectives proposed
by numerous scholars examining the writings of Kon-

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

wicki, such as Maria Janion, Jan Walc, Tadeusz Lubel­
ski, Marta Zielińska, and Anna Sobolewska, speaking
about the Palace of Culture, or about any other motif
without an opportunity for a more thorough consid­
eration of its inner-textual references and place within
the entire oeuvre must result in an incomplete image.
Even in the latter, however, and in a restricted ap­
proach to the symbolism of the centre, a problem of
interest to us, the Palace still displays a multitude of
meanings. Among their variability and evolution, ob­
served starting with Wniebowstąpienie, Jak daleko stąd,
jak blisko and Mała Apokalipsa to Rzeka podziemna,
podziemne ptaki, the classical structures of the symbol­
ics of the centre come to the fore in the most distinc­
tive and evident fashion. Upon numerous occasions
emphasis had been placed on the oneiric or outright
magical dimensions and ambiance of Konwicki’s writ­
ings and simultaneous immersion in concrete daily re­
ality, the author’s sensitivity to the concrete and the
pulse and rhythm of daily life. Works by the author of
Sennik współczesny are a combination of several cur­
rents and dimensions: absolute realism, oneirism, and
magical qualities, and this is the reason why we may
perceive in them an outright reflection and example
of Lotman’s principle governing the tension between
expression and the contents of the symbol, a situation
in which the former belongs to a secular, open and dem­
onstrated sphere of culture, while the latter —to sacral,
esoteric and mysterious culture (cf. Y. Lotman, Symbol...,
op. cit., p. 152). The secular, profane, mundane exist­
ence of realistically depicted contemporaneity, in the
case of Konwicki with an extraordinary underpinning
of the sacrum, does not lose any of its cosmic and sac­
ral dimensions. The same holds true for the Palace of
Culture. The mentioned duality, so frequently record­
ed by the interpreters and exegetes of Konwicki, is still
decisive for difficulties with the “classification” of his
works. The author frequently complained about their
reduction to a purely political dimension: One cannot
look at literature exclusively through a prism of the poeti­
cal here and now. I am of the opinion that in my books it
is possible to come across more permanent and universal
strata (cf. M. Fik, op. cit., p. 53; cf. also Stanisław N o­
wicki, Pół wieku czyśćca. Rozmowy z Tadeuszem Kon­
wickim, London 1986). On the other hand, Konwicki
kept a distance towards attempts at enclosing his writ­
ings within the “’magical realism” formula. [This brings
to my mind Marquez and South America, which I do not
understand, cannot bear, and find totally foreign. I am a
“Catholic Protestant’ for whom all is true and palpable
(cf. S. Nowicki, op. cit., p. 101)].
This is why while observing the presence of the
structures of the symbolics of the centre we should al­
ways keep in mind the character of this literature with
its Janus-like face, evading all classification. A t the
same time, we have to remember the original testimo­

ny of its time, evidence of the contemporaneity con­
tained in Konwicki‘s works (I have in mind the already
mentioned titles, spanning from Wniebowstąpienie to
Rzeka podziemna) that could be described analogously
to rejected “magical realism” as some sort of specific
realism - HyperPRLrealism (PRL = People’s Po­
land), or more precisely, and not merely for the sake of
easier pronunciation but also to capture the meaning
of the described reality of People’s Poland - HyperPRLSurrealism .
In all those works the Palace appears surrounded
with an aura of festivity, an unusual time, a time of
special tension, a time with eschatological dimension
and ambiance, which for all the protagonists is simul­
taneously a time-rite of passage. In Wniebowstąpienie it
is a desacralized holiday (the official harvest festivity)
and a time of unrest caused by a new world crisis: The
shops were emptied of all commodities already by noon, the
army is in a state of battle readiness - something is in the
air, perhaps they had already dropped the atom sausage,
the town is full of pageants of "faux peasants” dressed
in folk costumes: A huge group of Cracovians and Kaszubians poured down the main avenue to the accompani­
ment of the hoarse glissandos of an accordion. Many had
the pale, bloated faces of city dwellers-civil servants. I was
somewhat surprised that they were not ashamed of this
masquerade (T. Konwicki, Wniebowstąpienie, Warszawa
1967, p. 13, further on: pages from this edition). The
main protagonist awakens under a bridge with a bleed­
ing puncture in his head and suffering from amnesia;
he cannot recall even his name and later his acciden­
tally newly met friends call him Charon. The first
thing he sees is two inhabitants of Kurpie or Fishermen
spitting across a rusty balustrade into the river. The
Palace of Culture is an orientation point, a place where
the protagonist has a date with an unfamiliar girl
dressed up as a native of Łowicz-Opoczno; the whole
plot takes place around the Palace, which is almost
the lead protagonist of the novel. In Wniebowstąpienie
(whose title is literally evoked by its German transla­
tion: Auf der Spitze des Kulturpalastes) the Palace of
Culture is a central point, the axis and centre of the
world, making possible a passage and a transition be­
tween three levels of reality: the underworld, the
Earth, and Heaven. Above them hung a constellation of
blood-red lights from the palace tower. Higher, there were
only stars, a void of sparklers, the glimmer of an unknown,
eternal campsite (p. 54). The “pyramid” towering over
the city or the “red Christmas tree of the Palace of
Culture” seen from afar in the manner of a cosmic tree
is an axis encircled by ghosts and the dead. The author
complained that apart from the political tissue no one
seemed to notice that the plot takes place amidst the dead
(cf. S. Nowicki, op. cit., p. 101). Here, next to the
axis, in this centre of the world, there is a passageway
and an entrance to the innermost recesses of a subter­

108

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

ranean inferno. Here begins a voyage to Hell under­
taken by protagonists with an unclear ontological sta­
tus (ghouls, ghosts, and vampires, like the lead pro­
tagonist with his numerous life histories, a potential
writer feeding on the blood of someone else’s life and
sucking out of reality as much as he possibly can): Be­
hind us the terrible trembling of the walls increased and
resembled an earthquake. Mr Lilek tugged at something
that resounded like a cast iron cover of a tomb. We set off
into stifling darkness... (p. 40). The entrance to those
subterranean labyrinths of the Palace resembles a se­
pulchral niche in monastic crypts. The journey to the
netherworld, the land of death, the descent into the
underworld, and the ascent to heaven along the verti­
cal axis of the Palace of Culture are accompanied by
wanderings undertaken by the protagonists along the
horizontal level of the town and the afore-mentioned
East-West axis, a plunge into the inferno of the shady
joints of Warsaw, a trip to the other bank of the Vis­
tula along the following route: the Poniatowski Bridge
- the St. Vincent cemetery in the Bródno district - the
two-level bridge - back via Krakowskie Przedmieście
Street to the Palace of Culture, accompanied by a
vigil next to the coffin of a deceased man, a stay in a
speakeasy, and a night spent at a militia station. The
motif of the labyrinth expanded by Konwicki in
Wniebowstąpienie is closely intertwined with the All
Souls’ Day and sepulchral motif. Descending into the
Palace basement and making his way in the darkness,
the protagonist seeks support and stretches out his
hand to touch the wall: It’s a waste of time —he said. —
We’re walking inside a long pipe. - What sort of a pipe? —
God knows, even those who built it had no idea. You know,
Misiu, how it is. Some guys dug a ditch, others brought the
building material, still others poured the concrete and cov­
ered it with soil, while the designer vanished somewhere,
like a stone cast into water, in other words, like a true in­
dividual among the collective masses. Only the deceased
probably knew something. —What deceased? In the enor­
mous silence something resounded in the distance, resem­
bling bells stifled by a strong wind. —You know, Joseph
Vissarionovich. This is a passageway from his times. Eve­
ryone already forgot about it because this detail is absent
on city maps (p. 40). Konwicki introduced into
Wniebowstąpienie a motif (subsequently expanded in
Mala Apokalipsa and Rzeka podziemna) kept alive in
the folklore and tradition of post-war Warsaw and re­
lating to underground corridors and passages between
the Party Central Committee and the Palace of Cul­
ture, a system of nuclear bomb shelters. Just how deep­
ly was this motif embedded in reality and not merely a
theme of the folklore tradition of legends and stories
belonging to the backdrop of the symbolism of the
centre of the world was evidenced by the dramatic
events of the Romanian ’89 revolution, disclosing a
whole subterranean town in the centre of Bucharest.
109

In Poland too, the presence of underground interiors
under the Government Stand in Defilad Square was
not mentioned until after 1989, when it was proposed
to open there an underground café; up to that time it
was a strict secret kept by censorship. I’ll interrupt you
because I want to say —confessed the writer —that my
tragedy consists of the fact that I am simply a realist. After
the publication of Mała Apokalipsa for eight months the
route from café “Melodia” (before: “Paradis”) to the
Central Committee was out of bounds. Everything was
dug up. When Wniebowstąpienie appeared I received a
phone call from someone who I suspect worked for the se­
curity service, pretending to be a Polish philologist wanting
to know whether I possessed a plan of the underground
part of the Palace of Culture. In other words, my emotion­
alism contains some sort of a rational core. (...) There is
something real and genuine in what I write. I describe
Warsaw the way it really looks like. This is a town of dead­
end streets, a town-cripple full of dumps, passageways, and
dens teeming with drunks and drug addicts. Below my
house there is a fifteen-storey bomb shelter. And you tell
me that this is an abstract vision of a labyrinth (cf. S. N o­
wicki, op. cit., p. 142). The protagonists making their
way in the dark subterranean interiors of the Palace
finally reach a sanctuary cum junk room from an ep­
och described in Tyrmand’s diaries and rapidly becom­
ing part of a past doomed to oblivion: We found our­
selves in an interior as high as a church and windowless.
Old ladders, buckets, broken banners, some sort of fabric
stretched on frames facing the wall. Lilek opened a white
door and I saw an enormous, magnificent toilet. (...) Full
of sophisticated columns and almost Baroque stucco, it
was neglected and on the washbasin I noticed a thick layer
of black dust (p. 41). In the closing sequence of
Wniebowstąpienie the protagonist, in the wake of all his
adventures and mishaps, after working in a cold stor­
age room resembling a morgue where he carried enor­
mous slabs of meat; after a visit to a church while
holding a parcel full of animal hearts received as pay­
ment for his work; after an almost ritual purifying bath
in the fountain in front of the Palace, takes the eleva­
tor just before the break of dawn and rides to the top
storey where all the ghosts, phantoms, and the dead
encountered that night had already gathered. Once
again, the Palace discloses its concealed, indistinct,
and sacral nature and ambiance: Misiu, you’re depart­
ing through purgatory. Tomorrow you’ll see God... I don’t
know why I went to the hall where enormous figures made
of stone stood (...) Three brightly lit lifts invited me in the
manner of cathedral confession stalls (p. 233, 235). The
space stretching around this cosmic axis of the Palace,
that murky centre of the world, that aged obelisk dam­
aged by the passage of time - featuring blackened brass
names of distant capitals, with many letters missing; only
the numbers of kilometres separating us from those towns
were untouched; the collectors honoured the brass num-

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

bers - is the site of final accounts and Judgement Day.
The Palace resembled the Valley of Josaphat. A curious
light, extremely dense and amber-coloured, illuminated the
Palace pedestal.
The structure of the Palace outlined in
Wniebowstąpienie and envisaged as the centre of the
world, was developed in successive Konwicki stories
and close-ups. The Palace changes, its portrayal is
dynamic, but the basic core of the structure remains
invariable. An amazing construction, a source of mul­
tiple associations, Charon, ghosts seeking a passage to
the other side: We have to go back. —Go back where?
—What do you mean: where? To return there or there?
Marta Zielińska interpreted the edifice according to
the Romantic tradition: Around it soars a spirit before
departure to the unknown, here is the station between this
world and the other, a caricature of a chapel of sorts, where
the Seer celebrated his rituals. Here, the Palace plays a
part totally unforeseen by its builders: a cross between a
man-eating monster and a haunted Gothic castle.
The Palace deciphered by Anna Sobolewska in
the light of the initiation rite, that grotesque axis of the
world, appears to be a place of incomplete initiation
into death and suffering, where transcendence is cheap
and full of holes, just like the whole reality of People’s Po­
land. This reality cannot be redeemed in any way (W.
Sobolewska, Współczesna powieść inicjacyjna: Tadeusz
Konwicki, Hugh Walpole, Tarjei Vesas, “Twórczość”
1991). Even in such an interpretation and reality, im­
ages from this range of the profanum mysteriously touch
the sacrum and demonstrate their concealed purification
force. In Mała Apokalipsa the crumbling Palace is not
only desacralized but cursed by almost all sides, a statue
of pride, a statue of servitude, a stone cake of warning, for­
merly a source of fear, hatred, and magic horror, a cosmic
shed erected vertically, an old outhouse devoured by fungi
and mould, forgotten in the middle of a Central European
crossroad, a terrifying tumulus, a wilderness, and turns
into an artificial altar, a site for self-immolation: I was
preceded along this path by Buddhist monks, a certain
Czech, some Lithuanians, all on their way to the pyre. I was
preceded by people of assorted races and religions walking
along this fiery route. The Palace turns into Golgotha:
I have a terrible urge to tempt fate. So much that I can
feel the flesh on my back crawl. And then we shall meet,
right? I‘ll be waiting for you some fifty kilometres directly
above the spire of the Palace of Culture, there where our
atmosphere, our pleasant earthly existence, comes to an
end. But you will not do this, because 2 000 years ago
a certain Aramean said to his cruel contemporaries: “In­
stead of slaughtering a lamb, a neighbour or your brother,
make a sacrifice of yourself”. I contain seven atoms of the
Antichrist but you —at least 77. - He took a brick from
my hand and weighed it in his hand. —I shall take this as a
souvenir. (...) Perhaps you’re hungry, I have two lumps of
sugar. —What are you talking about? —I should wipe your

face with a piece of cloth, but I don’t have one. —Was this
the last station of our passion? —Yes, we’re facing the sac­
rificial altar. - He pointed to the iconostasis of the palace
reaching the sky and white in the snow flurry.
In Rzeka podziemna the image of the Palace-Golgotha appears briefly before the suicide committed by
Siódmy with the assistance of natural death:
The great Square opened up before him. In the centre
stood that famous Palace, a souvenir of Joseph Vissari­
onovich. It stood immersed almost halfway in clouds or ac­
tually in a single huge cloud... Siódmy suddenly experienced
absurd relief. This enormous amount of air, free space, the
grey sky, which before evening will split above the horizon
showing a red glow, and those black jagged clouds halted in
their wild rush, the same as those that appeared above the
horizon when Christ was crucified.

110

Endnotes
1 Owing to insufficient space I have not included a com­
plete bibliography, which I managed to establish in the
course of surveys, and present bibliographic information
about used sources in the text. I would like to express my
thanks to Ms Hanna Szczubełek, who rendered availa­
ble material in the Administrative Head Office of the
Palace of Culture and Science and made it possible to
for me to work for several days in her office. Using the
Chronicle I was able to reach in the course of further
surveys less known sources (cf. n. 22).
2 Mention is due predominantly to the film by Tadeusz
Konwicki: How Far Away, How Near. The Palace also
appears in this director's Lava and plays a considerable
part in Grand Picnic, directed by Krzysztof Rogulski (cf.
Bożena Sycówna, Raj odnaleziony, (in:) Film i kontekst,
Warszawa 1988, pp. 55-83); cf also: Labirynth, a film
directed by Andrzej S. Kałuszko (“Filmowy Serwis
Prasowy” 1-31 December 1988); the film by Piotr
Łazarkiewicz: Soc, shot on the margin of an exhibition of
socialist realistic art, contains a special effects scene
showing the Palace of Culture being blown up. Great joy
for the eyes, wrote Tadeusz Szyma (cf. “Tygodnik
Powszechny” no. 22, 28 May 1989).
3 Cf. sprayed-on graffito showing a foot wearing a large
“punk-style” shoe and kicking the Palace of Culture,
which I saw on the wall of the “Iluzjon” cinema in
October 1990, and which was used as an emblem and
graphic motif in the fanzine of the ”Brygada Kryzys”
band, no. 0, Warsaw, August 1981 - I owe the latter
information to Ryszard Ciarka.
4 Cf. Dom we współczesnej Polsce. Szkice, ed. Andrzej
Siciński and Piotr Lukasiewicz (in print) - the outcome
of a years-long research programme and a conversatorium conducted by the authors in the Institute of
Philosophy and Sociology at the Polish Academy of
Sciences (IFIS PAN); the publication contains, i.a.
Andrzej Siciński, O idei domu i jego roli w Polsce; Anna
Zadrożyńska, Ludzie / przestrzeń domowa. Przyczynek do
antropologii schronienia; Jan Prokop, Dom polski; Piotr
Łukasiewicz, Dom jako społeczne minimum. Spojrzenie na
okres okupacji niemieckiej w Polsce; Michał Boni, Funkcje
życia domowo-rodzinnego w doktrynie komunistów polskich
(1945-1950); Danuta Markowska, Dom - twierdza tożsa­

�Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD

5
6

7
8

9
10

11
12

13
14
15

16
17
18

19
20

21
22

mości; cf. material from the I international conference:
“Home: Its Contemporary Material, Social and Value
Aspects”, Zaborów, Poland, 11-13 October 1990, orga­
nised by A. Siciński and P Lukasiewicz, in the Department
of Lifestyle Studies IFiS PAN.
Witold Rybczyński, Home. A Short History of an Idea,
Viking Penguin Inc., New York 1986.
Initially, Rybczyński intended to build only a shed for a
boat, but then in order to be able to spend the night
there it was necessary to make some sort of sleeping
arrangement, add a kitchen, a work room, etc. and in
this way instead of a hangar he erected a home; this
process of a gradual construction of a home became the
source of meditation, reflection, and subsequently stu­
dies on the idea of the home.
Clifford Geertz, Być tam, pisać tu, “Ameryka”, winter
1989, p. 60.
James Clifford, The Predicament of Culture. TwentiethCentury Ethnography. Literature and Art, Harvard
University Press, Cambridge, Mass. and London, 1988.
Ibid., p. 9, 13-14.
Jadwiga Siemaszko, Barbara Fatyga, Po co jechać na
Trobriandy, “Polska Sztuka Ludowa” 1989, no. 3, pp.
177-181.
Clifford Geertz, op. cit., p. 62.
Jacek Olędzki, „Skuś baba na dziada". Przyczynek do
powinności przemyśleń perypatetycznych, “Polska Sztuka
Ludowa” 1987, no. 1-4, pp. 142-149.
Ibid., p. 142.
Clifford Geertz, op. cit., p. 63.
On this differentiation, derived from Dilthey, between
comprehension and explanation cf. James Clifford, op.
cit., p. 22, 36 sqq., where the author, accepting the gene­
ral stand claiming that ethnography is an art of interpre­
tation, an interpretation process and not an explanation,
presented the pertinent discussion conducted in con­
temporary anthropology; cf. also on this differentiation:
Gerardus van der Leeuw, Sacred and Profane Beauty. The
Holy in Art, London 1963, pp. 5-6; idem, Fenomenologia
religii, Warszawa 1978, pp. 717-719; cf. comments by Y.
Lotman about the symbolising and desymbolising reading
of texts: the former makes it possible to read texts or
their particles as symbols, which in their natural context
were not intended for this sort of reception. The latter
transforms symbols into commonplace communiqués; Y.
Lotman, Symbol w systemie kultury, “Polska Sztuka
Ludowa” 1988, no. 3, p. 152.
Stanisław Cichowicz, Skąd ten kanon?, “Polska Sztuka
Ludowa” 1990, no. 1, p. 50.
Cf. M. Eliade, Doświadczenie Labiryntu, “Polska Sztuka
Ludowa” 1988, no. 3.
Cf. M. Eliade, Sacrum, mit, historia. Warszawa 1970;
idem,Traktat o historii religii, Warszawa 1966, pp. 361­
379.
M. Eliade, Sacrum... , op. cit., p. 78.
On the polysemantic and multi-dimensional nature of
the symbol cf. “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3; here,
an extensive bibliography.
Y. Lotman, Symbol w systemie kultury, “Polska Sztuka
Ludowa” 1988, no. 3, pp. 151-154.
Apart from a source survey I made use of the Palace
Chronicle arranged by Ms Hanna Szczubełek and a col­
lection of untypical correspondence and poems, compri­
sing an appendix to the Chronicle; not in all cases was
it possible to establish the place of the publication of
111

23
24

25
26

27

28
29

30

31
32

particular texts. The absence of more exact bibliographi­
cal data denotes that the given text originates from the
above collections.
Clifford Geertz, op. cit., p. 62.
The situation is rendered even more complicated by a
philosophical statement made by the former Prime
Minister of People's Poland at a reception held at the
“Holiday Inn” upon the occasion of a promotion of a
book written by the former First Secretary of the Polish
United Worker's Party Edward Gierek. The quotation
comes from Polish TV: “Sometimes reality becomes fic­
tion, and fiction - reality”.
This and subseqent emphasis - Z. B.
On the symbolic of axis mundi cf. M. Eliade, Brancusi i
mitologia, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3, pp. 181­
182.
This comparison reflects Rudnev's European stance and
greater sensitivity in contrast to the remaining members
of the Soviet team: ...These people were in the West for the
first time! Only old Rudnev had been in his youth in Warsaw
in 1913. He recalled this fact (cf. J. Sigalin, Warszawa...,
op. cit., vol. 2, p. 428).
Marta Zielińska, Największy Plac w Europie, “Kronika
Warszawy”, no. 4/1989.
On the significance of this film in the cinematic oeuvre
of T. Konwicki and a more detailed analysis against the
background of the motif of the home in the Polish cine­
ma cf. Z. Benedyktowicz, Przestrzenie Pamięci, in: Film i
kontekst, Warszawa 1988, pp. 151-203.
Cf. scenario of How Far Away, How Near, in: T
Konwicki, Ostatni dzień lata. Scenariusze filmowe.
Warszawa 1973: I do not know why I remembered this for
the first time in my life, the memory of a person carried to
Hell. Now I think that he could have been slowly ascending
to Heaven.
T Konwicki, Ostatni..., op. cit., p. 250.
During my survey I did not come acrosss this note and
thus cite it after: Mariusz Szczygieł, Kochany Pałacu, “Na
Przełaj”, 10 September 1989.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11443" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11421">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/76225c5fe9fd238a8264562b19f58639.pdf</src>
        <authentication>7dba41ddd670d62931e2d929a7bd7278</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136330">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2455</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136331">
                <text>1994</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136332">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2279</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136333">
                <text>Reklamowy smak raju: między archetypem a historią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136334">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.73-77</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136335">
                <text>Czaja, Dariusz</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136336">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136337">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136338">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136339">
                <text>Reklamowy smak raju:
między archetypem a historią
Dariusz Czaja
Reklama telewizyjna już na dobre zadomowiła się w naszym
życiu codziennym. Tworzy ona istotny fragment otaczającego
nas „pejzażu semiotycznego". Staje się coraz bardziej agresywną
częścią wciąż zmieniającej się ikonosfery codzienności. Pojedyn­
cze kadry, jak i rozwinięte historyjki reklamowe tkwią już
mocno w magazynach naszej pamięci. Reklamowe hasła funk­
cjonują powszechnie w języku potocznym: bądź to jako dosłow­
ne cytaty, bądź jako ich prześmiewcze trawestacje i parodie.
Reklama, jak wiadomo, chętnie odwołuje się do gotowych, już
istniejących wzorców, konwencji, obrazów, symboli, stereoty­
pów. Toteż dziwić może, że etnolodzy tak bardzo uwrażliwieni
i wyczuleni na ich obecność w różnych sferach kultury, w nikłym
jak d o t ą d stopniu zwracali swoją uwagę na twórczość re­
klamową. A przecież nawet niewinnie brzmiący slogan, jak
choćby ten, reklamujący pewną m a r k ę kawy, który przekonuje
nas, że zawiera ona „wszystkie tajemnice A r a b i i " , to gotowy
temat antropologicznego studium.
Mówiąc o reklamie z reguły podkreśla się najmocniej jej
perswazyjny charakter. Wskazuje się na to, że cynicznie żeruje
ona na odbiorcach, wykorzystując utrwalone w ich głowach
skojarzenia oraz językowe i wizualne klisze. To prawda. Ale
reklama reklamie nierówna. Badacze zajmujący się profesjonal­
nie reklamą dostrzegają to wewnętrzne zróżnicowanie komuni­
k a t ó w reklamowych. Zastanawiają się nawet, czy w niektórych
przypadkach mamy do czynienia z perswazją czy ze sztuką.
Ściślej: jeszcze z perswazją czy już ze s z t u k ą . Etnologowi,
przypatrującemu się reklamowym obrazkom nieuzbrojonym
okiem dyletanta, obce jest tego rodzaju hamletyczne rozdarcie.
Nie musi interesować go artystyczny wymiar reklamy, nie musi
też ubolewać nad jej niskim nierzadko poziomem intelektual­
nym. Sfera wartościowania i estetycznej oceny, powiedzmy to
wyraźnie, nie powinna interesować go wcale. T y m natomiast, co
winno zajmować go przede wszystkim jest reklama rozumiana
jako „ t e k s t " kultury. Jako obszar znaczeń. Jako przestrzeń
kreowanych i sugerowanych sensów. Jako drobny fragment
znacznie większej całości historii kultury.
Tak właśnie, z o g r o m n ą intuicją etnologiczną, postąpił Leo
Spitzer w błyskotliwym studium poświęconym amerykańskiej
reklamie. Dostrzegł w niej realizację tego, co w obszarze
niemieckojęzycznym określane jest jako Gebrauchkunst, sztuka
stosowana, użytkowa, należąca do ustalonego p o r z ą d k u co­
dzienności. T y m , co przede wszystkim zaskakuje w artykule
Spitzera, jest przyjęta przezeń postawa. Oto bowiem uznany
filolog, wykorzystujący z powodzeniem swoją metodę exp­
lication de texte przy interpretacji wielkiej sztuki, tym razem
zastosował ją do analizy banalnego plakatu reklamowego. Tak
tłumaczy powody swojej decyzji: „Będę się starał analizować tę
reklamę tak, jak poemat św. Jana od Krzyża albo list Woltera, to
znaczy w s p o s ó b nieuprzedzony. Wierzę bowiem, iż ten typ
sztuki, choć jego ranga jest bez p o r ó w n a n i a niższa niż ranga
tekstów zazwyczaj analizowanych przez badaczy, także tworzy
'tekst', w którego słowach, chwytach literackich i rozwiązaniach
graficznych kryje się duch naszego czasu i narodu - a więc sens,
który jest niewątpliwie unmittelbar zu Gott. K t o chce zrozumieć
współczesność, musi zrezygnować z niechętnej lub wyniosłej
1

2

wobec niej postawy. Współczesność zaś zasługuje na refleksję
w nie mniejszym stopniu niż przeszłość." Św. Jan od Krzyża
i reklamowy obrazek - oto miara mentalnego przełomu!
Przedmiotem zainteresowań Spitzera stał się plakat reklamu­
jący kalifornijskie p o m a r a ń c z e marki „Sunkist". Z wirtuozerią
analizuje on chwyty poetyckie (tak - poetyckie!) zastosowane
w towarzyszącym wizji plastycznej sloganie reklamowym
( „ F r o m the sunkist groves o f California. Fresh for you"),
umieszczając je na tle nie stroniącego od przesady języka poezji
barokowej. Odkrywcze uwagi poświęca znaczeniu zaimka „yo u " („choć znaczenie takie może się k o m u ś wydać urojeniem,
a p r ó b a jego uchwycenia zajęciem j a ł o w y m " ) , który tak często
pojawia się w tekstach reklam, wiążąc go, między innymi,
z językiem kazań w kościele protestanckim, z formą bezpośred­
niego, personalnego i zarazem bezosobowego - angielski wyko­
rzystuje tu znakomicie dwuznaczność zaimka „ y o u " - zwracanie
się do wiernych. Wykazuje podobieństwo szczególnego sposobu
eksponowania głównego obiektu reklamy (w analizowanym
plakacie była to gigantyczna, umieszczona na pierwszym planie,
szklanka z sokiem p o m a r a ń c z o w y m na tle gór - układ rażący
brakiem proporcji) do techniki średniowiecznego obrazowania,
z właściwą jej perspektywą ideową, a nie linearną - zgodną
z prawami widzenia. D o sztuki średniowiecznej odnosi również
chwyt opierający się na powtarzaniu w celach dydaktycznych
podstawowego motywu (w plakacie był to motyw pomarańczy,
którego wizualnym wyrazem stał się pojawiający się czterokrot­
nie kolor pomarańczowy).
3

4

W ostatniej odsłonie artykułu, znakomity filolog pokazuje
zakorzenienie analizowanego plakatu reklamowego, ale i re­
klamy jako zjawiska, w kulturze amerykańskiej: „ R e k l a m a jest
bowiem dziełem Ameryki; tu się ukształtowała, tu rozwinęła
i osiągnęła nie znaną gdzie indziej intensywność." W istocie;
reklama jest ubocznym produktem kapitalizmu pojmowanego
nie tylko jak struktura ekonomiczna, ale przede wszystkim jako
formacja ideowa. Odwołując się do klasycznych prac Webera
i Troeltscha, odsłania Spitzer kalwińsko-deistyczny podkład
działalności reklamowej. Wskazuje na istotny dla niej kom­
ponent protestanckiej proweniencji: „mentalność kaznodziejs­
k ą " , z jej przekonaniem o tlącej się w każdym iskrze rozumu,
którą wystarczy jedynie pobudzić, aby pouczona jednostka pięła
się k u coraz wyższym piętrom doskonałości. Dysponent reklamy
przywdziewając szaty kaznodziei wskazuje drogę. Konsument
zaś, przyjmując rolę napominanego wiernego, zmierza w stronę
regularnie obiecywanego szczęścia.
5

Pełną erudycyjnych uwag analizę Spitzera, przypominam na
wstępie tych rozważań z trzech p o w o d ó w . 1° - filologiczna
w punkcie wyjścia metoda znakomitego uczonego, w trakcie
drobiazgowych analiz niepostrzeżenie przechodzi w lekturę
znaczeń do złudzenia przypominającą postulaty przypisane
wcześniej podejściu etnologa, m o ż n a by nawet p o t r a k t o w a ć ją
jako modelową ich realizację. 2° - wskazuje ona dowodnie, że za
pozbawionym większego sensu „ t e k s t e m " reklamowego plaka­
tu, tkwią wcale poważne treści. 3° - temat główny analizy
Spitzera - plastyczna, ale i retoryczna wizja ziemskiej szczęśliwo-

73

t

�ści - będzie również motywem centralnym analizowanych dalej
reklam.
Stwierdzenie, że reklama kreuje świat szczęścia nie jest
zapewne tezą przesadnie odkrywczą ani nazbyt kontrowersyjną.
Interesujące jest natomiast to w jaki sposób reklamowy komuni­
kat tego dokonuje, jakich środków używa, do jakich obrazów
i skojarzeń odwołuje się w dziele stworzenia wizji doskonałości.
Sięgnijmy zatem do paru przykładów wybranych ze standar­
dowej telewizyjnej oferty, tych, które realizują - każdy na swoją
modłę - podstawowy imperatyw reklamowej twórczości.
Oto soczyście zielona trawa. W tle, zraszany deszczem leśny
zagajnik miękko zlewający się z kolorem podłoża. W takiej
scenerii znalazły się. zastygłe w pozycji „ p o m n i k o w e j " , dwie
marmurowe figury. Postać kobieca i męska. Na razie nic o sobie
nie wiedzą. Po chwili na wyciągniętą k a m i e n n ą dłoń kobiety
zaczyna łagodnie spływać zielonkawy płyn. Ręka ożywa,
a w ślad za nią cały posąg, jakby na prośbę niewidocznego na
ekranie Pigmaliona. Marmurowe ciało posągu przechodzi pra­
wie niepostrzeżenie w lśniące kroplami wody ciało kobiety. Po
k r ó t k o trwających ablucjach wręcza ona kuszącym ruchem
opakowanie płynu, nieświadomemu swej roli w tej scenie
uwodzenia, kamiennemu mężczyźnie. (Czyżby Galatea i Ewa
w jednym?) K o ń c o w y napis: „ N o w y Palmolive - balsam pod
prysznic". I tu suspens: nie wiemy bowiem co stało się dalej.
Możemy jedynie domyślać się finału tej niedopowiedzianej do
końca historii. Zaklęty w kamień mężczyzna powtórzył zapewne
wyczyn swej posągowej towarzyszki i ożywszy, obmył swe ciało
w ożywczym balsamie. Po czym żyli długo i szczęśliwie...
Otoczenie w jakim pojawia się kamienna para przypomina
pejzaże Poussina. Jeden z jego obrazów Wiosna albo Raj ziemski
przedstawia nagą parę zatopioną w zielonych zaroślach. To
klasycystyczny pejzaż idealny. Obrazy Poussina - to ciekawy
przykład przenikania idei pomiędzy różnymi dziedzinami sztuki
- zalecane były jako wzorcowe dla powstającego w X V I I I wieku
ogrodu angielskiego. Pojawił się on jako reakcja na sfor­
malizowany, rażący przesadną geometryzacją przestrzeni i wizu­
alnym wyrachowaniem ogród francuski. Ogród angielski starał
się możliwie wiernie naśladować naturę. Jego projektodawcy
starali się połączyć „sztukę Boga" j a k ą była dla nich natura
z ingerencją człowieka. Jeden z entuzjastów tego stylu ogrodo­
wego, francuski poeta Delille zalecał - co dla nas interesujące
- by nie przeładowywać ogrodu budowlami, doradzał nato­
miast, aby eksponować posągi antyczne. Trudno się dziwić:
klasycyzm z nabożeństwem odnosił się do wszelkich starożytno­
ści. Nie przypadkiem wskrzeszono wówczas jedno z ważniej­
szych antycznych wyobrażeń: mit złotego wieku. Poussin malu­
jąc swoje płótna miał w pamięci Wergiliuszową Arkadię, krainę
obfitej roślinności, wiecznej wiosny i nieustającego czasu miło­
ści. Oto fragment I V eklogi - apostrofa do boskiego dziecka,
które jest obietnicą mającego ponownie nadejść złotego wieku:
6

„Bluszcz pełzający swobodnie, nard rozkwitły, radosne
Akanty i nenufary - to będą pierwsze podarki,
Które, c h ł o p c z y k u , przyniesie ci ziemia, pługiem nietknięta.

I nieco dalej:
... K w i a t ó w ł a g o d n o ś ć otuli twoją kołyskę,
A w ą ż zdradziecki przepadnie i uschną zioła trujące,
I wszystkie łąki napełni w o ń asyryjskich b a l s a m ó w . "

7

W naszym obrazku reklamowym, będącym połączeniem
fragmentu angielskiego ogrodu z poussinowskiem pejzażem
arkadyjskim, nie odnajdziemy nawet cienia melancholii, tej
elegijnej zadumy, która stała się udziałem pasterzy ze słynnego
obrazu Poussina, pochylających się nad grobowcem z inskryp­
cją, tak wnikliwie zinterpretowaną przez Panofskiego. Cóż,
kiedy ciało wchodzi pod prysznic, nie ma czasu na myśli
o przemijaniu; jego świadomości nie dosięga, najzupełniej
niestosowne w tym miejscu - „et in Arcadia ego".
8

74

To jednak nie natura jest głównym obiektem reklamy „Palmolive", ale właśnie ciało. Ciało zmienione w posąg, aby
unaocznić dokładniej cel przebywania pod prysznicem z konser­
wującym balsamem w dłoni. Po umyciu w balsamicznym płynie
nasze ciało pełne wad i niedostatków stanie się gładkie, lśniące,
proporcjonalnie zbudowane jak antyczna rzeźba. Powiedzmy
mocniej: zmieni się w dzieło sztuki, w obiekt odporny na
destrukcyjne działanie czasu. Interesujące, że rzeźba antyczna
(lub ściślej: przedmiot, który j ą imituje) bądź jej fragment stają
się w reklamie wręcz synonimem sztuki ucieleśniającej nie­
przemijającą i dotykalną doskonałość. R e k l a m ó w k a jednej
z firm elektronicznych informuje, że „Finlux to więcej niż
telewizor, to dzieło sztuki", a w ekranie jednego z pokazywanych
odbiorników pojawia się głowa bliżej nieokreślonego, greckiego
(?) posągu. Użycie w reklamie sławiącej powaby ciała rzeź­
bionych postaci daje i ten efekt, że przywołuje na mocy
mechanicznych skojarzeń cały zestaw zgranych, pseudopoetyckich p o r ó w n a ń i metafor - „alabastrowa s k ó r a " , „posągowa
piękność" itp. - co pozwala wzmocnić jeszcze od strony
językowej siłę rażenia obrazowego komunikatu.
Reklama balsamu „Palmolive" przypada na moment w his­
torii ciała szczególny. Oto bowiem współczesne ciało stało się
obiektem, niespotykanych na tak o g r o m n ą skalę w ubiegłych
wiekach, zabiegów odmładzających, konserwujących, pobudza­
jących jego witalność. Ciało zmieniło się w przedmiot kultu.
Z niezliczonych salonów piękności, gabinetów chirurgii plas­
tycznej, sal masażu rozlega się, zwielokrotnione o g r o m n ą liczbą
poddawanych zabiegom ciał, wołanie: „Verweile doch! D u bist
so Schón!" Współczesne ciało Faustem podszyte już wie, że
starzenie się nie musi być frustrującą koniecznością, ale że zdając
się na osiągnięcia medycyny i przemysłu chemicznego można
skutecznie o tym, wydawać by się mogło nieuchronnym, proce­
sie zapomnieć. Starość została usunięta z wyobraźni zbiorowej.
Nie przystające do faustycznych aksjomatów współczesności
zwiotczałe ciała straszą już tylko w domach spokojnej starości.
W świecie kultury masowej króluje młode, najlepiej nagie
i jędrne ciało: „Młodości wiecznie naga! Nagości wiecznie
młoda!".
Posągowe ciało z reklamowego obrazka staje się obiektem
pożądania. Reklama dowodzi przy tym, że odległość między
ciałem rzeczywistym a ciałem idealnym rozciąga się co najwyżej
na wyciągnięcie ręki. Tej ręki, która w naszej reklamie skrapia
ciało balsamem. Wystarczy tylko chcieć a ciało poddane nacis­
kowi woli zmieni się w marmurowe bóstwo wiecznie kwitnące
i młode jak arkadyjska roślinność. Interesujące, że tę jedną
z głównych obsesji współczesności, reklama „Palmolive" umie­
szcza w starych, antyczno-klasycystycznych dekoracjach.
Przejdźmy do kolejnego przykładu. Naga para skryta w gałę­
ziach drzew. Kobieta sięga po rosnące na jednej z nich jabłko.
Nagle blask oślepia jej oczy i kieruje wzrok w stronę zwiniętego
na dachu samochodu, mieniącego się kolorami, węża. I wówczas
spostrzegli oboje, że pojazd, który stał przed nimi był lśniący
i piękny. I nie ociągając się podążyli w jego kierunku. I z pro­
miennym wzrokiem, zdumieni nagłym ciała odzianiem, pewnie
ruszyli przed siebie. W chwilę później m k n ą już szosą na tle
surowej nadmorskiej przyrody. K o ń c o w y napis: „ R e n a u l t Clio
- prosto z raju".
Tym razem identyfikacja otoczenia, w którym pojawiają się
nagie postacie nie nastręcza większych trudności. Obecność
takich rekwizytów jak jabłko i wąż nie pozwala wątpić, że
znaleźliśmy się w rajskim ogrodzie - Edenie, zaś pozbawione
zrazu tożsamości nagie stadło, okazuje się p a r ą biblijnych
prarodziców. Tekst sloganu, jakby niedowierzając naszej kom­
petencji, z łopatologiczną precyzją komentuje oglądany obraz.
Na tle licznych reklam samochodów, ta odróżnia się niekonwencjonalnością. Bo zauważmy: gdy inne roztkliwiają się nad

�zaletami pojazdu - „piękno i wewnętrzna siła" (Ford Mondeo),
„młoda, zgrabna, p i ę k n a " (Ford Fiesta), „trwały, silny, bez­
pieczny" (Volkswagen Golf), „ n o w e poczucie swobody" (Ford
Escort) - to reklama Renault Clio kładzie kres temu wielosłowiu. Nie mnoży się tu przymiotników, nie korzysta z per­
swazyjnej mocy superlatywu, ale jednocząc słowo z obrazem
powiada się po prostu: ten samochód został stworzony na obraz
i podobieństwo boskiego prototypu. W tej sytuacji wszelkie
epitety stają się zbędne, p r o w a d z ą bowiem do tautologii. Gdzie
pojawia się doskonałość, tam milknie słowo. Samochód, który
wyjechał prosto z raju, na mocy definicji - rajski być musi.
K a ż d a inna możliwość jest wewnętrznie sprzeczna. Renault Clio
spadł na ziemię wprost z nieba idei i to nie on ma dorównywać
innym pojazdom, ale sam jest miarą doskonałości i wzorcem do
naśladowania. Wychwalanie zalet kolejnego modelu Renault,
zamiast zjednywać nabywcę, mogłoby go jedynie zniechęcić:
któż bowiem i po co zachwala ideał (czyżby nie był taki
idealny?). Ideał wystarczająco reklamuje się sam.
Powróćmy do naszego obrazka. Historia w nim opowiedziana
jest skrótowym, sprowadzonym do niezbędnego minimum
powtórzeniem biblijnego dramatu kuszenia. Skrótowym, ale
równocześnie strawestowanym i zubożonym, a w dodatku
z całkowicie zmienioną w epilogu wymową. Przede wszystkim
nie jest to żaden dramat, ale raczej komedia z happy endem.
Piknikową zgoła atmosferę reklamowej opowieści podkreśla
obecność węża, rodem z disneyowskich animacji. Stracił on
całkowicie swoje cechy demoniczne. Przeciwnie: filuternie mru­
ga okiem i ociągając się niczym niesforny pies, w ostatniej chwili
wślizguje się na tylne siedzenie samochodu. „ A d a m " i „ E w a " , co
prawda dają się skusić (czyż reklama nie jest współczesną formą
kuszenia?), jednak nie krągłym jabłkiem, ale połyskującym
karoserią samochodem. Dalej następuje zdumiewająca, zwłasz­
cza na tle późniejszego odwrócenia, analogia z biblijnym mitem.
Wchodząc bowiem do samochodu, uległszy pokusie, reklamowi
„ p r a r o d z i c e " zostają ku swemu zaskoczeniu ubrani w szykowne
stroje. Przejście od naturalnej niewinności do stechnicyzowanej
kultury znalazło swój obrazowy ekwiwalent. U b i ó r uwydatnia
tę radykalną przemianę. W tym punkcie reklama w miarę
wiernie odtwarza biblijny wzorzec. Nie m o ż n a tego powiedzieć
o scenie końcowej. O ile biblijna sekwencja kończy się nieod­
wołalnym i bezpowrotnym wygnaniem z rajskiego ogrodu, o tyle
reklama dokonuje w t y m miejscu znaczącej inwersji. Wyjazd
z raju nie jest tu karą za chwilę słabości, ale wydaje się raczej
nagrodą, czymś w rodzaju „medalu za o d w a g ę " . Ubrana para
z wdziękiem i radością, bez skruchy opuszcza Eden, by tuż za
jego rogatkami docisnąć pedał gazu „ d o dechy". Ż a d e n też
miecz ognisty nie zagradza i m drogi powrotnej. Ale po cóż
wracać? Świat jest piękny i szeroki, a samochód został dany po
to, aby tę nowo p o d a r o w a n ą przestrzeń uczynić sobie p o d d a n ą .
Jak rozumieć bliżej relację pomiędzy biblijną opowieścią
a reklamową historyjką? Na czym polegałyby dokładniej ich
niebezpieczne związki, co je łączy, a co dzieli? Ricoeur, w zna­
nym studium poświęconym charakterystyce symbolu, oddziela
tę strukturę znaczącą od znaku, następnie od alegorii a w końcu
pokazuje jej związek z mitem. Co dla nas interesujące, w tym
ostatnim przypadku sięga po znaną nam już biblijną opowieść:
„ M i t będę traktował jako rodzaj symbolu, Symbol rozwinięty
w formie opowieści artykułującej się w czasie i przestrzeni, które
nie dadzą się przyporządkować czasom i przestrzeniom znanym
z geografii i historii wedle wymogów metody krytycznej; na
przykład 'wygnanie' jest pierwotnym symbolem ludzkiego wy­
obcowania, lecz historia wypędzenia Adama i Ewy z Raju jest
mityczną opowieścią drugiego stopnia, wprowadzającą osoby,
czas, miejsce, bajeczne epizody" . Zbigniew Benedyktowicz
w artykule prezentującym nową, oryginalną perspektywę spoj­
rzenia na stereotyp, odwołuje się do analiz Ricoeura, do
9

10

poczynionych przez niego r o z r ó ż n i e ń . Proponuje by roz­
ważane zwykle osobno zjawiska: symbol i mit z jednej strony
oraz stereotyp z drugiej, p o t r a k t o w a ć w jednej płaszczyźnie,
zbliżyć je do siebie, nie zacierając przy tym różnic między nimi.
Stereotyp byłby w jego rozumieniu „ o d w r ó c o n y m symbolem",
„mitem o odwróconych i uproszczonych proporcjach", wyob­
rażeniem płaskim i nieskomplikowanym, zachowującym jednak
więź z symbolem i opowieścią mityczną. Byłby symbolem, tyle że
wtórnie zracjonalizowanym. To, co w micie i symbolu jest tajem­
nicze, irracjonalne, głębokie, w stereotypie zostaje wyjaśnione,
przełożone na pojęcia, zracjonalizowane. By obrazowo unaocz­
nić podobieństwa i różnice między symbolem i mitem a stereoty­
pem, sięga Benedyktowicz do Historii Jakubowych Manna, do
sceny, w której Józef opowiada przed faraonem historię swego
ojca. Wskazuje przy t y m na dwa równolegle stosowane przez
Manna sposoby narracji, w których dominuje albo „czas
przeżywania" albo „czas opowiadania". „I oto dzieje, pełne
dramatyzmu, którego przed chwilą byliśmy świadkami (dzieje
składające się na tradycję plemienną Józefa, opowiedziane
w 'czasie przeżywania' w pierwszej części tej opowieści), historia
podstępnego uzyskania błogosławieństwa przez Jakuba, jego
ucieczki przed gniewem Ezawa, pierworodnego brata, któremu
to błogosławieństwo przysługiwało, ulega tu skróceniu do
anegdoty o tym 'jak to gładki oszukał kosmatego'. W tym
uproszczającym stereotypie odwróceniu uległy proporcje. To, co
mit przedstawiał jako pełne grozy, napięcia, dramatyzmu i po­
wagi, przedstawia się tu jako żart, facecję, b a j k ę . "
Podobnie rzecz się ma w przypadku naszej historyjki re­
klamowej. Zamiast pełnej napięcia i powagi opowieści biblijnej,
widzimy „rozmienioną na drobne", o b r ó c o n ą w obrazkowy
żart, zracjonalizowaną i łatwo czytelną anegdotę. W miejsce
tajemniczej i niejasnej sceny kuszenia ,mamy jej oleodrukową
replikę. Następuje również, wspomniane wcześniej istotne od­
wrócenie: biblijny upadek, wygnanie z Raju, przyjmują postać
radosnego happy endu. Trudno o lepszy przykład obrazujący
nazwanie stereotypu „mitem o odwróconych i uproszczonych
proporcjach". Ten obrazowy stereotyp, mimo banalizacji
i uproszczeń zachowuje więź z archetypowym wzorcem, który
usiłuje imitować.
I trzeci przykład. Zdjęta z lotu ptaka turkusowa plama lekko
falującego morza. W jej środku zielono kwitnąca wyspa. Spoś­
ród traw wyrastają wysmukłe palmy. Promieniejący tężyzną
fizyczną młodzieniec (domyślamy się: krajowiec) nurkuje w wo­
dny przestwór. Po czym wynurza się za moment ze zdobytą
muszlą, którą ofiarowuje młodej ciemnoskórej kobiecie. W za­
mian za to otrzymuje na liściu batonik „ B o u n t y " . Najwyraźniej,
w tej mało może wyrafinowanej, bezpośredniej wymianie towa­
rowej, zadzierzgnięta zostaje przyjaźń. Kolejny kadr: odcięta
z drzewa kokosowa kula spadająca na ziemię rozpada się na
dwie lśniące miąższem połowy. W chwilę później Piękność
o ciemnej karnacji w półuśmiechu pogryza czekoladowy baton.
Napis-pointa: „Bounty - smak Raju". The End.
Ta egzotyczna historyjka jest może najciekawsza z analizowa­
nych reklam. Operuje bowiem nie tylko warstwą wizualną, ale
również szczególnie d o b r a n ą nazwą, a nawet niesie z sobą, co
zobaczymy zą chwilę, historyczną anegdotę.
Najistotniejszym elementem ikonograficznym tej filmowej
opowiastki jest zjawiająca się na samym początku, już w pierw­
szym kadrze - wyspa. Wyspa zajmuje ważne miejsce w naszej
wyobraźni symbolicznej. „Pewne przedmioty - odnotowuje
Czesław Miłosz - dzięki ich 'podziemnym' związkom z cechami
ludzkiej natury, zyskują nad człowiekiem władzę niemal magicz­
ną, wchodzą jako wyrazy do potocznego słownika, służąc do
nazywania zatajonych pragnień. Powiedzieć: 'wyspa' - to rów­
nocześnie powiedzieć: oddzielenie od reszty ziemi t r u d n ą do
przebycia przeszkodę, ale przeszkodą, która jest przezroczysta,
11

12

75

�błękitna i nie stanowi zapory dla wzroku. Wyspa oznacza
bezpieczeństwo jej mieszkańców od walk, sporów i wojen
pozostałej ludzkości. Ten brak zagrożenia, tak właściwy wszel­
kiej legendzie o szczęściu, czy to będzie 'raj' biblijny, czy 'złoty
wiek' przeniesiony poza historię, rozpoczynający 'Metamor­
fozy' - jest istotną cechą wyspy, tak jak przedstawia się ona
wyobraźni dziecka (nauczyciel ani rodzice nie zdołają nas j u ż
dosięgnąć - ulubione marzenia w czasie lekcji), tak, jak przed­
stawiała się w wyobraźni różnych epok ('wyspy szczęśliwe',
wyspa Utopia).
M o ż n a też przypuścić, że wyspa wprowadza w inne pojęcie
czasu, niż czas w jakim normalnie żyjemy. Człowiek ujmuje czas
za p o m o c ą obrazów przestrzeni (czas płynie, 'odcinek' czasu,
duży 'obszar' czasu), widzi czas jako pewien płynny fluid,
unoszący się nad ziemią. Wykrawając wyspę z lądu, otaczając
ją błękitem morza, jest skłonny, drogą wielu dziwnych i pięk­
nych błędów, odciąć jej czas od lądowego czasu, n a d a ć jej
inny czas, jak nadaje jej inne od lądowych prawa i przywi­
leje."
Niezwykle precyzyjnie wydobywa Miłosz odruchowe skoja­
rzenia i obrazy związane ze słowem wyspa. W wyobraźni
zbiorowej funkcjonuje ono jako metafora rajskiej rzeczywisto­
ści. Przez długie stulecia od antyku po Kolumba mit wysp, na
których lokalizowano raj ziemski był jednym z bardziej żywych
i kulturotwórczych wyobrażeń Europejczyków. Ale, co ciekawe
mit ten przeżył w licznych przebraniach nawet demistyfikujący
okres odkryć geograficznych. „Wyspy i nowe ziemie długo
jeszcze zachowały charakter mityczny, nawet wtedy gdy geo­
grafia rozwinęła się jako nauka. 'Wyspa szczęśliwych' przeżyła
Camoesa, przetrwała wiek oświecenia, romantyzm i nie straciła
swej roli również w naszych czasach. Ale wyspa mityczna nie
oznacza już raju na ziemi; jest ona wyspą miłości (Camoes),
wyspą 'dobrego dzikusa' (Daniel Defoe). Wyspą Euthanasiusa
(Eminescu) lub wyspą 'egzotyczną', krainą snów, pełną ukryte­
go piękna, wyspą wolności, jazzu, doskonałego wypoczynku,
idealnych wakacji, wycieczek luksusowymi statkami, do których
człowiek nowoczesny wzdycha pod wpływem mirażu literatury,
filmu lub po prostu własnej fantazji. Funkcja krainy rajskiej,
uprzywilejowanej, pozostała ta sama: zmieniła się i przesunęła
jedynie jej semantyczna waloryzacja począwszy od raju ziems­
kiego (w znaczeniu biblijnym) aż do raju egzotycznego, o któ­
rym marzą w s p ó ł c z e ś n i . "
By się o tym przekonać nie trzeba zaglądać do reklamowych
prospektów biur podróży, wystarczy sięgnąć do pierwszego
z brzegu popularnego tygodnika. Oto wyniki uzyskane na
podstawie wyrywkowej lektury pisma „Twój weekend":
„Kiedy słyszysz wzywający cię głos natury, szukasz rajskiej
wyspy, masz w kieszeni pieniądze to bezzwłocznie wyruszaj na
Antiguę. Przez cały rok świeci tu słońce. To prawdziwy raj na
ziemi!" (nr 8:1992)
„Określana jest mianem najpiękniejszej wyspy Azji. Phuket
- tropikalny eden na Morzu A n d a m a ń s k i m . " (nr 11:1992)
„ D l a wielu Barbados, najbardziej na wschód wysunięta
wysepka archipelagu Małych A n t y l i , jest prawdziwym rajem:
Karaiby najczystszej jakości (...) Sezon na Barbados trwa
nieprzerwanie przez cały r o k . " (nr 10:1992)
Dołączone do reportaży zdjęcia unaoczniają, że słowo nie
kłamie: lazurowe morze, piaszczyste plaże, „ d y ż u r n e " palmy
i słońce nigdy-nie-zachodzące... Nawet te m a ł o znane wyspy (nie
wspomnieliśmy bowiem słowem o Bermudach, Seszelach, Majo­
rce, Hawajach, Wyspach Kanaryjskich) okazują się o d m i a n ą
jakiejś jednej, istniejącej na kształt platońskiej idei, rajskiej
Pra-wyspy obejmującej stały zestaw elementów. Zmieniają się
jedynie ich nazwy, istota pozostaje ta sama. M o ż n a odnieść
wrażenie jak gdyby autorzy cytowanych artykułów odpisywali
od siebie. Ale prawdopodobniejsza wydaje się inna ewentual­
13

14

76

ność: to nie oni mówią słowami, ale słowa nimi mówią. I może
zamiast dopatrywać się w tych tekstach realizacji jednego ze
strukturalistycznych aksjomatów, warto dostrzec jak funkc­
jonuje w nich, zdeterminowana kulturowo sztanca wyobraże­
niowa, której wyrazem jest językowa klisza.
Istotnym składnikiem reklamowanego produktu jest jego
nazwa. I m bardziej wypakowana znaczeniami, tym ma większą
nośność. Toteż autorzy reklam uciekają od pojęć-abstraktów,
sięgają natomiast po słowa obciążone tradycją religijną, materią
historyczną, literaturą, do słów nasyconych sensem symbolicz­
nym. Oto wypowiedź Petera Carlberga, dyrektora marketingu
w jednej z zachodnioniemieckich agencji reklamowych: „Dla
fachowca od reklamy komunikacja symboliczna jest ważna, bo
mówi wiele przy pomocy niewielu znaków. Ponieważ wiele
symboli religijnych spełnia ten warunek, chętnie do nich sięga­
my. (...) Dlaczego proszek do prania nazywa się Ariel? Właściwie
tego nie wiemy. Gdybyśmy dzisiaj przeprowadzili odpowiednie
badania, dowiedzielibyśmy się, że Ariel to nazwa proszku do
prania. Przed dwudziestu laty p o w a ż n a większość ludzi wy­
kształconych powiedziałaby, że chodzi o szekspirowskiego elfa,
być może byliby wśród nich i tacy, którzy potrafiliby powiedzieć:
to jest starotestamentalne imię i oznacza Lwa Bożego. To jest
działanie dwustronne: taka nazwa jest n a ł a d o w a n a często wcale
nie uświadomionym znaczeniem, następnie znajduje zastosowa­
nie w reklamie i staje się (na pozór) już tylko tym, czym jest
w reklamie. Symbole (...) przekształcają się wtedy i działają także
w odwrotnym k i e r u n k u . "
Słodki nasz batonik z rajskiej wyspy nosi gęstą od znaczeń
nazwę - „ B o u n t y " . W angielskim, pole znaczeniowe tego słowa
rozciąga się od szczodrości, hojności przez zasiłek, dodatek do
daru. Znakomicie podkreśla ono i dopowiada obecną już
w sferze wizualnej ideologię produktu. Oto prawdziwy dar
hojnej i szczodrej natury, która nie szczędząc swych sił ofiarowu­
je nam to, co ma najlepsze: kokosowy baton. Istotny jest tu
akcent położony na tej „samodzielnej" pracy natury, która bez
pomocy przemysłu przetwórczego sama przemienia kokosowe
kule w otulony warstwą czekolady kokosowy farsz. Oczywiście
0 czekoladzie, którą oblany jest przetworzony kokos producent
reklamy taktownie zmilczał. To zrozumiałe: czekolady nie rosną
przecież na drzewach.
Ale „ B o u n t y " to również nazwa słynnego statku dowodzone­
go przez kapitana Williama Bligh, który wraz z załogą podjął
w roku 1788 wyprawę na Ocean Spokojny. N a południowy
wschód od Nowej Zelandii odkrył on grupę wysp (ok. 180°),
którym n a d a ł nazwę swego statku. Wyprawa ta zapisała się
w historii podróży dwoma przede wszystkim faktami: buntem
załogi przeciwko surowej dyscyplinie narzuconej przez kapitana
oraz swawolnymi poczynaniami marynarzy na wyspie Tahiti
podczas jednego z postojów statku. W 1823 wychodzi poemat
Byrona Island osnuty wokół opowieści sławiących rajsko-idylliczną atmosferę T a h i t i . Od tego momentu Tahiti
rozpoczyna swoje istnienie w historii i zaczyna oznaczać to, co
w wyobrażeniach potocznych znaczy do dzisiaj: kobiety, wino,
cytrusy i śpiew, łagodny powiew bryzy o skacowanym poranku
oraz tajemniczy urok bujnej natury. Kilkadziesiąt lat później
Gauguin wybierze się na Tahiti w poszukiwaniu krainy nie­
tkniętej przez czas i cywilizację. Jedna z popularnych biografii
Gauguina (pióra Francoise Cachin) nosi tytuł Gauguin. Quest
for Paradise, który dobrze oddaje cel jego poszukiwań. I to nic,
że już dla francuskiego malarza Tahiti okazało się cieniem
rajskiej krainy. M i t y i wyobrażenia zbiorowe żyją swoim życiem,
odporne na empiryczną weryfikację. A zatem i od tej strony
nazwa batonika spełnia swoją funkcję, wskazując na istotne
1 przysługujące mu „ n a t u r a l n i e " właściwości. „Geniess ein Stiick
vom Paradies" - zachęca napis na opakowaniu, które powtarza
elementy ikonograficzne telewizyjnego obrazka. Z każdym
15

16

�kęsem „ B o u n t y " , rozcierając smak raju na podniebieniu, zbliża­
my się do czystej, niewinnej, nietkniętej ręką człowieka, szczod­
rej natury.
Analizowane przykłady, każdy na swój sposób, p r o w a d z ą nas
do królestwa superlatywu i krainy szczęścia. Raz będzie to
Arkadia, innym razem Eden, jeszcze innym razem jedna z Wysp
Szczęśliwych. Charakterystyczna jest łatwość z j a k ą m o ż n a
osiągnąć rajską przestrzeń. Anioł z ognistym mieczem nie stoi
już na straży ogrodu, nie trzeba p o k o n y w a ć drogi najeżonej
niebezpieczeństwami ani też zwyciężać potwora strzegącego
świętego miejsca. Wystarczy tylko kupić balsam pod prysznic
lub czekoladowy batonik z kokosem (wersja dla gawiedzi) albo
nabyć s a m o c h ó d (wersja dla krezusów) by cieszyć się wiekuis­
tym szczęściem. Marzenia o ziemskim raju nie zniknęły nagle
z ludzkiej wyobraźni. Zmieniły jedynie medium i odrodziły się
w miejscu j a k najbardziej stosownym dla stechnicyzowanej,
nasyconej telewizyjnym obrazem współczesności. Paradoksem
jest przy tym, że kultura współczesna używa matryc wyob­
rażeniowych o prastarej metryce by zachwalać jedne z najbar­
dziej emblematycznych dla niej zjawisk: ciało, s a m o c h ó d i natu­
rę. Te trzy ultranowoczesne „ o d k r y c i a " prezentowane są przy
użyciu archaicznych form i obrazów. Oleodrukowe obrazki

reklamowe zachowały przy tym pamięć swoich odległych wzo­
rów, nawet wtedy gdy ich autorzy sami o t y m nie wiedzą.
Nietrudno dostrzec j a k spod grubej warstwy werniksu po­
krywającej obrazowy stereo-typ, przeziera głębsza warstwa
archetypu. „ N a wszystkich poziomach ludzkiego doświadcze­
nia, nawet tych najbardziej prostych, archetyp nadal nadaje
wartość egzystencji i tworzy wartości k u l t u r o w e . "
Tak, Eliade ma rację. M a słuszność również wtedy gdy
powiada, paradoksalnie, że przejście od archetypowej sakralnej
głębi do zdesakralizowanego, płaskiego stereotypu to niewątp­
liwie „ u p a d e k " , ale upadek zapładniający. Świadczy bowiem
o wciąż żywych, obojętnych na upływ czasu treściach archetypu.
Typos to po grecku: odbicie, odcisk, utrwalony ślad. Ów rajski
archetyp przejawiający się tak wyraźnie w analizowanych re­
klamach, wydaje się trwale obecny, „odciśnięty" w naszej
wyobraźni. I nie kłóćmy się już tak bardzo o to, czy jest on
wrodzony czy n a b y t y . W a ż n e , że jest.
„Zostaliśmy wygnani z Raju, ale Raj nie został zniszczony"
- powiada celnie Franz Kafka. I chociaż miał na myśli rzeczy
niewątpliwie głębsze niż te, o których była mowa, zdziwiłby się
może, że ów aforyzm tak trafnie oddaje zasadniczą myśl t u
wyłożoną.
17

18

PRZYPISY
1

E. Szczęsna, Reklama - sztuka czy perswazja?, „Dialog" nr 11,
1992, s. 70-81; Sztuka reklamy? Dyskusja, tamże s. 81-89
L. Spitzer, Amerykańska reklama jako sztuka popularna, w: Język
2

i społeczeństwo, red. M . Głowiński, Warszawa 1980, s. 338-382
Tamże, s. 339
Tamże, s. 354
Tamże, s. 355-356
R. Przybylski, Ogrody romantyków, Kraków 1978, s. 7-14
Wergiliusz, Ekloga 4, 18-20, 23-25, przekład Z. Kubiaka, (w:)
3

1 0

12

1 3

5

1 4

7

Muza Rzymska, Warszawa 1963, s. 50-51
E. Panofsky, Et in Arcadia ego. Poussin i tradycja elegijna, (w:)
tenże, Studia z historii sztuki, Warszawa 1971, s. 324-342
P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie.
8

9

możliwościach

11

4

6

Z. Benedyktowicz, Stereotyp - obraz - symbol. O

nowego spojrzenia na stereotyp, „Prace etnograficzne" (Zeszyty Nau­
kowe UJ), z. 24, s. 7-35
Tamże, s. 33
Por. P. Ricoeur, Symbolika zla, Warszawa 1986, s. 219-246
1 5

Cz. Miłosz, Prywatne obowiązki, Paryż 1972, s. 220-221
M . Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 426-427
Cyt. za: T. Węcławski, Czy dusza moż być jeszcze bielsza?,

„Tygodnik Powszechny", nr 3, 1993, s. 6
1 6

Por. W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa
1988, s.v. Bounty, Wyspa
17
18

Eliade, op.cit., s. 427
Por. M . Porębski, Interregnum, Warszawa 1975, s. 126-127

Warszawa 1985, s. 65

77

I

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11442" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11420">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/6aaf2223294d963b6f6da8afe11e2554.pdf</src>
        <authentication>b6d81ca9ee5503cb204a8e8564b6d736</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136320">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2454</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136321">
                <text>1994</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136322">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2278</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136323">
                <text>"Piwnica pod Baranami" - antropologiczna interpretacja formuły kabaretu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136324">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.61-72</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136325">
                <text>Robotycki, Czesław</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136326">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136327">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136328">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136329">
                <text>Raut w Teatrze S ł o w a c k i e g o 15 maja 1993 r. Loża cesarska: Franciszek Józef (Tadeusz Huk)
i cesarzowa „Sisi" (Beata Rybotycka)

„Piwnica pod Baranami"
- antropologiczna interpretacja
formuły kabaretu
Czesław Robotycki
Trzy argumenty p r z e m a w i a j ą za tym, by działalnością
t y t u ł o w e g o kabaretu m ó g ł zająć się antropolog kultury
(umyślnie piszę „ d z i a ł a l n o ś ć " - bo nie tylko o spektakle tu
chodzi).
Po pierwsze, kabaret „ P i w n i c a pod B a r a n a m i " istnieje
i działa w K r a k o w i e j u ż trzydzieści pięć lat, ciągle w t y m
samym miejscu - z p r z e r w ą w latach 1962-1964. „ P i w n i c ę "
przez wszystkie jej lata tworzyli nie tylko zmieniający się
z czasem „ a r t y ś c i " , ale też k r ą g przyjaciół - r ó ż n e g o rodzaju
t w ó r c ó w - oraz bliżej n i e o k r e ś l o n a grupa stałej publiczności.
T o p ł y n n e , ale zawsze w s p ó l n e , ś r o d o w i s k o o b r o s ł o swoistą
h i s t o r i ą i n a r a s t a j ą c ą legendą p o d t r z y m y w a n ą przez nieza­
leżny styl bycia prezentowany przez piwniczan w trakcie
rozmaitych z d a r z e ń a r a n ż o w a n y c h przez kabaret.
Po drugie, w potocznym odbiorze, ale też i wśród znaw­
c ó w , „ P i w n i c a " u w a ż a n a jest za autonomiczne ś r o d o w i s k o
t w ó r c z e , w k t ó r y m treści ideowe i artystyczne w y r a ż a się

inaczej niż w uznanych stylach wykonawczych. Powiada się
wręcz o rozpoznawalnym, tak zwanym, „stylu piwnicznym".
Po trzecie, w przekazywaniu samoistnych s e n s ó w jakie
niesie w swoich p r z e s ł a n i a c h k a ż d y program „ P i w n i c y " ,
kabaret wykorzystuje r ó ż n e matryce kulturowe, figury m y ś ­
lenia, struktury o różnej proweniencji i r ó ż n y c h pierwotnych
funkcjach. Tworzy to w sumie stylistyczny m e l a n ż - atrak­
cyjny dla widza oraz interesujący dla badacza k u l t u r y .
Biorąc p o w y ż s z e pod u w a g ę , ł a t w o przychodzi u z n a ć
istnienie i d z i a ł a l n o ś ć kabaretu za zjawisko kulturowe sui
generis. P o t w i e r d z a j ą to liczne p r ó b y zdefiniowania, opisa­
nia i zdokumentowania tego fenomenu.
K i l k a n a ś c i e lat temu napisano o „ P i w n i c y " p r a c ę magis­
t e r s k ą ( H . Cyganik). Z r o k u 1968 pochodzi utrzymany
w „ d u c h u p i w n i c z n y m " album fotograficzny zawierający
r ó w n i e ż teksty z kabaretu ( Ł a g o c k i 1968). D o k u m e n t a l n y
wymiar ma też najnowszy album z portretami w s p ó ł c z e s n y c h

61

�artystów „Piwnicy" zaopatrzony w krótkie, jednozdaniowe
ich charakterystyki (Bobek R „ Gardulski M . 1992).
Od lat osiemdziesiątych ukazywały się liczne wywiady
z Piotrem Skrzyneckim - jednym z twórców kabaretu
- w których tenże wiele m ó w i ł o założeniach artystycznych
i koncepcjach kabaretu. R ó w n i e ż inni artyści kabaretu
i dawni współtwórcy „Piwnicy" coraz częściej wypowiadają
się publicznie. Joanna Ronikerowa ogłasza fragmenty włas­
nych w s p o m n i e ń o początkach kabaretu oraz zanotowane
przez N i ą wypowiedzi innych o s ó b związanych z „Piwnicą".
Niektórzy z „piwniczan" od lat gromadzą ciekawe ar­
chiwalia (J. Garycka, J . Ronikerowa, P. Ferster, M . Pacuła).
D o k u m e n t a c j ę filmową prowadzi W. Morek.
O „Piwnicy" p o w s t a ł o kilka filmów dokumentalnych
i jeden pełnometrażowy utrzymany w konwencji paradokumentalnej (Przewodnik reż. T. Zygadło). Piotr Skrzynecki był
scenarzystą i reżyserem wspomnieniowego filmu Dwa pawie
na sznurku. Obecnie powstaje Jego film O Groblach na
Groblach (fragment scenariusza drukowała „ P S L - Kontek­
sty", nr 3/4, 1992). O d 1991 roku także Telewizja Polska
przedstawia co pewien czas zarejestrowane recitale artystów
„Piwnicy", zdarzenia parateatralne, bale, rauty itp.
A więc i sama „Piwnica" dbała i dba o swój obraz.
Podtrzymuje w ten s p o s ó b potoczne przekonanie o istnieniu
niezwykłej „zbiorowej o s o b o w o ś c i " kabaretu. Przez wiele lat
Piotr Skrzynecki współpracując z krakowską prasą („Prze­
krój", „ E c h o Krakowa", „Dziennik Polski", „Czas K r a ­
kowski") oraz z eleganckim miesięcznikiem „ K r a k ó w "
prowadził w nich rubryki informujące w quasi-dadaistycznej
formie o życiu „Piwnicy". Podobnie rzecz miała się z K r a ­
kowskim Polskim Radiem, z którym współpracowało wielu
„piwniczan". O d trzech lat jest w jego programie stała
audycja „Piwnica pod Baranami" - redagowana przez J .
Drużyńską przy współudziale P. Skrzyneckiego i tak zwa­
nych „ludzi piwnicy". W „Polskiej Sztuce Ludowej" wypo­
wiedział się P. Skrzynecki na temat istoty święta oraz
przygotowanego filmu „ O Groblach na groblach" (Benedyktowicz 1988 i 1992).
Wielostronność zjawiska jakim jest „Piwnica pod Barana­
mi" wymaga częstego wykraczania poza antropologię kul­
tury i poszukiwania interpretacyjnej pomocy w literaturo­
znawstwie i historii sztuki. W tym bowiem przypadku nie
m o ż n a z a m k n ą ć się w jednej formule opisowej, a pogranicz­
na z zasady interpretacja antropologiczna jest najskutecz­
niejszą strategią, jaką należy z a s t o s o w a ć wobec „Piwnicy".
T y m bardziej, że na równi ze źródłami przyjdzie korzystać
w analizie z ludzkiej pamięci, krążących plotek, anegdot
i zbiorowych przekonań o „piwnicznych" artystach i tak
zwanym środowisku - ergo - posługiwać się trzeba materia­
łem czysto etnograficznym.
Istota interpretacji antropologicznej w k a ż d y m przypadku
- a więc również i w odniesieniu do kabaretu „Piwnica pod
Baranami" - polega na umieszczeniu interpretowanego
zjawiska w kontekście kulturowym, na jego wyjaśnieniu
przez inne fakty kulturowe (Łotman, Uspienski 1975, s.
117).
Kabaret to forma artystyczna p o c h o d z ą c a dopiero z k o ń ­
ca X I X wieku. Wywodzi się z rozwiniętej kultury dużych
europejskich miast - przede wszystkim Paryża, Berlina,
Monachium - i właściwie od początku służyła wyrażaniu
alternatywnych idei, krytycznych, nieuznawanych lub awan­
gardowych treści. Kabaret był miejscem wolnej ekspresji
i często krzywym zwierciadłem politycznej lub społecznej
rzeczywistości. T a k było w pierwszym paryskim kabarecie
„Le Chat Noir" Rodolphe Salisa, podobnie w „Le Mirliton", gdzie królował Aristide Bruant - jeden z twórców

62

kabaretowego stylu wykonawczego (Maziere 1926, s. 209).
Podobnie później w Berlinie Ernst Wolzogen (w „Buntes
Theater") i Max Reinhardt (w „Schałł und Rauch") stworzy­
li sceny (Brettle) kabaretowe pełne politycznych aluzji,
satyry i parodii, gdzie występowali aktorzy literaci, malarze
(Weiss 1987).
Kabarety to co innego niż rozwijające się równolegle
z nimi rewie i variettes. Niestety w latach dwudziestych
dawne paryskie kabarety były już raczej legendą. Natomiast
rewie, jak pisze znawca paryskiego obyczaju, rozkwitły przy
rue Pigalle. Otwierane o p ó ł n o c y , do świtu mamiły koloro­
wymi świetlistymi reklamami. Przyciągały prowincjuszy i eg­
zotycznych c u d z o z i e m c ó w już samymi nazwami: „Paler­
mo", „ R o y a l " , „Harem", „Paradise" (Maziere 1926, s.
216-217). Jak widać, mimo upływu lat, w Paryżu nic się nie
zmienia.
Współczesny kabaret jako fenomen mieści się w zbiorze
historycznych wariantów kulturowych, które modelowane
są przez głębokie kategorie kultury, takie jak komizm
i śmiech, zabawa, karnawał, ironia. Jako taki ma więc swoje
dalekie kulturowe parantele w literaturze sowizdrzalskiej,
w postaci błazna oraz w k a r n a w a ł o w y m odwracaniu świata
(Słotwiński 1990, Bachtin 1975, Huizinga 1967).
Łatwiej byłoby zapewne dociec, czym jest komizm
i śmiech, gdyby Arystoteles napisał drugą księgę swojej
poetyki - lub, jak niektórzy powiadają - gdyby część drugą
udało się odnaleźć. M ó w i się bowiem, że została ona
napisana, ale zaginęła (Podbielski 1989). Fakty te z paradok­
salnego punktu widzenia są wielce znaczące dla rozpatrywa­
nych tu kwestii. Tajemniczy los tej księgi uczestniczy bowiem
w ambiwalentnym stosunku jaki ż y w i o n o do komizmu
i śmiechu w kulturze europejskiej od c z a s ó w jej greckich
początków.
Jak wiadomo, istniejąca księga Poetyki wprowadza klu­
czowe dla istoty tragedii i teatru pojęcie katharsis. Katharsis
to podstawowa funkcja dramatu. Psychiczne oczyszczenie
jakiego doznaje widz w y w o ł y w a n e jest uczuciem „litości
i trwogi", które opanowuje obserwatora wobec bohaterów
tragedii w trakcie spektaklu (Arystoteles 1989, s. 19-21, 33).
Wiemy z n a p o m k n i e ń w Poetyce oraz z innych tekstów
Stagiryty, że druga jej księga miała być poświęcona satyrze,
komedii i sztukom naśladowczym. Nie wiemy natomiast, czy
gatunkom tym przysługiwałaby funkcja katharsis. Autor
Poetyki wiódł spór ze swoim nauczycielem Platonem o to,
czy śmiech m o ż e oczyszczać poprzez stosunek do rzeczy,
z których śmiejemy się. C z y m jest komedia? C o to jest
śmiech, czy uwalnia od namiętności, czy też jest czymś
niskim?
Platon wykluczał p o e t ó w z państwa za to, że swoją sztuką
skierowują uczucia i myśli obywateli na sprawy błahe
(Gawroński 1984, s. 39-64).
Ten spór został przeniesiony w wieki średnie. Znana jest
humoralna teoria temperamentów, rozwinięta ze starożytnej
przez św. Hildegardę. Powiada się tam, że śmiech pochodzi
od śledziony, od organu wytwarzającego w człowieku złe
soki. Skrajnym przykładem śledziennika jest melancholik,
który w swych stanach psychicznych łatwo przechodzi od
głupiego śmiechu do rozpaczy. Nie ma więc w śmiechu
niczego dobrego.
Sumę średniowiecznych, kontradyktorycznych p o g l ą d ó w
na śmiech przypomniał Umberto E c o w swojej postmoder­
nistycznej powieści Imię Róży. Ten świetny znawca kultury
tamtych czasów beletrystyczną formą nie zubożył istoty
jednego z ważniejszych sporów epoki. Powieściowa dyskusja
klasztornego bibliotekarza Jorgego i brata Wilhelma po­
wtarza ówczesne argumenty.

�- Jorge posługuje się Platonem. Jest więc przeciwny
śmiechowi, który wstrząsa ciałem, zniekształca rysy twarzy,
czyni człowieka podobnym do małpy.
- Wilhelm replikuje, że małpy nie śmieją się, że śmiech to
właściwy ludziom znak rozumności.
- Jorge odpowiada, że to znak głupoty. K t o śmieje się ten
nie wierzy w to, co jest powodem śmiechu, ale też nie czuje do
tego czegoś nienawiści. Jeśli więc śmiejemy się z czegoś złego,
oznacza to, że nie zamierzamy owego zła zwalczać, jeżeli
śmiejemy się z czegoś dobrego, oznacza to, że nie cenimy siły,
przez którą dobro szerzy się samo z siebie. T a k więc głupiec
śmiejąc się powiada w domyśle: Deus non est.
- Wilhelm znowu: śmiechem m o ż n a p o d w a ż y ć fałszywy
autorytet lub niedorzeczność co budzi odrazę rozumu (Eco
1987, s. 152-155). Gdzie więc racja ostateczna. T a s k r ó t o w o
zreferowana kontrowersja - mająca w powieści swoją funk­
cję - jest równocześnie wyrazem ogólniejszej myśli. Jest
przedstawieniem teologicznego sporu, który - pisał Jacques
le Goff - w X I I I wieku był przedmiotem uniwersyteckich
dysput na Sorbonie, w których roztrząsano, czy Pan Jezus się
śmiał. Jak p o g o d z i ć bowiem przeciwstawne sobie teologię
śmiechu z społeczną praktyką. Śmiech, powiada tenże autor,
był funkcją zbiorową - był więc kategorią kulturową.
W ciągu średniowiecza był on p o c z ą t k o w o potępiany
i wstrzymywany, następnie rozróżniano jego dobre i złe
wersje, a w p ó ź n y m okresie wybuchł on groteską i formą
nieokiełznaną, karnawałową (Le Goff 1993). T a średnio­
wieczna tradycja trwa nadal w europejskiej kulturze. Pozo­
stajemy do dzisiaj w przeświadczeniu o ambiwalentnym
charakterze śmiechu jako kategorii kulturowej.
Potwierdzają tezę powyższą inne jeszcze funkcje śmiechu
w kulturze. Oto K a r o l Ćapek przekonywał, że poprzez
śmiech oswaja się o b c o ś ć , że śmiech idzie zawsze od dołu (w
sensie metaforycznym). Wywołuje skojarzenia pozwalające
przybliżyć rzeczywistość w y s o k ą lub niepojętą. Bliski jest
postaci Marsjasza - nieszczęsnego konkurenta Apollina
(Ćapek 1981, s. 41-47).
Fascynująco społeczną rolę śmiechu opisał Michał Bachtin. Śmiech towarzyszy ustanawianiu relacji społecznych
powiada tenże autor prowadząc w swoich pracach na­
stępujące rozumowanie. Socjologicznie rzecz biorąc w ist­
nienie społeczeństwa z r ó ż n i c o w a n e g o stanowo wpisany jest
konflikt ról i statusów. Trwałość społeczną osiąga się przez
cykliczne, rytualne odnawianie istniejących struktur. K u l ­
turowym wyrazem tego procesu był karnawał rozumiany
jako rytualne odwracanie społecznego świata. Towarzyszył
temu śmiech, p o w o ł y w a n i e k a r n a w a ł o w e g o króla - postaci
sprzecznej samej w sobie: pochodzącej z dołu a zajmującej na
czas karnawału w y s o k ą pozycję. K a r n a w a ł o w ą wykładnię
m o ż n a z a s t o s o w a ć do analizy każdego czasu przełomu,
uważa Bachtin. M a argumenty - na przykład - menippeja,
czyli powstająca w takich czasach literatura powagi i śmie­
chu, literatura pomieszanych g a t u n k ó w (Bachtin 1970, s.
175-184).
Pokrewną śmiechowi jako kategorii kulturowej jest zaba­
wa. Jej różne postacie i formy oraz jej rola w kulturze zostały
wielokrotnie i wnikliwie opisane. N a użytek niniejszych
rozważań wystarczy przypomnieć, że etnologowie podkreś­
lają p o w a ż n e reguły zabawy, trwa ona tak d ł u g o , d o p ó k i
respektuje się jej zasady. Naruszenie reguł przerywa zabawę,
kończy się jej kulturowa siła (Huizinga 1967, s. 12-48).
W tradycji europejskiej przez wieki występowały dwa
porządki kulturowe jako swoiste lustrzane odbicia. Ł a d
społeczny - powaga - sztuka akademicka versus anarchia
(karnawałowy chaos) - zabawa - sztuka niska (kontrkultura). Tendencje w sztuce i kulturze z przełomu lat dwudzie­

stych i trzydziestych naszego stulecia - mam na myśli ruch
Dada i surrealizm - p o d w a ż y ł y ostatecznie kulturową wagę
tego podziału.
Wieloraka kulturowa funkcja śmiechu i zabawy powołała
do życia groteskową sztukę oraz związaną z nią postać
błazna. W kulturze europejskiej natrafiamy już w gotyku na
wspaniałe przykłady groteski a różne przekształcenia, wa­
rianty i tradycje postaci błazna przewijają się w typach króla
karnawału, jokera, pierrota i cyrkowego clowna. Błazen,
groteskowo przerysowany, jest postacią ze zbioru kulturo­
wych przekształceń opozycji: głupie/mądre, niskie/wysokie,
śmiech/powaga, ludowe/elitarne. Błazen i groteska znikają
gdzieś w historii pod koniec X V I I wieku, by pojawić się
ponownie na przełomie X I X i X X wieku. Jako szczególnie
n o ś n a forma wyrazu groteska trwa w sztukach naszego
stulecia: w plastyce, literaturze i właśnie w kabarecie (Gryglewicz 1984).
Forma kabaretowa nie m o ż e istnieć bez ironii. T a też
pochodzi ze starożytności. Jest to specyficzny punkt widze­
nia, ale też postawa kulturowa. Postawa ironiczna podkreśla
i wywołuje poczucie sprzeczności, skłania do dystansu wobec
tego, czym się zajmuje. Poprzez ironiczny dystans m o ż n a
p o r z ą d k o w a ć rzeczywistość w s p o s ó b pełny, pokazując, że
ma ona antynomiczny charakter, że każda strona jasna ma
swoją stronę ciemną, że śmiechowi towarzyszy tragizm.
Ironia bywa też rodzajem intelektualnej samoobrony przed
światem, z którym się nie zgadzamy. Zajmując p o s t a w ę
ironiczną nie uznajemy rzeczywistości (Laguna 1984, s.
28-46).
Kabaret „Piwnica pod Baranami" od swoich p o c z ą t k ó w
był i pozostaje do dzisiaj formą hybrydyczną. Jego twórcy
świadomie, lub też mimowolnie posługują się różnymi
sposobami ekspresji, odwołują się do rozmaitych przypom­
nianych wyżej tradycji.
Najmniej wykorzystywano przy tym formy satyry. Ich
działania szły w stronę w y w o ł y w a n i a nastrojów refleksji lub
groteskowego zdziwienia i oszołomienia. Intuicyjnie wy­
czuwali, że między groteską a satyrą zachodzi istotna
różnica. Jak pisze Michał Głowiński:
„...Groteska to swobodna gra zastanymi elementami wyobrażeń,
poglądów, ideologii, to uchylanie praw rządzących oficjalnym
światem - satyra zaś, to przemawianie w imię pewnych racji...
Groteska kwestionuje obowiązujące wartości, satyra poucza - czę­
sto w imię tych wartości... Groteska stanowiła zawsze votum
nieufności wobec usankcjonowanych poglądów i obyczajów, była
sprzeciwem, z natury rzeczy odznaczała się więc nonkonformizmem..." (Głowiński 1992, s. 81-82).
W takim kontekście m o ż n a snuć myśli o oryginalności
„Piwnicy" przypominając i to, że od lat toczą się spory
0 granice sztuki. Dyskutuje się wszak o jej końcu, o stylu
wysokim, o dziele unikatowym, o zagrażającym im kiczu,
pastiszu, cytacie, formie mieszanej. Problemem do rozstrzyg­
nięcia stały się relacje sztuka - twórczość, co jest w nich
bardziej autentyczne: stylistyczna p o p r a w n o ś ć czy szczerość
ekspresji (Brach-Czaina 1984, s. 135-213). T w ó r c y i aktorzy
„Piwnicy" swoją p o s t a w ą już wiele lat temu opowiedzieli się
za ekspresją bliską formule Dada, którą interesowali się na
przykład Wiesław Dymny i Piotr Skrzynecki. A więc również
1 stąd to pomieszanie w „Piwnicy" stylów, g a t u n k ó w i po­
etyk.
Kabaret „Piwnica pod Baranami" jest przestrzenią i „cza­
sem" dla gry znaczeń, s y m b o l ó w , stereotypów, figur, tro­
p ó w , z n a k ó w plastycznych i teatralnych. Sposobem prezen­
tacji rządzi zasada kalejdoskopu i kontaminacji. Teksty,
gesty, akcje pojawiają się w zmiennych kontekstach, innych
funkcjach i poziomach użycia. Widz czerpie satysfakcję
z odkrywania nowych sensów, z poczucia ironicznego dys­
tansu, z własnych interpretacji i znaczeń nadanych spektak-

63

�Program i bal na cześć ustępującego prezydenta m. K r a k o w a - prof.
Jacka W o ź n i a k o w s k i e g o w ..Piwnicy"

łowi. Spektakl istnieje przecież p o m i ę d z y widzem i aktorem.
W tej grze czasem widz, czasem aktor bywa mądrzejszy.
Razem p o s z u k u j ą miejsc w s p ó l n y c h dla poezji, plastyki,
groteski, ś m i e c h u , b a n a ł u , f o l k l o r u i kiczu. Tak b y ł o od
p o c z ą t k ó w kabaretu.
Z p e w n ą c h r o n o l o g i c z n ą tolerancją - esej niniejszy nie jest
k r o n i k ą ani h i s t o r y c z n ą r e k o n s t r u k c j ą - m o ż n a , t n ą c z gru­
ba, w y r ó ż n i ć w działalności „ P i w n i c y " trzy okresy. Lata
1956-1959 to p o c z ą t k i kabaretu bez specjalnej jeszcze linii
programowej. Lata 1960 do ok. 1970 to okres „starej
Piwnicy" tak nazwany przez „ p i w n i c z a n " czas, gdy wykrys­
talizował się trzon zespołu, k t ó r y stanowili E. Demarczyk,
J. Garycka, K . Zachwatowicz, M . Z a j ą c ó w n a oraz L . D ł u ­
gosz, W . D y m n y , Z . Konieczny, T. K w i n t a , K . L i t w i n ,
M . O b ł o ń s k i , M . Święcicki, P. Skrzynecki ( Ł a g o c k i 1968).
Po czasie kryzysu - większość zespołu odeszła - P i o t r o w i
Skrzyneckiemu u d a ł o się p o w o l i s k o m p l e t o w a ć nowy zespół,
k t ó r y o k r z e p ł pod koniec lat 70-tych i znowu w pewnym
podstawowym składzie istnieje do dzisiaj j a k o „ n o w a Piwni­
ca".
Przez cały czas istnienia „ p i w n i c y " przewinęły się przez jej
scenkę dziesiątki „ a r t y s t ó w " r ó ż n y c h specjalności, z a w o d ó w
i r ó ż n e g o stopnia amatorstwa. M i m o to nie zatraciła ona
nigdy swojego charakterystycznego stylu, kształtując raczej
tych co do „ P i w n i c y " przychodzili. D z i a ł o się tak, p o n i e w a ż
przy t y m ciągłym k r ą ż e n i u ludzi - a r t y s t ó w , kibiców,
w s p ó ł p r a c o w n i k ó w - p o z o s t a ł y w niej trzy osoby, k t ó r e
kabaret w s p ó ł t w o r z y ł y : Piotr Skrzynecki, Janina Garycka
i Z y g m u n t Konieczny. T o trzy filary, k t ó r y m i stoi obecny
kabaret. W „starej Piwnicy" ciężar istnienia kabaretu inaczej
się r o z k ł a d a ł . O p r ó c z wymienionych, silnymi o s o b o w o ś ­
ciami t w ó r c z y m i byli Krystyna Zachwatowicz, W i e s ł a w
D y m n y i Leszek D ł u g o s z , a pozostali mieli n i e c o d z i e n n ą vis
comica lub niezwykły talent wykonawczy, j a k na p r z y k ł a d
Ewa Demarczyk.
Piotr Skrzynecki, Janina Garycka i Z y g m u n t Konieczny
nadal w p ł y w a j ą na rodzaj aktorskiej wrażliwości i ekspresji.
N i e k t ó r z y z a k t o r ó w nie zdają sobie sprawy z tego, że ulegają
ich o s o b o w o ś c i o m , inni zwracają się wprost do nich po r a d ę ,
p o m y s ł , chwyt, k o r e k t ę zamierzenia.
W „ n o w e j Piwnicy" niepomiernie wzrosła kreacyjna rola
Piotra Skrzyneckiego, k t ó r y w s p o s ó b z pozoru b a ł a g a n i a r ski, m o ż n a rzec en passant - a przecież z o g r o m n ą w y o b r a ź ­
nią i wyczuciem - reżyseruje, by nie p o w i e d z i e ć s k ł a d a
kabaretowe „ n u m e r y " w spektakle.
O Zygmuncie Koniecznym Piotr Skrzynecki m ó w i , że dla
„ P i w n i c y był najważniejszy z tych co b y l i " . Stojący obecnie
t r o c h ę z b o k u ma wciąż ogromne p o w a ż a n i e . Powiada dalej

64

Piotr S., że „ K o n i e c z n y potrafi z r e a l i z o w a ć d ź w i ę k o w o to co
dzieje się w poezji. P r z y k ł a d e m m o ż e być w s p a n i a ł y collage
z wierszy wojennych B a c z y ń s k i e g o (śpiewała Demarczyk).
Z s ł a b e g o wiersza - Ta nasza młodość - uczynił j a k i ś
świetlisty h y m n " (śpiewa Halina Wyrodek). T o O n w s p ó ł ­
tworzył interpretacje Ewy Demarczyk (Skrzynecki 1993).
Obecnie wiele pisze dla A n n y S z a ł a p a k nie o b n i ż a j ą c progu
wymagań.
Janina Garycka - historyk teatru z w y k s z t a ł c e n i a - w „ s t a ­
rej i nowej Piwnicy" wyszukuje opracowuje i podrzuca
a k t o r o m teksty. N i e g d y ś bardziej b e z p o ś r e d n i o uczestniczy­
ła w k s z t a ł t o w a n i u p r o g r a m ó w , gdy miały one p e w n ą
p r z e w o d n i ą ideę - na p r z y k ł a d - programy „starej Piwnicy":
Siedem dziewcząt
pod bronią lub Łaska Imperatora albo
pamiętnik Mary z Reguł albo koncert ambitnych samouków
( Ł a g o c k i 1968). Janina Garycka z intuicją p o d o b n ą etnolo­
gom, ze z m y s ł e m paradoksu albo też wyczuciem stylu epoki
wyszukuje stare teksty i u k ł a d a z nich słowa pieśni, skecze lub
pastisze form dramatycznych j a k na p r z y k ł a d ostatnie
Niedole życia
Wazów.
W kabarecie „ P i w n i c a pod B a r a n a m i " tworzywem bywały
teksty o r ó ż n y m charakterze: p a m i ę t n i k i , opisy p o d r ó ż y ,
listy, instrukcje, opisy etnograficzne, stare encyklopedie,
dawna prasa, książki kucharskie, d r u k i ulotne różnej treści,
traktaty filozoficzne, Biblia, ludowe apokryfy. Wyliczenie to
ł a t w o kojarzy się z indeksem ź r ó d e ł i m a t e r i a ł ó w jakie
wykorzystuje współczesny antropolog k u l t u r y . W „ P i w n i c y "
j a k o r ó w n o w a ż n e wyrazowo i dramatycznie t r a k t o w a n o
o g ł o s z o n e w 1981 r o k u przepisy stanu wojennego, sentencję
w y r o k u na Piotra S. z kolegium o r z e k a j ą c e g o oraz literaturę
surrealistyczną, w y s o k ą poezję i dramaty.
ABOLICJA
(muz. Zbigniew Raj)
Kolegium Rejonowe do Spraw Wykroczeń przy Naczelniku
Dzielnicy Kraków-Śródmieście - pieczęć Kolegium numer rejestru: 3692 przez 82
3692 - dotyczy obywatela
Piotr Skrzynecki syn Mariana
postanowienie, postanowienie, postanowienie
Kolegium w składzie: mgr Jan Kozioł - przewodniczący
członkowie: Zbigniew Puczek
Irena Michalska
działając na podstawie artykułu ósmego Ustawy z dnia 21 lipca
0 amnestii
postanowiło na posiedzeniu dnia 28 lipca 1983
przebaczyć i puścić w niepamięć
przebaczyć i puścić
wykroczenie z artykułu 50 o to, że w Rynku Głównym nie
opuścił zbiegowiska publicznego, pomimo wezwania uprawnio­
nych organów M O .
Popełniono 31 sierpnia 82.
Na niniejsze postanowienie przysługuje obwinionemu zażalenie
do Kolegium.
Do Kolegium zażalenie wnosi się w terminie siedmiu dni.
Wszystko to jest ś p i e w a n e , wypowiadane w r ó ż n y c h
manierach, odgrywane w scenkach lub wykrzykiwane. Przy­
chodzi więc skojarzenie n a s t ę p n e : p o c z ą t e k wieku i Kabaret
Voltaire i ruch Dada i tylekroć cytowane wspomnienie H u g o
Balia o p o c z ą t k a c h zuryskiej scenki:
„...W ten sposób mieliśmy kabaret. Pani Hennings i pani Leconte
śpiewały po francusku i duńsku. Pan Tristan Tzara czytał swoje
rumuńskie poezje. Zespół bałałajek grał rosyjskie ludowe piosenki
1 tańce..."
Hans A r p p o s t a r a ł się o obrazy, były akwaforty Picassa,
na scenie w y s t ę p o w a ł też Marcel Janco i M a x Oppenheimer,
recytowano Apollinaire'a, Jarry'ego, Rimbauda i innych
- pisze M i e c z y s ł a w P o r ę b s k i r e k o n s t r u u j ą c p o c z ą t k i ruchu
Dada. W y s t ę p y w kabarecie Voltaire nie były przy t y m
z a b a w ą grzecznych dzieci. Pełni życia d a d a i ś c i u r z ą d z a l i na
scenie t a ń c e , hałasy, bywali manifestacyjnie pijani, używali
masek, dziwnych k o s t i u m ó w , rzucali w p u b l i c z n o ś ć j a k i m i ś

�kulkami

(Porębski

1989,

s.

260-277).

kabaretu Hans Richter w s p o m i n a ł po

Były

członek

latach:

„...Każdy grał tu na swoim w ł a s n y m instrumencie, czyli grał
samym sobą, i to grat z całą namiętnością, z całej duszy. K a ż d y tak
niepodobny do pozostałych, był sobie własną melodią, własnym
tekstem, własnym rytmem. K a ż d y ze wszystkich sił w y ś p i e w y w a ł
swoją własną pieśń... a przecież o k a z y w a ł o się wreszcie, że j a k i m ś
cudem stanowią jedność, że pasują do siebie i potrzebują siebie
nawzajem..." (Richter 1983, s. 38).
I tu z n o w u p r z y p o m i n a j ą się obrazy z „ P i w n i c y " . Pierw­
sze, t o przebrania sceniczne - bo nie k o s t i u m y -

aktorów

k o m p o n o w a n e z części zdekompletowanych s t r o j ó w , n a k r y ć
g ł o w y , peruk, p i ó r , bielizny i t p . D r u g i e , to ulubione przez
„piwniczan"

do

dziś rzucanie w p u b l i c z n o ś ć

szmatami,

p o s i e k a n ą w trakcie skeczu k a p u s t ą , niewiele w a r t y m i bank­
n o t a m i i t d . Trzecie, to surrealistyczne scenografie a r a n ż o w a ­
ne przede wszystkim z m a r t w y c h p r z e d m i o t ó w - D u c h a m p

Fragment występu (1991): śpiewa Aleksandra Maurer, grają Mary­
na Barfus, Robert Chobrzyk i Michał Półtorak

p o w i e d z i a ł b y z rzeczy g o t o w y c h . Po czwarte wreszcie, to
w y s t ę p u j ą c y w „ P i w n i c y " goście. O d zawsze pojawiali

się

w niej Cyganie, k a r ł y , baletnice, iluzjoniści, p o ł y k a c z e ognia.
Przychodzili do niej nienajlepsi krakowscy a k t o r z y opowia­
d a j ą c y stare d o w c i p y i anegdoty, p r z y c h o d z i ł a m a t o r ś p i e w a ­
j ą c y arie operetkowe w stylu fryzjerskiego belcanto. Czasem
by w y s t ą p i ć w
postaci. T a k ą
przykład -

„Piwnicy" wystarczała
osobą

z

nadmiarem

niezapomniana K i k a

sama

ekspresji

wyrazistość
była

Szaszkiewiczowa,

-

na

która

z a u t o i r o n i c z n y m dystansem ś p i e w a ł a w pierwszym okresie
„ P i w n i c y " francuskie piosenki.
Treść wykorzystywanych tekstów p o c h o d z ą c a z odległych
c z a s ó w usytuowana w k o n t e k ś c i e w s p ó ł c z e s n e g o kabaretu
w y w o ł u j e u wszystkich u c z e s t n i k ó w s p e k t a k l ó w

(aktorów

i w i d z ó w ) w r a ż e n i e fascynującej egzotyki i o b c o ś c i .
N a p r z y k ł a d w „ s t a r e j P i w n i c y " m o g ł a to b y ć ś p i e w a n a
przez K r y s t y n ę Zachwatowicz piosenka Straszne
dziecię
( s ł o w a X I X - w i e c z n e g o poety Franciszka M o r a w s k i e g o ) :
M ó w i ą , że gdzieś chodzi w świecie
jakieś dziwne, ciche dziecię
dziewczyneczka to jest mała
twarz jej śniada, suknia biała,
wzrok jej dziwny i uroczy,
jakieś martwe, trupie oczy,
w polne maczki się przebiera,
po cmentarzach kostki zbiera,
krwawą chustą g ł o w ę słoni,
czarny pręcik nosi w dłoni,
a gdzie przejdzie tam jej ramię
wszystkie kwiatki niszczy, łamie,
a gdzie przejdzie tam o wiośnie
trawka nawet nie porośnie...
R a z j ą chłopek jakiś trącił
zaraz mu się m ó z g pomącił,
ręka w krótkiej uschła porze
i powiesił się gdzieś w borze...
Tak po świecie jak po grobie
drobna mara chodzi sobie.
Słucha miłych sobie d ź w i ę k ó w ,
pogrzebnego dzwonu j ę k ó w
a po miejscach, gdzie przemija
cień jej krwawo się przewija
i nikt nie wie skąd przybywa
patrząc na nią dreszcz przeszywa
zimno g r o b ó w od niej leci
M ó w i ą , że to m ó r na dzieci.
- lub polecane ze starych o g ł o s z e ń przez Tadeusza K w i n ­
tę k o s m e t y k i do twarzy z C K apteki Schwartza:
Ogłoszenia prasowe z XlX-wiecznej prasy austriackiej.
C K . obwodowa apteka M . Schwarza poleca następujące
środki kosmetyczne do pielęgnowania i upiększania twarzy:
Schwarza K r e m Wschodnich Piękności - nader szczęśliwe
połączenia do wydelikacania naskórka, wygubienia piegów,
przeciw opalaniu słonecznemu, pryszczykom, trądzikom itp.
nieczystościom skóry, cena 80 halerzy. (...)
Schwarza Mleko Wschodnich Piękności - do odświeżania

i o d m ł a d z a n i a twarzy, usuwa w zdumiewający s p o s ó b zmarsz­
czki, piegi i opalenia słoneczne, cena I korona i 60 halerzy.
- albo a n o n i m o w y
Wiesława Dymnego:

tekst

o

gorzałce

mówiony

przez

GORZAŁKA
(znaleziony przez Janinę Garycka)
Bądź co bądź gorzałka była i jest zabójczynią życia ludzkiego,
bo sama w sobie jest trucizną. Jakże często bowiem słyszy się:
umarł na ropienie się w r z o d ó w na nogach
umarł na zatwardzenie wątroby
umarł na puchlinę w o d n ą
umarł na wstrzymanie moczu
umarł, bo się w nim w ó d k a zapaliła - korona pijaństwa.
O, bo to ż n i w o dla suchej śmiortki w okolicach tych, gdzie
gorzałka panuje.
Przypatrzmy się teraz jak ta nieboga sucha śmiortka za­
wczasu pieczętuje tych, którzy mają b y ć wybrani:
nogi mu się trzęsą i g ł o w a
białko mu się w oczach czerwono skrzy
kuprowata ma twarz
stracił apetyt
jedzenie mu nie smakuje.
C h o ć są czasami i inne tego przyczyny.
- czy też s p o s ó b na t a n i ą p o d r ó ż przedstawiany przez
Krzysztofa L i t w i n a :
PODRÓŻ
(fragmenty - autor nieznany)
Kto chce tanio p o d r ó ż o w a ć , musi uprościć swój bagaż.
Wystarczy tornister nieprzemakalny, jedna zmiana bielizny,
pantofle, szlafrok, szlafmyca oraz kajecik m a ł e g o formatu do
zapisywania wrażeń. D o tornistra należy przytroczyć siatkę na
motyle, lunetę oraz łopatkę do kopania d o ł k ó w . . .
I tutaj śmiałość i odwaga bywa nagradzaną. K t o słabości
ulega i leży bezczynnie, cierpi daleko więcej od tego, kto wbrew
tej słabości z a ż y w a przechadzki po pokładzie, jeżdżąc sobie do
Rygi. T a k a p o d r ó ż dziwnie o d m ł a d z a i osładza. Bon voyage!
W „ n o w e j P i w n i c y " podobne w r a ż e n i e ogarnia widza, gdy
s ł u c h a Duchów polskich (wykonuje M a ł g o r z a t a G ó r n i s i e wicz):
C Z A R O W N I C E , S T R Z Y G I . M A M O N Y itp.
Czarownicami - są stare baby n a p i ę t n o w a n e jaką u ł o m n o ś ­
cią lub bardzo brzydkie. (...)
- t e k s t ó w C z e s ł a w a W o j t a ł y Co jest w Polszczę (zredago­
wane z c y t a t ó w z Nowych Aten Benedykta Chmielowskiego),
czy też z ł o ż o n e j z d w ó c h r ó ż n y c h t e k s t ó w pieśni o A n n i e
Csillag (wykonuje A n n a S z a ł a p a k ) :
ANNA CSILLAG
(słowa: Bolesław Leśmian, Bruno Schulz
muzyka: Zygmunt Konieczny)

65

r

�Wkosmacona w kwiat płytki,
łeb ująłwszy w dwie chwytki,
pszczoła, nim ją porwie lot,
w słońcu myje się jak kot.
Niech się dłuży cień ławy,
niech wypoczną w nim trawy,
z łbem na łapie chudy pies
śpi po łapy owej kres.
Porośnięta szła przez ziemię,
porastało ludzkie plemię,
porastało pod niebiosy,
rozwłoszone włosząc włosy. (...)
Ja, Anna Csillag urodzona w Karłowicach na Morawach,
miałam słaby porost włosów.
Byłam nim dotknięta z dopustu Bożego.
Na skutek długotrwałych modłów zostałam wysłuchana.
Otrzymałam znaki i wskazówki.
Sporządziłam specyfik, lek cudowny.
Zaczęłam porastać we włosy, a także
mój mąż, szwagrzy i bratankowie. (...)
A więc świat przedstawiony w kabarecie to pozornie nie
nasz współczesny świat. Jedną z wielu różnych reakcji na
program kabaretu m o ż e być refleksja bliska spojrzeniu
antropologa na rzeczywistość. Kabaretowe teksty w y w o ł a ć
m o g ą zdziwienie i chwilę zastanowienia się nad dawnymi
ludzkimi wysiłkami i sposobami opanowywania codzienno­
ści, nadawania jej kulturowego sensu.
Ironicznie przywołany w kabarecie krąg dawnych znaczeń
w mimowolnym p o r ó w n a n i u z naszym światem daje efekt
paradoksu lub olśnienia surrealistyczną logiką każdej rze­
czywistości. Oczywiste, że kabaret nie jest uniwersytecką
katedrą antropologii kultury. Jego celem i sposobem wyrazu
nie jest naukowy dyskurs, lecz śmiech i komizm. Ale przecież
i śmiech ma głębokie kulturowe funkcje. Kabaretowy śmiech
również bywa formą poznania, oswajania rzeczywistości, lub
odwrotnie, dystansowania się wobec niej (Bystroń 1968,
Bachtin 1975, Ć a p e k 1981).
Wykładnia wizji świata jaka dominuje w „Piwnicy" należy
do tradycji ruchu Dada i surrealizmu. Stwierdzenie to nie
oddala wcale od tezy o antropologicznej interpretacji w ka­
barecie, ponieważ surrealizm i współczesna antropologia
mają wiele w s p ó l n e g o .
Przy odpowiednio szerokiej definicji surrealizm to nie
tylko prąd w sztuce, ale rodzaj światopoglądu, program na
odczytywanie realności świata. W takim rozumieniu w sur­
realizmie spotkali się w Francji w latach 1920-1930 artyści
i antropolodzy. N a przykład Michel Leiris i George Bataille
to surrealiści, którzy z czasem zajęli się antropologią. N a
wykłady znanego antropologa Marcela Maussa p o w o ł y w a l i
się artyści. Związki takie z a o w o c o w a ł y nowym programem
dla sztuki i dla nauki (Kaniowska 1991).
W sztuce dzięki surrealistom i ich fascynacjom etno­
graficznym z r ó w n a n o wszystkie możliwe formy wyrazu.
Maska „afrykańska" okazała się równie piękna co dzieło
„europejskiego" artysty (Janicka 1985, Porębski 1989).
W nauce surrealizm przywrócił znaczenie wyobraźni,
obudził postawy paradoksalne i wskazał, że relatywnie
wszystko powinno nas dziwić. Egzotyka jest wśród nas
- wystarczy przyjąć odpowiedni punkt widzenia. Czymże
bowiem, różni się w X X wieku biret i kryza w stroju rektora
europejskiego uniwersytetu od metalowych obręczy na szyi
egzotycznej piękności, czym makijaż żony tegoż rektora od
rytualnych barw na twarzach uczestników obrzędu (Kaniow­
ska 1991). Dziwni jesteśmy sami dla siebie podpowiada
surrealistyczna formuła w antropologii i w kabarecie.
Teza p o w y ż s z a była i pozostaje siłą kabaretu „Piwnica
pod Baranami". Większości tekstów w „Piwnicy" nie trzeba

66

było tworzyć na potrzeby spektaklów, wystarczyło wykorzy­
stać okruchy historii i współczesności.
Forma „piwniczna" jest wehikułem znaczeń. W tekstach
zaadaptowanych przez artystów „Piwnicy" dawne fakty,
wzorce obyczajowe, wyobrażenia, stereotypy, przeniesione
w inny kontekst, ozdobione kontrastową lub wystylizowaną
muzyką, kostiumem i n o w ą formą wyrazu są nowymi
znakami i sensami. Wywołują efekty komiczne lub niosą
refleksyjne przesłanie. Bywa też, że wiele z dawnych tekstów
niespodziewanie aktualizuje się, nabiera antropologicznego
wymiaru a pierwotne intencje autorów i w y k o n a w c ó w są na
nowo interpretowane.
Oto kilka ilustracji.
Wspomniana już piosenka Straszne dziecię (muzyka Zbi­
gniew Paleta) śpiewana przez Krystynę Zachwatowicz p ó ź ­
niej przez Małgorzatę Górnisiewicz, opowiadającą o moro­
wym powietrzu nabrała nowych znaczeń w kontekście
inwazji A I D S .
Scena Seans u państwa Siemiradzkich (tekst Janina Garyc­
ka, muzyka Grzegorz Turnau) opowiadająca o wyczynach
Eusapii - dziwnego medium z rzymskiej willi malarza
- koresponduje z współczesną m o d ą na parapsychologię,
okultyzm, erę wodnika i związany z nim ruch New Age:
U Siemiradzkiego
w styczniu tysiąc osiemset dziewięćdziesiąt trzy
w willi rzymskiej
na via Gaetta
ukazała się Eusapia Palladino
dama z prostej sfery - i dość pełnoletnia w drodze z Neapolu do Mediolanu
dała pokaz magii.
A ujrzeli go:
państwo Siemiradzcy
państwo Bakałowiczowie
państwo Azzurri
hrabina Bremla - osoba z wyższego
towarzystwa, znajoma królowej...
W okresie stanu wojennego i w latach po nim następnych
w „Piwnicy" wiele tekstów miało patriotyczny wydźwięk.
Zaktualizował się bowiem romantyczny wzorzec przeżywa­
nia, według Marii Janion, obecny w polskiej „zbiorowej
p o d ś w i a d o m o ś c i " (Janion 1981). Pojawiła się w ó w c z a s zno­
wu czarna biżuteria, orzełki z koroną, kotwice i inne
drobiazgi będące znakami społecznych nastrojów. W tym
czasie w „Piwnicy" Anna Szałapak śpiewała pieśń Czarna
sukienka (słowa Seweryn Goszczyński, muzyka Zbigniew
Preisner) p o c h o d z ą c a z c z a s ó w powstania styczniowego:
Schowaj matko suknie moje,
perły, wieńce z róż,
jasne szaty, świetne stroje
to nie dla mnie już.
Niegdyś jam stroje, róże lubiła
gdy nam nadzieji wytryskał zdrój,
lecz gdy do grobu Polska zstąpiła
jeden mi tylko przystoi strój
Czarna sukienka. (...)
Lecz gdy nas zdrady wrogom przedały,
gdy zaległ Polskę najeźdźców rój,
gdy w pętach jęczy nasz naród cały
jeden mi tylko przystoi strój
Czarna sukienka.
Nastrój w kabarecie tworzyły wtedy właśnie zwierzenia co
„kobiecie przystoi gdy na wojnie kochanek lub brat"
modlitwa Jana Lechonia Matko Boska Częstochowska
(mu­
zyka Zbigniew Raj) śpiewana przez Aleksandrę Maurer:
Matka Boska Częstochowska ubrana perłami
cała w złocie i w brylantach modli się za nami.
Aniołowie podtrzymują jej ciężką koronę
i jej szaty, co jak noc są gwiazdami znaczone.
Ona klęczy i swe lice, gdzie są rany krwawe

�obracając, gdzie my wszyscy patrzy na Warszawę.
0 Ty, której obraz widać w każdej polskiej chacie
1 w kościele i w sklepiku i w pysznej komnacie,
w ręku tego co umiera, nad kołyską dzieci
i przed którą dniem i nocą wciąż się światło świeci. (...)
Nieraz potop nas zalewał, krew się strugą lała,
a wciąż klasztor w Częstochowie stoi jako skała.
I tyś była też mieczami pogańskimi ranną,
a wciąż świecisz ponad nami Przenajświętsza Panno.
I wstajemy wciąż z popiołu, z pożarów co płoną
i Ty wszystkich nas powrócisz na Ojczyzny łono.
Podniesiemy to co legło w wojennej kurzawie,
zbudujemy zamek większy, piękniejszy w Warszawie.
I jak w złotych dniach dzieciństwa będziemy słuchali
tego dzwonka sygnaturki co Cię wiecznie chwali.
- wiersz Adama Asnyka wykonywany przez Jacka Wójcic­
kiego i Tamarę K a l i n o w s k ą (muzyka Zbigniew Preisner).
MIEJCIE NADZIEJE
Miejcie nadzieję! ... Nie tę lichą, marną
co rdzeń spróchniały w wątły kwiat ubiera,
lecz tę niezłomną,
która tkwi jak ziarno przyszłych poświęceń w duszy bohatera.
Miejcie odwagę! ... Nie tę jednodniową,
co w rozpaczliwym przedsięwzięciu pryska,
lecz tę, co wiecznie z podniesioną głową
nie da się zepchnąć ze swego stanowiska.
Miejcie odwagę... Nie tę tchnącą szałem,
która na oślep leci bez oręża,
lecz tę, co sama niezdobytym wałem
przeciwne losy stałością zwycięża.
Przestańmy własną pieścić boleścią,
przestańmy ciągłym lamentem się poić
kochać się w skargach jest rzeczą niewieścią,
mężom przystoi w milczeniu się zbroić...
Lecz nie przestajmy czcić świętości swoje
i przechowywać ideałów czystość,
do nas należy dać im moc i zbroję,
by z kraju marzeń przeszły w rzeczywistość.
Po roku 1989 niespodziewanie powróciła część dawnego
kontekstu jednej z licznych piosenek organizacji strzelców
śpiewanej przez Małgorzatę Górnisiewicz Szabla i karabin
(muzyka Paweł Orkisz, słowa Henryk Zbierzchowski). K o ­
mizm anachronizmu zlał się tu z reaktualizowaną mitologią
okresu przed „złotym czasem niepodległości" (Romanowski
1990). Wszak znowu mamy drużyny strzeleckie, legionistów
(w Krakowie nawet dwa zarządy), piłsudczyków i kłótnie
o to, kto jest prawowitym spadkobiercą idei Marszałka.
Niech w Księgach wiedzy szpera rabin
Nauka to jest wymysł diabli
Mądrością moją jest karabin
i klinga ukochanej szabli.
Nie tęsknię do kawiarni gwaru,
gdzie mieszka banda dziwolągów
gardzę zapachem buduaru
gdzie amor psoci na szezlągu.
Nie nęcą mnie zalety babin
kobieta zdradną, bierz ją diabli.
Kochankiem moim jest karabin
i klinga ukochanej szabli. (...)
Przez pewien czas niespodziewaną n o w ą siłę komiczną
uzyskał jeszcze jeden stary tekst „piwniczny" odgrywany
ponownie w parodystycznej scenie przez Kazimierza Made­
ja. Oto gdy w roku 1990 minister Jacek K u r o ń rozpoczął
akcję pomocy społecznej od spektakularnego rozdawania
darmowej zupy, piwniczny artysta, parodiujący też inne
postaci, sięgnął po XIX-wieczne przepisy na zupy w kuch­
niach dla ubogich. Kiedyś w „starej Piwnicy" tonem żałos­
nego nabożeństwa czytała je Krystyna Zachwatowicz, a te­
raz jak u g o t o w a ć zupę Jacka Kuronia tłumaczy Kazimierz
Madej.
I wreszcie „piwniczny" hymn Dezyderata (muzyka Piotr
Walewski). Jest to jedna z późnych wersji (1692) średnio­

wiecznego apokryfu tzw. „listu z nieba". W tym przypadku
zawiera on zbiór protestanckich zaleceń moralnych. Piotr
Skrzynecki powiada, że jest autentyczny, ale co znaczy
autentyczny w odniesieniu do apokryfu. Listy z nieba są
znane w folklorze religijnym kultury europejskiej od c z a s ó w
wczesnego średniowiecza. Były formą ówczesnej agitacji lub
przestrogą. „ M o r a l n e dezyderata" przeniesione w piwniczny
kontekst nie tracą wagi i mocy etycznego przesłania.
DEZYDERATA
Przechodź spokojnie przez hałas i pośpiech, pamiętaj jaki
spokój można znaleźć w ciszy.
O ile to możliwe bez wyrzekania się siebie bądź na dobrej
stopie ze wszystkimi.
Wypowiadaj swą prawdę jasno i spokojnie wysłuchując
innych, nawet tępych i nieświadomych, oni też mają swoją
opowieść.
Unikaj głośnych i napastliwych, są udręką ducha.
Niech twoje plany będą dla ciebie źródłem radości.
Bądź ostrożny w interesach, na świecie bowiem pełno
oszustwa.
Bądź sobą, zwłaszcza nie udawaj uczucia, nie podchodź
cynicznie do miłości, albowiem wobec oschłości i rozczarowań
ona jest wieczna jak trawa.
Przyjmij spokojnie co ci lata doradzają z wdziękiem wy­
rzekając się spraw młodości.
Jesteś dzieckiem wszechświata nie mniej niż drzewa i gwiazdy
masz prawo być tutaj.
Tak więc żyj w zgodzie z Bogiem, czymkolwiek On ci się
wydaje, czymkolwiek się trudnisz i jakiekolwiek są twoje
pragnienia, w zgiełkliwym pomieszaniu życia zachowuj spokój
ze swą duszą. Przy całej swej złudności, znoju i rozwianych
marzeniach jest to piękny świat.
(Znalezione w starym kościele Świętego Pawła w Baltimore,
datowane 1692 rok)
r

0 kabarecie powiada się czasem lekceważąco - błazenada.
Błazenada, to działanie błazna. Ten trop j ę z y k o w y kieruje
uwagę na inny aspekt antropologii „Piwnicy". Kabaret to
krzywe zwierciadło rzeczywistości, to m o ż l i w o ś ć stosowania
odwrotnej optyki wobec faktów i ludzi.
W „Piwnicy" mimo stałego nadzoru cenzury i szykan
dyrekcji Krakowskiego D o m u Kultury m o ż n a było powie­
dzieć to co nieoficjalne i ośmieszyć to co oficjalne. Schizo­
freniczna i pompatyczna rzeczywistość P R L była dobrą
p o ż y w k ą dla kabaretu. Bunt przeciw niej, gry z cenzorem,
aluzje i śmiech przeciw nudzie były istotą „Piwnicy". Ale oto
i życie społeczne w trzeciej Rzeczpospolitej pozostato wielce
zrytualizowane i jest aż do przesytu „święcone". Śmiech,
który idzie od dołu, oswaja i czyni niegroźną nieprzychylną
rzeczywistość albo degraduje zbyt patetyczne i wysokie tony,
w jakie tak ł a t w o popadają Polacy.
W „starej Piwnicy" wśród innych, szczególne wyczucie
formy błazeńskiej miał Wiesław Dymny. Często występował
w kostiumie cyrkowego clowna: wypchanym, za obszernym,
z dużymi guzikami, w meloniku. Wykorzystywał go do
kreowania swojej scenicznej o s o b o w o ś c i . Pisał teksty utrzy­
mane w poetyce sowizdrzalskiej, na przykład Łazik z Tormesu, a jego prześmiewcze monologi wygłaszane w kabare­
cie, ze słynnymi Na przykład
Majewski:
Rodacy i Rodaczki! Czworacy i Czworaczki! Dość tych
kabaretów politycznych, tych kawałów abstrakcyjnych, tych
sztuczek podejrzanych, tych absurdalnych kojarzeń i całego
tego memłania. Weźmy przykład z Majewskiego: ten nie
memła, ale za to jak coś powie, to boki zrywać. Precz z fałszywą
ułudą sceniczną, pozostawiającą wiele do życzenia. Nie zaciem­
niajmy horyzontu myśli współczesnej. Na przykład Majewski.
Nie zaciemnia. Zerwijmy z tym chwiejnym balansowaniem na
krawędzi egzystencjalizmu i wegeterianizmu. Skończmy, skory­
gujmy i skonfrontujmy. Na przykład Majewski. Skończył,
skorygował, a teraz konfrontuje. Nie oglądajmy się na różne
prądy, prądziki, arabeski, frytki i frykasy. Na przykład Majew­
ski. Ten się nie ogląda... (fragment)
1 Zadania obywatelskie należą do klasyki gatunku.
Obywatele! Obywatelki! I ty, młodzieży najmilsza! Niewątp-

67

i

�I

liwie nikt z was nie poda w wątpliwość tego, co powiem, że jasne
jest, że musimy się rozwijać. Rozwijać się konsekwentnie,
rozwijać permanentnie, konsolidalnie, wertykalnie, hormonal­
nie oraz horrendalnie. Rozwijać się trzeba! A czasy są, jak
skądinąd wiemy, ciężkie. Lecz nie ciążenie jest tu ważne. Ważne
jest, żeby do czegoś dojść. Żeby dojść trzeba iść, żeby iść trzeba
mieć buty. I to dobre buty, a czasy są, jak wiemy, skądinąd,
ciężkie, więc żeby mieć buty, trzeba wykonać swoje zadanie.
I tak są różne zadania, które na nas ciążą. Jest na przykład
zadanie bojowe. Jest zadanie domowe. Jest zadanie ciosu,
zadanie bobu, zadanie dnia codziennego. Zadanie najwyższe,
zadanie specjalne.
Niewątpliwie większość z nas nie zna swojego zadania!
Więc w celu ułatwienia wam szybkiego włączenia się w nurt
wykonywania swoich zadań, podaję na dziś zadanie. Niech
każdy z was tam w domu nad łóżkiem sobie złotymi literami
wypisze: Adsum te pressurum esse ... Jaka to forma? Aaa, do
widzenia, (fragmenty)
Piotr Skrzynecki wspomina G o j a k o człowieka wielowars­
twowego wyczulonego na k a ż d ą d w u z n a c z n o ś ć ludzi. We­
d ł u g Skrzyneckiego b ł a z e ń s k a i groteskowa poetyka „ P i w ­
nicy" jest z a s ł u g ą W i e s ł a w a Dymnego. S k ł o n n y do obsc e n ó w , co m i a ł y m u za złe k o l e ż a n k i z kabaretu ( w y p o w i e d ź
Janiny Garyckiej), był człowiekiem o n i e z w y k ł y m poczuciu
h u m o r u . Teksty Dymnego gromadzi i chroni, czasem opo­
wiada w „ n o w e j Piwnicy" M a r e k P a c u ł a . W s p ó ł c z e ś n i e ,
poza M a r k i e m P a c u ł ą , tradycję Dymnego w innych ramach
kontynuuje Kazimierz Madej.
Natomiast g r o t e s k ę i z a b a w ę f o r m ą - n i e o b c ą też D y m ­
nemu - rozwija piwniczny entuzjasta Witkacego Zbigniew
Raj.
W nurcie b ł a z e ń s k i m , w bachtinowskim oczyszczającym
ś m i e c h u , d o c h o d z ą c y m dzisiaj z „ P i w n i c y " , mieszczą się
ś p i e w a n e do niedawna dekrety o stanie wojennym, pieśń
0 Koniewie (spreparowana z w y w i a d u z A n t o n i m Hajdeck i m - t w ó r c ą p o m n i k a Koniewa) oraz w s p ó ł c z e s n e Kazania
sejmowe Krzysztofa Janickiego, w y k o r z y s t u j ą c e j u ż rzeczy­
wistość I I I Rzeczypospolitej.
W k o n t r a ś c i e do formy prześmiewczej p o z o s t a j ą dzieła
sztuki wysokiej odpowiednio dopełniające całość wyrazu
dramatycznego s p e k t a k l ó w . D r u g a strona „ p i w n i c z n y c h "
n a s t r o j ó w czerpie przede wszystkim z poezji. Lista wykorzys­
tywanych a u t o r ó w jest bardzo bogata, ale sama niewiele tu
powie, p o n i e w a ż efekt artystyczny osiąga się r ó ż n y m i sposo­
bami.
Jednym z ciekawszych jest p r a k t y k o w a n y do dzisiaj
collage z t e k s t ó w jednego lub k i l k u t w ó r c ó w , co daje
w r a ż e n i e z a s k a k u j ą c e i oryginalne. Swoboda z j a k ą d o k o n u ­
je się pewnych z a b i e g ó w na p i e r w o t n y m tworzywie litera­
c k i m nie degraduje o r y g i n a ł ó w , raczej w y d o b y w a z nich
nowe sensy. D u ż a w t y m z a s ł u g a Piotra Skrzyneckiego,
znawcy poezji, obdarzonego w y j ą t k o w o d o b r y m smakiem.
Jego p o m y s ł y u z u p e ł n i a oryginalna t w ó r c z o ś ć „ p i w n i c z a n "
1 zaprzyjaźnionych autorów.
W „ P i w n i c y " poezja jest ś p i e w a n y m dramatem, m u z y c z n ą
liryką lub ż a r t e m . Z z a ł o ż e n i a istnieje ona tu j a k o forma
muzyczna - powraca więc do swojej archaicznej postaci
i z w i ą z k ó w . Obserwacja ta m o ż e być r ó w n i e ż tropem
interpretacji antropologicznej. Powiada bowiem W ł a d y s ł a w
Tatarkiewicz o dawnej łączności m u z y k i i poezji:
„...Muzyka była związana w wiekach średnich z poezją niepo­
równanie ściślej niż w czasach nowych: długo nie było muzyki
bez słów ani poezji bez akompaniamentu. Liryki (trubadurów)
były pieśniami, utwory dramatyczne (misteria) rodzajem
oper..." (Tatarkiewicz 1989, s. 124).
Wiedza lub intuicja t w ó r c ó w „ P i w n i c y " potwierdza w t y m
przypadku tezę o nieustannych transformacjach i nawrotach
do f o r m wyrazu utrwalonych w kulturze europejskiej. A w a n ­
garda to s p o s ó b wykorzystywania tradycji.
Cotygodniowe spektakle w m a ł e j , dusznej, piwnicznej

68

salce p a ł a c u Pod Baranami nie są j e d y n ą f o r m ą istnienia
kabaretu. P o m i j a j ą c liczne od pewnego czasu wyjazdy
artystyczne - wcześniej kabaret m i a ł k ł o p o t y z w y s t ę p a m i
poza K r a k o w e m , co p r z y d a w a ł o m u jeszcze legendy - „ P i w ­
nica" organizuje dla siebie i przyjaciół liczne bale, święta,
rocznice, parateatralne zdarzenia plenerowe, performance
i żywe obrazy. Przez trzydzieści lat istnienia „ P i w n i c y "
o d b y ł o się ich tyle, że trudno je zliczyć i chronologicznie
u p o r z ą d k o w a ć . D l a ilustracji zatem, a nie dla potrzeb
k r o n i k i , przedstawiam w y b ó r rozmaitych dawnych i nowych
piwnicznych d z i a ł a ń .
Pierwsze bale o d b y ł y się w ó w c z e s n y c h k r a k o w s k i c h
barach „ W i a r u s " , „ S m o c z a Jama", „ S i e l a n k a " . Miejsca te
nie należały do najelegantszych w mieście, m i a ł y opinię
raczej p o d ł ą . Inne słynne bale z w i ą z a n e były z premierami
p r o g r a m ó w i m i a ł y miejsce w zamkach w Piaskowej Skale
i N i e p o ł o m i c a c h . N i e z w y k ł y bal - w e d ł u g w s p o m n i e ń Janiny
Garyckiej - z o r g a n i z o w a ł a „ P i w n i c a " w opuszczonym p a ł a ­
cu Potockich w Krzeszowicach. U r o c z y ś c i e obchodzono
kolejne jubileusze kabaretu uświetniające 15, 20, 25 i 30 lat
jego istnienia. Lata siedemdziesiąte przyniosły bardzo udane
rekonstrukcje z d a r z e ń historycznych, a to: wjazd księcia
Józefa Poniatowskiego do K r a k o w a i bal w Sukiennicach (z
r o k u 1879). S p o ś r ó d najnowszych w y d a r z e ń p r z y p o m n i e ć
w a r t o bal pod n a z w ą „ L a t a p i ę ć d z i e s i ą t e " , w y s t a w ę „ r e ­
sztek" własnej działalności w P a ł a c u Sztuki „ C o nam z tego
z o s t a ł o " , której w e r n i s a ż z a m i e n i ł się w kolejną d a d a i s t y c z n ą
manifestację. N a s t ę p n i e , „ N o c p a r y s k ą " na ulicy F l o r i a ń ­
skiej, bal na p o ż e g n a n i e k o m u n y , bal modernistyczny,
przysięga Tadeusza K o ś c i u s z k i , święto krakowskich kop­
c ó w , H o ł d pruski, raut w teatrze S ł o w a c k i e g o z duchem
Franciszka Józefa.
Program ( n a p i s a ł P. Skrzynecki) otwarcia R a u t u w Teat­
rze i m . Juliusza S ł o w a c k i e g o w dniu 15 maja, w k t ó r y m
podpisany z o s t a ł u k ł a d o opuszczeniu przez wojska radzie­
ckie terytorium Republiki A u s t r i i .
Część pierwsza: powitanie
Camerata gra wiedeńską muzykę w westybulu teatru,
na pięknych schodach upozowane tancerki
w pięknych romantycznych pączkach,
schodzą się goście.
Konsul Austrii w otoczeniu świty wita przybywających gości,
publiczność powoli wchodzi do teatralnej sali lekko przycie­
mnionej.
Loża Cesarska na razie pusta oświetlona punktowym reflek­
torem,
kurtyna Siemiradzkiego podświetlona,
po wejściu publiczności, do loży przylegającej do Cesarskiej
wchodzi Konsul z małżonką
wraz ze swoimi gośćmi,
światło na sali nieco przygasa,
Loża Cesarska Oświetlona bardzo silnie,
zapala się światło w prawej loży obok sceny,
w tzw. loży Dąbrowskiego,
do Loży wchodzi gość w pelerynie,
staje przy balustradzie,
zapowiada przybycie Cesarza i jego małżonki
Cesarzowej Sisi,
fanfary - trzy razy,
do Loży wchodzi Cesarz z Cesarzową i ze świtą,
publiczność na wezwanie Gościa wstaje,
Ogromne Oklaski !!!!
powtórzenie fanfar,
kurtyna Siemiradzkiego podnosi się,
na scenie Teatru ukazuje się Apoteza Habsburgów,
powtórzenie fanfar,
Artyści wygłaszają odezwy i zapowiedzi przyjazdu
Franciszka Józefa I do Krakowa,
światło skierowane na Lożę Cesarską nieco przygasa,
wchodzi Elżbieta Towarnicka w cudownej sukni,
E. Towarnicka śpiewa dwie pieśni wiedeńskie,
wbiegają dzieci,
dzieci recytują nieznany wiersz na cześć Cesarza,

�G o ś ć w pelerynie zapowiada Seans u pp. Siemiradzkich
w Rzymie,
po Seansie M . Górnisiewicz śpiewa Gdy się ma 16 lat - m o d n ą
piosenkę wiedeńską z k o ń c a X I X wieku,
i
Austriackie Gadanie w wykonaniu C z . Wojtały i p. Grabow­
skiego,
G o ś ć w pelerynie z Loży wzywa do o k l a s k ó w na cześć
Cesarzowej Sisi,
L o ż a Cesarska oświetlona pięknie, kolorowo.
Cesarz i Cesarzowa wstają,
Cesarz pozdrawia publiczność,
Cesarz mówi: Witajcie M i e s z k a ń c y K r a k o w a - p o polsku i po
niemiecku,
Witajcie pp. Strausowie,
Panowie Strausowie wstają.
Szalone Oklaski !!!!
G o ś ć w pelerynie błaga Cesarzową Sisi o przemówienie.
Cesarzowa Sisi śpiewa wiersz Byrona Wędrówki
Childe
Charolda w tłumaczeniu A . Mickiewicza,
Apoteoza H a b s b u r g ó w znika,
na scenę Teatru wchodzi chór Dominanta, śpiewa
Hymn H a b s b u r g ó w ,
publiczność wstaje,
Oklaski !!!
po z a k o ń c z e n i u H y m n u Cesarz i jego świta opuszczają Lożę,
kurtyna Siemiradzkiego powoli spada,
G o ś ć w pelerynie z Loży:
„ W imieniu Cesarzowej i Cesarza, w imieniu pp. Strausów,
w imieniu Konsula Republiki Austrii zapraszamy na uroczysty
bankiet, szampana",
pp. Strausowie i publiczność powoli opuszczają salę i udają
się do sal recepcyjnych teatru,
w sali balowej na gości oczekują Cesarzowa i Cesarz,
kelnerzy roznoszą szampana,
U r o c z y s t o ś ć otwarcia dokonuje się powoli i dostojnie,
potem dziać będą się rzeczy niezwykłe.
( O d b y ł o się 15 maja 1993 r.)
Część druga: Piękny bankiet.

J u ż przytoczone tytuły i nazwy organizowanych paraartystycznych i towarzyskich przedsięwzięć sugerują, że k a ż d e
z nich m i a ł o ideowe założenia. Ś w i a d o m i e p r z y w o ł y w a n o
tradycję, zdarzenia, k t ó r e j u ż w swojej pierwotnej formie
były świętem, z b i o r o w y m przeżyciem lub legendą. W te
zamiary w c i ą g a n o a k t o r ó w , k r ą g przyjaciół, w ł a d z e miasta,
p r o f e s o r ó w , wojsko, d o r o ż k a r z y , kwiaciarki i p r z y p a d k o w ą
p u b l i c z n o ś ć . I oto bez w z g l ę d u na charakter administracji,
zajmowane etaty i prestiż, osoby r ó ż n y c h s t a n ó w i funkcji
p o m a g a ł y w realizacji p o m y s ł ó w „ P i w n i c y " . I c h g ł ó w n y m
reżyserem i s c e n a r z y s t ą był zawsze Piotr Skrzynecki. O p r ó c z
reżyserskiej w y o b r a ź n i , dysponuje on a n t r o p o l o g i c z n ą i n t u i ­
cją i wie czego m o ż n a o c z e k i w a ć od u c z e s t n i k ó w piwnicz­
nych s p o t k a ń i widowisk. Wykorzystuje przy t y m zawsze
s w o i s t ą a t m o s f e r ę K r a k o w a i t r a d y c y j n ą g o t o w o ś ć jego
m i e s z k a ń c ó w do ś w i ę t o w a n i a i u r o c z y s t o ś c i ( W o ź n i a k o w s k i
1991). D y r e k t o r kabaretu - Pan Piotr S. - zdaje też sobie
s p r a w ę , że w ogólniejszym planie realizują się w tych akcjach
archaiczne struktury zabawy i święta. W y p o w i a d a ł się o n
kiedyś na ten temat. (Benedyktowicz 1988)
Z kulturowego p u n k t u widzenia zabawa jest swobodnym
i bezinteresownym d z i a ł a n i e m w e d ł u g reguł p o c h o d z ą c y c h
spoza k r ę g u codziennych z a c h o w a ń . Te cechy zabawy, j a k o
pierwotnego wzorca, odnajdujemy w świecie - stwierdził
Johan Huizinga:
W owej platońskiej identyfikacji zabawy i świętości bynaj­
mniej świętość nie zostaje pomniejszona wskutek tego, iż
nazwana zostaje z a b a w ą , lecz zabawa podniesiona zostaje
dzięki temu, iż pojęcie to uznaje się nawet w najwyższych
rejonach ducha... C z ł o w i e k m o ż e bawić się na owym poziomie
kiedy zabawa wyraża p i ę k n o i świętość..." (Huizinga 1967,
s. 46).

O d w o ł a n i e p o w y ż s z e odnosi się do świata kultur, k t ó r y m i

zajmuje się etnologia, należy ono do historii k u l t u r y . W s p ó l szesna k u l t u r a europejska, w efekcie dominacji racjonali­
zmu, ograniczyła swoje z d o l n o ś c i symbolicznego myślenia
i p r z e ż y w a n i a świata. W a ż y to istotnie na t a k i m postrzeganiu
otoczenia, w k t ó r y m d o s t r z e g a ł o b y się j e d n o ś ć wszystkich
w y m i a r ó w ludzkiego istnienia. Ale Mircea Eliade przekonu­
je, że nawet najbardziej zdesakralizowane społeczeństwa
z a c h o w u j ą n i e ś w i a d o m e p o k ł a d y rytualizmu, zakamuflowa­
nych m i t ó w i struktur magiczno-religijnych (Eliade 1993, s.
414-416). T o właśnie te sfery zbiorowej „ n i e ś w i a d o m o ś c i "
wyzwalają się w „ p i w n i c z n y c h " świętach i balach.
Powaga reguł zabawy p o z w o l i ł a na sesję n a u k o w ą o „ P i w ­
nicy" z o r g a n i z o w a n ą w P A N przy okazji jubileuszu 20-lecia
(1976) a „ Ś w i ę t o k o p c ó w " (1992) p o p r z e d z i ł a sesja naukowa
w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego - i nie c h o d z i ł o przy t y m
o tanie efekty. I n n y m zdarzeniom t o w a r z y s z y ł y patriotyczne
uniesienia. Szczególnie w i d a ć to było w czasie „ w j a z d u
księcia Józefa do K r a k o w a " i podczas „ H o ł d u pruskiego".
Liczne bale, mające zawsze p e w n ą ideę p r z e w o d n i ą ,
a n g a ż o w a ł y u c z e s t n i k ó w do d z i a ł a ń quasi-rytualnych. By­
w a ł o , że z a k ł a d a l i o n i maski, stroje z epoki, uczestniczyli
w ż y w y c h obrazach. Bal zmieniał walor czasu i przestrzeni
- j a k na p r z y k ł a d - wspominana przez wszystkich iluzja
jakiej ulegli balowicze w zrujnowanej sali balowej p a ł a c u
w Krzeszowicach.
I n n ą f o r m ą „ p i w n i c z n y c h " świąt są coroczne, otwarte dla
przyjaciół spotkania, nazywane „ o p ł a t e k " i „ j a j e c z k o " - to
oczywiście wersje świąt powszechnie w Polsce obchodzo­
nych. „ P i w n i c a " rozumiana szerzej j a k o swoisty socjologicz­
ny t w ó r artystyczny i towarzyski jest ź r ó d ł e m pewnych
tradycji. Powtarzane przez „ P i w n i c ę " obchody ł a t w o rytualizują się, p o n i e w a ż nadaje i m ona n i e c o d z i e n n ą o p r a w ę - tak
powstaje „ p i w n i c z n a " tradycja. Jej etnologiczna w y k ł a d n i a
z w i ą z a n a jest z i s t o t ą święta. (Benedyktowicz 1988)
Chaos z d a r z e ń naszej c o d z i e n n o ś c i u ł a d z a co pewien czas
święto. Czas świąteczny ukazuje sens życia, oświetla ś w i a d o ­
m o ś ć istnienia. Ś w i ę t o przywraca z b i o r o w ą w r a ż l i w o ś ć na
rzeczywistość s y m b o l i c z n ą . W wymiarze s p o ł e c z n y m nato­
miast odnawia l u b kreuje poprzez r y t u a ł społeczny ł a d , to
znaczy tworzy lub utwierdza relacje m i ę d z y l u d ź m i na
r ó ż n y c h poziomach (Leach 1989, s. 46-49). Ten inter­
pretacyjny p r o t o k ó ł - najkrócej rzecz b i o r ą c - tak oto spełnia
się w „ p i w n i c y " .
Otwarte przyjaźnie d r z w i , żywe ś w i a t ł o świec, odpowied­
nia do święta dekoracja, zastawiony stół. Przez salki „ P i w ­
nicy" przewija się t ł u m . R y t u a ł czytania z B i b l i i , k o l ę d y
- jeśli to o p ł a t e k - życzenia, gesty przyjaźni i pojednania.
R o z m o w y , potem alkohol, coraz więcej ludzi, w y c h o d z ą
stateczni przyjaciele kabaretu. Bywa, że jeszcze później k t o ś
p r z y ś n i e na b o k u . W k o ń c u zniszczone dekoracje, rozbite
szkło, bełkotliwe resztki r o z m ó w - tak d o p e ł n i a się w swoim
przeciwieństwie k a ż d y r y t u a ł .
Opisane wyżej święta i zabawy m a j ą swój specyficzny
w y m i a r t a k ż e i dlatego, że fenomen „ P i w n i c y " tworzy też
skupiony w o k ó ł niej k r ą g towarzyski - dalszych i bliższych
przyjaciół. M i c h a ł Roniker w j e d n y m z w y w i a d ó w z J o l a n t ą
D r u ż y ń s k ą w k r a k o w s k i m Polskim Radio stwierdził, że
„ P i w n i c a pod B a r a n a m i " p r z e t r w a ł a tyle lat właśnie dzięki
temu ś r o d o w i s k u , k t ó r e stale odnawia się.
Ś r o d o w i s k o to jest niezwykle z r ó ż n i c o w a n e . M ó w i ą c
o n i m M i c h a ł Roniker m i a ł zapewne na myśli a k t o r ó w ,
reżyserów, p l a s t y k ó w , p o e t ó w , p o l i t y k ó w , dziennikarzy,
n a u k o w c ó w i innych. W s p o m a g a j ą o n i kabaret swoją t w ó r ­
czością, p o s t a w ą , a p r o b a t ą i g o t o w o ś c i ą do zabawy. Czuli
krytycy, p o m y s ł o d a w c y , uczestnicy premier, b a l ó w , imienin,
sylwestrów i bywalcy „ p i w n i c z n e g o " baru t w o r z ą rzeczywi­
ście d r u g ą d o p e ł n i a j ą c ą część „ P i w n i c y " i co ważniejsze
pojawiają się w niej ciągle nowe postacie.
„ P i w n i c a " p r z y c i ą g a swoją legendą, p l o t k a m i , k t ó r e o niej

69

i

�k r ą ż ą , i ś w i a d o m i e t w o r z o n y m obrazem. P r z y c i ą g a więc
i inne postacie, o k t ó r y c h nie m y ś l a ł cytowany wyżej znany
t ł u m a c z . M a m na myśli s a m o u k ó w , d e b i u t a n t ó w , grafoma­
n ó w , p i j a c z k ó w , h o c h s z t a p l e r ó w , ludzi o k i c z o w y m stylu
bycia, ale też postacie niebanalne oraz n i e o k r e ś l o n ą m a s ę
k i b i c ó w , wieloletnich k l i e n t ó w baru i stałych u c z e s t n i k ó w
„ p i w n i c z n y c h " imprez, znajomych znajomych, i tak dalej.
D o p i e r o łącznie te dwie wymienione a przemieszane grupy
t w o r z ą ś r o d o w i s k o kabaretu „ P i w n i c a p o d B a r a n a m i " .
Socjograficzne p o d z i a ł y tej całości m o ż n a r o b i ć stosując
r ó ż n e kryteria. O d w e w n ą t r z w i d a ć j ą j a k o bardzo z r ó ż ­
n i c o w a n ą , w o p i n i i potocznej całość: „ P i w n i c a " i k r ą g
przyjaciół to „ b a n d a p i j a k ó w " - j a k w y n i k a z wpisu do księgi
wystawy „ C o nam z tego z o s t a ł o " - w łagodniejszej wersji to
b ł a z e n a d a , p a s o ż y t n i c t w o , g ł u p o t a . Kabaret zawsze fas­
cynował i odpychał.
Takie ś r o d o w i s k o - rozumiane globalnie - jest potrzebne
„ P i w n i c y " . Jest ono t ł e m koniecznym dla jej działalności.
G d y b y nie ta życzliwa ś r o d o w i s k o w a p u b l i c z n o ś ć wiele
imprez nie m o g ł o b y się o d b y ć . T o ona p r z y c i ą g a ł a innych,
n a d a w a ł a k o l o r y t u i sensacyjności wydarzeniom, gdy obok
siebie stawały lub bawiły się persona grata i persona
incognita. Wiele o s ó b z tak zwanego ś r o d o w i s k a bywanie
w k r ę g u „ P i w n i c y " traktuje j a k o legitymację ich z w i ą z k ó w
z kabaretem. Są one przekonane, że t w o r z ą rodzaj duchowej
w s p ó l n o t y i właściwie one też t w o r z ą ten kabaret. T a k dzieje
się od lat. Potwierdza to n a s t ę p u j ą c a obserwacja.
Kiedy p o latach p o j a w i a j ą się w K r a k o w i e ludzie z k r ę g u
przyjaciół „ P i w n i c y " p o s z u k u j ą z n i ą k o n t a k t ó w . Z n a j d u j ą c
w niej w ł a s n e wspomnienia raczej niż rzeczywistość, k o n ­
statują co chwila: t u nic się nie zmieniło. A zmieniło się
wszystko. Nie ma k a w i a r n i „ K o l o r o w a " (dawnego miejsca
s p o t k a ń ) , i n n i są artyści w kabarecie, ma on inny wyraz
artystyczny, n o w i ludzie t w o r z ą ś r o d o w i s k o , inny jest też
status kabaretu. A l e w t y m niedostrzeganiu zmian t k w i siła
myślenia istotowego, znanego c h o ć b y z teorii f o l k l o r u . T o
dzięki temu zachowuje się ciągłość tradycji - tej „ p i w n i c z n e j "
również.
W s p ó l n o t ę a r t y s t ó w i przyjaciół podtrzymuje też i inna,
t r w a j ą c a o d lat sytuacja, w a ż n a chyba dla o b u g r u p - c h o c i a ż
t r u d n o t u o jednoznaczne opinie. Chodzi o uczestnictwo
w kabarecie od strony kulis.
Gdy toczy się kabaretowy spektakl w piwnicach P a ł a c u
pod Baranami, w pomieszczeniach kabaretu o b o w i ą z u j e
pewien funkcjonalny p o d z i a ł . Część stałych b y w a l c ó w nie­
odmiennie zajmuje swoje ulubione miejsca przy barze i w sali
tzw. „ k o l u m n o w e j " . P u b l i c z n o ś ć tłoczy się w salce, w k t ó r e j
trwa w y s t ę p , natomiast artyści m a j ą do dyspozycji m a ł ą
g a r d e r o b ę , salkę, przez k t ó r ą w c h o d z ą na p o d i u m oraz salę
z w a n ą „ p l a n e t a r i u m " (dawniej „ ś l i z g a w k a " ) . W salce przejś­
ciowej p o d lustrem Piotr Skrzynecki u k ł a d a plakat - tak
nazywa się schemat w y s t ę p u - w p r o w a d z a j ą c p o p r a w k i
i ostateczne decyzje. T u i do „ p l a n e t a r i u m " m a j ą prawo
w s t ę p u osoby z a p r z y j a ź n i o n e z „ P i w n i c ą " .
W „ p l a n e t a r i u m " p e ł n y m znajomych prowadzi się roz­
m o w y , popija a l k o h o l , t u p r z y g o t o w u j ą się artyści, czasem
jeszcze coś p r ó b u j ą . T u s k ł a d a się i m pierwsze gratulacje po
występie, t u na stronie słyszy się o nich złośliwe uwagi
i p l o t k i . T u o n i sami wygłaszają nudne autotematyczne
m o n o l o g i , n a r z e k a j ą , k r y t y k u j ą innych, zarzekają się, że
więcej j u ż nie w y s t ą p i ą i ... biegną na scenę. Czasem t u
r ó w n i e ż grają i śpiewają artyści s k r a c a j ą c sobie czas oczeki­
wania na wejście. Czasem k o n c e r t u j ą t u podchmieleni goście.
M i ę d z y t y m wszystkim k r ą ż y zdenerwowany Piotr S „ w y w o ­
łuje na scenę, pyta o w r a ż e n i a , podpowiada, kłóci się, wita
w przelocie gości, wyrzuca n a t r ę t ó w i wraca do p u b l i c z n o ś c i ,
by z a p o w i e d z i e ć kolejny w y s t ę p .
Bywa, że w „ p l a n e t a r i u m " znajdują się osoby sławniejsze

70

niż na scenie. C i , k t ó r y m w o l n o p r z e b y w a ć w „ p l a n e t a r i u m " ,
m a j ą poczucie, że uczestniczą w misterium. Być za kulisami
to rodzaj wtajemniczenia, dopuszczenie profana do procesu
powstawania spektaklu. Przekroczenie progu, o g l ą d a n i e od
tyłu tego, co dzieje się na scenie, fascynuje i p r z y c i ą g a .
N a p i ę c i a i relacje jakie w y t w a r z a j ą się w tej dziwnej salce są
też kabaretem - jeden kreują artyści na sali z d e k o r a c j ą
i p u b l i c z n o ś c i ą , inny, k t ó r e g o nie wszyscy są ś w i a d o m i , trwa
w „ p l a n e t a r i u m " . G d y czasem artyści z a p r a s z a j ą t u swoich
nowych gości, to w i d a ć , że w c h o d z ą c y stają onieśmieleni,
czują się nie na miejscu. I n n i j u ż obyci, czerpią z tej atmosfery
rodzaj satysfakcji. Są w centrum, są u siebie.
Za komentarz do opisanej sytuacji niech p o s ł u ż y paraf­
raza p l a t o ń s k i e g o dialogu łon, k t ó r ą p o s ł u ż y ł się M i e c z y s ł a w
P o r ę b s k i , by u w y p u k l i ć istotę relacji m i ę d z y a r t y s t ą i odbior­
cą.
„... G d y ś p i e w a m - m ó w i ł Ion do Sokratesa - w y c h o d z ę z siebie,
płaczę, żeby inni płakali, boję się, żeby przyprawić o strach
słuchaczy. Lecz w głębi duszy wiem dobrze, co robię, i wiem
również, że później będę się śmiał, p o n i e w a ż uczciwie zarobiłem
swoje pieniądze. K t ó ż więc jest autorem ten, który płacze, czy
ten, który się śmieje. K t ó r e m u z nich przypisać wykonane
dzieło. Odbiorca napotyka pierwszego z nich - z a m a s k o w a n ą
postać, która gra przewidzianą dla niej rolę. Idzie za nią i to
powinno mu wystarczyć. Bo jeżeli nie, jeżeli szuka drugiego
z nich - artysty w życiu prywatnym, aktora po spektaklu,
rozczaruje się. Lecz być m o ż e dopiero wtedy dane mu będzie
p o z n a ć aż do k o ń c a pełny mechanizm wszelkiej twórczości..."
(Porębski 1986, s. 241-242).

C z y m f a s c y n o w a ć m o g ą o d b i o r c ę „ p i w n i c z n i " artyści
w życiu p r y w a t n y m , artyści po spektaklu?
„ O d zawsze" tworzyli oni bardzo specyficzny zespół ludzi
i o s o b o w o ś c i b o d ź c u j ą c y c h się nawzajem, często o k r u t n y c h
wobec siebie i dla tych, k t ó r z y nie umieją się p r z e b i ć . Piotr
Skrzynecki p o w i e d z i a ł wprost w j e d n y m z w y w i a d ó w :
„... T u wszyscy się z wszystkich wyśmiewają bez przerwy,
wszyscy plotkują o sobie i bawią się sobą. Nie ma ż a d n e g o
zadęcia. I ta swoboda, jak się zdaje, wyzwala... Najbardziej
drętwych ludzi, którzy tu zostali, u d a ł o się w naturalny s p o s ó b
p o z b a w i ć drętwości..." (Skrzynecki 1993).

Są też k o n f l i k t y , z a z d r o ś c i , g w a ł t o w n e odejścia. Z dawnej,
licznej grupy o s ó b , k t ó r e przewinęły się przez kabaret prawie
n i k t nie poświęcił się m u bez reszty. W i ę k s z o ś ć reprezen­
t o w a ł a r ó ż n e inne gałęzie twórczości lub zawody i do nich
z czasem odeszła. Kabaret był dla nich w a ż n y m miejscem
i f o r m ą manifestacji p o g l ą d ó w , ale przecież nie j e d y n ą .
Nielicznym t y l k o osobom u d a ł a się kariera, k t ó r e j p o c z ą t k i
w i ą ż ą się z kabaretem. Nie inaczej jest współcześnie. Kabaret
nie w y p e ł n i a całości życia a k t o r o m , plastykom, m u z y k o m
i l u d z i o m innych z a w o d ó w .
Czy to co, stwierdziłem m o ż e r o z c z a r o w a ć o d b i o r c ę ,
w sensie w j a k i m u ż y w a tego pojęcia M i e c z y s ł a w P o r ę b s k i .
C z ę ś c i o w o tak, p o n i e w a ż nad kabaretem dominuje o d lat
o s o b o w o ś ć Piotra Skrzyneckiego. T o O n jedynie c a ł y m
swoim życiem potwierdza d a w n ą k u l t u r o w ą m a t r y c ę „ k o m e ­
d i a n t a " - człowieka marginesu. R o z w i n ą ł O n przez lata swój
w ł a s n y styl bycia, k t ó r y w b a n a l i z u j ą c y m opisie dziennikarze
n a z y w a j ą c y g a n e r i ą . Jednak u Piotra S. nie ma fałszywej
pozy. Postrzegany j a k o ironiczny błazen, autentycznie speł­
nia swoje p r o g r a m o w o samotne życie, m i m o że wszystkim
jest znany, z wieloma z a p r z y j a ź n i o n y . Jego w y j ą t k o w y styl
życia sprawia, że jest outsiderem wobec k a ż d e g o ś r o d o w i s k a ,
ale i k a ż d e G o przyjmuje od d o r o ż k a r z y do p r o f e s o r ó w .
Obdarzony w y o b r a ź n i ą , s u b t e l n ą intuicją w sprawach sztu­
k i , manifestacyjnie obnosi swoją p o e t y c z n ą o s o b o w o ś ć i gar­
dzi p o w s z e d n i o ś c i ą i n i e w o l ą rzeczy. Jego s p o s ó b widzenia
świata i opowiadania o n i m nie pozostaje nigdy na poziomie

�protokolarnego opisu. Jego wypowiedzi t o z a s k a k u j ą c e ,
sensacyjne, surrealistyczne, purenonsensowe o p o w i e ś c i
o zdarzeniach i ludziach.
Ż y c i o w a i t w ó r c z a biografia Piotra S. nie rozczarowuje.
W y p e ł n i a bowiem p e w n ą k u l t u r o w ą figurę z n a n ą z tradycji
europejskiej. N a l e ż y ona dzisiaj do - m o ż n a powiedzieć
- potocznej wiedzy o kulturze. T ą figurą m y ś l e n i a jest
przekonanie o z g o d n o ś c i dzieła i życia t w ó r c y . Dlatego t e ż
biografia artysty bywa często p o d s t a w ą interpretacji jego
twórczości. Zgoda p r z e k o n a ń i d z i a ł a ń człowieka wywołuje
oceny estetyczne i moralne. Spotykamy się z ocenami
„ p i ę k n e " l u b „ p r a w d z i w e " życie. Jurij Ł o t m a n powiada, ż e
zobaczenie pięknej i bogatej o s o b o w o ś c i artystycznej p o ­
głębia przeżycia estetyczne. Biografia artysty m o ż e więc b y ć
elementem d o p e ł n i a j ą c y m dzieło ( Ł o t m a n 1985).
B a z ą tych figuralnych s ą d ó w są p r z e m y ś l e n i a licznych
europejskich t w ó r c ó w . Z a p r z y k ł a d y niech p o s ł u ż ą t u myśli
F r y d e r y k a Schillera o sztuce życia i sztuce j a k o w o l n o ś c i
autokreacji, przekonania Johna Ruskina, że sztuka jest siłą
m o r a l n ą , Herberta Reada, że t w ó r c z o ś ć to rodzaj m o d l i t w y
lub ocalenia ( t a k ż e C y p r i a n K . N o r w i d , H e r m a n Hesse).
(Stróżewski 1983, s. 206-241).
P o w y ż s z e tezy są g ł ę b o k o osadzone w systemach nor­
matywnych. W pewnej sfolkloryzowanej postaci t w o r z ą one
część kliszy j a k ą posługuje się tak zwana szeroka p u b l i c z n o ś ć
w ocenie zjawisk artystycznych. Klisza, podobnie j a k s ą d
stereotypowy, jest oporna na zmiany i odporna na fakty.
W t y m sensie jest m i t o t w ó r c z a i pozaczasowa. Towarzyszy
z r ó ż n i c o w a n y m postawom: aprobacie, rozczarowaniu l u b
niechęci. W a l o r pozytywny lub negatywny uzyskuje w k o n ­
tekście użycia i interpretacji. M o ż e b y ć fragmentem ideologii
a r t y s t ó w l u b p o d ł o ż e m ich oceny przez innych.
L e g e n d ę „ P i w n i c y p o d B a r a n a m i " t w o r z ą z a r ó w n o arty­

ści, j a k i p u b l i c z n o ś ć kabaretu. S t a n o w i ą łącznie stale
o d r a d z a j ą c y się k r ą g . D z i ę k i temu legenda nie ginie a r o ś n i e .
I m więcej „ k i b i c ó w " i przyjaciół w o k ó ł „ P i w n i c y " , t y m
bardziej „ p i w n i c z n e " życie l u b fakt z niego wzięty urasta
poprzez p l o t k ę do rangi zdarzenia i sensacji. W ten s p o s ó b
powstaje kolejne złudzenie o i n t e n s y w n o ś c i życia „ p i w ­
niczan". N a d t o na „ P i w n i c ę " j a k o na całość jej a r t y s t ó w ,
potoczna opinia projektuje, na zasadzie pars pro toto, o c e n ę
osoby Piotra Skrzyneckiego. O n jest jej znakiem.
Czy lepiej więc, i d ą c za r a d ą M i e c z y s ł a w a P o r ę b s k i e g o ,
p o z o s t a ć na kabaretowej sali i u l e g a ć t y l k o złudzie, czy też
w a r t o z a g l ą d a ć za kulisy, by wiedzieć więcej. W p o w y ż s z y m
szkicu czyniłem i jedno i drugie. W i o d ł a mnie myśl wolna o d
r o z c z a r o w a ń i zarazem przekonanie, że „ P i w n i c a " to jest
jednak co innego n i ż „ b a n d a p i j a k ó w " . T e n kabaret, przy
wielu słabościach, ma w ł a s n ą o r y g i n a l n ą f o r m ę , ma jeszcze
przyjaciół i legendę, za k t ó r ą ostatnio o t r z y m a ł w a ż n ą
nagrodę.
„ . . . M a l a r z e i poeci mieli zawsze r ó w n y przywilej o d ­
w a ż a n i a się na wszystko..." - p o w i a d a ł X I I I - w i e c z n y W i l ­
helm Durandus (Tatarkiewicz 1989, s. 163). I m a j ą go nadal.
M o ż n a tak p o w i e d z i e ć o b s e r w u j ą c p o p u l a r n ą recepcję kaba­
retu „ P i w n i c a p o d B a r a n a m i " . Zawsze życzliwa p u b l i c z n o ś ć
nie dostrzega, że obecnie zespół przechodzi swoisty kryzys
wieku ś r e d n i e g o . Traci się gdzieś „ p i w n i c z n a " ideologia,
artyści powielają się, gdzie indziej realizują w ł a s n e p o m y s ł y .
O d c h o d z ą , brak nowych dynamicznych postaci.
Pan Piotr S. kręci nostalgiczny film o dawnych swoich
latach. N a ten temat prowadzi z n i m r o z m o w y Zbigniew
Benedyktowicz. Pani Joanna Roniker pisze w s p o m n i e n i o w ą
k s i ą ż k ę o „ P i w n i c y " . C z y ż b y j u ż czas t y l k o na wspomnienia?
Czy „ P i w n i c a " znowu się odrodzi, czy też przyjdzie powie­
dzieć: Sic transit Gloria.

BIBLIOGRAFIA
Arystoteles
1989 Poetyka, wyd. I I (opracowanie H . Podbielski), Wrocław
Bachtin Michaił

1993 Czy Chrystus się śmiał, „Nowa Res Publica" nr 1, s. 17-18
Gryglewicz Tomasz

1970
1975

Guriewicz Aron

Problemy poetyki Dostojewskiego, Warszawa
Twórczość
Franciszka Rabelaisgo a kultura ludowa
niowiecznego i renesansu, Kraków

śred­

Benedyktowicz Zbigniew
1988 O święcie i świętowaniu. Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim
z udziałem Zbigniewa Bujaka, Czesława Robotyckiego i An­
ny Szałapak, „Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, s. 107-114
1992 Uciekające zdjęcia. Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim, „Kon­
teksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, s. 168-178
Bobek Ryszard, Gardulski Marek
1992 Piwnica pod Baranami, album fotograf, (wyd.) Towarzystwo
Przyjaciół Piwnicy pod Baranami, Kraków
Brach-Czaina Jolanta
1984

Marsjasz
Imię róży,

Warszawa

Dlaczego Platon wykluczył

Głowiński Michał
1992

1981
1991

Rytuał

i demagogia, Warszawa

Goff Jacques le

Odnawianie znaczeń,

kultury, Warszawa

Kraków

Surrealizm i etnografia, (w:) Metodologiczne problemy współ­
czesnych badań nad kulturą i tradycją, Toruń, s. 79-94

Leach Edmund
1989 Kultura i komunikowanie,

(w:) E. Leach, A . L . Greimas,

i narracja, Warszawa

z państwa,

Ironia jako postawa i jako wyraz, Kraków

Łotman Jurij
1985 O biografistyce, „Literatura na świecie", nr 11 (172),
s. 348-353
Łotman Jurij, Uspienski Borys
O semiotycznym mechanizmie kultury, (w.) Semiotyka

kul­

tury, Warszawa, s. 177-201
Maziere Pierre la
1926

poetów

Homo ludens. Zabawa jako źródło

Kaniowska Katarzyna

1975
Kraków

Gawroński Alfred
1984

1967

Janicka Krystyna
1985 Surrealizm, Warszawa
Janion Maria

1984

czyli na marginesie literatury, Kraków

Okultyzm, czary, mody kulturalne,
Traktat o historii religii, Łódź

kultury ludowej, Warszawa

Łagocki Zbigniew
1968 Piwnica (wstęp, wybór tekstów, zdjęcia), Kraków
Laguna Piotr

Eliade Mircea
1992
1993

w sztuce polskiej XX wieku, Kraków

Problemy średniowiecznej

Rytuał

Eco Umberto
1987

1987

Groteska

Huizinga Johan

Etos nowej sztuki, Warszawa

Bystroń Jan Stanisław
1960 Komizm, (wyd. I I ) Wrocław
Caillois Roger
1973 Żywioł i lad, Warszawa
Ćapek Kareł
1981

1984

Warszawa

Oflziell Amusements, (w:) Sitten geschichte
rausg: Leo Schidrowitz) Wien-Leipzig

Podbielski Henryk
1989 Wstęp, (w:) Arystoteles, Poetyka,
s. V - C I .

von Paris, (he-

(wyd. I I ) , Wrocław,

71

I

�Porębski Mieczysław
1986
Sztuka i informacja, K r a k ó w
1989
Granica współczesności
(wyd. I I ) , Warszawa
Richter Hans
1983
Dadaizm. Sztuka i antysztuka, Warszawa
Romanowski Andrzej
1990
Przed złotym czasem. Szkice o poezji i pieśni
patriotyczno-wojennej lat 1908-1918, K r a k ó w
Skrzynecki Piotr
1993
O Zygmuncie Koniecznym, „ S u p l e m e n t " nr 21, marzec,
K r a k ó w , s. 10
Słowiński Mirosław
1990
Błazen. Dzieje postaci i motywu, P o z n a ń

Zaproszenie na sesję n a u k o w ą w U J : Krakowskie

72

Stróżewski Władysław
1983
Dialektyka twórczości,
Kraków
Tatarkiewicz Władysław
1989
Historia estetyki, t. 2, Estetyka średniowieczna,
Warszawa
Wasilewski Jerzy Sławomir
1989
Tabu a paradygmaty etnologii. Warszawa
Weiss Tomasz
1987
Legenda i prawda Zielonego Balonika, K r a k ó w
W o ź n i a k o w s k i Jacek
1991
Kraków
miasto stare, nowa sztuka, (w:) Kraków
dialog
tradycji, K r a k ó w , s. 77-93

Kopce, 5.06.1992. Projekt: Jerzy Skarżyński

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11441" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11419">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/d497a8afb5ec86b68c55fa52651a5123.pdf</src>
        <authentication>2b4856f27982c6115434b1ea8696d783</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136310">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2446</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136311">
                <text>1994</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136312">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2270</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136313">
                <text>Parodia i ironia w teorii i praktyce literackiej Umberto Eco / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136314">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.31-34</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136315">
                <text>Rutkowska, Teresa</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136316">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136317">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136318">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136319">
                <text>Parodia i ironia w teorii
i praktyce literackiej
Umberta Eco
Teresa Rutkowska

Śmiech, j a k powiada W i l h e l m de Baskerville w Imieniu
róży, stanowi cechę d y s t y n k t y w n ą g a t u n k u ludzkiego.
Śmiech, m ó w i ponadto, p r z y t a c z a j ą c h i p o t e z ę egipskiego
alchemika, posiada wielką moc k r e a t y w n ą , bowiem B ó g
stworzył świat śmiejąc się i śmiejąc się s i ó d m e g o dnia
s t w o r z y ł obdarzonego d u s z ą człowieka. Z a ś wiara pozba­
wiona r a d o ś c i daje do ręki b r o ń szatanowi.
Imię róży jest poza wszystkim powieścią o prawie człowie­
ka do ś m i e c h u , o walce o to prawo. W powieści tej
konsekracja ś m i e c h u dokonana zostaje przez Arystotelesa,
k t ó r y autorytetem swoim z a ś w i a d c z a o wadze tego zjawiska
w kulturze. O n to pisze w księdze swojej Poetyki, będącej
zaczynem powieściowej i n t r y g i kryminalnej:
1

„ P o k a ż e m y , jak śmieszność faktów rodzi się z przyrównania
lepszego do gorszego i na o d w r ó t , z zaskakiwania wybiegiem,
z niemożliwości i z p o g w a ł c e n i a praw natury, z błahego i z nielo­
gicznego, z poniżenia o s ó b , z użycia pantomim błazeńskich
i pospolitych, z dysharmonii, z wybrania rzeczy mniej godnych.
P o k a ż e m y potem, j a k ś m i e s z n o ś ć wypowiedzi rodzi się z wielo­
znaczności między słowami podobnymi dla rzeczy odmiennych
i odmiennymi dla rzeczy podobnych, z gadatliwości i powtarza­
nia, z gry słów, ze zdrobnień, z błędów w wymowie i barbaryzmów."
2

O t ó ż wydaje się, że ś w i a d o m o ś ć i s t o t n o ś c i tego aspektu
intelektualnej kondycji człowieka towarzyszy U m b e r t o Eco
o d samego p o c z ą t k u . Poczucie h u m o r u , ironia, wyczulenie
na absurd, z d o l n o ś ć do parodystycznej syntezy, to tyleż
cechy n i e o d ł ą c z n i e z w i ą z a n e z jego pisarstwem (z biegiem
czasu intensyfikujące się i doskonalone), co stale, w r ó ż n y c h
wariantach, p o w t a r z a j ą c y się m o t y w jego r o z w a ż a ń .
T y m właśnie c h c i a ł a b y m się zająć. Jak jednak p i s a ć
o c z y m ś tak nieuchwytnym i w y s u b l i m o w a n y m j a k poczucie
humoru? Najmniej ryzykowne wydaje się prześledzenie jego
p r z e j a w ó w na płaszczyźnie tekstowej, j a k k o l w i e k i ten
problem przekracza znacznie ramy referatu takiego j a k ten.
T o t e ż wiele kwestii zostanie t u jedynie zasygnalizowanych.
B e z p o ś r e d n i m tłem m o i c h r o z w a ż a ń będzie myśl U m b e r t o
Eco. W pierwszej części a r t y k u ł u o d w o ł a m się wprost do jego
wypowiedzi ma temat funkcji i r o n i i , parodii i pastiszu,
p o s ł u g u j ą c się p r o p o n o w a n ą przez niego b a z ą pojęciową,
niekiedy, j a k s ą d z ę k o n t r o w e r s y j n ą . O p o w i e m o niej jednak
z d o b r ą w i a r ą , nie polemicznie — bo zależy m i nie tyle na
prezentacji w ł a s n e g o stanowiska — ile przede wszystkim na
wydobyciu, tak typowej dla U m b e r t o Eco, z g o d n o ś c i teorii
z praktyką.
O d w o ł a m się do t e k s t ó w jawnie i po prostu pastiszowych,
a t a k ż e do tych bardziej wyrafinowanych, k t ó r e p a r o d i ę ,
ironię i pastisz w y k o r z y s t u j ą z a r ó w n o w funkcji estetycznej,
j a k i dyskursywnej, m e t a j ę z y k o w e j . Zastrzec też chcę, że
— głównie z uwagi na brak miejsca — nie p r z y t o c z ę
d o k ł a d n y c h definicji ani i r o n i i , ani p a r o d i i , ani pastiszu

— nie podaje ich zresztą i sam Eco, o g r a n i c z a j ą c się do
charakterystyki opisowej i c z ą s t k o w e j tych t e r m i n ó w , ufny,
j a k zawsze, w k o m p e t e n c j ę odbiorcy.
Przy całej swojej r ó ż n o r o d n o ś c i , w s z e c h s t r o n n o ś c i i mozai k o w o ś c i t w ó r c z o ś ć U m b e r t o Eco — naukowa i literacka,
t a k ż e ta pozornie b ł a h a i ulotna, felietonowo-dziennikarska
— jest nad podziw s p ó j n a . Wszystko t u łączy się ze s o b ą .
Metafora kłącza (rhisori) Deleuza i Guattari'ego, na k t ó r ą
Eco tak c h ę t n i e się p o w o ł u j e wydaje się t u najwłaściwsza.
Ten rodzaj labiryntu bez p o c z ą t k u i k o ń c a , bez centrum,
ciągle w akcie tworzenia i rozrostu jest s t r u k t u r ą d o m i n u j ą ­
cą, w p o s z c z e g ó l n y c h utworach i w jego dziele j a k o całości.
T o rzecz fascynująca śledzić, j a k p r z e m y ś l n i e w jego
pastiszach s k r y w a j ą się klucze do Imienia róży czy Wahadła
Foucaulta i odwrotnie, zaś w obu p o w i e ś c i a c h — klucze do
teorii interpretracji i odwrotnie, a we francuskim w y d a n i u
zbioru esejów Wojna fałszerstw (La guerre dufaux) klucze do
w y w o d u Lector in fabuła i odwrotnie. Eco, j a k ż e by m o g ł o
b y ć inaczej, zaprasza do o d b i o r u intertekstualnego. Jeśli
więc chcemy b y ć czytelnikami m o d e l o w y m i , idealnymi
— a do takich przecież Eco się zwraca — musimy p o d d a ć się
tej pokusie, wziąć udział w grze, d a ć się uwieść przygodzie
intelektualnej i s z u k a ć tych p o w i ą z a ń , bez obawy o u t r a t ę
naukowej solenności. M o ż e się to jednak stać pod j e d n y m
tylko warunkiem. M u s i m y „wiecznie p o w r a c a ć " , odczyty­
w a ć wciąż na nowo te lektury, tak rozmaite przecież i w tak
rozmaitych j ę z y k a c h s f o r m u ł o w a n e .
Z r e s z t ą sam Eco m ó w i o sobie, że jest typem intelektuali­
sty postmodernistycznego. I n t e l e k t u a l i s t ó w w s p ó ł c z e s n y c h
dzieli na trzy grupy. T y p pierwszy — to profesor szkoły
frankfurckiej, k t ó r y stając wobec ś w i a t a k u l t u r y masowej,
w niezgodzie na alienację, k t ó r a jest z nią z w i ą z a n a , o s ą d z a j ą
krytycznie za p o m o c ą kategorii filozoficznych, przyjmując
3

4

31

�p o s t a w ę odrzucenia w stosunku do przedmiotu analizy,
Jedynym n a p r a w d ę w i e l k i m przedstawicielem tej odmiany
jest w e d ł u g niego Walter Benjamin.
T y p drugi — to intelektualista p o k r o j u M c L u h a n a , k t ó r y
żyje w społeczeństwie konsumpcyjnym, l u b i je i decyduje się
m ó w i ć j ę z y k i e m tego s p o ł e c z e ń s t w a .
Wreszcie t y p trzeci, z k t ó r y m Eco się identyfikuje, to
intelektualista postmodernistyczny. P o s t a w ę jego ilustruje
w y p o w i e d ź Edgara M o r i n a — o t y m , że nie m o ż n a analizo­
w a ć fenomenu piłki n o ż n e j , jeśli nie umie się c z e r p a ć czystej
p r z y j e m n o ś c i z o d b i o r u meczu. Ten t y p intelektualisty
ś w i a d o m niebezpieczeństw, jakie ze s o b ą niesie k u l t u r a
masowa, jest n a m i ę t n y m jej o d b i o r c ą , kinomanem, telewi­
dzem, czytelnikiem k o m i k s ó w . Rezygnuje z postawy klerkowskiej. A l e żyjąc w społeczeństwie naznaczonym w p ł y w a ­
m i k u l t u r y masowej, nie rezygnuje z j ę z y k a
filozoficznego
i kategorii teoretycznych, z a k ł a d a j ą c w s z a k ż e , że i ten j ę z y k
u w i k ł a n y jest w kontekst współczesności.
W y r a z takiej postawie d a ł Eco j u ż wiele lat temu, w pracy
Apokaliptyczni
i zintegrowani (1964). T u , katastroficznej,
„ a p o k a l i p t y c z n e j " właśnie wizji h u m a n i s t ó w , duchowych
a r y s t o k r a t ó w , p o s t r z e g a j ą c y c h w kulturze masowej f o r m ę
rozprzestrzeniającego
się nieuchronnie
barbarzyństwa
— przeciwstawia p u n k t widzenia z w e w n ą t r z , tych „zinteg­
r o w a n y c h " , k t ó r z y remedium na b a r b a r z y ń s t w o w i d z ą w do­
k ł a d n y m rozpoznaniu p r o c e s ó w k o m u n i k o w a n i a , a t a k ż e
w usprawnianiu systemu komunikacji, w s t a ł y m „ u d r a ż n i a n i u " w y w o d ó w intelektualnych i p r z e f o r m u ł o w y w a n i u
koncepcji sztuki i estetyki tradycyjnej w świetle tych właśnie
p r o c e s ó w . Rozwija tę myśl w Dopiskach do Imienia
róży.
D o ż y l i ś m y c z a s ó w , gdy awangarda s t a ł a się tradycją, miłą
niekiedy w odbiorze. Zachwiana z o s t a ł a dychotomia p o m i ę ­
dzy p o r z ą d k i e m a chaosem, p o m i ę d z y t w o r e m konsumpcyj­
n y m a dziełem p r o w o k u j ą c y m . N i e a k c e p t o w a l n o ś ć odbior­
cza sztuki awangardowej p r z e s t a ł a b y ć gwarantem w a r t o ś c i .
Schemat aksjologiczny awangardy nie z o s t a ł wprawdzie
całkowicie obalony, ale mocno p o d w a ż o n y . Istnieją w e d ł u g
Eco elementy kontestacji i zerwania w dziełach przeznaczo­
nych do łatwej konsumpcji, z a ś wiele z tych, k t ó r e z założenia
m a j ą b y ć prowokacyjne i o b r a z o b ó r c z e , w istocie niczego nie
kontestują.
Awangarda historyczna usiłowała r e g u l o w a ć porachunki
z przeszłością, z t y m , co oswojone. Rezultatem tych po­
c z y n a ń jest informel, a w k o ń c o w y m etapie sztuka koncep­
tualna, czyli rodzaj m e t a j ę z y k a , k t ó r y m ó w i o rzeczach
niemożliwych. Dalej j u ż pójść nie m o ż n a . O d p o w i e d z i ą
postmoderny na m o d e r n ę jest założenie, że przeszłości nie da
się z b u r z y ć — bo jej dekonstrukcja prowadzi do ciszy.
Przeszłość natomiast trzeba nieustannie w e r y f i k o w a ć — ale
nie w s p o s ó b niewinny. U t r a t a niewinności jest faktem
powszechnym i d o k o n a n y m . Przeszłość należy w e r y f i k o w a ć
z i r o n i ą . Postmodernista, pisze Eco, jest w sytuacji takiej, j a k
w y k s z t a ł c o n y człowiek zakochany w w y k s z t a ł c o n e j kobiecie.
Nie m o ż e jej p o w i e d z i e ć — z d o b r ą w i a r ą : „ K o c h a m cię
miłością b e z n a d z i e j n ą " , p o n i e w a ż on wie, że ona wie (i ona
wie, że on wie), że te zdania zostały j u ż napisane przez k o g o ś
takiego, j a k Barbara Cartland (której i w naszych księgar­
niach jest p e ł n o ) . Jest jednak na to rada. M ó g ł b y jej
powiedzieć: „ J a k powiada Barbara Cartland: « K o c h a m cię
miłością b e z n a d z i e j n ą » " . I w rezultacie powie jej to, co chciał
powiedzieć, u n i k a j ą c fałszywej niewinności, powiedziawszy
jasno, że nie m o ż e m ó w i ć w s p o s ó b niewinny, że j ą kocha i że
kocha j ą w epoce utraconej niewinności. I obydwoje b ę d ą
musieli z a a k c e p t o w a ć to ciśnienie przeszłości, to deja dit
5

— ś w i a d o m i e i z p r z y j e m n o ś c i ą zagrają w tę i r o n i c z n ą grę,
p o n i e w a ż o w o branie w c u d z y s ł ó w nazywamy właśnie i r o ­
n i ą . Tyle Eco.
6

32

I r o n i a więc to gra metalingwistyczna. W epoce post­
modernizmu nie da się tej gry z r o z u m i e ć — jeśli b ę d z i e m y
b r a ć j ą p o w a ż n i e . C h o c i a ż zawsze z n a j d ą się tacy, k t ó r z y
dyskurs ironiczny w e z m ą na serio. (Postmodernizm nie
m ó w i , wyjaśnia w t y m ż e p o s ł o w i u Eco, do a n a l f a b e t ó w
zlobotomizowanych przez mass-media, ale ma też r o z e r w a ć
i p o r u s z y ć k o g o ś więcej niż, j a k p o w i a d a ł M a n n , pierwszych
chrześcijan i d e w o t ó w sztuki.)
Postmodernizm w t a k i m ujęciu jest więc k a t e g o r i ą ducho­
w ą (Kunstwolleń),
a t a k ż e sposobem d z i a ł a n i a . W t y m
znaczeniu, powiada Eco, k a ż d a epoka ma swoją postmodernę.
Idealna powieść postmodernistyczna p o w i n n a w e d ł u g
niego s y n t e t y z o w a ć opozycję p o m i ę d z y realizmem i irrealizmem, p o m i ę d z y formalizmem a a n a l i z ą treści, l i t e r a t u r ą
czystą i z a a n g a ż o w a n ą , e l i t a r n ą i m a s o w ą — j a k d o b r y jazz
i muzyka klasyczna.
I r o n i a jest zasadniczym mechanizmem retorycznym stoso­
w a n y m w p a r o d i i . Parodia nowoczesna — j a k tego d o w o d z i
L i n d a Hutcheon, ma nie tyle moc ośmieszającą i destrukcyj­
n ą (ten cel przyświecał p a r o d i i klasycznej) — ile moc
i n t e r t e k s t u a l n ą , czyli moc aktualizowania i rekonstruowania
innych t e k s t ó w w j e d n y m hipertekście (zgodnie z terminolo­
gią Genetta). Parodia utrzymuje dystans krytyczny w sto­
sunku do tekstu parodiowanego. Bywa paradoksalnie, i ta jej
właściwość wydaje się szczególnie interesująca w świetle
p r a k t y k i uprawianej przez Eco, „ p e ł n y m szacunku h o ł d e m
i j e d n o c z e ś n i e prztyczkiem w nos d a n y m t r a d y c j i " . Za takie
parodie u w a ż a ł Eco swoje teksty o d w o ł u j ą c e się do Borgesa,
Joyce'a i ( O dziwo!) Derridy.
7

8

Ten rodzaj p a r o d i i stosowali zresztą Barth, Fowles, N a b o ­
kov, M u r d o c h i oczywiście sam Borges. Parodia, dodaje Eco
jest lasem deja vu i deja dit, przez k t ó r y trzeba przejść c h c ą c
d o t r z e ć do czegoś nowego. W przypadku Imienia
róży
i Wahadła Faucaulta jest to las gęsty, przez k t ó r y trudno się
niekiedy p r z e d r z e ć , ale też niespodzianka, k t ó r a czeka nas na
k o ń c u , warta jest tego t r u d u .
Kategoria i r o n i i bywa przez Eco rozumiana d o ś ć szczegól­
nie. Jako chwyt retoryczny, ale t a k ż e , podobnie j a k post­
modernizm, j a k o typ postawy intelektualnej wobec świata.
M ó w i w j e d n y m z w y w i a d ó w : „ I r o n i a jest przede wszystkim
imperatywem g o d n o ś c i . Jak p o w i e d z i a ł Villiers d'lsle A d a m ,
życie jest potworne, pozostawmy ten problem naszym nie­
w o l n i k o m " . Jako figura retoryczna odznacza się ironia
g ł ę b o k ą a m b i w a l e n c j ą . Jest w istocie s z t u k ą m ó w i e n i a rzeczy
przeciwnych o d tych, k t ó r e są uznane za prawdziwe, ale
z w i a r ą w inteligencję odbiorcy, że ó w zna p r a w d ę i rozpozna,
strategię, j a k ą się posługuje nadawca. Jest to figura na
granicy tekstu i tego, co poza tekst wykracza, czyli konteks­
tu. Eco zwraca u w a g ę na to, iż ironia m o ż e b y ć najdoskonal­
szą strategią p e r s w a z y j n ą .
9

Jest to jednak strategia nie bez ryzyka. U w a ż a się po­
wszechnie, że tragedia odznacza się większą u n i w e r s a l n o ś c i ą
niż komedia. Eco w eseju o Komizmie i regułach z t o m u La
guerre de faux
zwraca u w a g ę na fakt, iż w y n i k a to s t ą d , że
w utworze tragicznym w i a d o m o d o k ł a d n i e , j a k i e reguły
uległy przekroczeniu, p o n i e w a ż reguły te zostały uprzednio
explicits s f o r m u ł o w a n e przez c h ó r — w tragedii klasycznej
lub przez szeroko zarysowany kontekst społeczny, na przy­
k ł a d w powieści d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e j . I n n y m i słowy, k a ż d e
dzieło tragiczne jest swojego rodzaju lekcją a n t r o p o l o g i i
kulturowej. W k o m e d i i dochodzi do p o g w a ł c e n i a scenariu­
szy w s p ó l n o t o w y c h , z n a j o m o ś ć k t ó r y c h zostaje z g ó r y
z a ł o ż o n a . Śmieszność zostaje zasugerowana za p o m o c ą
figury pronuntiatio, ale jedynie zasugerowana. K o m e n t a r z
do i r o n i i zabija ironię. Eco ma ś w i a d o m o ś ć tych o g r a n i c z e ń .
Zdaje sobie s p r a w ę z faktu, iż część z tego co pisze jest
10

�niepercypowalna poza jego krajem, w j ę z y k u i n n y m niż
włoski. Dlatego też nader pieczołowicie weryfikuje obcoję­
zyczne wydania swoich u t w o r ó w pastiszowych, a niekiedy
czuje się w o b o w i ą z k u d o o k r e ś l i ć , ich kontekst (we francus­
k i m w y d a n i u Diario minimo, n o s z ą c y m tytuł Pastiches
et
postiches — w traktacie fenomenologicznym o M i k u Bongiorno wyjaśnia, że jest to prezenter telewizji włoskiej,
zawdzięczający p o p u l a r n o ś ć absolutnej swojej przeciętności,
a fragmenty literackie analizowane w futurologicznym eseju
o wynikach prac archeologicznych na p ó ł w y s p i e a p e n i ń s k i m
po w y b u c h u a t o m o w y m to teksty piosenek w ł o s k i c h z lat
3 0 — 6 0 ) . Jego w s t ę p y do u t w o r ó w literackich, a t a k ż e
obszerne Dopiski do Imienia róży świadczą jednak o pewnym
niepokoju w t y m względzie, j a k k o l w i e k nieustannie de­
klaruje w i a r ę w kompetencje swojego czytelnika. Problem
w t y m , że zazwyczaj u Eco m a m y do czynienia z p a r o d i ą
„ u c z o n ą " i p o z i o m w y m a g a ń stawianych przezeń czytel­
n i k o w i bywa bardzo wysoki.
11

Jakie więc są cechy tego czytelnika modelowego?
W s p o s ó b najbardziej wyrazisty s f o r m u ł o w a ł je oczywiście
Eco w pracy Lector in fabuła.
O d w o ł a j m y się do jej
fragmentu, p o ś w i ę c o n e g o analizie nader przewrotnej no­
welki Alphonse'a Allais'a p.t. Dramat typowo paryski
(Un
dramę bien parisieri). Jest to o p o w i e ś ć o dwojgu niezmiernie
zazdrosnych m a ł ż o n k a c h , stale ze s o b ą s k ł ó c o n y c h . K a ż d e
z nich otrzymuje pewnego dnia a n o n i m o w y list, w k t ó r y m
zawarta jest w i a d o m o ś ć , że w s p ó ł m a ł ż o n e k ( k a ) dnia tego
a tego spotka się z k o c h a n k i e m ( ą ) na balu maskowym
w przebraniu " p i r o g i kongijskiej" i "templariusza fin de
sićcle". Zjawiają się więc w sekrecie na t y m ż e balu jedno
przebrane za p i r o g ę , drugie za templariusza, szukając się
wzajemnie. Z n a j d u j ą się, wieczór k o ń c z y się w lokalu, gdzie
zdejmują maski — i t u ogromne zaskoczenie: ani jedno, ani
drugie nie jest domniemanym w s p ó ł m a ł ż o n k i e m .
12

Wszystkie poprzednie rozdziały są przygotowaniem teore­
tycznym do rozprawy z t y m u t w o r e m . Eco lojalnie uprzedza:
Jeśli jesteś na tyle inteligentny, aby o d c z u ć paradoksalny
dowcip tej nowelki, jesteś w y s t a r c z a j ą c o inteligentny, aby
zrozumieć mój wywód.
Pierwszy więc warunek to inteligencja i kompetencja. C ó ż
to oznacza? Oznacza to m i ę d z y i n n y m i u m i e j ę t n o ś ć wpada­
nia w p u ł a p k ę z a s t a w i a n ą i przez Eco i Allais'a i g o t o w o ś ć na
przyjęcie niespodzianki. W ł a ś c i w a lektura tego u t w o r u jest
rodzajem chytrej p r ó b y . Zwycięskie jej przejście — to nie
t y l k o zrozumienie tego dziełka, ale przede wszystkim zro­
zumienie będącej naszym u d z i a ł e m pracy u m y s ł u w procesie
interpretacji. I , dodaje Eco — j a k w s z a n u j ą c y m się k r y m i n a ­
le p r a w d z i w y m m o r d e r c ą jest czytelnik. Oznacza to po
prostu, że czytelnik idealny musi „ p o d j ą ć się kooperacji
tekstowej — a więc o d b i e r a ć wirtualne intencje" zawarte
w tekście.
Czytelnik jednak, i to jest d r u g i n i e z b ę d n y jego atrybut,
musi p o s i a d a ć coś, co Eco nazywa k o m p e t e n c j ą encyk­
l o p e d y c z n ą , k t ó r e j towarzyszy intuicja i w r a ż l i w o ś ć po­
zwalająca a k t u a l i z o w a ć jedne hipoteksty w hipertekście,
a inne, j a k pisze Eco „ n a r k o t y z o w a ć " , czyli u n i e w a ż n i a ć .
T o stawia przed czytelnikiem u t w o r ó w Eco szczególne
wymagania. Kompetencja czytelnika parodii musi być nieja­
ko p o t r ó j n a :
1) lingwistyczna — tak by m ó g ł r o z p o z n a ć i z r o z u m i e ć
język;
2) retoryczna — w y m a g a j ą c a z n a j o m o ś c i n o r m i rozpozna­
nia o d s t ę p s t w o d niej;
3) ideologiczna — aby m ó g ł o d n i e ś ć się do systemu w a r t o ­
ści.
T o w a r z y s z y ć temu musi z n a j o m o ś ć konwencji k u l t u r o ­
wych i historii interpretacji poprzednich t e k s t ó w ;

Czasem autor litościwie udziela nam w s k a z ó w e k . N a
p r z y k ł a d w traktacie antropologicznym o zachowaniach
seksualnych m i e s z k a ń c ó w doliny Padu s f o r m u ł o w a n y m
przez australijskich a b o r y g e n ó w , j a k sam pisze, o d w o ł u j e
się b e z p o ś r e d n i o do pracy Malinowskiego, ale t a k ż e do
metod Margaret M e a d , R u t h Benedict czy Kroebera, po­
sługując się ponadto z lekka tylko retuszowanymi cytatami
z Husserla, Binswangera i Heideggera. W e w s p o m n i a n y m
szkicu o pracach archeologicznych nawiązuje do szkoły
frankfurckiej i j a k wyjaśnia do „ a d o r n i z u j ą c y c h k r y t y k ó w
w ł o s k i c h " . Czasem w s k a z ó w k i t k w i ą w samym tekście, j a k
na p r z y k ł a d w zjadliwym eseju o trzech s ó w k a c h na k o m o ­
dzie, gdzie aplikuje na a b s u r d a l n ą w y l i c z a n k ę dziecięcą
najbardziej solenne metody analizy tekstowej, „ c y t u j ą c "
Starobinskiego, Jakobsona, Levi-Straussa, Le Goffa, Lacana, D e r r i d ę , Guattariego, wreszcie Greimasa z jego k w a d ­
ratem m o d a l n o ś c i , nie szczędząc i siebie samego.
1 3

Z p o w i e ś c i a m i sprawa jest jednak znacznie trudniejsza.
Bowiem poza bardzo w ą s k i m k r ę g i e m specjalistów — czytel­
nik nie m o ż e wiedzieć z całą p e w n o ś c i ą , czy ma do czynienia
z k o n f a b u l a c j ą , p a r o d i ą , czy z faktami i w y w o d e m serio. Oto
bohaterowie Wahadła Foucaulta p r z y g o t o w u j ą Plan temp­
lariuszy:
„ D o d a w a ł o nam otuchy uzgodnienie — milczące, j a k
wymaga etykieta i r o n i i — że parodiujemy logikę tamtych.
A l e w czasie d ł u g i c h przerw, kiedy k a ż d y z nas osobno
g r o m a d z i ł m a t e r i a ł y do wspólnej pracy, ze spokojnym
sumieniem, gdyż w przekonaniu, że zbiera fragmenty, k t ó r e
złożą się na p a r o d i ę mozaiki, nasze m ó z g i p r z y w y k ł y w i ą z a ć
bez ustanku wszystko ze wszystkim, jeśli m i a ł o się to
d o k o n y w a ć automatycznie. Sądzę, że na pewnym etapie
zanika r ó ż n i c a m i ę d z y nawykiem udawania, iż się wierzy,
a nawykiem w i e r z e n i a . "
T a d w o i s t o ś ć i tajemnica jest losem czytelnika
Wahadła.
Jak u Borgesa, k t ó r y wymyślił idealnego p a r o d y s t ę Pierre'a
M o n o d a , autora Don Kichota, k t ó r e g o a m b i c j ą b y ł o sparo­
diowanie Cervantesa s ł o w o po słowie, linijka po linijce — tak
aby tekst parodiowany i parodia stały się identyczne.
Ten w ą t e k podjęty zostanie w Wahadle Foucaulta w opo­
wieści Belba o Johnie Dee, Baconie, Szekspirze i Cervantesie
— gdzie wszyscy imitują wszystkich tak dalece, że autor j a k o
osoba r o z p ł y w a się w niebycie.
Eco z nie u k r y w a n ą satysfakcją stwierdza w Dopiskach
do
Imienia róży, że ilekroć, k t ó r y ś z k r y t y k ó w z a r z u c a ł m u
przestylizowanie i p r z e s a d ę — zarzut był chybiony, bo
d o t y c z y ł tekstu autentycznego.
Trzecim warunkiem właściwego o d b i o r u jest podjęcie
t r u d u p o w t ó r z e n i a lektury. Ten „ p i e r w s z y raz" musi b y ć
oczywiście na tyle w a b i ą c y , aby czytelnika do tego zachęcić
— to j u ż zadanie autora. W trakcie ponawiania procesu
odczytywania rodzi się czytelnik krytyczny — d o k o n u j ą c y
interpretacji, k t ó r y niejako zabija w sobie czytelnika naiw­
nego z okresu pierwszej lektury. T o odnosi się tyleż do
czytelnika nowelki Allais'a, co do czytelnika Eco — a praw­
dopodobnie do czytelnika k a ż d e g o u t w o r u opartego na
strategii ironicznej.
Brak t u miejsca na w y w ó d bardziej szczegółowy, ale c e c h ą
niezmiernie i s t o t n ą r o z w a ż a ń w Lector in fabuła jest przemia­
na scholastyki semiologicznej w l u d y c z n ą wycieczkę, zaba­
w ę , c h w i l a m i w b u r l e s k ę . U jej korzeni t k w i jednak za­
dziwiająca dyscyplina p o j ę c i o w a i metodologiczna.
W y p a d a więc p o w i e d z i e ć nieco więcej o parodii j a k o
o sposobie uprawiania przez Eco m e t a k r y t y k i naukowej.
Ta metakrytyka daje o sobie z n a ć w tekstach jawnie
parodystycznych na p r z y k ł a d we wspomnianym tekście
o trzech s ó w k a c h . W tych tekstach pozornie, do z ł u d z e n i a
prawdziwych, Eco o d k r y w a p u ł a p k i metodologiczne roz14

33

�m a i t y c h szkół humanistycznych, własnej zresztą r ó w n i e ż .
A l e parodia jest obecna i w tekstach o randze wybitnie
naukowej. N a p r z y k ł a d w Granicach interpretacji
dokonuje
on bardzo ostrej k r y t y k i zasad tego, co nazywa i n t e r p r e t a c j ą
n i e o g r a n i c z o n ą . A u t o r Dzieła otwartego, pozwala je sobie
wymienić w punktach :
1) tekst poddaje się n i e s k o ń c z o n y m interpretacjom.
2) nie ma jednego sensu — nie ma intencji autora.
3) język odbija n i e a d e k w a t n o ś ć myśli.
4) tekst jedno-sensowy jest tekstem kalekim.
5) grzechem j ę z y k a jest szukanie iluzji sensu.
6) k a ż d y m o ż e stać się w y b r a n y m , wtajemniczonym — j e ś l i
narzuci w ł a s n ą intencję lektury na a u t o r s k ą ( n i e u c h w y t n ą ) .
W ten s p o s ó b k a ż d y czytelnik stać się m o ż e n a d c z ł o w i e k i e m .
7) słowa m a s k u j ą sens.
8) „ w y b r a n y " rozumie, że prawdziwy sens tekstu to pustka.
9) najważniejsze: semiotyka to spisek, zmowa tych, k t ó r z y
c h c ą nam n a r z u c i ć wiarę, że język służy k o m u n i k o w a n i u
myśli.
Sam Eco przyznaje n a s t ę p n i e , że jest to karykatura
interpretacji nieograniczonej, ale z a s t o s o w a ł j ą ś w i a d o m i e ,
p o n i e w a ż k a r y k a t u r y ujawniają fizjonomię, tendencje, cechy
inaczej nieuchwytne. Nie chodzi o to, aby w c z a m b u ł
p o t ę p i a ć wspomniane powyżej zasady — ale ujęte w t a k ą
całość — s k ł a d a j ą się one na obraz patologicznego syndromu
aluzji i p o d e j r z e ń i implikują metafizykę p o z o r ó w tyleż
s u g e s t y w n ą , co u k r y t ą . C i , k t ó r z y u p r a w i a j ę ten rodzaj
nauki, nie są b y ć m o ż e — powiada litościwie Eco — paran o i k a m i , ale dręczy ich choroba podejrzliwości. T y m stylem
argumentacji posługuje się Eco d o s y ć często.
N o t a bene wspomniana metoda interpretacji hermetycz­
nej i nieograniczonej z o s t a ł a przewrotnie i cynicznie w p r o ­
wadzona w życie przez Causabona i jego towarzyszy w Wa­
hadle przy mistyfikowaniu Planu templariuszy. T u Eco d a ł
w y k ł a d n i ę tego, do czego doprowadza inwazja g ł u p s t w a .
D o c h o d z i m y w ten s p o s ó b do n a s t ę p n e j cechy Ecowskiej
parodii. Parodia jest k ł ą c z e m . Figury ironiczne i p a r o d i ę
stosuje w obu p o w i e ś c i a c h i niemal we wszystkich pracach
naukowych. W y d a ł t a k ż e dwa t o m y Diario minimo ( g r u p u j ą ­
ce felietony z „ E s p r e s s s o " drukowane z przerwami o d lat 60
do tej p o r y — częściowo znamy je ze z b i o r k u Zapiski
na
pudelku zapałek). Są to, j a k pisze, ćwiczenia w stylu R a y m o n ­
da Queneau, w tej samej aurze intelektualnej, co
Mythologiques Barthesa. N i e k t ó r e z tych t e k s t ó w nie m a j ą
charakteru parodystycznego, przechylają się raczej w s t r o n ę
czystego, bezinteresownego pastiszu, r o z r y w k i , wyzbytej
intencji krytycznej i moralizatorskiej, pisanej j a k m ó w i
autor, lewą r ę k ą , j a k c h o ć b y „ p i o s e n k i do ś p i e w a n i a przy
winie na kongresach n a u k o w y c h " . W praktyce nawet ta
deklarowana b e z i n t e r e s o w n o ś ć m o ż e b y ć postrzegana j a k o
bodziec do n a m y s ł u nad k u l t u r ą w s p ó ł c z e s n ą , tą najbardziej
t r y w i a l n ą i t ą w y r a f i n o w a n ą . R ó w n o c z e ś n i e t u właśnie
pozwala sobie Eco na rozwijanie p o m y s ł ó w parodystycznych zainicjowanych w tekstach poważniejszych, k t ó r e
z uwagi na ciągłość w y w o d u m u s i a ł p o w ś c i ą g a ć . W drugiej
części Diario minimo m a m y na p r z y k ł a d k o n t y n u a c j ę pomys­
łu Belba i Diotalleviego co do reformy uniwersytetu i fakul­
tetu irrelewancji p o r ó w n a w c z e j — gdzie s t u d i o w a ć się będzie
15

to co z b ę d n e i n i e m o ż l i w e , czyli r o z b u d o w a n ą k o n c e p c j ę
tetrapiloktomii. R o z d z i a ł p o ś w i ę c o n y recenzjom książek
n a d e s ł a n y c h do wydawnictwa (Biblii, Jerozolimy
Wyzwolo­
nej Tassa, Boskiej Komedii Dantego), zawarty w pierwszej
części Diario minimo, to egzemplifikacja o d b i o r u a-kontekstualnego i a-historycznego, a więc absurdalny komentarz do
Lector in fabuła i Granic
interpretacji.
T a s p ó j n o ś ć w y w o d u sankcjonowana jest przez trzy
toposy Ecowskie: Bibliotekę (wraz z jej u n o w o c z e ś n i o n ą
wersją — komputerem), L a b i r y n t i W y d a w n i c t w o . Rzeczy­
wistość, po k t ó r e j porusza się on i jego bohaterowie — to
rzeczywistość t e k s t ó w k u l t u r y . W i l h e l m de Baskerville, Causabon, Belbo — to r ó ż n e oblicza porte-parole autora.
Erudyci, k t ó r z y p r a c ę intelektu w y k o n u j ą z ironicznym
dystansem, ale i paradoksalnie, z pasją d e t e k t y w ó w .
Badanie m o d a l n o ś c i z n a c z e ń — to p o w o ł a n i e semiotyka,
k t ó r e Eco realizuje w całym, swoim dziele. Parodia jest
j e d n y m ze ś r o d k ó w dochodzenia do celu. Jednym z n a j w a ż ­
niejszych a s p e k t ó w parodii, k t ó r ą Eco się interesuje —jest
płaszczyzna lingwistyczna. J u ż od lat 60 doskonali instru­
menty dekodowania lingwistycznego, instrumenty dekonstrukcji j ę z y k o w e j . Z d o l n y jest p a r o d i o w a ć wszelkie style
j ę z y k a pisanego i m ó w i o n e g o . B a w i się g r ą z n a c z e ń . Paro­
diuje języki d y s k u r s ó w naukowych i style autorskie (między
i n n y m i Manzoniego, Cortazara, N a b o k o v a , Robe-Grilleta,
Borgesa), z a r ó w n o w formie bardziej rozbudowanej, j a k
i w s p o s ó b maksymalnie syntetyczny — j a k w felietonie
z Diario minimo, gdzie ustami najrozmaitszych pisarzy
i filozofów udziela odpowiedzi na pytanie: Come va? (Co
słychać?). Rozmaite fragmenty Wahadła Foucaulta dostar­
czają t u szczególnie w d z i ę c z n e g o m a t e r i a ł u do analizy.
O d r ę b n y aspekt jego pisarstwa parodystycznego to ono­
mastyka. M a m y z t y m do czynienia z a r ó w n o w p o w i e ś c i a c h ,
j a k i drobnych pastiszach. D o w c i p tam opiera się na
swobodnych, absurdalnych skojarzeniach w y p ł y w a j ą c y c h
z p o d o b i e ń s t w a d ź w i ę k o w e g o (częste w Pastiszach).
Niekie­
dy, jest to istotne przede wszystkim w p o w i e ś c i a c h , i m i o n a
i nazwiska to klucze, k t ó r y c h dopasowanie wymaga dedukcji
ze strony czytelnika, zawsze jednak się o p ł a c a , p o n i e w a ż
pomaga w d o o k r e ś l e n i u funkcji postaci.
W t y m miejscu, z p e ł n ą ś w i a d o m o ś c i ą , iż temat nie z o s t a ł
wyczerpany, d o s z ł a m do k o ń c a moich r o z w a ż a ń . Jest prze­
cież jeszcze Eco — autor książki ekologicznej dla dzieci i Eco
— autor historii w y n a l a z k ó w , Eco — autor w s t ę p u do zbioru
k o m i k s ó w i t d . Ze zdjęć prasowych i licznych, umieszczanych
w czasopismach k a r y k a t u r (Eco jest p o s t a c i ą niezwykle na
zachodzie p o p u l a r n ą — i c h c ą c nie c h c ą c usytuowany z o s t a ł
w systemie gwiazd współczesnej k u l t u r y ) s p o g l ą d a na nas
wyrozumiale w s z e c h w i e d z ą c y m spojrzeniem, u ś m i e c h a j ą c
się u ś m i e c h e m z lekka s z a t a ń s k i m . Zgotuje nam zapewne
jeszcze niejedną n i e s p o d z i a n k ę .
D o d a m m o ż e jeszcze t y l k o , że j a k o klasyk sam też j u ż
bywa przedmiotem parodii, że w s p o m n ę o księżce Philipa
Sollersa Portret gracza, w k t ó r y m analizowane są przyczyny
niezwykłej
popularności
powieści
Róża
bezimienna
( c y t . " J e s t e ś m y t u na dole po to, aby się ś m i a ć , nie będzie tego
m o ż n a r o b i ć w czyśćcu ani w piekle. A w raju — nie będzie
wypadało.")
1 6

P R Z Y PISY
1

Por. Umberto Eco, Imię róży, Warszawa 1991, s. m.in. 113,152,551
Tamże, s.540
Tamże, Dopiski na marginesie, Imienia róży s.613 i dalej.
Por. „Magazin Litteraire" No 187, sept.1982
Umberto Eco, Imię róży, Dopiski..., s.618 i dalej.
Tamże.
Por. Linda Hutcheon, A Theory of Parody. The Teachings of
Twentieth Century Art Form, New York 1985
Tamże, s.12
2

3

4

5

6

7

8

34

9

Wywiad w „Magazin Litteraire" No 262, fevr.1989
Umberto Eco, La guerre de faux, Paris 1985
Tamże.
Umberto Eco, Lector in fabuła, Paris 1988
Umberto Eco, Le Pastiches et postiches, Paris 1992
Umberto Eco, Wahadło Faucaulta, Warszawa 1993, s. 469
Umberto Eco, Les limiles de {'interpretation, Paris 1989
Cyt. za: Annie Montant, La Parodie indefinie et le discours de
Tincroyance, (w:) Dire la Parodie, Paris 1988
1 0

1 1

1 2

1 3

1 4

1 5

1 6

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11440" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11418">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/f340ef6558544502e4c34e1ef6dee8ae.pdf</src>
        <authentication>de6b4f8e855b47cfeb23886483e75fe7</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136300">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2451</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136301">
                <text>1994</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136302">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2275</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136303">
                <text>"Tango" - taniec uniwersalnej alienacji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136304">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.48-53</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136305">
                <text>Benedyktowicz, Zbigniew</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136306">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136307">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136308">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136309">
                <text>1

„Tango" - taniec uniwersalnej alienacji
Zbigniew Benedyktowicz
U w a g i te i refleksja (poprzedzone projekcją d w u k r ó t k i c h
filmów Zbigniewa R y b c z y ń s k i e g o : pierwszego, zrealizowa­
nego w s p ó l n i e z Bogdanem D z i w o r s k i m
Wdech-wydech
oraz nagrodzonego Oscarem w 1983 r o k u Tanga ) p o w s t a ł y
na marginesie przygotowywanej, w Pracowni filmu I n s t y t u t u
Sztuki P A N , książki o twórczości Zbigniewa R y b c z y ń s ­
k i e g o . C h c ę je t u p r z e d s t a w i ć j a k o przyczynek do tematu
„ E t n o l o g i a wobec w s p ó ł c z e s n o ś c i " . Sam fakt zajmowania
się przez w s p ó ł c z e s n ą e t n o l o g i ę filmem j a k o tekstem k u l t u r y
nie jest j u ż dzisiaj c z y m ś w y j ą t k o w y m i dziwnym, ani
r z a d k i m i odosobnionym. Świadczy o t y m rozwijająca się
o d r ę b n a dziedzina j a k ą jest antropologia filmu, postrzegana
j u ż to j a k o subdyscyplina etnologii, j u ż to j a k o specyficzne
o d r ę b n e podejście interpretacyjne b i o r ą c e za m a t e r i a ł do
analiz dzieło filmowe. P o d k r e ś l a się w s p ó l n o t ę d o ś w i a d c z e ń
p o m i ę d z y fotografią, filmem a e t n o g r a f i ą i a n t r o p o l o g i ą .
Rozwija się r ó w n i e ż nowy rodzaj „ p i s a n i a " , czy też tworze­
nia antropologii - przy pomocy fotografii, kamery filmowej
i video - tzw. antropologia wizualna, w k t ó r e j nie brak
r ó w n i e ż antropologicznej refleksji nad w s p ó ł c z e s n y m i i daw­
n y m i zjawiskami k u l t u r y wizualnej. M o g ą więc b y ć te uwagi
r ó w n i e ż przyczynkiem na rzecz uzasadnienia prawomocno­
ści, potrzeby i s e n s o w n o ś c i stosowania takiego antropologi­
cznego spojrzenia na film, rozpatrywania go w antropologi­
cznej perspektywie, odnajdywania w dziele f i l m o w y m zawar­
tego w n i m antropologicznego w s p ó ł c z y n n i k a . K r ó t k o i po
prostu m ó w i ą c , byłby to przyczynek, k t ó r e m u m o ż n a by d a ć
tytuł: „ O potrzebie i s e n s o w n o ś c i pisania antropologicznego
komentarza do dzieła filmowego, jakiego n i k t inny poza
antropologiem nie napisze."
B e z p o ś r e d n i m z a ś powodem dla tych uwag stała się
recenzja p i ó r a Charlesa Solomona, j a k a u k a z a ł a się w „ L o s
Angeles T i m e s " w k r ó t c e po nagrodzeniu filmu Oscarem,
pod frapującym (już nie tylko dla antropologa) t y t u ł e m
,,Tango" - polski taniec alienacji. Oddajmy głos Solomonow i : „Tango to hipnotyczne, z ł o ż o n e dzieło, k t ó r e z o b a c z y ć
trzeba kilkakrotnie, aby w pełni je d o c e n i ć . W r a z z p o c z ą t ­
kiem starego, zdartego tanga oczom w i d z ó w ukazuje się
pusty, anonimowy p o k ó j . Przez o k n o wpada piłka, do
ś r o d k a wdrapuje się c h ł o p i e c i podnosi j ą . F i l m wydaje się
być oparty na żywej akcji, ale struktura jego jest osobliwa
- działanie c h ł o p c a powtarza się z zadziwiającą d o k ł a d n o ś ­
cią. Kiedy wspina się po raz drugi, do p o k o j u wchodzi
kobieta t u l ą c n i e m o w l ę , potem wychodzi. A k c j a rozbudowu­
je się dalej, aż do c h w i l i , gdy na planie porusza się 26 a k t o r ó w
i aktorek, a p o k ó j r o b i się bardziej z a t ł o c z o n y niż kabina
o k r ę t o w a w filmie braci M a r x Noc w operze. Potem t ł u m
p o w o l i się rozprasza, i p o k ó j się wyludnia. Co w a ż n e , ludzie
ci nie współdziałają ze s o b ą , k a ż d y kontynuuje swoje działa­
nie w izolacji, zupełnie obojętnie, nie reagując na otaczający
go chaos - komentarz do zbyt ciasnych m i e s z k a ń w polskich
miastach i bolesnej alienacji, k t ó r ą ten stan rzeczy w y w o ł u je(...)"
W stosunku do wiele z a p o w i a d a j ą c e g o tytułu ta jedno­
znaczna autorytatywna, bo p o w a ż n i e b r z m i ą c a , mieszkaniow o - k u l t u r o w a konkluzja interpretacji uderza p r o s t o t ą i spra­
wia, że trudno p o w s t r z y m a ć u ś m i e c h . A l e nie mniejsze
poczucie niedosytu p o z o s t a w i a j ą i p o z o s t a ł e filmoznawcze
wyjaśnienia rozwijające zresztą konsekwentnie ó w w ą t e k
polskich t r u d n o ś c i mieszkaniowych. Z n a m i e n n y m przy t y m
1

2

3

4

5

48

dla nich rysem jest to, że k o n c e n t r u j ą się one głównie na
zagadnieniach warsztatowych, ściśle technicznych. Podkre­
ślają zazwyczaj b a n a l n o ś ć historyjki, właściwe jej nieważ­
n o ś ć . Przestrzegają przed doszukiwaniem się w filmie j a k i ś
głębszych treści filozoficznych. T e m u p r y m a t o w i z g a d n i e ń
technicznych t o w a r z y s z ą przede wszystkim r o z w a ż a n i a nad
przechodzeniem przez R y b c z y ń s k i e g o od filmu do nowej
f o r m u ł y i porzucaniem forrny filmowej na rzecz innej.
R o z w a ż a n i a nad o d k r y w a n i e m przez niego nowej formy
obrazowania j a k ą u m o ż l i w i a technika video. O t o k i l k a
takich p r ó b e k .
W artykule Jak Polak pisze Jean Paul Fargier: „ Z b i g n i e w
R y b c z y ń s k i uprawia video od zawsze. Nawet kiedy kręcił
w Polsce filmy eksperymentalne, realizował video. Tango
ostatni film zrobiony w Polsce (...) jest bezdyskusyjnym
video, nawet jeśli jego podstawa ma charakter
filmowy,
a wszystkie jego t r i c k i są klasycznymi maskami i kontrmaskami filmowymi. A l b o w i e m czasoprzestrzenna strategia,
k t ó r a organizuje to dzieło, absolutnie genialne, należy do
d z i a ł a n i a video. Chodzi o stworzenie m o ż l i w o ś c i r ó w n o c z e s ­
nego obejrzenia o k o ł o trzydziestu akcji r o z g r y w a j ą c y c h się,
by tak rzec, w t y m samym czasie w bardzo m a ł y m p o k o j u
(gdzie znajduje się o k n o , troje drzwi, szafa, stół i ł ó ż k o ) . N a
p o c z ą t k u p o k ó j jest pusty. Przez o k n o wpada piłka, za n i ą
wdrapuje się dziecko, k t ó r e pragnie j ą o d z y s k a ć , c h ł o p i e c
wyrzuca piłkę i sam wychodzi. Lecz natychmiast piłka
powraca i dziecko r ó w n i e ż . Uwaga! pętla! Uwaga: w trakcie
p o w r o t u pierwszej pętli pojawia się (i zawiązuje) inna akcja;
j a k i ś m ę ż c z y z n a wchodzi, zabiera (kradnie?) walizkę leżącą
na szafie. I tak dalej, d w a d z i e ś c i a a nawet trzydzieści akcji
będzie się s u m o w a ć w tej ciasnej przestrzeni. Przy stole
m ę ż c z y z n a będzie j a d ł z u p ę p r z y n i e s i o n ą przez k o b i e t ę .
K i e d y s k o ń c z y , wyjdzie. A l e zaledwie odejdzie od stołu, inny
m ę ż c z y z n a wkroczy do p o k o j u i wejdzie na ten stół, aby
w y m i e n i ć ż a r ó w k ę , stół, z k t ó r e g o z p o w o d u w y ł a d o w a n i a
elektrycznego zejdzie szybciej niż n a ń wszedł, p o z o s t a w i a j ą c
wolne miejsce dla kobiety, j u ż pojawiającej się z talerzem
zupy... K a ż d y z a k ą t e k przestrzeni zostaje maksymalnie
zagospodarowany. Ł ó ż k o służy do przewijania n i e m o w l ę c i a ,
do czekania na śmierć, do uprawiania miłości. T o tak j a k
dziewięć i p ó ł Nowej książki (poprzedni film eksperymental­
ny R y b c z y ń s k i e g o - przyp. Z.В.), p o m n o ż o n e j przez 3 lub 4,
z o s t a ł o ustawione w perspektywie, przezroczyste w stosunku
do siebie, p o ł ą c z o n e w stos uchylający z a r ó w n o przestrzen­
ne, j a k i czasowe rozgraniczenia."
I dalej francuski k r y t y k stawia znamienne pytanie: „ K r y ­
zys mieszkaniowy czy kryzys kina? K i e d y po raz pierwszy
o b e j r z a ł e m Tango, p o m y ś l a ł e m o kryzysie mieszkaniowym
w Polsce ( i innych krajach socjalistycznych). W trakcie
p o w t ó r n e g o o g l ą d a n i a rzucił m i się w oczy kryzys kina (w
kraju rozpowszechnionej telewizji). Tango jest samym k i n e m
(ze swoimi drzwiami i o k n a m i , swoimi wejściami i wyjściami
z planu, swoimi banalnie p o w t a r z a j ą c y m i się, z u ż y t y m i
scenariuszami), k t ó r e j a w i się w trakcie zsuwania w prze­
strzeń telewizji, w czasie b e z p o ś r e d n i o ś c i . Wszystko w i d a ć
r ó w n o c z e ś n i e na t y m samym planie: tragedia i burleska
w y r a ż a j ą się tutaj z finezją, ale zyskują na gęstości. Nie ma
czego ż a ł o w a ć . K i n o r e p r e z e n t o w a ł o p e w n ą siłę dramatycz­
ną, k o m i c z n ą , c z ę s t o k r o ć p o t ę ż n e emocje. Video otwiera się
na nowy świat emocji, ś m i e c h ó w , d r a m a t ó w . "
6

7

�Pora przejść do analiz czynionych od w e w n ą t r z i o d d a ć
głos p o l s k i m a u t o r o m . Pisze M a r c i n G i ż y c k i : „ D o pustego,
przechodniego p o k o j u wpada przez o k n o p i ł k a . Za nią tą
s a m ą d r o g ą wchodzi c h ł o p i e c . Bierze piłkę, wyskakuje przez
o k n o . Piłka natychmiast wpada ponownie do w n ę t r z a . C y k l
powtarza się, j a k zacięta p ł y t a . Z a c z y n a j ą p o j a w i a ć się inne
postacie, w c h o d z ą c e z r ó ż n y c h stron. Z a c h o w u j ą się one tak,
j a k by były same w p o k o j u . Wszystkie w y k o n u j ą ściśle
o k r e ś l o n e c z y n n o ś c i i w y c h o d z ą , aby natychmiast ponownie
się p o j a w i ć i p o w t ó r z y ć d o k ł a d n i e to samo. M i m o , iż o s ó b
stale przybywa, ich d r o g i j a k i m ś cudem tak się przecinają, że
nigdy nie dochodzi do kolizji. I to jest właśnie swoisty
majstersztyk R y b c z y ń s k i e g o , tak z g r a ć wszystkie d z i a ł a n i a
w czasie z d o k ł a d n o ś c i ą co do u ł a m k ó w sekund, żeby
zazębiały się niczym t r y b y w zegarku. Zwyczajne odegranie
tego przez a k t o r ó w b y ł o b y po prostu niemożliwe, a nawet
jeśliby to się w j a k i m ś przynajmniej stopniu u d a ł o i tak nie
u z y s k a ł o b y się owej absolutnej m e c h a n i c z n o ś c i akcji, stano­
wiącej w k o ń c u istotę f i l m u . W momencie k u l m i n a c y j n y m
w p o k o j u znajduje się podobno ponad trzydzieści o s ó b , co
przyjąć trzeba na s ł o w o h o n o r u , bo widz gubi się w liczeniu
znacznie wcześniej. Później w n ę t r z e zaczyna się stopniowo
w y l u d n i a ć , tak j a k się wcześniej zapełniło - to znaczy, że po
k t ó r y m ś tam wyjściu postacie nie w r a c a j ą i nie w z n a w i a j ą
c y k l u . T r e ś c i ą f i l m u jest więc ruch i zmienne relacje prze­
strzenne m i ę d z y bohaterami - ruch n a r a s t a j ą c y do pewnego
p u n k t u , w k t ó r y m n a s t ę p u j e szczytowe skomplikowanie
u k ł a d u zgromadzonych postaci, n a s t ę p n i e o p a d a j ą c y , a ż do
ustania wszelkiej akcji. D r a m a t u r g i a Tanga budowana jest
przez zagęszczenie, w d o s ł o w n y m znaczeniu, sytuacji. K a ż d e
wejście nowego l o k a t o r a podnosi napięcie: j a k też uda się m u
przejść przez p o k ó j ? A ludzi przybywa i przybywa. K o n ­
strukcja filmu jest bardzo konsekwentna i jasna. K a ż d e
z a s k a k u j ą c e z a k o ń c z e n i e b u r z y ł o b y logikę założenia, c h o ć
na m a l u t k i e o d s t ę p s t w o autor sobie w finale pozwolił,
zmieniając nieco c z y n n o ś c i ostatnich z w y c h o d z ą c y c h po­
staci, o co m o ż n a mieć pretensje, gdyby s k i e r o w y w a ł o to
w y m o w ę filmu w j a k ą ś zupełnie i n n ą s t r o n ę . P o n i e w a ż
jednak nic takiego nie n a s t ę p u j e , przyjęte r o z w i ą z a n i e o d ­
biera się j a k n a t u r a l n ą , m u z y c z n ą k a d e n c j ę , co znajduje
t a k ż e swoje uzasadnienie w tytule.
Z n a j ą c R y b c z y ń s k i e g o m o ż n a b y ć niemal pewnym, że
Tango i n t e r e s o w a ł o go przede wszystkim j a k o problem
techniczny. Po prostu m i a ł p o m y s ł , wiedział j a k to da się
z r o b i ć . S t ą d n a l e ż a ł o b y b y ć raczej o s t r o ż n y m z doszukiwa­
niem się j a k i ś głębszych intencji filozoficznych (podejmowa­
no takie p r ó b y ) . Niemniej autor r ó ż n i c u j ą c swych b o h a t e r ó w
pod w z g l ę d e m charakteryzacji i k o s t i u m u , co b y ł o konieczne
dla czytelności akcji (nawiasem m ó w i ą c , pojawia się też ó w
m ę ż c z y z n a w czerwonym płaszczu z Nowej książki), i projek­
tując scenerię s t w o r z y ł swoiste polskie p a n o p t i k u m . Wszyst­
k o kotłuje się w j a k i m ś p o k o j u przechodnim, t y m symbolu
polskich k ł o p o t ó w mieszkaniowych, ale i demokratyzacji
s p o ł e c z e ń s t w a (to t u przecież u s t a w i a ł a się po wojnie we
w s p ó l n y m o g o n k u do łazienki inteligencja z klasą robot­
niczą, co utrwalił Leonard Buczkowski w głośnej k o m e d i i
Skarb). Przez owo pomieszczenie przewija się galeria prze­
ciętnych P o l a k ó w . Postacie te p r e z e n t u j ą p e ł n y zakres funk­
cji życiowych s p e ł n i a n y c h w mieszkaniu - od kopulacji
p o c z y n a j ą c , a na umieraniu k o ń c z ą c . Jest więc s p ó ł k o w a n i e ,
karmienie, ubieranie się, s p r z ą t a n i e , a nawet (w d o m y ś l e , bo
ukryte poza kadrem, za d r z w i a m i do łazienki) mycie się
i wydalanie. Są to treści w filmie d r u g o r z ę d n e , niejako
w t ó r n e , niemniej w y z w a l a j ą wiele r ó ż n y c h asocjacji."
8

I jeszcze, na z a k o ń c z e n i e , głos Daniela Szczechury: „ P o d ­
s t a w ą realizacji Nowej Książki, Tanga i innych filmów jest
olbrzymia partytura z ruchami p o s z c z e g ó l n y c h postaci.
Dlatego brak jest f o t o s ó w z filmów R y b c z y ń s k i e g o . Nie

m o ż n a b y ł o w y k o n a ć fotosu z Nowej książki, g d y ż efekt
finalny był p r o d u k t e m w y o b r a ź n i autora i o b r ó b k i laborato­
ryjnej. (...)
W pustym p o k o j u , j a k na scenie p o j a w i a j ą się r ó ż n e
postacie, w y k o n u j ą proste codzienne c z y n n o ś c i . Z czasem
liczba postaci zwiększa się, p r z y b y w a j ą nowe, a k a ż d a
wykonuje stale j e d n ą i tę s a m ą c z y n n o ś ć . C h ł o p i e c wychyla
się zza okna i zabiera piłkę, k t ó r a w p a d ł a do p o k o j u , kobieta
przewija dziecko, dziewczynka odrabia lekcje, babcia umiera
itp. W kulminacyjnej scenie tworzy się c o ś w rodzaju baletu
czy p a n t o m i m y , w k t ó r e j występuje 26 postaci. A k c j a p o w o l i
wygasa i znowu zostaje pusty p o k ó j . Wszystko to rozgrywa
się w rytmie tanga. F i l m prosty w p o m y ś l e i o s z c z ę d n y
w ś r o d k a c h wywiera d u ż e w r a ż e n i e . Po projekcji pada
niezmienne pytanie: j a k to b y ł o zrobione? Rzeczywiście
czegoś podobnego się nie o g l ą d a ł o . "
9

N a s t ę p n i e D a n i e l Szczechura, sam b ę d ą c nielada t w ó r c ą
i r z e m i e ś l n i k i e m w tej dziedzinę, o d s ł a n i a tajniki tej filmowej
roboty. Daje niezwykle rzetelny, fachowy, opis techniczny,
k r o k po k r o k u r e k o n s t r u u j ą c powstawanie tego
filmu.
Dlaczego więc te filmoznawcze analizy, j a k p o w i e d z i a ł e m ,
m o g ą b u d z i ć niedosyt? W ł a ś n i e dlatego, że nawet gdy
s k u p i a j ą c się na samym filmie, starają się w s p o s ó b rzetelny
i szczegółowy go o p i s a ć , p o z o s t a j ą niejako w n i m uwięzione,
skazane na repetycję. U m y k a j ą niejako przed p r ó b ą o d ­
powiedzi „ c o znaczy TangoT, a nawet i przed pytaniem
bardziej o s ł a b i o n y m : „czy Tango m o ż e c o ś z n a c z y ć ? " . I t u
spostrzegam miejsce i rolę dla antropologa, j a k ą m o ż e
o d e g r a ć , p o j a w i a j ą c się ze swym komentarzem. Z p o c z ą t k u
z d a w a ł o b y się, że filmoznawcze podejście w t y m dylemacie:
techniczny (materialny) opis czy poszukiwanie sensu, jest
j a k b y bliższe intencjom t w ó r c y i autora, k t ó r y sam zabiera
głos w tej sprawie (cytuję t u jedynie fragment tej wypowiedzi,
do k t ó r e j przyjdzie jeszcsK nam p o d koniec p o w r ó c i ć ) :
„ N a j w a ż n i e j s z a jest technologia. M o ż n a m ó w i ć o p i ę k n i e
piramidy, ale najistotniejsze jest t o , j a k j ą zbudowano.
Podobnie z wieżą Eiffla. Były protesty, gdy budowano tę
o l b r z y m i ą , s t a l o w ą k o n s t r u k c j ę . M ó w i o n o , jest ohydna.
Teraz stała się sentymentalnym symbolem P a r y ż a . Najpierw
jest konstrukcja, technologia. D o p i e r o potem to obrasta
znaczeniami i wytwarza nastroje. ( . . . ) "
1 0

J e d n a k ż e istnieje i d r u g i biegun. I inne na to spojrzenie.
P o g l ą d , k t ó r y m ó w i , że nie p o w i n n i ś m y jednak do k o ń c a
ufać artystom. U f a ć , to m o ż e tak, ale nie do k o ń c a wierzyć
w to, co m ó w i ą , ani się temu p o d d a w a ć .
Z w r a c a ł na to u w a g ę Janusz Bogucki w rozmowie,
zamieszczonej w „ K o n t e k s t a c h " : „ A r t y s t a jest skupiony na
t y m , co powstaje w jego u m y ś l e i stopniowo przemienia się
w przedmiot. Później nad t y m przedmiotem pracuje, jest cały
zanurzony w świecie w e w n ę t r z n y m tego przedmiotu. N o ale
ten obiekt zaczyna potem żyć swoim w ł a s n y m życiem, k t ó r e
jest r ó w n i e prawdziwe j a k to pierworodne życie w głowie
i w pracowni artysty. A u t o r r o b i ą c to, nie wie na pewno, co
właściwie r o b i , to się t y l k o po części wie. Prawdziwy artysta
nie wie, co r o b i , jest instrumentem, jest ź r ó d ł e m energii,
k t ó r a zostaje przelana w j a k ą ś m a t e r i ę na zasadzie t r o c h ę
z a m i e r z e ń , ale przede wszystkiem p r z e c z u ć - prawda, u m y s ł
nad t y m czuwa, u m i e j ę t n o ś ć fachowa jest na usługi, ale j a k to
się dzieje, bo to nie jest sprawa zaplanowania i wykonania.
Jeżeli jest to sprawa zaplanowana i wykonana, to powstaje
przedmiot estetyczny pusty w ś r o d k u , a jeżeli jest to akt
t w ó r c z y to jest to w j a k i m ś sensie od t w ó r c y n i e z a l e ż n e . "
11

Stojąc zatem na t a k i m stanowisku i w przekonaniu, że
Tango nie jest t a k i m pustym w ś r o d k u przedmiotem estetycz­
nym, (świadczą o t y m też p r z y w o ł a n i autorzy - „ h i p n o t y c z ­
ne, z ł o ż o n e d z i e ł o " , „dzieło genialne", „ m a j s t e r s z t y k " „film
wywiera d u ż e w r a ż e n i e " ) , podsumujmy tymczasem głosy
filmoznawcze. Ilość pozafilmowych o d n i e s i e ń jest t u zniko-

49

�ma. I c h lektura odbywa się głównie w o b r ę b i e omawianego
dzieła (jak jest zrobione) i przebiega w odniesieniu do
jednego kontekstu (kontekst f i l m o w y ) , odsyłając nas j u ż to
do lokalnej (Giżycki - Skarb), j u ż to do światowej - zależnie
zresztą z k t ó r e j strony na to spojrzymy - (Solomon - Bracia
M a r x , Noc w operze; Szczechura j a k o p u n k t odniesienia, j a k
wielu przywołuje - Meliesa) historii kina. Tymczasem pyta­
nie „czy Tango m o ż e coś o z n a c z a ć ? " , „czy Tango c o ś
znaczy?" pozostaje nadal w mocy i nie daje, nie t y l k o nam,
spokoju. Powraca wciąż natarczywie. Natarczywie domaga
się odpowiedzi. O t o stawia je t w ó r c y , dziennikarz p r o w a d z ą ­
cy z n i m w y w i a d dla wydawanego przez A n d y W a r h o l a
pisma „ A n d y Warhols Interview Magazine": „ C z y teraz,
gdy z d o b y ł pan Oscara, m o ż e nam pan powiedzieć, co
oznacza Tango! - (a m y uprzedzeni j u ż , że za bardzo nie
należy wierzyć w t y m względzie artyście) m o ż e m y przyjąć ze
spokojem p a d a j ą c ą o d p o w i e d ź : „ A b s o l u t n i e nic."
Co więc robić? Co z naszym k u l t u r o w y m komentarzem po
t a k i m dictum. N i e ma rady. Trzeba z a c z y n a ć od p o c z ą t k u . . .
Trzeba nam w r a c a ć do Solomona. N a t y m tle ta, zrazu
odrzucona przez nas, śmiesząca nas, bo p ł y t k a w y p o w i e d ź ,
czytana bez c u d z y s ł o w u : Tango - polski taniec alienacji,
pozostaje nadal frapująca i zdaje się w y p r o w a d z a ć nas na
właściwy trop. N o bo rzeczywiście, c o ś t u wydaje się b y ć na
rzeczy. Tango w Teatrze Śmierci K a n t o r a , Tango w filmie
R y b c z y ń s k i e g o , Tango w teatrze absurdu M r o ż k a (To
p o d o b i e ń s t w o nazwy i tytułu z dramatem M r o ż k a o d ­
n o t o w a ł nawet skwapliwie, oficjalny korespondent ówczes­
nej „ T r y b u n y L u d u " i P A P - u , i „ Ż y c i a Warszawy" - Luliński, k o n c e n t r u j ą c się jednak na opisie skandalu w y w o ł a n e g o
przez laureata, k t ó r y z a c h o w u j ą c się agresywnie p r ó b o w a ł
w y k r z y c z e ć c o ś do odebranego m u m i k r o f o n u o „ S o l i d a r n o ­
ści", z a k ł ó c a j ą c p o w a g ę imprezy, a potem, gdy wyszedł na
z e w n ą t r z , nie wpuszczany z p o w r o t e m do ś r o d k a w d a ł się
w b ó j k ę ze s t r a ż n i k a m i z o c h r o n y . )
I d ą c za tropem odczytania, jakie daje Solomon: Tango
- polski taniec alienacji, d o t y k a m y t u centralnego dla ant­
ropologii i antropologiczno-kulturowej problematyki, zaga­
dnienia, j a k i m są l o k a l n o ś ć i u n i w e r s a l n o ś ć kultury, procesy
uniwersalizowania się tego, co lokalne, oraz w c h ł a n i a n i a
tego, co uniwersalne w lokalne i vice versa. D o t y k a m y
problemu kulturowego p r z e k ł a d u . Czy j e s t e ś m y w stanie
o d t w o r z y ć tę d r o g ę ? Zadanie, przyznajmy, t r o c h ę trudne
i k a r k o ł o m n e , j a k ż e p r z y p o m i n a j ą c e sytuację z motta, j a k i m
Jan K o t t o p a t r z y ł niegdyś swoją analizę i r o z b i ó r Tanga
M r o ż k a : „ N i k t stąd nie wyjdzie, d o p ó k i nie znajdziemy idei.
Edek nie wypuszczaj nikogo. (Tango)"
O t o bowiem w
najogólniejszym zarysie d a ł o b y się tę d r o g ę tak zapisać:
L o k a l n y , (egzotyczny, a r g e n t y ń s k i taniec) uniwersalizuje się
stając się europejskim i o g ó l n o ś w i a t o w y m , przenika do
lokalnej k u l t u r y , gdzie poddany zostaje artystycznej, teatral­
nej, literackiej, filmowej o b r ó b c e , by p o w r ó c i ć do niej, tzn.
- do uniwersalnej światowej k u l t u r y , w nowej lokalnej szacie.
O t o j a k l o k a l n o ś ć i egzotyka zostaje oddana temu, co
uniwersalne: Tango stając się p o l s k ą specjalnością - polskim
t a ń c e m alienacji, staje się w swojej l o k a l n o ś c i uniwersalne.
Jak to się dzieje i j a k to jest możliwe?
Zacznijmy najpierw od warstwy lokalnej, starając się przy
t y m nie u r o n i ć nic ze ś l a d ó w i t r o p ó w zawartych w filmoznawczych opisach, jakie j u ż się pojawiły. N i e p r z y p a d k o w o
r o z p o c z ę l i ś m y te uwagi od projekcji i zestawienia tych d w u
tanecznych, a tak r ó ż n y c h filmów, j a k i m i są Tango
i Wdech-wydech (Dziworskiego i R y b c z y ń s k i e g o ) - nota
bene m y l i się t u francuski k r y t y k , kiedy pisze, iż Tango to
ostatni film zrealizowany przez R y b c z y ń s k i e g o w Polsce, jest
n i m właśnie ten w s p ó l n i e z D z i w o r s k i m zrobiony dokument
(1981). Zapis i obraz świata, k t ó r e g o j u ż nie ma, i k t ó r y zda
się z n i k n ą ł w niebycie a za k t ó r y m j u ż o d z y w a ć się zaczyna t u
i ó w d z i e społeczna nostalgia. Ś w i a t a s a n a t o r i ó w i w c z a s ó w .
12

13

50

D o k u m e n t a l n y zapis swoistego PRL-owskiego czasu
ś w i ą t e c z n e g o (w przeciwieństwie do tak p o d k r e ś l a n e j co­
dzienności, i prostych czynności Tanga), a nawet d o s ł o w n i e
k a r n a w a ł o w e g o , czasu kursokonferencji, odbywanej przez
i n s t r u k t o r ó w k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h Towarzystwa Przyja­
źni Polsko Radzieckiej, realizującej swoisty program "re­
kreacji w pomieszczeniach z a m k n i ę t y c h " . Obraz świata
rozrywek i towarzyskich k o n k u r s ó w (nie wyłączjąc k o n k u r ­
su wiedzy o Z S R R ) .
J a k ż e odmienne to filmy! Wdech-wydech to: naturalne
w n ę t r z a , naturalna muzyka (orkiestra dancingowa i z chryp i ą c e g o g ł o ś n i k a ) , muzyka z " t a m t y m i " przebojami, z k o n ­
kursami t a ń c a (są i Podmoskowskije
wiecziera), k o n k u r s a m i
na egzotyczny strój, na artystyczny w y s t ę p , z rekreacją t a k ż e
na świeżym powietrzu, piruetami na ł y ż w a c h , na l o d o w i s k u
w otoczeniu naturalnego, g ó r s k i e g o krajobrazu; to żywi
ludzie filmowani z precyzją, u w a g ą , o s t r o ś c i ą ale i czułością.
C o ś , co filmowo nie ma swego odniesienia, a jedynie umieścić
m o g l i b y ś m y „ p o m i ę d z y " i „ p o n a d " , c o ś p o m i ę d z y i ponad
homo ludens, homo sovieitcus i homo PeReLus;
i c o ś , co
nieudolnie d a ł o b y się określić, j a k o „ p o m i ę d z y "
filmami
i dokumentami o konkursach socjalistycznych fryzjerów
i Rejsem M a r k a Piwowskiego a czeską szkołą
filmową
z Miłością blondynki, i z Pali się moja panno.
Zaczęliśmy
od
zestawienia
tych
dwu
tanecz­
no-muzycznych filmów nieprzypadkowo, bo pozwala n a m
to na przypomnienie o istnieniu jeszcze jednego istotnego
s k ł a d n i k a w twórczości autora Tanga. Pozwala zwrócić
u w a g ę na stale o b e c n ą w a r s t w ę antropologii wizualnej
w filmach R y b c z y ń s k i e g o . Ż e b y t u c h o ć b y w s p o m n i e ć
0 m a ł y m etnograficzno-antropologicznym traktacie j a k i m
jest Święto (1975), z zapisanymi w n i m obrazami, j a k b y
wyjętymi z niedawno opublikowanego na tych ł a m a c h
studium Rocha Sulimy o s y r e n k a c h . M a m y więc w Święcie
o w ą „ k r ó l o w ą pobocza", „ s a m o c h ó d stacjonarny", w y ­
znacznik s p o ł e c z n e g o prestiżu, ó w hybrydyczny t w ó r spo­
między „cywilizacji drewna" i „cywilizacji techniki" w y ­
prowadzany do rytualnego mycia. M a m y t u też r y t u a ł
ś w i ą t e c z n e g o rodzinnego spotkania, z gestami p o w i t a ń i po­
ż e g n a ń , u ś c i s k ó w b r u d e r s z a f t ó w i t o a s t ó w , wizytę na cmen­
tarzu, p a m i ę ć o z m a r ł y c h z „ z a d u s z k o w y m zapalaniem
lampek" z d o b i e g a j ą c y m w tle p ł a c z e m n i e m o w l ę c i a , t r o c h ę
p o ś p i e s z n y i r u t y n o w y , bo n i e m o w l ę przywiezione na cmen­
tarz, marudzi i niecierpliwi się w w ó z k u . M a m y i świąteczne,
o b r z ę d o w e , rodzinne o g l ą d a n i e telewizji. Jest też i na uboczu
pośpiesznie odbywana miłość (w krzakach na działce). Eros
1 Thanatos (jak i w innych filmach R y b c z y ń s k i e g o ) , są blisko
i sąsiadują tu ze s o b ą . ( O t o j a k w y g l ą d a to w opisie k r y t y k a
obcokrajowca: „ D r o b n a kobieta na podmiejskim p o d w ó r k u
ucina łeb kurczakowi - symboliczny r y t u a ł k r w i i ofiary życia
r o z p o c z y n a j ą c y o w ą s p o k o j n ą , nader u p o r z ą d k o w a n ą , tra­
dycyjną c e r e m o n i ę r o d z i n n ą . Czerwony m ę ż c z y z n a wyjeżdża
z g a r a ż u białym samochodem, za k t ó r y m ciągnie się smuga
zielonego d y m u . Rozpoczyna c e r e m o n i a ł mycia samochodu,
p o l e w a j ą c go żółtą woda(...) o ś m i o o s o b o w a rodzina, wraz
z n i e m o w l ę c i e m w w ó z k u , przybywa do d o m u starszego
m a ł ż e ń s t w a . W y k o n u j ą o n i swoisty taniec p o w i t a l n y (...)
n a s t ę p n i e widzimy r o d z i n ę przy obiedzie, nad niedawno
zabitym i p r z y r z ą d z o n y m kurczęciem i s m a k o w i t y m i t r u n ­
k a m i ^ . . ) Po obiedzie rodzina w skupieniu o g l ą d a telewizję,
n i e c h ę t n a do r o z m o w y i znudzona s o b ą wzajemnie. I c h
milczenie kontrastuje z sekwencją dzikiego pościgu na
ekranie telewizora. Potem m a m y r y t u a ł p o ż e g n a ń (...). Te
milutkie sceny liturgii rodzinnej poprzerywane są ujęciami
pary (uciekającej z rodzinnego obiadu), k t ó r a potajemnie
uprawia miłość za domem, niezręczny balet ich r ą k i n ó g (w
ruchu sterowanym przez R y b c z y ń s k i e g o ) upodobnia ich do
p o ż e r a j ą c y c h się i n s e k t ó w . M ę ż c z y z n a myjący s a m o c h ó d
wreszcie z a k o ń c z y ł tę c z y n n o ś ć , natychmiast odprowadza
14

�bezpiecznie do g a r a ż u ó w ukochany symbol statusu społecz­
nego i zamyka drzwi. Starsze osamotnione m a ł ż e ń s t w o
pozostaje w p o k o j u (...) Dziadek moczy nogi, a babcia leży na
łóżku. W dalszym ciągu oglądają ten sam program telewizyj­
n y . " Kamera R y b c z y ń s k i e g o czy to w Święcie, czy eks­
perymentach, w rozbitym na 9 pól obrazie (Nowa
książka),
czy w szaleńczym pościgu w Oj, nie mogę się
zatrzymać
zapisuje i „ u t r w a l a " obraz obyczaju, gestów, banalnego,
codziennego życia, brzydkich k r a j o b r a z ó w miasta, przed­
mieść, s u b u r b i ó w , zapisuje etnografię - j a k to n a z w a ć ?
- miasta, m a ł e g o miasta, m a ł y c h historii, starej rozpadającej
się, i starej-nowej p r z e m y s ł o w o - p a w i l o n o w o - b l o k o w o - b a r a kowej socjalistycznej architektury, „rzeczywistości nie miejs­
kiej nie wiejskiej", o której śpiewał Piotr Szczepanik w „ t a n g u
za p ó ł z ł o t e g o " . Powiada się o wybitnych artystach, że są
t w ó r c a m i jednego dzieła, odnawianego w wielu postaciach
- tak m ó w i się o Fellinim, Bergmanie.
Tango (i ta swoista antropologia wizualna, d o ś w i a d c z e n i e
polskich filmów) jest s t r u k t u r ą w a ż n ą dla t w ó r c z o ś c i R y b ­
c z y ń s k i e g o k o n t y n u o w a n ą dalej w i n n y c h dziełach tego
autora, nieraz odnajdziemy nawet drobne elementy. (Ot
c h o ć b y takie, j a k gesty, drobne delikatne m ł y n k i , k r ę c o n e we
Wdech-wydech przez t a ń c z ą c e g o w takt
podmoskowskich
wieczierow mężczyznę, o d n a l e ź ć m o ż e m y w energicznych
m ł y n k a c h k r ę c o n y c h przez w s p a n i a ł e a m e r y k a ń s k i e dziew­
czyny, szaleńczo j e ż d ż ą c e na w r o t k a c h po Manhattanie
w wideo klipie The Original Wrapper L o u Reeda)
W rysunku-notatce j a k i zamieściliśmy w tej k s i ą ż c e - m o n o grafii o R y b c z y ń s k i m - na samym p o c z ą t k u , notatce, k t ó r a
chyba była szkicem do wideoklipu Imagine (przedstawia trzy
amfiladowo p o ł ą c z o n e pokoje, w k a ż d y m z nich przed
z a m k n i ę t y m i drzwiami stoi ta sama p o s t a ć , człowiek), pod
spodem, w dole m o ż e m y o d c z y t a ć :
- czy o n sam? - j a k o inne postaci
- czy powtarzanie i dodawanie j a k w Tangu
- czy ciągłość jakiejś historii - jednej - kilku?
- j a k a konstrukcja całości? Bohaterami filmów R y b c z y ń ­
skiego są nie t y l k o „ r u c h i relacje przestrzenne m i ę d z y
bohaterami", studia nad p r z e s t r z e n i ą i czasem, bipak, reprojektor i maski, high definition, ale t a k ż e ruch stosunki
i relacje k u l t u r o w e .
W z n a k o m i t y m studium o symbolach i sztuce j a k i m i żywi
się ta t w ó r c z o ś ć , M a ł g o r z a t a Baranowska, autorka pojęcia
kluczowego dla tej twórczości i sztuki, k t ó r ą uprawia
R y b c z y ń s k i : „ r e a l i z m symboliczny", i k t ó r y m to terminem
stara się o b j ą ć i z i n t e r p r e t o w a ć ostatnie filmy R y b c z y ń s k i e g o
wskazuje t a k ż e i na tę k u l t u r o w ą w a r s t w ę , gdzie z n ó w
m o ż e m y o d n a l e ź ć w s p o m n i a n ą p r o b l e m a t y k ę nieustannej
gry, r u c h u , relacji p o m i ę d z y t y m co lokalne i uniwersalne:
„Manhattan
to wizja poetyckiej całości złożonej z wielkiej
ilości osobnych k u l t u r , z w ł a s n y m i k o l o r a m i , strojami,
melodiami, t a ń c a m i , artystami, z nowojorczykami cierpiący­
m i na b e z s e n n o ś ć , z nieco śmiesznymi policjantami i przechy­
trzającymi ich złodziejami, z bezdomnymi, a t a k ż e z nieudol­
n y m i p o l i t y k a m i wszystkich m a ś c i w y k o n u j ą c y m i , bez
w z g l ę d u na cokolwiek, k i l k a r y t u a l n y c h gestów. F i l m y
R y b c z y ń s k i e g o cechuje poczucie h u m o r u . Z a r ó w n o on, j a k
M i c h a ł U r b a n i a k , zrobili wszystko, żeby kolejne sekwencje
z a s k a k i w a ł y z m i a n ą , ale często też śmiesznością obrazu
i d ź w i ę k u . D o najśmielszych chyba scen Manhattanu należy
ogniste tango t a ń c z o n e pewnie przez A r g e n t y ń c z y k ó w , bo t u
sceny podzielono j a k b y w e d ł u g popularnych r y t m ó w po­
szczególnych n a r o d ó w , s k ł a d a j ą c y c h się na wielką m i e s z a n k ę
Nowego J o r k u . Ś r o d k o w a część t u ł o w i ó w tańczącej pary
z a s t ą p i o n a z o s t a ł a w i e l k i m miechem, j a k od h a r m o n i i , k t ó r y
kurczy sie i r o z c i ą g a w r y t m m u z y k i , czyniąc ich raz
olbrzymami, raz k a r ł a m i . Daje to efekt j a k b y obrazow o - d ź w i ę k o w e g o k a l a m b u r u . Bardzo śmiesznie w y g l ą d a rap
t a ń c z o n y t u w powietrzu - r y t m t a k i n i e o d ł ą c z n i e z w i ą z a n y
1 5

1 6

z tupaniem nagle zawieszony nad u l i c ą . "
W y m i a r antropologiczny odnajdziemy w tych d w u fil­
mach o genius loci - j a k n a z w a ł a je M a ł g o r z a t a Baranowska
zbierając w skrócie zawarte w nich tematy: „ F i l m y o D u c h u
Miejsca nadzwyczajnie łącza w sobie nigdy przez R y b c z y ń s ­
kiego nie przerwane studia nad przestrzenią i nad czasem
z wizją tak r ó ż n i ą c y c h się miast. Krajobraz t u zachowuje
swoją s t a t y c z n o ś ć , a ludzie w y k o n u j ą c y symboliczne czynno­
ści w niesamowitym t a ń c u względności określają charakter
miejsca. W w i e l k i m skrócie i uproszczeniu:
Manhattan
reprezentuje - wielkiego grajka, a r t y s t ę , bezdomnego, dziec­
ko, policjanta, kalejdoskop ś w i a t ó w i r ó ż n o r o d n y c h l u d ó w ,
życie, m ł o d o ś ć , miłość, nadzieję, w s p ó ł c z e s n o ś ć . Washington
D. C. reprezentuje - u r z ę d n i k a , o d k r y w c ę , łowcę, napastnika,
znikanie dawnych k u l t u r , żołnierza, k a r n a w a ł , posiadanie,
p i e n i ą d z e , miłość, z d r a d ę , przemijanie, h i s t o r i ę . " W r ó ć m y
do Polski. Zdajemy sobie s p r a w ę z r ó ż n i c p o m i ę d z y Tangiem
u M r o ż k a (1964), Tangiem u K a n t o r a i Tangiem R y b c z y ń s ­
kiego, i nie s p o s ó b ich wszystkich t u rozwijać. Tango
u M r o ż k a (La Cumparsita) jest t a ń c e m zniewolenia do
jakiego zaprasza nas w ł a d z a chama ( „ p r o p o z y c j ą nie do
odrzucenia"), czyż nie jest j a k ą ś wersją niemocy naszej,
echem i przetworzeniem chocholego t a ń c a z arcydramatu
Wesela. Jan K o t t w y w o d z i ł b o h a t e r ó w - Rodzinę
Mrożka
z Kurki Wodnej Witkacego. Jan Błoński pisał: „ W Tangu
p o p e ł n i a s a m o b ó j s t w o idea b u n t u : popada ona we w ł a s n e
p r z e c i w i e ń s t w o , p o n i e w a ż w o l n o ś ć zapowiadana przez
a w a n g a r d o w ą sztukę, umiera w pieczarze E d k a jaskiniowca,
do k t ó r e j nas sama z a p r o w a d z i ł a . "
I n n y jest p o k ó j w s p o m n i e ń , p o k ó j u m a r ł y c h , p o w t a r z a j ą ­
cych mechanicznie elementarne c z y n n o ś c i u K a n t o r a , u k t ó ­
rego zresztą tango pojawia się d o ś ć p ó ź n o , najpierw w Nigdy
już tu nie powrócę (1988) j a k o znak czasu i miejsca - w knaj­
pie: „ C z ę ś ć p i e r w s z ą , owe Zaduszki w tajemniczej knajpie,
prowadzi z kolei a r g e n t y ń s k i e tango Tempos viejos (to j a k b y
replika walca Francois z Umarłej klasy) ,
potem w Cichej
Nocy, gdzie: „ Z c a ł u n ó w p o w o l i zaczynają się rozwijać
postacie. Kolejne o p o w i a d a j ą o swoich śmiesznych i tragicz­
nych i n t y m n y c h katastrofach. W y ł a n i a się cała galeria.
Wszystkie postaci s ą mocno zakorzenione w ikonografii
teatru Cricot 2. - M ł o d y chasyd, w chałacie i j a r m u ł c e ;
r o z t a ń c z o n y k s i ą d z , z drewnianym k r z y ż e m w d ł o n i ; som­
nambuliczna dziewczyna; bigot z r ó ż a ń c e m na szyi; demoni­
czna ulicznica, z m y s ł o w o t a ń c z ą c a kobieta w żałobie; czło­
wiek z r o ś n i ę t y ze szczotką; i ten z czarnym parasolem;
żołnierzyk z I wojny światowej i jeszcze 'nieproszony'
- w czarnych okularach, z r o l k ą papieru z a w i e s z o n ą na szyi.
Scenę wypełniają dźwięki tanga. Wszyscy t a ń c z ą w ekscent­
rycznie dobranych p a r a c h . "
A n o n i m o w y p o k ó j Tanga R y b c z y ń s k i e g o jest daleki od
inteligencko-intelektualnego salonu „ w a r s z a w k i " , a t a k ż e
i jego bohaterowie dalecy od w i d m K a n t o r a , jeśli j u ż
strukturalnie p a t r z ą c , to bliżsi a n o n i m o w y m , szarym l u ­
dziom z Pieszo M r o ż k a , m i m o techniki animacyjno filmowo-videowej to ludzie żywi (sfilmowani t e c h n i k ą live action),
j a k interpretowano Tango - b y ć m o ż e R y b c z y ń s k i sfilmował
p a m i ę ć p o k o j u po jego (żywych? - dop. Z . B ) l o k a t o r a c h .
Skoro p r z y w o ł a n y został „ p o k ó j przechodni" to z p e w n o ś c i ą
tak j a k dla K a n t o r a , tak i dla R y b c z y ń s k i e g o w tle b y ł o b y
i p o k ó j - m i e s z k a n i e z Kartoteki R ó ż e w i c z a (z t y m , że w przy­
padku R y b c z y ń s k i e g o , bez trenu postaci romantycznych
b o h a t e r ó w , ani wojennej przeszłości).
Tango R y b c z y ń s k i e g o sytuuje się najbliżej m o ż e , - przez
swoich szarych a n o n i m o w y c h b o h a t e r ó w (jak zapisane jest
w scenopisie są to osoby, k t ó r e c o ś r o b i ą : 1. c h ł o p i e c z piłką
2. k a r m i ą c a m a t k a 3. n i e m o w l ę 4. złodziej 5. pan z p a c z k ą 6.
dziewczynka r o b i lekcje 7. kobieta niesie z u p ę 8. m ę ż c z y z n a
je z u p ę 9. m ł o d z i e n i e c gimnastykuje się 10. pani z zakupami
11. pan zmienia ż a r ó w k ę 12. pani czyści r y b ę 13. dziewczyna
1 7

18

19

2 0

21

22

23

51

�r o b i toaletę 14. pan wynosi śmiecie 15. m u n d u r o w y 16. pani
s p r z ą t a 17. podpity m ę ż c z y z n a 18, 19. pan pani - goście
20,21. całująca się para 22. matka przewijająca n i e m o w l ę 23.
r a c z k u j ą c e n i e m o w l ę 24. m ę ż c z y z n a z gazetą 25. starszy pan
z psem 26. staruszka) / najbliżej uniwersalnych/lokalnych
korzeni tanga.
Pora więc wreszcie o d d a ć głos ekspertowi, a n t r o p o l o g o w i
k u l t u r y i p r z y w o ł a ć k u l t u r o w e referencje. Zadanie to t y m
łatwiejsze, że w tej funkcji m o ż n a p o w o ł a ć się na pisarza. I to
nie byle jakiego, autora eseju o tangu. Jest n i m Ernesto
Sabato. C z e r p i ę t u z d w u ź r ó d e ł ,(idlatego m a m nadzieję, że
w tekście tangistycznym wybaczone b ę d ą pewne repryzy,
nawroty i p o w t ó r z e n i a . ) Poprzedzam też same „ i n f o r m a c j e "
0 tangu, w y j ą t k i e m jego myśli etnograficznych o subkulturze
p r z e d m i e ś ć , n i e b ł a h y c h t a k ż e dla naszego tematu - etnologia
wobec współczesności. Odnajdziemy w nich p r o b l e m pery­
ferii i centrum, odwieczne pytanie o peryferie k u l t u r o w e o to
czy może być co dobrego z GalUei, (tu: z Polski, A r g e n t y n y
w sztuce i kulturze poza Tangiem), pytania w k t ó r y c h
o d n a l e ź ć m o ż n a echa gombrowiczowskich p y t a ń o w a r t o ś ć
peryferyjności kulturowej, niedojrzałości, l o k a l n o ś c i , „ n i e ­
d o s k o n a ł o ś c i " , k t ó r a bywa, że jest wyższą w a r t o ś c i ą :
24

ironicznego. N e a p o l i t a ń c z y k , gdy t a ń c z y t a r a n t e l ę - r o b i to
dla zabawy; p o r t e ń c z y k * t a ń c z ą c tango, r o z m y ś l a o swojej
doli, k t ó r ą uosabia p r z e w a ż n i e jego partnerka, lub usiłuje
r o z g r y ź ć i dociec, j a k a jest o g ó l n a struktura egzystencji
ludzkiej. Nalany p i w e m Niemiec, gdy podryguje w takt
muzyki tyrolskiej, śmieje się i najniewinniej w świecie b a w i
się; p o r t e ń c z y k nie śmieje się i nie bawi, a jeśli czasem
bezwiednie i u k r a d k i e m niejako się u ś m i e c h n i e - ten grotes­
k o w y jego grymas r ó ż n i się od ś m i e c h u Niemca tak, j a k
garbus pesymista r ó ż n i się od instruktora gimnastyki. (...)

2 5

Subkultura

26

przedmieść

„ P r a w i c o w i nacjonaliści, k t ó r y m i r o i się Argentyna steryl­
nie czysta, c h c ą a b y ś m y wciąż pisali o (niestniejących)
gauczach. N a c j o n a l i ś c i z lewa u t r z y m u j ą natomiast, że
problemy metafizyczne są stosowne dla starej europejskiej
cywilizacji... W e d ł u g tej szczególnej d o k t r y n y „ b ó l metafizy­
czny" m o ż e d o k u c z a ć jedynie m i e s z k a ń c o m P a r y ż a l u b
Pragi, a przecież jeśli ma się ś w i a d o m o ś ć , że p o w o d e m b ó l u
jest s k o ń c z o n o ś ć c z ł o w i e k a , trzeba u z n a ć , że dla tych
s z a l e ń c ó w ludzie u m i e r a j ą tylko w Europie, a u nas żyją
l u d o w o i nieśmiertelnie. - Jednak tak się nie dzieje, jeśli
bowiem przemijanie jest t y m , co ożywia metafizyczny niepo­
k ó j , m a m y więcej p o w o d ó w , by je o d c z u w a ć niż na starym
kontynencie,bo j e s t e ś m y bardziej t y m c z a s o w i . "
27

Tango piosenka

2

rioplateńska *

1 HYBRYDAŻ
(...) M i l i o n y i m i g r a n t ó w , k t ó r e n a p ł y n ę ł y do tego kraju
w ciągu niespełna stu lat, nie t y l k o zaszczepiły tutaj owe dwa
atrybuty w s p ó ł c z e s n e g o A r g e n t y ń c z y k a , j a k i m i są rozczaro­
wanie i smutek, lecz r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ł y glebę dla po­
wstania najoryginalniejszego fenomenu regionu del Plata,
j a k i m jest tango. Taniec ten był sukcesywnie ganiony,
chwalony, satyryzowany i analizowany. Wreszcie najwięk­
szy jego t w ó r c a Enrique Santos Discepollo określił go
najcelniej, dając najtrafniejszą definicję: Jest to smutna myśl,
którą się tańczy. (...)
II

NIEZADOWOLENIE
(...) Wszystko to sprawia, że tango jest t a ń c e m introwersyjnym, a nawet i n t r o s p e k t y w n y m , s m u t n ą m y ś l ą , k t ó r ą się
tańczy. W przeciwieństwie do tego, co ma miejsce w innych
t a ń c a c h ludowych, k t ó r e są ekstrawertyczne i erotycznie
wesołe. T y l k o gringo m o ż e się z d o b y ć na pajacowate w y k o ­
rzystanie tanga do konwersacji l u b beztroskiej zabawy.
Tango jest zjawiskiem ze wszech miar zadziwiającym, jeśli
chodzi o gatunek t a ń c a ludowego w o g ó l e .
N i e k t ó r z y s ą d z ą , że tango nie zawsze jest dramatyczne i że
zdarza się, iż w y ł a n i a się z niego humor. Przez to zdają się o n i
s u g e r o w a ć , że nieobca jest tangu niefrasobliwość. O t o ż ,
wydaje m i się i to c a ł k i e m niesłuszne, gdyż mamy t u do
czynienia z u k r y t ą s a t y r ą . W humoryzmie tanga jest c o ś
z a r g e n t y ń s k i e j przekory, jego epigramaty są gniewne i p o n u ­
re.
Cały dzień nieludzka
harówka,
a w sobotę wieczorem jesteś sobie pan.
Oblicze A r g e n t y ń c z y k a ma w sobie c o ś karykaturalnie

52

III

SEKS

(...) R ó ż n i myśliciele a r g e n t y ń s c y u t o ż s a m i a l i tango z sek­
sem lub, j a k to czynił Juan Pablo Echagtie, zwali go po
prostu t a ń c e m l u b i e ż n y m . U w a ż a m , że mamy t u do czynie­
nia z c z y m ś w r ę c z o d w r o t n y m . P r a w d ą jest, że tango
p o w s t a ł o w spelunkach, ale j u ż sam ten fakt p o w i n i e n
n a s u n ą ć nam podejrzenie, że zachodzi t u c o ś w rodzaju
rewersu, gdyż t w ó r c z o ś ć artystyczna niemal zawsze jest
aktem antagonistycznym, p r ó b ą ucieczki lub rebelii. W y o b ­
r a ź n i a tworzy to, czego nie ma, co jest niejako przedmiotem
naszej t ę s k n o t y i naszej nadziei, co w s p o s ó b magiczny
pozwala nam wyzwolić się z ciężkiej codziennej rzeczywisto­
ści. (...)
IV
(...) C i a ł o drugiego jest t y l k o obiektem i sam k o n t a k t
z jego m a t e r i ą nie u p o w a ż n i a do przekroczenia granic
s a m o t n o ś c i . T a k więc sam akt seksualny jest p o d w ó j n i e
smutny, gdyż nie t y l k o pozostawia m ę ż c z y z n ę w jego poprze­
dniej s a m o t n o ś c i , lecz j ą nasila i wzmaga frustracją wysiłku.
T o jest jeden z m e c h a n i z m ó w , k t ó r y m m o ż n a t ł u m a c z y ć
smutek tanga, tak często p r z e p e ł n i o n e g o d e s p e r a c j ą , gnie­
wem, g r o ź b ą i sarkazmem. (...)
V

BANDONEON

(...) Z p r o s t y b u l ó w i spelunek tango r u s z y ł o na p o d b ó j
centrum z k a t a r y n k ą i p a p u g ą , k t ó r a z całą n i e w i n n o ś c i ą
głosiła zuchwale:
Chciałbym być łobuzem,
by posiadać
dziewczynę.

I z niezwyciężoną siłą, j a k a cechuje a u t e n t y c z n ą ekspresję,
tango p o d b i ł o świat. (...)
VI METAFIZYKA
(...) W t y m kraju o p o z y c j o n i s t ó w , za k a ż d y m razem, gdy
k t o ś c o ś planuje l u b tworzy ( b u d ż e t , symfonię czy projekt
mieszkaniowy m i n i m u m ) , natychmiast w y r a s t a j ą tysiące
k r y t y k ó w , k t ó r z y z s a d y s t y c z n ą s k r u p u l a t n o ś c i ą wszystko to
niszczą. (...)
(...) W s p o m n i a n i krytycy znajdują m e t a f i z y k ę t y l k o w fo­
liałach p r o f e s o r ó w niemieckich, podczas gdy, j a k m a w i a ł
Nietzsche, leży on na ulicy, w trzewiach „ s z a r e g o " człowieka
z k r w i i kości. (...) Nieuchronna frustracja, nostalgia za
d a l e k ą ojczyzną, n i e c h ę t n y stosunek t u b y l c ó w do tej inwazji,
poczucie n i e p e w n o ś c i i k r u c h o ś c i w z m i e n i a j ą c y m się zawrot­
nie świecie, n i e m o ż n o ś ć zapewnienia sobie egzystencji, brak
hierarchii absolutnych - wszystko to znajduje swój wyraz
w tangistyce metafizycznej.
Asfalt zmiótł za jednym zamachem
starą dzielnicę, gdzie się urodziłem.

P o s t ę p , k t ó r y forsownie w p r o w a d z i l i p r z y w ó d c y nowej
Argentyny, nie z o s t a w i ł kamienia na kamieniu, więcej: nie
zostawił cegły na cegle, gdyż technicznie m a t e r i a ł ten jest
mniej trwały, a co za t y m idzie, fakt jest jeszcze bardziej
przygnębiający.
W mieście widmie nie ma nic t r w a ł e g o .
L u d o w y poeta opiewa s w ą nostalgię za starym Cafe de los
Angelitos:
Ewokuję

cię, zagubiony w życiu i pogrążony

w odmętach

dymu.

�Z kolei skromny podmiejski M a n r i q u e zapytuje:
Za jakimi snami odleciały'.'
Po jakich gwiazdach
wędrują''
Glosy, co wczoraj
nadeszły
i minęły i
zamilkły,
gdzie są dziś?
jakimi ulicami wrócą?
P o r t e ń c z y k j a k n i k t w Europie odczuwa przemijanie czasu
i to, że frustracja wszystkich jego s n ó w i ś m i e r ć ostateczna
jest n i e u n i k n i o n y m epilogiem wszystkich jego w y s i ł k ó w .
O b ł o c o n y na m a r m u r o w y m blacie stolika, w ś r ó d kielichów
..semillonu*" i d y m u z p a p i e r o s ó w „ n e g r o s " w przyjaznej
medytacji zapytuje:
Czy pamiętasz

bracie,

tamte piękne

czasy?

1 z c y n i c z n ą g o r y c z ą konkluduje:
Płynie życie, odchodzi i nie wraca.
Więc najlepiej jest używać, a wszystkie
Niech idą do diabla.
(...)

troski

C z ł o w i e k tanga jest i s t o t ą , k t ó r a medytuje o mijaniu czasu
i o t y m , co to mijanie ze s o b ą niesie: o n i e u b ł a g a n e j ś m i e r c i . "
(Przełożył .1. Kekslas)
* porleno - Mieszkaniec Buenos Aires
* lichy gatunek popularnego wina.
P RZ
1

Wdech-wydech (1981) scenariusz, zdjęcia, reżyseria: Bogdan Dziworski i Zbigniew Rybczyński, muzyka: Janusz Hajdun, kier. prod. Ryszard
Okuński, produkcja SeMaFor (dla TVP)
Tango (1980) realizacja: Zbigniew Rybczyński, współpraca: Janina
Dychto, Andrzej Teodorczyk, Andrzej Strąk. Janusz Olszewski, Zyg­
munt Smyczek, Wiesław Nowak, Halina Krajewska, muzyka: Janusz
Hajdun, dźwięk: Mieczysław Janik, montaż: Barbara Sarnocińska, kier.
prod.: Ryszard Okuński, Ignacy Goncerz, produkcja: SeMaFor.
Zbigniew Rybczyński
podróżnik do krainy niemożliwości.
Praca
zbiorowa pod red. Zbigniewa Benedyktowicza. współpraca red. Teresa
Rutkowska, Ryszard Ciarka. Warszawa 1993.
Por. m.in. moje wprowadzenie do poświęconego antropologii filmu
numeru „Kontekstów", Nr 3/4 1992; a także cały ów numer zawierający
teksty na ten temat. Por. też Sztuka na wysokości oczu. Film i antropologia
Warszawa 1991.
Charles Solomon, „Tango" - polski taniec alienacji, tł. Teresa
Rutkowska, (w:) Zbigniew Rybczyński podróżnik....,
dz. cyt. s. 37
Jean-Paul Fargier, jak Polak, tł. Teresa Rutkowska, tamże s.44-45
tamże
Marcin Giżycki, Wizja i kalkulacja, tamże s. 28-29
' Daniel Szczechura, Tango, czyli nowe spojrzenie nu kino, tamże
s.34-35
Wypowiedź podczas konferencji prasowej w IS P A N , polem
powtarzana w wywiadach i publikacjach prasowych.
Janusz Bogucki, w rozmowie Emaus za dużo czy za mulo wolności?.
„Konteksty" nr 1/1992 s.29
por. w relacji z wywiadu dla ..Andy Warhols Interview Magazine",
w: Zbigniew Rybczyński - podróżnik..., dz. cyt. s. 84--85
2

3

4

5

6

7
8

1 0

1 1

1 2

Pora więc i na u p o r z ą d k o w a n i e : Wdech-wydech mieści się
poetyce lanca ekslrawertycznego. Tango jest z natury rzeczy
inlrowertycznc. Ś w i a d o m i j e s t e ś m y r ó ż n i c m i ę d z y w i d m o w o s c i ą Buenos. Ł o d z i , Warszawy...
Gdy j u ż p o z n a l i ś m y s r u k l u r ę tanga m o ż e m y p o w r ó c i ć do
całej wypowiedzi R y b c z y ń s k i e g o (urwanej poprzednio i po­
zbawionej k o ń c z ą c e g o j ą zdania):
..(...) Najpierw jest konstrukcja, technologia. D o p i e r o
p o l e m obrasta znaczeniami i w v t w a r z nastroje. T R E Ś Ć
JEST W I E C Z N A
I WSPÓLNA
WSZYSTKIM
LU­
DZIOM."
Asfaltem zalane znikło w jednej chwili
osiedle stare, gdzie na świat
przyszedłem...
Za jakimi snami odleciały'?
Po jakich gwiazdach
wędrują?
Glosy, co wczoraj
nadeszły
i minęły i
zamilkły.
gdzie są dziś?
jakimi ulicami wracaj?
Inna jest smutna myśl. którą się tańczy u Kantora
Inna jest smutna myśl. która się tańczy u Mrożka
Inna jest smutna myśl. którą się tańczy u R y b c z y ń s k i e g o
Inna jest smulna myśl, którą się tańczy w Tangu,
wc Wdech-wydech, w Orkiestrze,
na Manhattanie,
i w Washing­
tonie. T R E Ś Ć J E S T W I E C Z N A 1 W S P Ó L N A W S Z Y S T K I M
LUDZIOM.
PISY
1 3

Jan Koli, Rodzina Mrożka. Nr 4/1965 s. 68-73
Roch Sulima Przyczynek do semiotyki śmieci. ,,Konteksty" Nr
11993 s. 33
Zbigniew Rybczyński
- podróżnik..., dz. cyt. s. 67
tamże s. 189-190
tamże s. 200
Na ten temat por. rozmowę z Mrożkiem Jerzego Jarockiego,
w której autor wyznaje, iż pierwszą obejrzana sztuką która zrobiła na
nim potężne wrażenie było właśnie Wesele „Teatr" Nr 4/1994
Jan Kott, dz. cyt.
Jan Błoński Drugie danie czyli powtórka poczwórki, „Dialog" Nr
5/168 s. 70
Krzysztof Pleśniarowicz, Teatr Śmierci Tadeusza Kantora. Verba/Chotomów, 1990 s. 114
Magdalena Smęder, .,Betlejem, Go/gola, Basty/ia i Biedny Pokój",
„Konteksty" Nr 3-4/1991 s. 123
Ryszard Ciarka Zbigniew Rybczyński
podróżnik... dz. cyt. s. 169
tamże - wkładka graficzna.
Ernesto Sabało, Pisarz i jego zmory zebrał, przełożył i posłowiem
opatrzył Rajmund Kalicki, Kraków 1988: tenże. Tango piosenka rioplateńska, „Literatura" 12, nr 12, 20 marca 1975 s. 11 Składam serdeczne
podziękowanie Panu Rajmundowi Kalickiemu za pomoc w zlokalizowa­
niu bibliograficznym tego eseju, który zapadł mi w pamięć, ale bez zapisu
danych.
Ernesto Sabato, Pisarz i jego zmory, s. 68
tamże
numeracja śródtytułów pochodzi ode mnie ze względu na nowy
układ fragmentów.
1 4

1 5

1 6

1 7

1 8

1 0

2 0

2 1

2 2

2 3

2 4
2 5

2 0
2 7

2 8

53

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11439" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11417">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/474deec6075d847192ccba4d2618c495.pdf</src>
        <authentication>e4ff22065bc1862b3fe0555a5e25e76b</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136290">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2450</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136291">
                <text>1994</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136292">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2274</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136293">
                <text>Historia współczesności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136294">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.46-47</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136295">
                <text>Stomma, Ludwik</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136296">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136297">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136298">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136299">
                <text>Historia współczesności
Ludwik Stomma
Podług definicji Rolanda Barthesa, k t ó r ą cytuję zawsze
i wszędzie, do znudzenia; mit polega na przestawianiu szeregów
kultury i natury - przedstawianiu kulturalnego, społecznego,
ideologicznego, ekonomicznego, jako oczywistości, normy, ko­
nieczności wynikłej z prawa naturalnego i istoty człowieczeńst­
wa.
Człowiek nie chce i nie może żyć w braku sensu. Buduje więc
konstrukcje uzasadniające jego przyzwyczajenia, odruchy, pra­
wa - buduje mity pozwalające m u przemienić niekonieczne
w konieczne, przypadkowe w obowiązujące i naturalne. Z tej
właśnie immanentnej cechy wszystkich kultur korzysta reklama.
Jest ona niczym innym, jak drugim piętrem mitu: ma uzasadnić
naturalną oczywistość i konieczność potrzeby, która jeszcze nie
zaistniała.
Stąd elementarną regułą reklamy jest zestawienie: produkt
- natura, a jeszcze lepiej: produkt - natura odwieczna, gdyż
„odwieczność" uwypukla „ n a t u r a l n o ś ć " , „potrzebę wrodzo­
n ą " . Stąd wszechobecne w ikonografii reklamowej góry, pus­
tynie, wodospady, dzikie zwierzęta na wolności, łany zbóż... D o
tej samej grupy należy ewokacja „ n a t u r a l n e g o " życia: wieś,
święto ludowe, folklor, chłopska rodzina przed stylizowaną
chatą, wąsaty dziadek z wnukiem.
„ N a t u r a l n o ś ć " eksponowana poprzez „odwieczność" propo­
nuje nam obrazy przeszłości: rycerstwo, herb szlachecki, staro­
żytny Rzym, aluzje biblijne. Nie chodzi tu oczywiście o żaden
realny związek z miejscem, epoką czy zdarzeniem. Chodzi
0 znak mający wywołać podświadome skojarzenie. Herb z re­
klamy jest przeważnie heraldycznym absurdem. To oczywiste,
nie jest on przecież herbem, a tylko herbu symboliczną ewoka­
cja...
Tak więc pierwszą regułą reklamy jest konstrukcja struktury
mitycznej, czyli usytuowanie produktu w p o r z ą d k u naturalnej
1 odwiecznej konieczności. Jakimż cudem mogłem się dotychczas
obejść bez X?!
D r u g ą regułą jest obietnica. T u pojawiają się piękne panie,
bezszelestni kelnerzy, pocałunki, olśniewające bogactwem wnęt­
rza. X jest elementem tego świata. Poprzez X osiągasz więc coś
z nim wspólnego. Jest to o d w r ó c o n a zasada magii sympatycznej:
skoro produkt oddziaływuje i na ciebie i na nich, nawiązuje się
między wami interakcja, nić konfidencjonalnej wspólnoty. Cat­
herine Deneuve zachęcająca Francuzów do kupowania akcji
prywatyzowanego przedsiębiorstwa przemawia argumentami
pseudoracjonalnymi. Racjonalność jest jednak antytezą rekla­
my, wymagałaby bowiem udowodnienia, że produkt X jest nam
rzeczywiście niezbędny, co jest oczywistym absurdem, gdyż
żyliśmy dotąd bez i spokojnie toczył się światek. W rzeczywisto­
ści mówi Deneuve: kup akcje, które i j a kupiłam. Będziemy
razem, będziemy podobni. A w tym upodobnieniu mieścić już się
m o g ą i schody w Cannes, i poufałość z gwiazdami i marzenia
seksualne. Obietnica i tajemnica.
Wreszcie reguła trzecia - znak musi zostać zapamiętany.
Z a p a m i ę t a n y przy t y m w sposób miły, nie powodujący agresji
przeciw, nie rodzący frustracji, a wręcz przeciwnie raczej frustra­
cję rozpraszający. Stąd, nie wspominając o muzyce i kolorystyce,
reklam telewizyjnych, ich dobroduszny paradoks, dowcip, przy­
mrużenie oka. Nawet pozorna prowokacja:
„Nigdy nie będziecie tacy piękni, jak chłopcy z Kaliforni.
Nigdy nie będziecie tacy muskularni, jak chłopcy z Kaliforni,
Nigdy nie będziecie tacy opaleni, jak chłopcy z Kaliforni,
I nigdy nie będą was dziewczyny kochały jak chłopców
z Kaliforni.

46

A L E . Ale za to!
Możecie mieć takie same slipy, jak chłopcy z Kalifornii!!!"
W zasadzie wszystko jest proste. Obiektywna triada dobrej
reklamy: natura - obietnica - wesoła spolegliwość... T u jednak
właśnie zaczynają się kłopoty. Wszystkie trzy bowiem wymie­
nione czynniki są zmienne i w przestrzeni i w czasie. Zmienia się
i obraz „ n a t u r a l n o ś c i " nas samych i sfera aspiracji społecznych
i kształt humoru. Dobra reklama relacjonuje stan społecznych
zaszłości. Bardzo dobra, a ta tylko okazuje się znacząco
skuteczna, antycypuje koniunktury i koniunktur zderzenia.
To właśnie dlatego pisałem kiedyś o reklamie mydła „ C a dum". Koniec wieku X I X jest z jednej strony czasem wynalazku
i teatralizacji dzieciństwa; z drugiej epoką fetyszyzacji higieny.
Jeszcze około 1860 nie tylko chłop, ale i mieszczanin francuski
przekonany był o dobrodziejstwie i medycznie zbawiennych
właściwościach brudu. Ba! Kiedy w 1991 kupiłem dom należący
przedtem do małomiasteczkowej inteligentki, nie było w nim...
łazienki. Ta pani akurat na pewno była j u ż przekonana o dob­
rodziejstwach czystości ciała, po prostu nie miała pieniędzy, by
poprawić po przodkach. Wychowano j ą też w wierze w swois­
tość - którego sama nie zdążyła jeszcze zaznać - ale w której j u ż
zaczynała wierzyć, błogiego stanu dzieciństwa. W końcu X I X
wieku miała lat osiemnaście.
I wtedy właśnie pojawia się na murach „Bebe Cadum" - gołe,
sterylnie czyste niemowlę. Znak tendencji jeszcze nie w pełni
uspołecznionych, dopiero torujących sobie drogę. Apoteoza
dzieciństwa i higieny wpisanych już w porządek naturalny - cóż
jest bowiem naturalniejsze nad dziecięcą nagość. Reklama
mydła „ C a d u m " zrobiła kolosalną furorę. Bezpłciowe niemowlę
z plakatów zaadoptowane zostało przez społeczeństwo, włączo­
ne w realne życie.
Podczas I Wojny Światowej krążyły powszechnie dwie, po­
wtarzane zresztą i przez prasę i przez polityków, plotki o „Bebe
Cadum" - jedna achronologiczna, że rodzice Cadum zamor­
dowani zostali przez Boszów i zostało się ono nieszczęśliwą
sierotą; druga - bardziej licząca się z wymiarem czasu, iż Bebe,
które w międzyczasie, n o r m a l n ą koleją losu wyrosło, poszło na
front i bohatersko zginęło. Tak oto reklama mydła posłużyła
z kolei reklamie (choć częściej używa się w tym kontekście
pojęcia „ p r o p a g a n d a " ) wojennej.
Dzisiaj znowu spotkać możemy to samo „Bebe Cadum" we
francuskich sklepach. Przepraszam, nie to samo. Ten sam jest
tylko rysunek. Zmieniła się ideologia. Dzisiaj przywołuje golas
siebie samego sprzed lat jako figurę trwałości, „wieczności",
a dodatkowo jeszcze wspomnienie tak modnej dzisiaj „la belle
epoque" - pięknych czasów schyłku poprzedniego wieku; „Bebe
Cadum", Montmartre impresjonistów czy wieża Eiffla w kon­
strukcji stały się znakami wymiennymi.
Dobitny to przykład, że wbrew przeważającym dzisiaj sądom
nie odwołuje się reklama tylko do statycznego: rzekomych
archetypów, czy odwiecznych symboli (które są zresztą pojęcia­
mi mitycznymi same w sobie), ale przede wszystkim do dynamiki
społecznego i kulturalnego, do rozpryskujących się i łączących
wciąż od nowa zmiennych figur kultury. Dlatego właśnie może
być d o m e n ą etnologii. D o m e n ą etnologii? - Myślę, że konieczny
jest w tym miejscu obszerniejszy komentarz.
Truizmem jest stwierdzenie, iż wyrosła etnologia z doświad­
czenia konfrontacji z innością. Bez względu na to, czy było to
spotkanie z egzotyką odległych ludów, czy społeczeństw chłops­
kich, to samo pytanie tworzyło etnologię: jeżeli X , a co więcej
cała seria X-ów zachowuje się tak dziwnie, tak niezgodnie

�z naszymi standartami, które uważamy za racjonalne i natural­
ne, to czy stoi za tymi ekstrawagancjami j a k o w a ś logika, jakiś
system, jakiś sens.
Tak sformułowane pytanie, będące poniekąd po dziś dzień
pytaniem naczelnym akademickiej etnologii, wyznaczyło na
długie lata dwie istotne słabości naszej dyscypliny. Po pierwsze,
przyjmowano milcząco, że to zachowanie X jest dziwne w stosu­
nku do naszego, a nie odwrotnie. Trzeba było długich lat
i przejścia przez strukturalizm, by uznać wreszcie zasadę r ó w n o ­
ważności „dziwności". Po drugie, baza działalności p o r ó w n a w ­
czej zdeterminowana została przez synchronic. Zestawienie: j a
- mój odpowiednik z buszu, j a - chłop, przesłoniło całkowicie
zestawienie równie płodne: j a - mój odpowiednik sprzed lat, czy
też: on - jego odpowiednik sprzed lat. Jakościowe wręcz
rozróżnienie pomiędzy tymi dwoma pytaniami wprowadziły
kierunki akcentujące lub wręcz podnoszące do rangi swoistego
panaceum konieczność b a d a ń terenowych, czyli empirii dotyka­
lnej. Dalej jeszcze poszedł Levi-Strauss, który pojęcie „ludów,
do historii których brakuje nam źródeł" zastąpił „ludami bez
historii", k t ó r a to drobna manipulacja stylistyczna przekształ­
cona została następnie w paradygmat. Nic dziwnego, że z t a k ą
stanowczością i konsekwencją potępia Levi-Strauss wszelkie
próby podejmowane w dziedzinie tak zwanej „antropologii
współczesności". Przeciwieństwem współczesności jest wszakże
przeszłość, inność w diachronii, a nie synchronic
Porównanie: j a - m ó j odpowiednik z buszu, pozwala mi się
obejrzeć w mojej europejskości czy innej lokalności. Tylko
zestawienie: j a - mój odpowiednik sprzed lat, pozwala mi się
rozszyfrować w mojej „współczesności". Tak więc współczesno­
ści naucza historia.
Przytaczałem przed chwilą przykład wynalezionego w końcu
X I X wieku dzieciństwa i jego nieudolnej teatralizacji polegającej
na miniaturyzowaniu, defunkcjonalizowaniu i w końcu infantylizowaniu świata dorosłych, czyli jedynego dotąd realnego.
Rzecz rozgrywa się na przestrzeni niecałych stu lat, a przecież
jest dziś dzieciństwo z całym towarzyszącym m u systemem
nakazów i zakazów, a nawet sztafarzem estetycznym, oczywis­
tością samą. Weszło w sferę „naturalności", jest więc mitem
spełnionym. Spełnionym co więcej, czemu winna (lub co jej
zawdzięczamy?) rewolucja środków komunikacji, na przeważa­
jących połaciach naszego globu. O ileż wyraziściej rysuje więc

nam proces transformacji mitycznej analiza dia-, niż synchroni­
czna.
Fernand Braudel wyróżniał, jak wiadomo, trzy elementy
procesu dziejowego: zdarzenia, koniunktury i długie trwanie. Są
one wzajemnie zależne. „Bebe Cadum", będące samo w sobie
zdarzeniem, karierę zrobiło na skrzyżowaniu dwóch rodzących
się koniunktur. Jest to przykład względnie prosty. Równie
proste są wstępne założenia Braudela (potem je komplikuje), iż
długim trwaniem jest na przykład typ klimatu, gleb, układu
p r ą d ó w morskich... Ta pozorna prostota, czy wręcz banalność
niektórych obserwacji Nowej Historii spowodowała, iż przyjął
się zdroworozsądkowy poniekąd sposób rozróżniania trwałości
poszczególnych elementów kultury. Język wyobrażeń zbioro­
wych, na którym słusznie opiera się reklama zdominował tu
język analizy, na której słusznie opierać się winny i historia
i etnologia. Tymczasem analiza przynosi tu wnioski zgoła
zaskakujące. I tak na przykład jadłospis nasz narodowy ma
charakter zdarzeniowo-koniunkturalny. W ó d k a pojawia się
w Polsce dopiero w X V I wieku! Kartofle w X V I I I ! . . . Sport jako
rozrywka milionów (oglądających, nie uprawiających) jest wy­
nalazkiem X X wieku, niewiele dłuższy ma r o d o w ó d muzyka
rozrywkowa. Elementarne pojęcia powszechnej demokracji,
praw człowieka i obywatela, równouprawnienia kobiet... w wy­
miarze historycznym nie strząsnęły z siebie jeszcze płodowych
płynów. Natomiast reakcje społeczne w konfrontacji z niezna­
ną c h o r o b ą zakaźną wykazują przez wieki zadziwiające podo­
bieństwa. Czy to d ż u m a X I I i X I I I w., czy A I D S odnajdujemy tą
samą triadę: kara za grzech - grzeszne marginesy - ocalenie
przez dyskryminację. Wbrew potocznym wyobrażeniom sek­
sualny charakter choroby rna tu drugorzędne znaczenie. To
nie w reakcji na syfilis pokutowali biczownicy i mordowano
Żydów...
Zaiste, dziwną dialektykę trwania i ulotności ukazuje nam
analiza diachroniczna. Toteż w niespodziewanym pokazuje nas
lustrze etnologia współczesności. Świadomość tak narodowa,
grupowa, jak i indywidualna jest sumą wyobrażeń jakie chcieli­
byśmy, by o nas miano - pisał Bloch. Innymi słowy byłoby to
zjawisko zbliżające się na poziomie mitycznym do struktury
reklamy. Czym innym tożsamość, będąca syntezą długiego
trwania (Braudel).
Przyjdzie nam dopiero p o z n a ć własną naszą tożsamość.

Scena z Tanga Zbigniewa R y b c z y ń s k i e g o

47

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11438" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11416">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/f4b70a993a5c8909963acf65bc18b4e9.pdf</src>
        <authentication>90ddfc234dd82c67a558df65866d1ac1</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136280">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2453</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136281">
                <text>1994</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136282">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2277</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136283">
                <text>Powroty do przeszłości, albo czy wspomnienia kłamią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136284">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.57-60</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136285">
                <text>Piątkowski, Krzysztof</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136286">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136287">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136288">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136289">
                <text>Powroty do przeszłości, albo czy
wspomnienia kłamią?
Krzysztof Piątkowski

Czy godzi się i r o n i z o w a ć z tak miłego dla d o j r z a ł e g o serca
uczucia j a k n o s t a l g i a za przeszłością? G ł u p i o to r o b i ć
w skali jednostkowej, prywatnej, kiedy „ c z a r w s p o m n i e ń " ,
tylko dobrych w s p o m n i e ń , prostuje nam przygarbione plecy,
a p r z y w o ł a n i e utraconego czasu wyciska łzę. Jacy byliśmy
p i ę k n i , j a k żarliwie k o c h a l i ś m y , jakie cudowne b y ł o kiedyś
życie i świat...
Czy wspomnienia k ł a m i ą ? D e l i k a t n y to problem z a k ł a m a ­
nie ludzkich biografii. A l e gdy rozszerzymy skalę patrzenia,
gdy „ w y j d z i e m y z siebie", gdy do tego rozejrzymy się
wokół...
Być m o ż e zobaczymy, j a k k u l t u r a popularna epatuje nas
n o s t a l g i ą za czasem m i n i o n y m . Słyszymy m u z y k ę , o g l ą d a m y
filmy, z a k ł a d a m y modne stroje - i j u ż j e s t e ś m y w sidłach
przeszłości! W y w o ł a n e j przeszłości.
Najpierw była moda na lata pięćdziesiąte - j a k w filmie G .
Lukasa American Graffiti (1973): dynamiczny czas, cudow­
ne, wyzwolone dziewczęta, najpiękniejsze samochody i rock
and r o l i ! W y d a w a ł o się - „ t o se ne v r a t i . . . "
Dziś pop k u l t u r a czaruje nas n o s t a l g i ą za latami sześć­
dziesiątymi. M o d y w kulturze, m o d y w sztuce...
„ Z a c z ę ł o się to chyba od m o d y na retro, czyli n a w r o t u do
stylu modernizmu z p r z e ł o m u X I X i X X w i e k ó w . Szybko
zaczęły k l a r o w a ć się tendencje do przeciwstawiania się
awangardyzmowi z jego a b s o l u t y z a c j ą o r y g i n a l n o ś c i , rady­
kalnej n o w o ś c i . W pewnym k r ó t k i m okresie p o w r ó c o n o do
r o m a n t y z m u czy też neoromantyzmu - zwłaszcza w muzyce.
Lecz artyści nie mogli z a p o m n i e ć bez reszty tego wszyst­
kiego, co d a ł a W i e l k a Awangarda i p o w s t a ł konglomerat,
ś w i a d o m e przemieszanie stylów na zasadzie pastiszu, cyta­
t ó w z odniesieniami do nowych tendencji w myśli filozoficz­
nej" ( G o ł a s z e w s k a 1992:103).
Czy k u l t u r a postmodernistyczna w t y m w i e l k i m przypo­
m i n a n i u o d k r y w a nam j a k ą ś p r a w d ę o przeszłości?
S p ó j r z m y na nasz, lokalny, polski p r z y k ł a d .
N a p o c z ą t k u paradoks: nie należy dziś „ d o dobrego t o n u "
nostalgiczne p r z y w o ł y w a n i e c h o ć b y f r a g m e n t ó w z peerelow­
skiej przeszłości. Jest t u jednak sfera pop k u l t u r y w y m y k a j ą ­
ca się z „ o b s z a r u wstydu i zapomnienia": muzyka m ł o d z i e ż o ­
wa - j a k to się wtedy m ó w i ł o . Z w r ó ć m y u w a g ę , że j u ż s ł o w o
„ m ł o d z i e ż o w a " , u ż y w a n e wtedy oficjalnie, m i a ł o p r z y w o ł y ­
w a ć kontekst czegoś d r u g o r z ę d n e g o , m a ł o w a r t o ś c i o w e g o ,
infantylnego czy niedojrzałego (przypomnijmy jednak d w u ­
z n a c z n o ś ć niedojrzałości u Gombrowicza!).
O d k i l k u lat do dziś j e s t e ś m y ś w i a d k a m i serii k o n c e r t ó w
tzw. „ d i n o z a u r ó w " . Reanimowane zespoły z lat sześćdziesią­
tych zapełniały w i d o w n i e w większych i mniejszych mia­
stach. Ostatnio r ą c z o p r z y g r y w a ł y „ C z e r w o n e G i t a r y " ,
a k i l k a d n i temu come back w p e ł n y m składzie z a p o w i e d z i a ł
zespół „ N o T o C o " .
Czy to t y l k o zwiewny czar elektrycznych gitar, czy zawarta
jest w t y m zjawisku j a k a ś prawda czasu?
Milan Kundera zauważa:
„Jeśli to prawda, że historia m u z y k i s k o ń c z y ł a się, to co
p o z o s t a ł o z muzyki? Cisza?
S k ą d ż e ; m u z y k i jest coraz więcej, wielokrotnie więcej, niż

58

było jej w najwspanialszych czasach. Rozlega się z g ł o ś n i k ó w
na domach, ze straszliwych a p a r a t ó w d ź w i ę k o w y c h w miesz­
kaniach i restauracjach, z m a ł y c h t r a n z y s t o r ó w noszonych
przez ludzi na ulicach.
S c h ó n b e r g z m a r ł , Ellington z m a r ł , ale gitara jest wieczna.
Stereotypowa harmonia, wytarta melodia i r y t m , t y m w y r a ź ­
niejszy, i m bardziej m o n o t o n n y , oto co z o s t a ł o z m u z y k i , oto
jej wieczność. W tych prostych kombinacjach nut wszyscy
m o g ą się zjednoczyć; przecież to sam byt krzyczy w nich swe
radosne: Ja t u jestem! Ż a d n a zgoda nie jest głośniejsza
i bardziej j e d n o m y ś l n a niż prosta zgoda na byt. Pod t y m
w z g l ę d e m p o r o z u m i e w a j ą się A r a b o w i e z Ż y d a m i , Czesi
z Rosjanami. C i a ł a p o r u s z a j ą się w takt d ź w i ę k ó w , pijane
ś w i a d o m o ś c i ą , że istnieją. Dlatego ż a d n a kompozycja Beethovena nie była p r z e ż y w a n a z większą, z b i o r o w ą e k s t a z ą j a k
rytmicznie p o w t a r z a j ą c e się uderzenia w struny gitar.
(...) H i s t o r i a m u z y k i jest ś m i e r t e l n a , lecz g ł u p o t a gitar jest
wieczna. M u z y k a w r ó c i ł a dziś do swego p o c z ą t k o w e g o
stadium. Jest to stan po ostatnim postawieniu pytania, stan
po ostatnim zastanowieniu, stan po h i s t o r i i " ( K u n d e r a 1993:
183-184).
A więc dźwięki gitar b r z m i ą j a k słowa konsekracji:
p o w o ł u j ą świat m i t u .
J a k i ż to m i t j e d n o c z y ł dawniej tych s z a r p i ą c y c h d r u t y
i tych wywijających marynarkami? M i t w s p ó l n o t y , w k t ó r y
wierzono wtedy i k t ó r y m i t o l o g i z u j ą c przeszłość wywołuje
się teraz. P ó j d ź m y tropem Rolanda Barthesa i przyjmijmy
rozumienie takiej m i t o l o g i i j a k o z a k ł a m y w a n i a (Barthes 1970). W s p ó ł c z e ś n i e w dalszym ciągu - p o w i a d a ł Barthes
- mamy do czynienia „ z obfitością e l e m e n t ó w mitycznych,
j a k dawniej anonimowych, p o k r ę t n y c h , rozgadanych, p o d ­
dawanych z a r ó w n o krytyce ideologicznej j a k i semiologicznemu d e m o n t a ż o w i " . D z i ś jednak trzeba - d o d a w a ł - „ w y ­
o d r ę b n i a ć i o p i s y w a ć nie m i t y ale socjolekty. M i t o l o g i ę
n a l e ż a ł o b y z a s t ą p i ć przez idiolektologię, bardziej sformali­
z o w a n ą i j e d n o c z e ś n i e , j a k sądzę, bardziej p r z e n i k l i w ą . Jej
kategorie operacyjne to j u ż nie znak, signifiant, signifić czy
konotacja, ale cytat, odniesienie, stereotyp"
(Barthes
1992:6).
J a k ą przeszłość w y w o ł u j ą „ d i n o z a u r y " ? Oczywiście miłą,
wesołą, z a b a w o w ą - t a k ą jak piosenki z tamtych lat. Bo
w o k ó ł czego ma b u d o w a ć się m i t w s p ó l n o t y ? Naturalnie,
w o k ó ł spraw, k t ó r y m i żyje pokolenie. J a k i e ż to sprawy
j e d n o c z y ł y m ł o d y c h ? - pytamy dalej. N i e w ą t p l i w i e w a ż n e .
O N tak J Ą charakteryzuje: „ J e s t e ś taka j a k inne dziew­
częta / lubisz b a w i ć się, b y ć u ś m i e c h n i ę t a " ; jest jednak
pewien feler: „ T o , że ty się boisz myszy / czy nie śmieszne to?"
- śmieszne, bardzo śmieszne. O N A bywa bardziej konkret­
na: „ N i e wołaj mnie na ż a d e n film" - powiada, t y l k o :
„ z a m ó w m i czekoladowy k r e m " ; lecz m ł o d y nie musi się
z a m a r t w i a ć zanadto, bo wreszcie usłyszy: „ C i e b i e k o c h a m
i czekoladowy k r e m " . O N A p r z e w a ż n i e „ c z e k a na m i ł o ś ć " ,
O N to wyczuwa i pyta wprost: „ C z y będziesz sama dziś
wieczorem / bo jeśli tak, to przyjdę / a jeśli nie, to nie"! O N A
spuszcza z t o n u i sugeruje: „ N i e pukaj do m y c h d r z w i " ,
raczej: „ N a p i s z p r o s z ę " , bo przecież „ Z a daleko mieszkasz

�m i ł y " , a w o g ó l e to lepiej „ Z a m n ą nie o g l ą d a j się". O N
p r z y g n ę b i o n y filozoficznie się zaduma: „ N a betonie kwiaty
nie r o s n ą " , ale zaraz krzyknie do innych: „ P o w i e d z c i e j e j " , że
„ P ł y n i e Wisła, p ł y n i e " , ot co.
R o z d o k a z a ł e m się erotycznie... M o ż e zamiast seksu, dzie­
w c z ę t a zajęłyby się p r z y r o d ą ? P r o s z ę bardzo, najlepiej r u d y m
rydzem, m u c h o m o r k i e m czy b i e d r o n e c z k ą w kropeczki.
Najbezpieczniej jednak w r ó c i ć do zabaw dziecięcych i za­
c h ę c a ć wszystkich: „ B a w się w c i u c i u b a b k ę z nami (wystar­
czy w k r ą g u s t a w i ć się) c h u s t e c z k ę j e d n ą m i e ć " - prawda, że
proste?
Były też marzenia. Co m o g ł o być obiektem m a r z e ń ?
- oczywiście dżinsy. Jako że był to towar trudno d o s t ę p n y
i drogi, m u s i a ł go s f i n a n s o w a ć tato: „ T a t o , k u p m i dżinsy
spodnie (tato, będzie m i wygodnie) tato, nie m ó w , że są
drogie". T a t o , naturalnie, p r a c o w a ł w sektorze p a ń s t w o w y m
( u s p o ł e c z n i o n y m ) , bo „ b a n a n o w a m ł o d z i e ż " w y w o d z ą c a się
z k r ę g ó w „ p r y w a c i a r s k i c h " dżinsy k u p o w a ł a sobie sama.
Banan - symbol b u r ż u a z y j n e g o zbytku... C ó ż tam banan!
Przypomnijmy sobie, j a k o statku w i o z ą c y m cytryny na
święta entuzjastycznie i n f o r m o w a ł a cała prasa z k i l k u d n i o ­
w y m wyprzedzeniem. Notabene debatowano na „ n a j w y ż ­
szym szczeblu", czy nie da się z a s t ą p i ć tego luksusowego
owocu k a p u s t ą k w a s z o n ą ( w y t ł u m a c z o n o jednak towarzy­
szowi W i e s ł a w o w i , że nie da się z t y m pić herbaty...).
I n n y m obiektem m a r z e ń był m o t o c y k l ( „ N i e chcę skody
ani opla..."), oczywiście krajowej produkcji. U b r a n i w jajo­
waty kask, elastyczny golf i p r z y s ł o w i o w y o r t a l i o n (z p o d p i n ­
k ą lub bez) m o g l i ś m y z a d a ć szyku, c h o ć b y na zabawie
podmiejskiej, gdzie m o ż n a b y ł o „ T a n g o za p ó ł z ł o t e g o
tańczyć"...
K s z t a ł t o w a ł y się t a k ż e pewne wzorce p o s t ę p o w a n i a . Bujn o w ł o s a nimfa, k o k i e t u j ą c a o b f i t y m biustem w y l e w a j ą c y m
się z obcisłej, brokatowej sukni kusiła: „Przyjdzie na to czas
/ przyjdzie czas / najpierw w s t ą p do d o m u / o przyszłości ze
m n ą p o m ó w " . D z i e w c z ę t a smodzielnie natomiast zapew­
niały hardo: „ O mnie się nie m a r t w / j a sobie r a d ę d a m " .
Z kolei r o d z i m y amant o wyglądzie wyleniałego wymoczka,
z a w o d z i ł j a k prawdziwy macho: „ P o s ł u c h a j co ci powiem
dziś / j u ż jesteś nie potrzebna m i / j u ż z a p o m n i a ł e m chwile
te"...
A emocjonalnie pobudzona p u b l i c z n o ś ć dziś się wzrusza
i bije brawo...
Jaki m i t w s p ó l n o t y , j a k i e d o ś w i a d c z e n i e pokoleniowe
kryje się za t y m i piosenkami o banalnej miłości czy trzecio­
r z ę d n y c h problemach życiowych? Ż a d e n m i t , raczej jego
skrawek, rudyment; przywołuje się d o ś w i a d c z e n i a m i ł o s t e k ,
prywatek, mody...
Piosenka z c z a s ó w m ł o d o ś c i - j a k w magii kontaktowej
- p r z y w o ł u j e m ł o d o ś ć . M ł o d o ś ć jest p i ę k n a i dobra, m ł o d o ś ć
jest wieczna; p r z y w o ł a n y m i t w s p ó l n o t y redukuje się do
wspomnienia młodzieńczej zabawy, wywołuje obraz siel­
skiej, wesołej, bezproblemowej m ł o d o ś c i . C i sami ludzie
grają, te same usta śpiewają s t a r ą p i o s e n k ę : stare jest dobre,
stare nie m o ż e k ł a m a ć , jest p r a w d ą .
I d i o c i m u z y k i p r z y w o ł u j ą czas zapomnienia... Lecz za­
k ł a m a n a prawda zderza się z p o d w ó j n i e z a k ł a m a n ą rzeczy­
wistością peerelowskich lat sześćdziesiątych. P o d w ó j n i e za­
k ł a m a n a , bowiem zostaje p r z e s ł o n i ę t a nawet r e a l n o ś ć tej
rzeczywistości. Tak wielka jest siła kreacji ideologii, wiary
w moc słowa, k t ó r e stwarza n o w ą p o s t u l o w a n ą rzeczywis­
tość. C h o d z i ł o o to - j a k m ó w i ł Aleksander W a t - by „ u z n a ć
za to co jest - to, co p o w i n n o być, a czego właśnie nie ma i być
nie m o ż e " . Z a w o d o w i interpretatorzy p r z e k ł a d a l i i upo­
wszechniali m ą d r o ś ć partii. W s p i e r a ł a to wiara (to co, że
udawana) i nauka (to co, że fałszywa). Obraz ś w i a t a
w y d a w a ł się ustabilizowany na wieki w i e k ó w ; nie m o g ł a go
z a c h w i a ć z m i e n n o ś ć f o r m pop k u l t u r y . M a ł o tego: p r ó b o w a ­
no z a a n e k t o w a ć w y t w o r y k u l t u r y masowej i u s t a w i ć je pod

sztandarami realnego socjalizmu. O p o r t u n i ś c i m u z y k i śpie­
w a l i na propagandowych festiwalach o t y m , że „ Ż o ł n i e r z
dziewczynie nie s k ł a m i e " , czy o mogile partyzanckiej
w „ s z c z e r y m p o l u " , gdzie biały krzyż, lub zachęcali m ł o d z i e ż
„ d o woja marsz", czy r o d z i n ę do przyjazdu na przysięgę
w o j s k o w ą . Wychwalali też p o m y ś l n y r o z w ó j ludowej ojczyz­
ny, k t ó r a „ k w i t ł a j a k p ę k czerwonych r ó ż " , a zespół „ N o T o
C o " tak się rozpędził, że w s t ą p i ł w 1968 r o k u do partii
i p o p a r ł linię kierownictwa...
W ł a d z e d o z o w a ł y w radio i T V r o c k - a n d - r o l l o w ą m u z y k ę
a n g l o s a s k ą , preferując p i o s e n k ę w ł o s k ą (np. F. Buscalione)
czy f r a n c u s k ą - a m ł o d z i e ż słuchała Radia Luksemburg. Jeśli
n i e k t ó r z y nasi wykonawcy p r ó b o w a l i ś p i e w a ć „ R o c k
A r o u n d the C l o c k " czy „ R o c k and R o l l M u s i c " , to r o z g ł o ś ­
nie p a ń s t w o w e h u c z a ł y szlagierem o Tierieszkowej, jeśli k t o ś
z a ś p i e w a ł ,,1'm Sorry", czy „ L o v e M y Tender", nasi t w ó r c y
odpowiedzieli zaraz „ Z i e l o n y m i w z g ó r z a m i nad S o l i n ą " . . .
R o d z i m o ś ć była u r z ę d o w o zalecana, zwłaszcza sięganie do
ludowych tradycji. P r z y k ł a d y m o ż n a m n o ż y ć . . .
Z w i ą z e k tego t y p u propozycji z t y m co się działo w muzyce
rockowej na Zachodzie był, delikatnie m ó w i ą c , umowny.
N i e zapominajmy jednak o całkowitej k o n t r o l i p a ń s t w a nad
życiem estradowym, rynkiem fonograficznym czy radiem
i telewizją, o p r ó b a c h skanalizowania i zaanektowania
muzycznej pop k u l t u r y . T o co w y m y k a ł o się t y m zakusom
m i a ł o charakter undergroundowy; k i l k a z e s p o ł ó w p r ó b o w a ­
ło p r z e n o s i ć na nasz grunt wzory zachodnie (ciekawe zwłasz­
cza były p r ó b y bluesowe czy jazzrockowe). N i e zapominaj­
my wreszcie o d o s ł o w n e j granicy z a m k n i ę t e j m i ę d z y obu
blokami: na p o c z ą t k u szóstej dekady w y b u d o w a n o m u r
berliński, a narowisty p r z y w ó d c a Z S R R omal nie p r z e k s z t a ł ­
cił tzw. k o n f l i k t u k u b a ń s k i e g o w ś w i a t o w ą w o j n ę .
Rock jest o g ó l n o ś w i a t o w y m fenomenem artystycznym,
k u l t u r o w y m i s p o ł e c z n y m drugiej p o ł o w y X X wieku, k t ó r y
ma w ł a s n ą p r a w d ę i w ł a s n ą estetykę ( Z o b . Siwak 1993).
M o ż n a powiedzieć, że zjawisko to lokuje się m i ę d z y s z t u k ą
a życiem, czy m i ę d z y s z t u k ą a c o d z i e n n o ś c i ą ; t o usytuowanie
„ p o m i ę d z y " dodaje m u sensów nie t y l k o artystycznych i nie
t y l k o k u l t u r o w y c h . Zajmuje pozycje m e d i a c y j n ą m i ę d z y
spontanicznymi, często z a m k n i ę t y m i subkulturami m ł o d z i e ­
ż o w y m i , a najszerszym obiegiem k u l t u r y masowej. Jest więc
„ p o trosze" s z t u k ą k u l t u r y nieoficjalnej i „ p o trosze"
p r o d u k t e m masowym, w y t w o r e m p r z e m y s ł u kulturowego
(jest też s z t u k ą w i e l o p o s t a c i o w ą : obejmuje koncerty, płyty,
film, T V e t c ) . K u l t u r a w s p ó ł c z e s n a w ostatnich kilkudziesię­
ciu latach w y p r o m o w a ł a ideę m ł o d o ś c i j a k o w a ż n ą w a r t o ś ć ,
j a k o m i t ; rock w t o p i ł się w tę ideę, k t ó r a jest jego n o ś n i k i e m .
Rockowcy m u s z ą zawsze p o z o s t a w a ć w opozycji do zasta­
nych f o r m k u l t u r o w y c h : bunt i agresja (wyrażająca się
m i ę d z y i n n y m i poprzez h a ł a s , głośne granie) są atrybutem
m ł o d o ś c i i reakcją na nieprzystosowanie do s k o s t n i a ł y c h
f o r m , czy p o t r z e b ą znalezienia własnej t o ż s a m o ś c i . Rock ma
swoją p r a w d ę , szczerość wypowiedzi: zjawiska sztuczne,
nieautentyczne nigdy nie z a d o m o w i ł y się na dłużej na
rockowej niwie. Ta prawda kreuje w s p ó l n o t ę r o c k o w c ó w ,
zawarta jest w ewokowanych pragnieniach w o l n o ś c i , m i ł o ­
ści, a u t e n t y c z n o ś c i i p r a w d z i w o ś c i , poczuciu b e z p i e c z e ń s t w a
i akceptacji, m o ż l i w o ś c i uczestniczenia na w ł a s n y c h warun­
kach w życiu s p o ł e c z n y m . . . Intensywna ekspresja, specyficz­
na forma wsparta p u l s u j ą c y m rytmem, w o k a l n o ś ć - oto
ś r o d k i , k t ó r e tę p r a w d ę niosą. Dialogiczny charakter k o n ­
t a k t u t w ó r c a - odbiorca, w y m u s z a j ą c y specyficzną aktyw­
n o ś ć odbiorcy - to u ł a t w i a . K o n c e r t rockowy bywa spektak­
lem parateatralnym, ma w ł a s n ą , z a a r a n ż o w a n ą dramatur­
gię, gdzie stopniuje się napięcie od p o c z ą t k u do
finału.
Manifestuje się m i t w s p ó l n o t y , poparty w s p ó l n ą ekspresją
i p o d o b n y m w y g l ą d e m t w ó r c ó w i słuchaczy.
O d swego p o c z ą t k u rock w y t w a r z a ł s p o ł e c z n ą o t o c z k ę ,
k r e o w a ł idoli, bożyszcze t ł u m ó w . Dawniej ten mechanizm

59

�I

c e c h o w a ł k i n o i o d n o s i ł się do gwiazd filmowych. O d p o ł o w y
lat pięćdziesiątych na o ł t a r z uwielbienia wynoszeni są rockowcy; pierwszym był Elvis Presley...
D z i ś dawniejsi idole w y w o ł u j ą uczucie nostalgii za prze­
szłością, m ł o d o ś c i ą . . . M ó w i ę o t y m w k o n t e k ś c i e m u z y k i . O d
j a k i e g o ś czasu w kulturze Zachodu w y r a ź n i e z a u w a ż a się
tendencje do p o w r o t ó w - ostatnio zwłaszcza do lat sześć­
dziesiątych. W i d a ć to w filmie, sztukach plastycznych,
zainteresowaniach kulturalnych, modzie czy nawet w p o l i t y ­
ce.
Prezydent U S A B i l l C l i n t o n w y r a ź n i e kształtuje swoje
image na w z ó r Johna F. Kennedy'ego, niemal mitycznego
dziś prezydenta, bohatera wielu filmów, książek. Ten sam
w y g l ą d , fryzura, retoryka, styl, rola ż o n y , m o ż n a wręcz
powiedzieć: czekamy jeszcze na głośne romanse... S ą d z ę , że
jest w t y m pewne uzasadnienie: konserwatywne r z ą d y R.
Reagana czy M . Thatcher nie r o z w i ą z a ł y wielu n a b r z m i a ł y c h
p r o b l e m ó w społecznych, m i m o p o c z ą t k o w y c h s u k c e s ó w
ekonomicznych. Liberalna gospodarka, aktywne społeczeń­
stwo - d o s k o n a ł y m i realizatorami takich idei o d p o c z ą t k u lat
80-tych byli tzw. yuppies ( Z o b . P ę c z a k 1992); j e d n a k ż e
późniejsza recesja i ostre k o n f l i k t y społeczne (np. ten w Los
Angeles) zmąciły j e d n o z n a c z n ą o c e n ę takiej p o l i t y k i . Z r e s z t ą
k o n s e r w a t y ś c i n i e c h ę t n i e o d w o ł u j ą się do lat sześćdziesią­
tych, w i d z ą c zwłaszcza u ich schyłku d e s t r u k c j ę i anarchizm
a w treściach - mistyfikacje. Polityka konserwatywna zawsze
k r y t y k o w a n a b y ł a przez kręgi akademickie i artystyczne.
Przedstawiciele tych ś r o d o w i s k p o s t r z e g a j ą tamte lata j a k o
czas rozbudzenia demokracji, okres w a ż n y c h przemian
obyczajowych i i instytucjonalnych, modernizacji społecznej
i liberalizacji prawa, a także przemian duchowych - sięgania,
j a k by to p o w i e d z i a ł Eliade, do archaicznej gleby religijnej,
by r e k o n s t r u o w a ć pierwotne dla wszelkiej k u l t u r y d o ś w i a d ­
czenie sacrum. Z r e s z t ą r ó ż n e na ten temat opinie, j a k i e
znajdujemy w literaturze zależą od stanowisk politycznych
a u t o r ó w ( Z o b . u nas L e g u t k o 1993 i K r z e m i ń s k i 1993).
Przypomnijmy t a k ż e , iż artyści z formacji beat generation,
czy intelektualiści b y l i ideologami ruchu hipisów; ś r o d o w i ­
ska te m o d e l o w a ł y t a k ż e wizerunek k o n t r k u l t u r y ( Z o b .
J a w ł o w s k a 1975). R ó ż n e nurty k u l t u r y alternatywnej są
j a k ą ś k o n t y n u a c j ą r u c h ó w s p o ł e c z n y c h z lat sześćdziesią­
tych. M a m y więc powody, aby w kulturze Zachodu pojawiła
się - czy to w perspektywie jednostkowej, czy w perspektywie
s p o ł e c z n e g o d o ś w i a d c z e n i a - nostalgia za przeszłością, za
straconą młodością.
W muzyce rockowej po inwazji w latach o s i e m d z i e s i ą t y c h
heavy metalu, m u z y k i monochromatycznej, noise music czy
rapu - wraca się do r o z w i ą z a ń i b r z m i e ń z szóstej dekady (np.
styl rave). Nawet ekscentryczny heavy metal w y c i e n i o w a ł
swą a g r e s y w n ą d i a b o l i c z n o - h e d o n i s t y c z n ą w a r s t w ę , upoda­
bniając się coraz bardziej do starego hard rocka. Notabene
ciekawym jest, iż w tekstach a u t o r ó w klerykalnych czy

B I B L I O
Barthes R.
1970, Mit i znak, Warszawa
1992,
O zmianie przedmiotu badań (czyli mitologia dzisiaj), „Polska
Sztuka Ludowa. Konteksty" nr 3-4
Gołaszewska M .
1992,
Postmodernistyczna gra w ku/turę, (w:) Oblicza postmoderny.
Teoria i praktyka uczestnictwa w kulturze współczesnej, red. A.
Zeidler-Janiszewska, Warszawa
Jawłowska A.
1975, Drogi kontrkultury, Warszawa

60

konserwatywnych bardzo często heavy metal u t o ż s a m i a n y
jest z satanizmem i wręcz z c a ł y m rockiem; nierzadkie są też
opinie, że tego t y p u muzycy n o s z ą długie włosy, aby p r z y k r y ć
ślady po l o b o t o m i i . . .
K u l t u r a postmodernistyczna przetwarza wiele w ą t k ó w
k u l t u r y alternatywnej. Socjolog Jerzy W e r t e n s t e i n - Ż u ł a w s k i
z a u w a ż a , że „ T o , co (...) najbardziej znamienne w z w i ą z k a c h
postmodernizmu z k u l t u r ą a l t e r n a t y w n ą to antyteologiczna
wizja świata nie m a j ą c e g o wytyczonej drogi ani d o m i n u j ą c e j
jedynie słusznej aksojologii i k u l t u r y - ś w i a t a «globalnej
wioski» z ł o ż o n e g o z lokalnych, bardzo spluralizowanych
kultur, w k t ó r y c h p r z e b y w a j ą czasowo jednostki ludzkie,
o d g r y w a j ą c e na pewien czas j a k i e ś role społeczne, opierające
jednak swój sens egzystencji na autonomicznych systemach
w a r t o ś c i służących doznawaniu k o m f o r t u psychicznego
(post-konwencjonalnych) i b ę d ą c y c h w l u ź n y c h z w i ą z k a c h
z i n n y m i ( p r z y n a l e ż n o ś c i t o ż s a m o ś c i o w e j a nie p r z y n a l e ż n o ś ­
ciowej).
Jest to wizja świata trwałej anomii, ś w i a t a w k t ó r y m
m o ż n a się z a t r a c i ć , jeśli nie zredukuje się swoich potrzeb
transcendentalnych na rzecz temporalistycznych r o z w i ą z a ń
d o r a ź n y c h , p r z y n o s z ą c y c h ulgę i m o ż n a być stale r a n i o n y m ,
jeśli nie u ł o ż y się na n o w o więzi z l u d ź m i , ze w s p ó l n o t a m i
l u d z k i m i , z k u l t u r a m i i ich w z o r a m i i n o r m a m i : »lojalność
wobec s p o ł e c z e ń s t w a s k o ń c z y się w momencie, w k t ó r y m
m u s i a ł b y m z a p r z e c z y ć w ł a s n e m u j a « - pisał W . S i m o n "
( W e r t e n s t e i n - Z u ł a w s k i 1992: 136-137).
Powroty do przeszłości m a j ą swe uzasadnienie w refleksji
postmodernistycznej. Nostalgia za u t r a c o n y m czasem jest
w kulturze Zachodu t a k ż e p r ó b ą poszukiwania t o ż s a m o ś c i
ze s o b ą samym i k o m u n i k a c j i z i n n y m i k u l t u r a m i .
A w naszym kraju? M ó w i ł e m o muzyce z tamtych lat
odgrzewanej przez „ d i n o z a u r ó w " , o zderzeniu z a k ł a m a n y c h
ś w i a t ó w . Czy wspomnienia k ł a m i ą ? D o jakiej rzeczywistości
społeczno-politycznej sprzed ćwierćwiecza m i e l i b y ś m y się
o d w o ł a ć : do g o m u ł k o w s k i e g o marazmu, regresu, b r a k u
alternatyw i sytuacji totalnego niedoboru wszystkiego, czy
do hucpy politycznej z 1968 roku? Nie m o ż e t a k ż e do
w ł a s n y c h korzeni p o w r ó c i ć polski rock, k t ó r y dopiero
w latach 80-tych o d z y s k a ł swoją p r a w d ę , gdy w stanie
wojennym s p a d ł a maska z z a k ł a m a n e g o oblicza i trzeba b y ł o
samemu to przeżyć i z a c z ą ć pisać w ł a s n ą a u t o b i o g r a f i ę . . .

Coda
Przypomnijmy na koniec film W i m a Wendersa Niebo nad
Berlinem (1987), m ó w i ą c y o e u r o p e j s k o ś c i rozumianej j a k o
p a m i ę ć . Berlin jest miastem o b c i ą ż o n y m p a m i ę c i ą wojny;
bohater filmu stara się go o b s e r w o w a ć z pozycji przybysza,
z p u n k t u widzenia anioła... T r o c h ę tak j a k antropolog: t y l k o
dla niego p a m i ę c i ą jest w ł a s n a k u l t u r a .

R A F I A
Krzemiński I.
1993, Lata szczęśliwe, lata szalone... Kontrkułtura i lata sześćdziesiąte,
„Znak", nr 455
Kundera M .
1993, Księga śmiechu i zapomnienia, Warszawa
Legutko R.
1993,
Trzy tezy o kontrkulturze, „Znak", nr 455
Pęczak M .
1992, Mały słownik subkultur młodzieżowych,
Warszawa
Siwak W.
1993, Estetyka rocka, Warszawa

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11437" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11415">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/2c1649325a1f0bb9a1c222699b5c3fe6.pdf</src>
        <authentication>4afa0015dab4f57a7765b281317c29d6</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136270">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2452</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136271">
                <text>1994</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136272">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2276</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136273">
                <text>Yes. Nostalgiczne strefy pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136274">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.54-56</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136275">
                <text>Burszta, Wojciech J.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136276">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136277">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136278">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136279">
                <text>Yes. Nostalgiczne strefy pamięci
Wojciech J . Burszta
Grecki termin nóstos ( = p o w r ó t ) w połączeniu z algos, co
oznacza „cierpienie", tworzą łącznie pierwotny sens pojęcia
nostalgii jako gorącego pragnienia ujrzenia ojczyzny czy nawet
choroby powstającej w wyniku tęsknoty za krajem rodzinnym.
Uczucie nostalgii odnosiłoby się zatem do czegoś, co było i jest
w nas samych, ale czego zewnętrzne atrybuty nie są w danej
chwili dostępne. Będąc Polakiem rzuconym gdzieś w dalekie
strony, nie przestaję - jeśli tego pragnę - czuć się nim, ale
wypełnia mnie nostalgia za rodzinną ziemią, za zapachem ziemi
ojczystej, bliskimi, za niegdyś przeżytymi chwilami „wtedy
i tam". Nostalgia cechuje tedy emigrantów - czasowych i trwa­
łych - budujących wizje utraconego skrawka globalnej rzeczywi­
stości przyrodniczej i społecznej o cechach orbis interior, skraw­
ka uważanego za najważniejszy, gdyż jest on rzeczywistością
„ o s w o j o n ą " w stopniu maksymalnym.
Od dawna j u ż jednak takie pierwotne rozumienie nostalgii
uległo niebywałemu rozplenieniu swego sensu i to w sposób
dwojaki. Przede wszystkim nostalgia uzyskała swoją wykładnię
zbiorową, jako już nie tylko uczucie charakteryzujące po­
szczególne jednostki, ale wręcz pokolenia. Nie chodzi przy tym
o generacje wewnątrz jednego narodu czy społeczeństwa, ale
0 formacje identyfikujące się w wymiarze globalnym, skupione
wokół wartości związanych przykładowo z kulturą kontestacji
lat sześćdziesiątych. Pojęcie „ojczyzny" należy tutaj t r a k t o w a ć
wyłącznie metaforycznie - oznacza ona l i tylko „ojczyznę uczuć
1 myśli", w której jednostki i generacje uzyskały swoją toż­
samość, ważącą na ich przyszłych losach i życiowych wyborach.
Na takiej właśnie fali nostalgicznego powrotu do korzeni
Ameryki lat sześćdziesiątych tamtejsze środowisko muzyczne
jak jeden mąż opowiedziało się za Billem Clintonem. M a on
jakoby wyrażać te cechy amerykańskiej kultury, które za czasów
rządów republikańskich zostały zdegradowane. Pat Metheny,
brylantowy gitarzysta współczesnego jazzu, tak mówi o Clin­
tonie: „ B o to inteligentny człowiek. Dla wielu muzyków ważna
jest świadomość, że jest teraz w Białym D o m u ktoś, z k i m m o ż n a
porozmawiać o różnicy między Sonny Rollinsem a Johnem
Coltrane'em. A tak poważnie (...) Facet na tyle trzeźwy i bystry,
by właściwie oceniać rzeczywistość, rzeczywistość całkowicie
różną od obrazu tej mitycznej Ameryki, j a k i p r ó b o w a n o nam
przez tyle lat sprzedawać" („Gazeta Magazyn" nr 13:1993:14).
Metheny nie dodaje już, że i jego wizja Ameryki jest równie
mityczna, widziana przy tym poprzez pryzmat nostalgicznego
wizerunku przeszłości i początków kariery w Missouri. „ J e g o "
świat powraca trzydzieści lat później, a uosabia go nowy
prezydent, czynny uczestnik „ t a m t y c h " lat. Jak wyglądałby
Ronald Reagan z saksofonem i jointem w kąciku ust?
Ale pojęcie nostalgii nie tylko uległo uogólnieniu i oderwane
zostało od oryginalnych konotacji. Stało się ono bowiem także
przedmiotem świadomych zabiegów interpretacyjnych, „wy­
stawione" niejako w formie towaru do konsumpcji w kulturze
popularnej. Nostalgia stała się p o ż ą d a n ą wartością. Jak zwykle
najbardziej spektakularny wyraz tego trendu mamy w modzie,
'żywiącej' się nieustannie cyklicznymi powrotami do fasonów,
kroju i kolorów identyfikowanych według kryterium generacyj­
nego. Za „zwykłą" m o d ą jako zjawiskiem usytuowanym do­
kładnie pomiędzy gustem a snobizmem kryją się wszakże
konkretne wybory związane ze stylem myślenia, preferencjami
w sferze sztuki czy nawet demonstrowaniem moralności. Trafnie
zauważył przed laty Edward Sapir, że: Jakkolwiek bowiem
p o c z ą t k o w o odnoszące się do ubioru i ciała ludzkiego, pojęcie
'moda' w sposób zasadniczy wiąże się nie z ubiorem i ciałem, lecz
z symboliką (Sapir, 1978:247). Zatem moda na nostalgię może
być - i jest - myślowo-symbolicznym równoważnikiem czyjegoś
wewnętrznego „ja", czego zewnętrznym jedynie przejawem są:
przebieranka i ozdoby.

54

Od jakiegoś czasu, mówiąc konkretniej od połowy lat siedem­
dziesiątych, funkcjonuje w literaturze naukowej i krytyce (głów­
nie) filmowej pojęcie nostalgia films. Pisał o nich m.in. Fredric
Jameson, widząc zresztą w tym rodzaju twórczości jeden
z klasycznych przejawów świadomości postmodernistycznej
(Jameson, 1983). Rzecz w tzw. uwięzieniu w przeszłości, od­
sunięciu się od widzenia jej na sposób historycystyczny, tj. jako
oglądu z dystansu czasu minionego, który to ogląd rościł sobie
pretensje do całościowości i pragnął „ z r o z u m i e ć " przeszłość
w jej zmieniających się uwarunkowaniach (relatywizm his­
toryczny). Dziś zamiast relatywizmu z oddalenia pojawia się
pastisz. Jednymi z jego atrybutów są stylizacja i retrospekcja,
przez krytyków francuskich określone podstawowymi wyznacz­
nikami la mode retro. Wymarzonym polem dla takiego „retro­
spektywnego stylizowania" jest kino. Jameson zauważa, że
współczesne filmy z kręgu nostalgicznej ewokacji nie muszą
tyczyć przeszłości, jak klasyczny już Chinatown Polańskiego, ale
dzieją się obecnie, a nawet w przyszłości, jak Star Wars.
Proliferacja metaodniesień do wyobrażeń o historii, teraźniej­
szości i przyszłości ma na celu rozerwanie typowo modernistycz­
nego myślenia o czasowym continuum logicznego następstwa
zdarzeń jako odrębnych okresów. Te filmy mają przedstawiać
nasze rutynowe myślenie o innych epokach; historyczna prze­
szłość widziana jest poprzez nasze popularne wyobrażenia
i stereotypy myślenia o niej. „ B r a k " realizmu w tych filmach ma
wiele wspólnego z brakiem tradycyjnie pojmowanego realizmu
w myśleniu nostalgicznym, z tym charakterystycznym „składa­
niem" elementów przeszłości znanej nam z autopsji, wynikłych
z lektury, skrywanych namiętności, eliminowanych fragmentów
życiorysu, o których pamiętać się nie chce. Są one ponadto
zabawą z nostalgią, jej obnażeniem, dekonstrukcja wskazującą
na przygodność tego, co chcemy widzieć i z czym się iden­
tyfikować.
Nie będzie, jak sądzę, żadnym nadużyciem powiedzieć, iż
mimo postmodernistycznych gier, cytatów i metakomentarzy,
nostalgia pozostaje ważnym elementem kulturowej identyfikacji
zarówno w wymiarze jednostkowym, jak grupowym. Jest zaró­
wno przeżywaniem, jak i świadomym wyborem interpretacyj­
nym, dotykającym każdego uwikłanego w przemijanie zdarzeń.
Patrząc pod tym kątem widzenia możemy się przekonać, w j a k i
sposób żal za odchodzącą kulturą ludową odcisnął swe piętno na
powojennej generacji rodzimych etnografów. W dużym stopniu
postrzegała ona rzeczywistość poprzez pryzmat wewnętrznego
zaangażowania i identyfikacji z kulturą, która „gasła" jako
zwarty system czynności i obiektów. W profilu b a d a ń uzewnę­
trzniały się tedy wartościujące uwarunkowania „badacza we­
w n ę t r z n e g o " - j e g o niepokoje, nadzieje, marzenia nawet. Zaiste
dałoby się napisać tę specyficzną, nostalgiczną historię etno­
grafii polskiej jako nieustannej pogoni za mitem kultury ludowej
jako materialnej i symbolicznej pełni.
Stosunek do odchodzącej tradycji przybierał niekiedy wręcz
intymny charakter, jak choćby w wierszach pisanych pod koniec
życia przez Kazimierza Moszyńskiego:

POŻEGNANIE
Dorodne ziarno miotając na rolę,
dziś już nie stąpa chłop w bieli jak anioł
błogosławiący mu cicho, by rosło. Siewnik rzędowy jego miejsce zajął.
Dziś już nie piele dziewka pól prosianych,
nie plecie wianka, z chabrów nie korzysta,
ani z kąkolu, co tak kraśniał w życie. Wszystkie już chwasty tępi się do czysta.

�W złocistym zbożu dzisiaj sierp nie błyska
tak świętą pracą znojąc chłopskie ręce,
iżby się chciało przypaść do nich usty,
by z całej duszy oddać cześć ich męce;
Czarcim rzechotem warczy tam pod chmury
traktor koślawy, na znak, że w niebiosach
brat mu rodzony ten rzechot powtórzy
gotów świat zgubić w ognistych pokosach.
Młyn już nie huczy dygocząc z niemocy
ni szum kół jego nad stawem się pieni,
gdy motor wyje jak pies w kamienicy
nagiej i zimnej śród marnych drzew cieni.
Ani już wzgórze skrzydłami nie wzlata,
gdy Bóg wiatr zesłał na swych wiernych modły;
wszystkie zarosły pod te skrzydła drogi
i ślad już tylko po nich został podły.
Już się nie ozwie z borów róg pastuszy
echem dalekim o wieczornej porze,
tęsknotę nagłą budząc do zaświata,
gdy nad wsią cichą gasną słońca zorze.
I głos piszczałki z wiatrem nie przyleci.
Dzisiaj od innej tętnią wsie muzyki:
tanga i samby i rumb bełkotania,
skrzeczą wesoło ochrypłe głośniki.
Pośród zmian tylu, śród tego postępu
pozwól - choć zbożnie przed nikim nie klęknę! w zorzy modlitwą pożegnać na zawsze
wszystko, com kochał i co dla mnie piękne.
(wiersz pochodzi z 1959 roku; Moszyński, 1976:152-3)
Przez dziesięciolecia obowiązujący paradygmat widzenia kul­
tury chłopskiej zwanej ludową dawał się ujmować w formule
podanej jeszcze w roku 1930 przez Franciszka Bujaka: „ K u l t u r a
ludowa jest tym cudownym zwierciadłem, które pozwala naro­
dowi patrzeć w przeszłość oraz oglądać swoją m ł o d o ś ć " ( K u l ­
tura wsi, Warszawa 1930:72). A n o właśnie, swoją młodość
oglądali także sami badacze, a i m bardziej ona była odległa, t y m
kultura ludowa mocniej idealizowana i jakby pełniejsza. Zaś
młodsza generacja, jak to pisała Anna Kutrzeba-Pojnarowa:
„ k t ó r a j u ż tylko z książki historycznej zna pojęcie dziedzica,
a sochy jako narzędzia do orki poszukuje w muzeum, będzie tą,
która przestanie przymierzać pojęcia 'swój' i 'obcy' do wsi i do
miasta" (Kutrzeba-Pojnarowa, 1985:65). Etnografowie w ogóle
przejawiają charakterystyczną tendencję, by czas i miejsce b a d a ń
t r a k t o w a ć bardzo osobiście: czas etnograficzny i czas personal­
ny tworzą jedno. Zofia Szromba-Rysowa tak oto kończy
wspomnienia o ukochanej przez siebie wsi opolskiej, w której
prowadziła wieloletnie badania: „Ostatni kontakt ze wsią mia­
łam w 1979 r „ zatrzymując się w drodze powrotnej z urlopu. Nie
brak było i zdumienia na m ó j widok: 'to wy jeszcze żyjecie?',
i radości i wspólnie wymienianych uwag, i moich niecierpliwych
pytań: 'kto wyjechał?'. Wtedy też musiałam sprostać prośbie
syna zaprzyjaźnionej rodziny, pytającego o Helenę Modrzejews­
ką, o której miał napisać wypracowanie szkolne. Z pytającej
stałam się i ja indagowana, co zresztą nierzadko zdarza się
w trakcie naszych b a d a ń . I wówczas, po 10-letniej nieobecności
we wsi, poczułam się związana mocno z tą bliską m i społeczno­
ścią. Myślę, że i teraz, kiedy tych lat minęło znacznie więcej, nie
byłabym jej obca" (Szromba-Rysowa, 1989:80).
K a ż d y ma prawo do takiego kształtowania przeszłości, aby
jawiła się ona jako spójna i taka przede wszystkim, z którą
jesteśmy w stanie się identyfikować. Jeśli tak, niech nie dziwi nas
natychmiast uruchomiany proces nostalgicznej waloryzacji świa­
ta, który jest wspomnieniem tylko. Ale jest to nasze osobiste
wspomnienie, nasz prywatny „ p r o p r i o s p e k t " , jak określiłby je
zapewne Ward Goodenough. Pielęgnujemy starannie nasze
strefy nostalgicznej pamięci, co niejednokrotnie stanowi dogod­
ną pożywkę dla wszelakich mitologizacji, jeśli tylko nasze
prywatne usensownienie świata przenosimy na zjawiska o walo­
rze ogólnym. A tak miała się rzecz w wypadku badaczy kultury
ludowej, którzy pielęgnowali częstokroć własną wizję tejże.

„ K o n i e c " kultury ludowej był jednoczesnym końcem samoidentyfikacji etnografa zmuszonego poruszać się w gruzach dawnego
sensu. Ale zostawmy tę kwestię na inną okazję.
Kultura masowa, którą dzisiaj określa się raczej mianem
kultury popularnej, zdaje się być fenomenem, z k t ó r y m nie
bardzo wiadomo, co uczynić. Diagnozy tej kultury się tyczące,
jej socjologiczne definicje z lat sześćdziesiątych i siedemdziesią­
tych, okazały się powierzchowne i mało przydatne. T y m bar­
dziej, iż minęło kilkadziesiąt lat i nasza poczciwa pop culture
nabrała cech nowych, wynikających z upływu czasu i jej
zakorzenienia w historii kultury. Właśnie fakt, iż kultura
popularna ma już swoje własne dzieje, że istnieje czasowy
„ o d d e c h " , dzięki któremu możemy się jej przyglądać, prowoku­
je do postawienia następującego pytania: czy nie jest tak, iż
w mechanizm partycypacji w wartościach kultury popularnej
wpisana jest nostalgia jako jeden z wzorów zindywidualizowane­
go w niej uczestnictwa?
Ograniczmy się do przykładu muzyki rockowej. A n i się
obejrzeliśmy, a nabiera ona cech tradycyjnie wiązanych z muzy­
ką klasyczną, z jej kanonami estetycznymi i kryteriami oceny.
Oczywiście - nie cała muzyka rockowa, k t ó r a nieustannie
poszukuje nowych stylów, pojawiają się w niej hybrydowe
mieszanki przeznaczone do natychmiastowej konsumpcji przez
najmłodszych zwolenników. Ale jest wszakże faktem, iż grupy
wyznaczające drogi rozwojowe rocka, grupy nadal aktywne,
liczą j u ż sobie - bagatela - po 25 czy nawet 30 lat. Jedna z nich
nazywa się Y E S i właśnie mija dwadzieścia pięć lat, kiedy to
w czerwcu 1968 roku narodziła się z inicjatywy basisty Chrisa
Squire'a.
Jako wierny - też już z górą dwudziestoletni - fan tego
zespołu, miałem okazję spotkać swych muzycznych idoli „ n a
żywo". Było to w paryskiej hali Zenith, 3 czerwca 1991 roku.
Chciałbym ten właśnie koncert, tak dla mnie ważny z wielu
względów, uczynić pretekstem dla dalszych uwag niniejszego
szkicu.
Oto zwykła sceneria koncertu rockowego; tłumy oczekujące
na moment, gdy będzie m o ż n a pospiesznie zająć miejsca w środ­
ku hali, kupić program, okolicznościowe gadgety. R o z g l ą d a m
się w o k o ł o i jedna rzecz zdumiewa mnie od razu: rozrzut wieku
publiczności. Obok siebie stoją piętnasto- i szesnastolatkowie
oraz osoby eufemistycznie określane 'dojrzałymi', mające więc
po pięćdziesiąt lat, a może nieco więcej? I jedni, i drudzy
z odpowiednimi znaczkami firmowymi Yes; starsi demonstrują
te sprzed wielu lat, z innych koncertów; są wytarte i wyblakłe.
Małolaty wyposażeni w nowiutkie, firmujące p o w r ó t grupy na
koncertowe trasy po latach nieobecności pod hasłem Round the
World in Eighty Dates. N o właśnie. Już od kilku dobrych lat
notujemy zjawisko cyklicznych p o w r o t ó w d i n o z a u r ó w rocka do
czynnej kariery. Raz są one udane, najczęściej jednak są to
przedsięwzięcia efemeryczne, jak choćby w wypadku Procol
Harum. Również i żywot super-Yes był krótki. Jak zwierzył się
ostatnio przebywając w Polsce Rick Wakeman, o rozpadzie
grupy zadecydowali menagerowie, dla których najistotniejsza
była finansowa strona całego pomysłu. Dla samych zaś muzy­
k ó w - a m o ż n a wierzyć Wakemanowi - liczyły się względy
towarzysko-muzyczne, ponowne pojednanie ludzi, których dro­
gi rozeszły się wiele lat temu, a którzy powrócili pod historyczną
nazwą Yes.
Zatem na takiej właśnie ogólnej fali nostalgicznych (i finanso­
wych) p o w r o t ó w zeszli się także prawie wszyscy muzycy tworzą­
cy na przestrzeni lat różne mutacje Yes. Paryskie gazety zapy­
tywały: pourquoi tant de Yes? Rzeczywiście tę supergrupę
A . D . 1991 tworzyło ośmiu muzyków: Jon Anderson (wokalista),
Chris Squire (bas), Steve Howe i Trevor Rabin (gitary), Rick
Wakeman i Tony Kaye (klawisze) oraz Bill Bruford i A l a n White
(instrumenty perkusyjne). Słowem - wielki kawał historii świa­
towego rocka w jednym zespole i jednym miejscu. Trasę koncer­
tową tej grupy poprzedziło wydanie kuriozalnej płyty pod tytu­
łem Union. Sam jej tytuł sugeruje już, że połączyły swe siły dwa
opozycyjne odłamy „ d a w n e g o " Yes: „ n o w e " Yes (Squire,
Rabin, Kaye i White) i formacja Anderson-Bruford-Wakeman-Howe. Płyta Union była jednak o tyle kuriozalna, iż mimo
firmowania jej przez całą ósemkę, w żadnym utworze muzycy nie
55

�grali wszyscy razem. Stylistycznie była ona równie niejednorod­
na; część zdominowana przez klasyczne, panoramiczne brzmie­
nie Yes, część pisana wyraźnie pod gusta lat dziewięćdziesiątych,
dla nowej publiczności, bez sentymentów dla przeszłości.
Sam koncert spięty był klamrą lat 1971-1991 i składał się
głównie z materiałów z trzech płyt - The Yes Album, Fragile
i Union. Gdy ubrany w ulubione białe, 'anielskie' szaty Ander­
son zapowiedział dwa pierwsze utwory: Heart of the sunrise
i Roundabout, na widowni wybuchł wielki, międzypokoleniowy
entuzjazm. Jednako wyrażali swe uwielbienie kilkunastolatkowie, których w ogóle nie było na świecie, gdy oba te kawałki
powstały (1971), jak i starsi panowie, dla których każdy utwór
z tamtych lat to swoisty hymn do młodości utraconej i przypom­
nienie przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, tak
brzemiennych dla tamtego pokolenia. Maksymalne utożsamie­
nie publiczności z Yes nastąpiło jednak, gdy Anderson zain­
tonował słynną końcówkę z The gates od delirium:
Soon Oh soon the light
Pass within and soothe this endless right
And wait here for you
Our reason to be here
Soon Oh soon the time
All we move to gain will reach and calm
Our heart is open
Our reason to be here... itd.
Cóż znaczą dla tych różnych pokoleń powyższe słowa? Jaki
rodzaj identyfikacji może tu wchodzić w grę? Tego nie możemy
powiedzieć z całą pewnością, ale też i z całą pewnością powie­
dzieć możemy, iż rzecz nie w tym, co kto „ p o d k ł a d a " pod
rockowy tekst, ale w tym, że go w ogóle słucha, zna na pamięć,
śpiewa i przeżywa w tłumie „ n a ten czas" takich samych, jak on.
Jeśli ma się przeszło pięćdziesiąt lat, albo dopiero - naście, stoi
ramię w ramię, zawodzi, klaszcze, przytupuje, ma łzy w oczach,
co powoduje tę niebywałą integrację? Przecież na ulicy i w domu
inne zupełnie role przypisano poszczególnym pokoleniom.
Wydaje się, że sytuacja przypomina tę, opisaną przez Lud­
wika Stommę w odniesieniu do fenomenu piłkarskiego święta.
W tekście 1:0 czyli ludzie jak bogowie czytamy: M i t przenosi się
na trybuny. Połączeni k o m u n i ą z tymi samymi, zapominamy
0 obowiązujących poza stadionem podziałach klasowych, wie­
kowych, płciowych, ekonomicznych... Razem krzyczymy, zry­
wamy się z miejsca, wpadamy sobie w ramiona po bramce (...)
Normalne życie przywraca swoje prawa. Koniec chaosu. Świat
znów został stworzony (Stomma, 1991:142).
Koncert rockowy tym się jednak różni od ekstazy futbolowej
widowni, iż ma on zawsze w tle określone wybory pokoleniowe
1 linia identyfikacji z występującymi idolami oscyluje wokół
- realnych czy jedynie postulatywnych - wartości 'życiowych'
i artystycznych „przywiązanych" do poszczególnych zespołów
i n u r t ó w muzycznych. Nie znajdziesz tedy na koncercie Yes
rapowców i odwrotnie. Linia demarkacyjna jest silnie zaznaczo­
na.
Na początku, to jest gdy rock i pokrewne gatunki budziły się
do swego instytucjonalnego bytu i wpisywały w m a p ę współczes­
nej kultury, ta muzyka była tylko i wyłącznie kojarzona
z młodością, buntem, nieodpowiedzialnością, kontestacją mie­
szczańskich wzorów życia, protestem i negacją świata zastanego.
To świetnie znamy, tego nie trzeba tutaj szczegółowo przypomi­
nać. Ale minęło lat z górą trzydzieści. Muzyka rockowa rozwija
się, mamy jej - jak się rzekło - nowe mutacje, hybrydowe style,
nurty przeznaczone wyłącznie dla kolejnych małolatów. Ale
jednocześnie pokolenie „z tamtych lat" jest czynne w życiu, nie
mówiąc o samych muzykach, którzy nadal w wybornej formie.
To pokolenie czegoś słucha, czymś się fascynuje, mimo iż żyje
normalnie innymi sprawami, dorabia się dzieci, w n u k ó w , pienię­
dzy. Pojawia się element tęsknoty za przeszłością nieodwołalnie
minioną. T ą przeszłością nie była tylko muzyka, ale generalnie
styl życia wyrażany między innymi przez tę muzykę. Sam dźwięk
nazw takich zespołów, jak Led Zeppelin, K i n g Crimson, Deep
Purple, Santana, Pink Floyd, Black Sabbath, The Rolling
Stones, Jethro Tull, Budgie, Rare Bird, itd., wywołuje natych­
miast szereg skojarzeń pozamuzycznych - z życiem, które już za
nami, które już nie wróci, ale które tkwi j a k o ś magicznie w tych

56

rockowych dekoracjach: w nazwach zespołów i tytułach utwo­
rów. Dziesiątki z nich, lub nawet ich fragmenty łączą się
nierozerwalnie z jakimś życiowym epizodem, a ten z kolei
ewokuje obraz przeszłości, gdy wszystko było przed nami.
Rock staje się z wolna klasyką, a w każdym kanonie klasyki
pojawiają się pozycje odczytywane jako znaki muzyki o nie­
przemijającej wartości. Rock jest dziś z a r ó w n o klasyką, jak
i twórczością poszukującą nowych form; jest w nim miejsce dla
różnych generacji. Stare, uznane firmy, takie choćby jak Yes,
doskonale łączą w sobie obie te cechy. Z jednej strony firmują
przeszłość owych kanonicznych znaków dla średniego pokole­
nia r o c k m a n ó w , z drugiej wzbudzają respekt młodych będąc
klasyką, ale klasyką żywą. A że zbliżają się do pięćdziesiątki?
Pod tym względem także wiele zmieniło się w kulturze popular­
nej, niegdyś zaanektowanej przez ideał niedojrzałości w sensie
nie-starości. Dzisiejsze pojęcie „młodości" jest o wiele bardziej
rozciągliwe, staje się rodzajem metakategorii abstrahującej od
temporalnych zmian czasu jednostkowo przeżywanego.
Dziś można j u ż powiedzieć coś, co jeszcze niedawno wydawa­
ło się być zaprzeczeniem zjawisk z kręgu kultury rockowej. Oto
bowiem coraz bardziej uwidacznia się w niej mechanizm nostal­
gii, skwapliwie zresztą wykorzystywany komercyjnie. Rock jest
niewątpliwie muzyką pokoleniową w tym znaczeniu, że zwykły
człowiek, nie-muzyk, wcześniej czy później z niego wyrasta.
Słucha nadal „swojej" muzyki, ale już z dystansem, już nie ma
pełnej identyfikacji. W pewnym momencie W I E M Y już, że nie
jesteśmy wewnątrz rocka, że konsumujemy jedynie przy okazji
jego produkty. Wówczas to rodzi się nostalgia dodatkowo
dowartościowująca tę muzykę dlatego, że ona B Y Ł A nasza,
a już taką de facto nie jest. W tym Sensie m o ż n a mówić
o klasycznym rocku, iż stanowi on metonimię młodości.
Mechanizm nostalgii działa jednak na paradoksalnej zasa­
dzie. Rock z jego heroicznego okresu wywołuje uczucia za czymś
utraconym u ludzi, którzy urodzili się wiele lat po „ t a m t y m "
czasie, którzy nawet nie są sobie w stanie wyobrazić jak to
onegdaj bywało. Jak wytłumaczyć dzisiejszemu licealiście atmo­
sferę Woodstock? Taki młody człowiek buduje sobie mityczny
wizerunek „dawnych lat", kiedy to jakoby muzyka i styl życia
stanowiły jedno. Nasz młody człowiek zaczyna uczyć się tamtej
muzyki, tamtych tekstów, tamtych zachowań, uczy się młodości
nie-swojej. Myśli o przeszłości jako o czymś bezpowrotnie minio­
nym, zagubionym w strumieniu życia. Jest to - i tu tkwi paradoks
także j e g o , przeszłość, jego muzyka, jego świat wzruszeń.
Paryski koncert Yes nie był z pewnością niczym szczególnym
dla k o n s u m e n t ó w kultury rockowej, ale był prawdziwym świę­
tem dla tych, którzy identyfikują się z tą akurat grupą i jej
muzycznym profilem. Dla mnie był dobitnym potwierdzeniem
tego, co starałem się wyżej powiedzieć. Pozostaje jednak jeszcze
inna kwestia. Chodzi o samych muzyków z Yes. Wraz z roz­
wojem koncertu cała ósemka poczęła być rzeczywiście poruszo­
na faktem, że są po latach razem, że grają stare kawałki sprzed
dwudziestu lat, że atmosfera jest wspaniała, że entuzjazm rośnie,
że każda aluzja muzyczna (np. cytaty z albumu Tales form the
topographic oceans) natychmiast wychwytywana. Gdy na bis
zagrali trudne dla dwóch klawiatur i dwóch perkusji Awaken,
kłaniając się następnie widowni, byli autentycznie wzruszeni. To
nie było dla sponsorów, na zewnątrz, to było szczere. W momen­
cie uścisków wymienianych przez dwóch głównych antagonis­
tów w Yes - Andersona i S q u i r e ' a - p u b l i c z n o ś ć wiedziała już, iż
stało się coś ważnego: w imię wywołanej przeszłości w niepamięć
poszły zwady i indywidualne ambicje. Nostalgia nie jest jeno
przypisana stronie słuchającej.
Jest faktem, którego zanegować nie sposób, choć mówi się
o tym niechętnie, półgębkiem niejako - że dwa pokolenia ludzi
wyrosły i ukształtowały się w orbicie oddziaływania przede
wszystkim kultury popularnej. Wspomnienia tychże pokoleń są
wspomnieniami obrazu uczestnictwa w wartościach z kulturą
popularną nierozerwalnie związanych. Dlaczego w imię klasyfi­
kowania kultury na „wyższą" i „niższą" pozbawiać je tych
wartości. Przecież wybiórczość pamięci na tym właśnie polega,
że wspomnienia mają zindywidualizowany charakter choćby nie
wiadomo jak zuniformizowana była w przeszłości konsumpcja
d ó b r kultury. Kulturę masową deprecjonowano głównie za jej...

�masowość właśnie. Ale przypominanie przeszłości nie ma maso­
wego charakteru. Warto w t y m miejscu zacytować dłuższy
fragment z O szczęściu Władysława Tatarkiewicza: „Nic nie jest
pewniejsze od udziału p r z e s z ł o ś c i
człowieka w jego
szczęściu i nieszczęściu. Pamięć tego, co było, idzie za n i m
i zapełnia część jego świadomości. Po wtóre, w przeszłości
formowały się jego wyobrażenia i sądy; przeszłość uczyniła, że są
pogodne czy posępne, ufne czy nieufne. I po trzecie; ufor­
mowane w przeszłości wyobrażenia i sądy stanowią 'masę
apercepcyjną', wedle której człowiek ujmuje i ocenia teraźniej­
szość" (Tatarkiewicz, 1979:244).
Jest niewątpliwą zasługą świadomości postmodernistycznej,
cokolwiek sam termin „ p o s t m o d e r n i z m " miałby oznaczać, iż
zaciera ona z upodobaniem granice pomiędzy starannie wy­
znaczanymi przez modernizm rodzajami sztuki. Modernistycz­
ne jej continuum rozciągało się pomiędzy sztuką elitarną, czyli
Sztuką po prostu, a kiczem. I m elitarność dzieła gwarantowana
była przez twórcę w większym stopniu, tym bardziej zasługiwało
ono na to miano. Sztuka „przemysłowa" wzbudzała co najmniej
nieufność jeśli nie estetyczną odrazę. Ten swoisty sposób
aksjologicznego klasyfikowania uniwersum artystyczno-estetycznego wiązał się w pewien sposób z stratyfikacjami klasowymi
i społeczną hierarchią. Postmodernizm uderza w te utrwalone
zasady z pełną świadomością tego faktu; p o d w a ż a t y m samym
pozycję samych twórców. Zdaje się zachęcać odbiorców, by
traktowali Sztukę z t a k ą samą nieufnością, jak modernistyczni
twórcy traktowali masowego odbiorcę sztuki konfekcyjnej. Tak
n a p r a w d ę sztuka jest przede wszystkim zabawą z konwencjami,
gustami, ale także zabawą z naszą pamięcią. Stąd wywoływanie
hasła nostalgii jako klasycznej deformacji przeszłości. Jest to
wszelako deformacja inspirująca, gdyż stanowiąca źródło
uświadomienia sobie przygodności (contingency) naszego byto­
wania, widzenia bliźnich, interpretowania dziedzictwa, wyzna­
czania rzekomo absolutnych wartości i ideałów.
Posmodernistyczne hasło zrównania statusu sztuki wysokiej
i niskiej jest w efekcie głosem „ n a rzecz" tej drugiej; jest
dowartościowaniem wielostylowości i powtórzeń, ale r ó w n o ­
czesnym wskazaniem, że nie ma od niej ucieczki. M i l a n Kundera
sarkastycznie zanotował: „Schónberg zmarł, Ellington zmarł,
ale gitara jest wieczna. Stereotypowa harmonia, wytarta melo­
dia i rytm, tym wyraźniejszy, i m bardziej monotonny, oto co
zostało z muzyki, oto jej wieczność. W tych prostych kombinac­
jach nut wszyscy m o g ą się zjednoczyć; przecież to samo byt
krzyczy w nich swe radosne: 'Ja tu jestem!' Ż a d n a zgoda nie jest
głośniejsza i bardziej jednomyślna niż prosta zgoda na byt. Pod
tym względem porozumiewają się Arabowie z Żydami i Czesi
z Rosjanami. Ciała poruszają się w takt dźwięków, pijane
świadomością, że istnieją. Dlatego żadna kompozycja Beethovena nie była przeżywana z większą, zbiorową ekstazą jak
rytmicznie powtarzające się uderzenia w struny gitar (Kundera,
1993:183). Kundera obwieszcza koniec „historii muzyki", Fukuyama pisał o „ k o ń c u historii", „koniec filozofii" wieszczą sa­
mi postmoderniści. Kultura popularna trzyma się jednak krzep­
ko i nie znać na niej s y m p t o m ó w schyłku. Źródłem j ą wzmacBI

BLIO

Burszta W. J . , Piątkowski K .
w druku O czym opowiada antropologiczna opowieść. Instytut Kultury,
Warszawa
Gitarzysta nastroju
1993 Z Patem Metheny rozmawia Maciej Chmiel, „Gazeta Magazyn"
nr 13, 28 maja
Jameson F .
1983 Postmodernism and Consumer Society, (w:) The Anti-Aesthetic
Essays on Postmodern Culture, H . Foster (ed.), Washington, ss.
111-125
Kultura wsi
1930 Biuletyn X I I I konferencji oświatowej poświęconej zagadnieniu
kultury wiejskiej w Polsce (tam wypowiedź Franciszka Bujaka)
Kundera M .
1993 Księga śmiechu i zapomnienia, przel. Piotr Godlewski i Andrzej
Jagodziński, Warszawa

niającym staje się niewątpliwie czas wywołujący wrażenie
wszechobecności symbolicznych Kunderowskich gitar. D l a dzi­
siejszej generacji ludzi młodych kultura popularna, muzyka
rockowa były od zawsze. Jako antropologowie wiemy, iż nie jest
to prawda, ale gdy słucham Close to the edge grupy Yes mam
poważne wątpliwości. Strefy mojej nostaligicznej pamięci pod­
powiadają coś zupełnie przeciwnego. Deformacja bywa jednak
sprzymierzeńcem szczęścia.

POSTSCRIPTUM
Najbardziej nostalgicznym twórcą współczesnego rocka wy­
daje się być Roger Waters. Jego kolejne płyty po odejściu z Pink
Floyd w swej warstwie słownej (niezwykle rozbudowanej) są
nieustannym przypominaniem czasów młodości, wartości kul­
tury lat sześćdziesiątych. Watersowi w dzisiejszym świecie nie
podoba się właściwie nic, przywołuje więc swój osobisty mit
szczęścia i przeciwstawia kulturze lat dziewięćdziesiątych, k t ó r a
„zabawi się na śmierć". Oto p r ó b k a charakterystycznej poetyki
Watersa z piosenki Amused To Death z ostatniej płyty pod takim
samym tytułem:
Doctor Doctor what is wrong with me
This supermarket life is getting long
What is the heart life o f a colour TV
What is the shelf life of a teenage queen
Ooh western woman
Och western girl
News hound sniffs the air
When Jessica Hahn goes down
He latches on to that symbol
Of detachment
Attracted by the peeling away of feeling
The celebrity of the abused shell the belle
(...)
Our last hurrah
And when they found our shadows
Grouped around the TV sets
They ran down every lead
They repeated every test
They checked out all the data on their lists
And then the alien anthropologists
Admitted they were still perplexed
But on eliminating every other reason
For our sad demise
They logged the only explanation left
This species has amused itself to death
No tears to cry
No feelings left
This species has amused itself to death
Amused itself to death.
W świecie obfitości wszelkich d ó b r zanika rzecz najważniejsza
- uczucie. Tego świata nie uratują także antropologowie, ludzie
zabawią się na śmierć. Waters nie ma złudzeń, że jego świat
powróci.
RAFIA
Kutrzeba-Pojnarowa A.
1985

Wieś i jej kultura w społecznej świadomości
(o
rewaloryzację
kultury ludowej), (w:) Kultura wsi - kryzys wartości?, praca

zbiorowa pod redakcją naukową Jerzego Damrosza, Warszawa
Kazimierz Moszyński.

Życie i

twórczość.

1976

redaktor tomu: Jadwiga Klimaszewska, Wroclaw - Warszawa
- Kraków - Gdańsk
Sapir E.
1978

Moda, (w.) Kultura, język,

osobowość.

Wybrane eseje, przeł.

Barbara Stanosz i Roman Zimand, Warszawa, ss. 236-248
Stomma L.
1991 1:0 czyli ludzie jak bogowie, „Polska Sztuka Ludowa" 3-4, ss.
141-142

Szromba-Rysowa Z.
1989

Moja wieś opolska. Z etnograficznych badań w

Dzierżyslawicach

kolo Głogówka, „Etnografia Polska" X X X I I I zeszyt 2, ss. 65-80.
Tatarkiewicz W.
1979 O szczęściu, Warszawa

57

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11435" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11413">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/7a50a7c4c6b945a9afe629524777be27.pdf</src>
        <authentication>59b0431e08a8ab64179761721639d533</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136251">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3682</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136252">
                <text>1997</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136253">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:3459</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136254">
                <text>Historia idei i etnologia w obrębie struktury znaku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136255">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.75-80</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136256">
                <text>Brocki, Marcin</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136257">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136258">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136259">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136260">
                <text>Historia idei i etnologia w obrębie
struktury znaku
Marcin Brocki

Historia idei w swoim penetrowaniu rozłamów i nieciągło­
ści w skorupie „nieuchronnych procesów historycznych i kul­
turowych", zbliża się do etnologii na wiele sposobów. Nie
pragnę w tym miejscu odtworzyć (nie byłbym w ogóle
w stanie) wszystkich wątków zaproponowanej przez Foucaulta „historii idei", lecz skupię się na fundamentalnym dla myśli
Foucaulta poziomie, który jest styczny z obecnymi od
początku w etnologii zasadniczymi obszarami jej zaintereso­
wań. Pokażę, że z tej styczności wynikają dla etnologii nowe
możliwości kształtowania i poszerzania dotychczasowego
pola zainteresowań, bez uciekania się do radykalnego ze­
rwania z przeszłością.
1

Foucault poszukuje nieuświadomionych form myślenia
(episteme), a priori epistemologicznych, określających po­
znawczą przestrzeń danejkultury.Wtymsensiejegopracajest
zbieżna z podstawową dyrektywą antropologii strukturalnej
rekonstrukcji nieuświadomionych, podstawowych modeli po­
znania. Wykracza on jednak poza tę dyrektywę konfrontując
to, co „bezwiednie stosowane czy nieświadomie zakładane,
z prowadzoną explicite argumentacją" (Nycz 1995, s. 40).
Tym, co interesuje go szczególnie jest przepaść epistemologiczna jaką odnalazł między renesansem a wiekiem klasycz­
nym. Jest to bariera w sposobie myślenia, między przed
i pokartezjańskim paradygmatem nauki, opartym na okreś­
lonej zasadzie logicznej, której struktura stalą się już wcześ­
niej przedmiotem zainteresowań etnologów. Chodzi o mo­
ment przejścia (a tym samym o rekonstrukcję struktury zasad
logiki myślenia) od myślenia przednaukowego (struktura
analogiczna do „myśli nieoswojonej") do myślenia nauko­
wego, a w szczególności o zmianę w strukturze znaku. Już
wcześniej Lévi-Strauss opisał mechanizmy myślenia w ob­
rębie tego pierwszego porządku, natomiast Foucault pokazał,
że choć między oboma porządkami istnieje absolutna prze­
paść, to bezustannie przeplatają się ze sobą, tzn. dyskurs
późniejszy (naukowy) nie wyeliminował wcześniejszego, lecz
go zmarginalizował i ukrył. Etnologia od początku obecna jest
w obrębie struktury binarnej, ze struktury podobieństwa
czyniąc przedmiot swoich zainteresowań. Skoro więc obie
struktury się przeplatają, etnologia nie musi zrywać z tradycją
dyscypliny, aby przesunąć punkt ciężkości zainteresowań. Jest
to główny wkład historii idei do etnologii współczesnej - dało
jej to podstawy do działania poza dotychczasowym wąskim
paradygmatem opisywania obcości kultur „dzikich" - „ple­
miennych" czy „ludowych".
Derrida wskazał na pewne założenia i sprzeczności zawarte
w drobnej naturze znaku, na jakim wspiera się cała niemal
antropologia, zarówno we właściwych jej strategiach retorycz­

nych, jak i leżących u jej podstaw założeniach. Strukturalizm
świadomie uczynił ze znaku binarnego narzędzie i wewnętrz­
ny składnik wiedzy. Sama koncepcja znaku binarnego po­
zwala strukturaliście (antropologowi w ogóle) na „spojrzenie
z oddali", na ugruntowaną pozycję na zewnątrz przedmiotu
badań, na jego obiektywizację. Gdy traci bazową koncepcję
binarną, traci dystans, zatraca się różnica między MY a ONI.
Powstaje pytanie: czy wobec tego kryzys reprezentacji ma
być końcem etnologii? Nie. Ponieważ sama różnica nie znika.
Pojawia się w postaci JA JAKO INNY (patrz np.: Burszta
1992). Gdyby to różnica między MY a ONI miała być dla
etnologii konstytutywna, etnologia przestałaby istnieć w mo­
mencie upadku czy przy próbie fundamentalnej krytyki
binarnej koncepcji znaku. Nie dzieje się tak, ponieważ
strukturalną jedność dyscyplinie zapewnia różnica sama,
która jest obecna tak w klasycznym znaku binarnym, jak
i w jego zdekonstruowanej postaci.Modele znaku są z kolei metaforami, na których wspierają
się wszelkie wyobrażenia, a jak od dawna dowodzą etnolo­
dzy: „metafory są silniejsze od faktów". Modele znaku są
przeniesione dalej, często więc krytyka nie docierała do
źródeł określonego dyskursu, na modele języka - np. w przy­
padku podobieństwa będziemy mieli do czynienia z odpowiedniością słów i rzeczy - oraz na całość kultury. Każda
krytyka obecnych wyobrażeń na temat kulturowych wizji
świata, musi więc odwoływać się do owej metaforyczności
modeli znaków. Każdy problem, próby jego rozwiązania,
każda etnologiczna metodologia są ograniczone i określane
przez stojącą za nimi koncepcję znaku i wynikające z jej
przyjęcia określone wybory metody i strategii osiągania
wyznaczonego celu oraz zakresu przedmiotowego badanejrzeczywistości.
Dzięki całej poststrukturalistycznej humanistyce, a głów­
nie dzięki Foucault i historii idei, szczególnie w odniesieniu
do historii pojęć, dekonstrukcji, możliwe stało się zaistnienie
etnologii krytycznej i interpretacyjnej na spójnym gruncie
tradycji dyscypliny, a niejako zewnętrznej krytyki literackiej.
Dopiero to, co Foucault nazywa „przesunięciami i transfor­
macjami pojęć" pokazało, że aparat narzędziowy jakim
posługują się etnolodzy ma ważność jedynie w ramach
konkretnych momentów i środowisk w jakich się ukon­
stytuował i trwał oraz, że ma ważność jedynie w odniesieniu
do reguł używania go. Poza tym kontekstem staje się pustym
naczyniem na bezwartościowe, ad hoc tworzone typologie,
jest „porządkowaniem obcych i nieregularnych faktów w zna­
jome i uporządkowane kategorie" (Geertz 1988, s. 1). Jednak
bez fundamentalnej krytyki znaku binarnego nie byłoby takie

75

�rozszerzenie pola poznawczego etnologii w ogóle możliwe.
Foucault, wypowiadając się na temat historii jest bliski temu
co można by powiedzieć o etnologii przed przełomem
strukturalistycznym (co uczynił w pierwszej części Works and
Lives Geertz): „historia w swej tradycyjnej postaci starała się
'upamiętniać' zabytki przeszłości (w etnologii: 'zabytki kul­
tury ludowej/obcej" - M.B.), przekształcić je w dokumenty
(co równało się ubraniu w 'znane i uporządkowane kategorie')
oraz zmuszać do mówienia owe ślady, które same w sobie
często nie są werbalne lub mówią w milczeniu co innego, niż
zdają się mówić. Dzisiaj historia jest tym, co odsłania [...]
zbiór elementów, które należy wyodrębnić, podzielić na
grupy, zwaloryzować, ułożyć w związki, połączyć w całości"
(Foucault 1978, s. 269-270). Chodzi o to, aby nie tylko odnieść
się do wewnętrznej struktury badanych zjawisk, do ich
własnych reguł opisu (interpretacji) rzeczywistości, lecz także
0 pytanie co spowodowało, że dane zjawisko-tekst kultury
wygląda tak a nie inaczej, co zakłada istnienie tak a nie inaczej
ukształtowanego tekstu. Oczywiście można tak jak Rorty nie
zgodzić się z tym, że tekst (także tekst kultury) „już" posiada
wewnętrzną spójność, jakąś daną mu od początku naturę,
a mimo to nadal lektura Foucault (ponieważ nie pyta on
w zasadzie o sens, o znaczenie) nie zawęża etnologicznych
horyzontów poznania, lecz je poszerza oraz daje etnologom
możliwość, bez opuszczania etnologii, autolektury, co zamie­
rzam w dalszej części artykułu wykazać.
Przejście od interpretacji martwych zjawisk - zamkniętych
w niezależnych od podmiotu formach pojęciowych języka (tj.
np. totemizm, małżeństwo czy tradycja), do ich wewnętrznej
struktury, do pytań o ich usytuowanie w dyskursie, w jakim są
używane, o zjawiska które je warunkują, do których odsyłają,
czyli poprzez które uzyskują taką a nie inną waloryzację
w obrębie danego dyskursu, to podstawowe zadanie jakie
stawia przed historią idei Foucault, a które powoli zaczyna być
realizowane przez etnologów. Warto w tym miejscu przypo­
mnieć, że poszukiwanie zgodności z sensem a nie sensualnie
pojmowaną rzeczywistością jest istotą mitu, tym co zbliża aż
do utożsamienia („każdy dyskurs to bricoleur") dyskurs nauki
1 dyskurs mityczny (Stomma 1986, s. 131) - zabieg czytania
kultury dosłownie jest od razu jej niezrozumieniem, wręcz
pominięciem. Jest to dyrektywa metodologiczna, która stała
się elementem zacierania różnicy przedmiot-podmiot, naturakultura, fakt-teoria itp., a więc elementem detronizacji znaku
klasycznego. Pociągnęła za sobą konieczność rewizji i relaty­
wizacji podstawowych pojęć wyjaśniających, pojęć za pomo­
cą których nauka opisywała przedmioty swoich zaintereso­
wań. Konieczność takiego zabiegu jest tym bardziej koniecz­
na, iż „nie jest trafne sformułowanie, że w ciągu dziejów
zmieniają się wizje tej samej rzeczywistości. Celniej byłoby
powiedzieć, że wraz z każdym z dyskursów szaleństwo (tu
można podstawić, każdy inny element danego dyskursu
- przyp. M . B.) jest czym innym" (Foucault 1987, s. 7). To
dyskurs decyduje o tym w jaki sposób będziemy rozumieli
kategorie opisu rzeczywistości, a zatem w jaki sposób tę
rzeczywistość będziemy interpretowali. Stosunki władzywiedzy powodują, że podstawowe kategorie opisu (elementy
danego dyskursu) są wypadkową sił i napięć pomiędzy
zmiennymi, a nie stałymi relacjami łączącymi je ze światem.
„Foucault przekonywująco pokazuje, że w różnych momen­
tach swoich losów ludzie odmieniali zasadnicze kategorie.
3

76

w ramach których odbywało się porządkowanie stosunków
zachodzących między nimi a rzeczywistością, że odmieniali
episteme, określając tym i siebie i rzeczywistość dla siebie"
(Foucault 1987, s. 11). Stwierdzenie to, w etnologii obecne
raczej w sposób migotliwy, ma dla naszej dyscypliny poważ­
ne konsekwencje. Lévi-Strauss zauważa, zwracając uwagę na
wewnętrzny rodzaj sił kształtujących określone formy kul­
turowe, że znaczenia w myśleniu mitycznym są osiągane
dzięki różnicy, lecz ta nie ustanawia się raz na zawsze, a więc
i znaczenie ma raczej „chwilowy" a nie stały charakter. Jest
krótką tożsamością, z której wynika kolejna różnica: „mit
nigdy nie przekazuje słuchaczom ściśle zdeterminowanego
znaczenia. Proponuje on siatkę, określaną wyłącznie przez
wewnętrzne reguły konstrukcji. Dla uczestników kultury
stanowiącej źródło mitu siatka ta nadaje sens nie samemu
mitowi, lecz całej reszcie: to znaczy obrazowi świata,
społeczeństwa i jego historii, której członkowie grupy mają
bardziej lub mniej jasną świadomość, jak również roz­
ważaniom, narzucającym się w związku z tymi przedmiota­
mi" (Lévi-Strauss 1993, s. 242-243). Jeśli np. idzie o dyskurs
wokół tradycji, to idąc za Foucault, nie należy traktować
samego zjawiska jako formę stałą i niezależną od innych
treści kultury, od wcześniej przyjętych bazowych założeń
kultury. W szczególności nie jest niezależna od tego w jaki
sposób o tradycji się mówi i pisze, ale i nie jest formą
wyłącznie zmienną, pełną natomiast rozłamów, nieciągłości
oraz zależności od procesów mityzacji, a więc i przemiesza­
nych porządków logiki znaku (każdy dyskurs jest wypad­
kową sił wokół i wewnątrz niego działających). Koniec
z wrzucaniem do jednego wora na modłę dyluzjonistyczną
zjawisk „podobnych", ze spłaszczaniem kultur do prostych
i stałych relacji. Mnogość jaką wprowadza Foucault w bazo­
we pojęcia etnologii jest pierwszą prawdziwą na tym gruncie
rewolucją, do dziś zresztą nie w pełni zaadoptowaną. Rewolu­
cja nie oznacza jednak zmiany totalnej, czy wręcz zupełnego
oderwania od tradycji dyscypliny. Przecież to właśnie dzięki
historii idei etnologia odnajdując nadal swój przedmiot
w różnicy, w obcości , w innym typie myślenia, staje przed
problemem zasadniczym (a co ważniejsze, w świetle propo­
zycji Foucault potrafi sobie z nim poradzić) - obszar różnic
rozciągnął się poza obcość terytorium, języka, kultury - nie­
ciągłość i różnica znajdują się także wewnątrz tego właśnie
języka, który przyszło etnologom krytykować, którym przy­
szło się im posługiwać, a także w samej praktyce badań
terenowych. Hasło wywoławcze nowej etnologii brzmi:
„etnologia jest częścią zjawisk, które opisuje". Pojęcia wy­
pracowane przez etnologów dla opisania przedmiotu ich
badań, są tak samo zmienne jak sama etnologia czy historia
kultur opisywanych oraz dają się zastosować do kultury
własnej badacza: „aparat pojęciowy antropologii daje się
zastosować do różnego typu społeczeństw i procesów. Hipo­
tezy etnologiczne nie ograniczają się więc do tzw. społe­
czeństw plemiennych" (Buchowski 1995, s. 188). „Jest to
ostrzeżenie dla tych, którzy chcieliby jeszcze udawać, że
odnajdują i określają definitywnie struktury: opowiadając
o nich, nie tylko będziecie opowiadać zawsze o czymś innym,
ale w każdym wypadku nie będziecie w stanie ich ufundować,
ponieważ język, który rości sobie prawo do ich fundowania,
jest tym samym językiem, którego złudzenia chciałyby
zdemaskować struktury" (Eco 1996, s. 342).
4

5

�1

Przełom epistemologiczny' , który opisał Foucault w Les
mots et les choses, jest jednocześnie fundamentem scalającym
cały współczesny dyskurs na temat obcości, inności, ponieważ
wyznacza zasadniczą nieciągłość, różnicę między my a oni,
która nie jest wyłącznie strukturalną różnicą wewnątrz opisy­
wanego przez etnologów i psychologów uniwersalnego umys­
łu, lecz także różnicą zewnętrzną określającą stosunek nauki
do myśli mitycznej. Etnolog nie pracuje już wyłącznie
z własną sytuacją zróżnicowania na ja-nauka, on-myśl mitycz­
na, lecz zróżnicowanie rozciąga się do wewnątrz na przedmiot
badań oraz własną sytuację - Ja badacza jest także zróż­
nicowane na nierozłączne „Ja-podmiot" i „Ja-przedmiot"
wiedzy, Prawda, którą etnolog odkrywa nie należy już do
przedmiotu, „nie jest zdeponowana w jakimkolwiek miejscu
- ani w osobie analizowanej, ani w osobie analizującej, ani
nawet w ich relacji: jest ona bez miejsca, nie ma formuł" (Eco
1996, s. 340). Kiedy Ja-przedmiot staje się częścią obcości
i różnicy, okazuje się, że ta złożona sytuacja jest podobnie
skomplikowana jak, badane do tej chwili, kultury zewnętrzne.
Geertz postuluje więc, „aby widzieć siebie pośród innych jako
lokalny przykład lokalnie danych form ludzkiego życia,
przypadek wśród przypadków. Stąd bierze się tolerancja
umysłu, bez której obiektywizm jest jedynie samozadowole­
niem, a głoszone hasła tolerancji zwykłą blagą. [...] Antyantyrelatywista Geertza jest badaczem, który - uwikłany
w różnorodność kultur - widzi zarazem tożsamość świata
kultury symbolicznej. Jego zadaniem nie jest zachwalanie lub
potępianie konwencji, które podlegają wartościującemu oglą­
dowi, ale namysł nad podstawowym paradoksem antropologii:
jednością myśli symbolicznej jako procesu i różnorodnością
efektów owej myśli w postaci odmiennych czynności i obiek­
tów kulturowych. Jednak etnografia myślenia w ramach
anty-antyrelatywizmu to nie tyle postawa poznawcza, ile
specyficzny udział w kulturze" (cyt. za: Burszta 1995, s. 198).
Etnolog uwikłany został (tzn. był, ale tym razem uwikłanie jest
jego świadomym wyborem określonej postawy metodologicz­
nej) w praktyki dyskursywne („udział w kulturze"), które
w złożony sposób wpływają na jego wyjaśnienia. W sprawo­
zdaniu z konferencji The making of ethnographic texts
(Clifford, Marcus 1985, s. 267) Marcus i Clifford piszą, że
celem zgromadzonych wystąpień było m.in. poznanie praktyk
za pomocą których konstruowane były teksty etnograficzne,
retoryki opisu międzykulturowego, zmiennych historycznie
kontekstów władzy i wiedzy, a więc zastąpienie odległego
przedmiotu, przez przedmiot-podmiot bez opuszczenia ram
dyscypliny. Historia idei spowodowała, że etnolog odnalazł
siebie w polu sił, w którym do tej pory starał się sytuować
wyłącznie obiekt swoich zainteresowań, „wiedza antropologi­
czna nie dotyczy de facto innych, ale generowana jest przez
wzajemną definicję nas i innych i stąd właściwie ma charakter
autobiograficzny; jest antropologią personalną w sensie do­
chodzenia do, mylnie roszczącej sobie uprawnienia epistemologiczne samowiedzy. «Antropologia jest częścią samej sie­
bie. Każde twierdzenie dotyczące kultury jest także twier­
dzeniem o antropologii, a samowiedza dyscypliny jest w ko­
nieczny sposób związana z rozwojem antropologii wiedzy».
Tak więc sąd o kulturze obcej jest zakorzeniony w odpowied­
nich przesądzeniach własnej kultury badacza i być może z tego
powodu antropologia jest w sposób nieunikniony «karuzelą
ctnocentryzmu»" (Burszta 1992, s. 48-49). Todorov postuluje

nawet, aby porzucić samą dychotomię My - Oni, wykazując,
że niejednokrotnie niejeden z Nich jest bardziej podobny do
Mnie niż niejeden z Nas (Strenski 1995, s. 1). Radykalne
zerwanie z klasyczną teorią znaku dc Saussure'a, z etnologią
opartą o model językoznawstwa związanego ze znakiem
binarnym, prowadzi, i jest to jedyna droga przeobrażeń, do
najgłębszej rewizji samego przedmiotu etnologii. Etnologia
poddała dyslokacji zarówno swój przedmiot, metodę jak i cel.
Właściwie dopiero antropologia strukluralistyczna pozwoliła
na taką rewizję, również za względu na to, że zawierała
w sobie pierwiastek ją rozkładający w postaci ujawnionej
sprzeczności znaku binarnego.
Ogłoszona w Les mots et les choses „śmierć człowieka"
odsuwa możliwości interpretacji kultury przez pryzmat do­
świadczeń jednostki, przez jej biografię (motyw tak często
obecny w badaniach nad „sztuką ludową") ze względu na
metodologiczną niepoprawność, czy raczej wadliwość, oraz
usuwa poza nawias badań etnologicznych cały nurt psychologizujący oraz biologizujący (socjobiologia, neocwolucjonizm) , ze względu na mijanie się z celem etnologii, którym
ma być wyjaśnianie kultury przez kulturę (zgodność z sen­
sem). Język i kultura, bez względu na to w jakich formach
funkcjonują (podobieństwo lub dualizm), są aparatem przy­
musu i jako takie przemawiają przez człowieka (podmiot
umiera), możliwe jest więc już. wyłącznie konfrontowanie ze
sobą kolejnych prawd wytworzonych, a nie konfrontowanie
ich z jakąś zewnętrzną rzeczywistością. Foucault uskarża się
na człowieka - „istotę «zdominowaną przez pracę, życie,
język», czynniki wobec niego zewnętrzne i «starsze od jego
narodzin*, «walące się na niego całym swoim ciężarem
i przeszywające go, jakby był tylko i wyłącznie przedmiotem». Nauki o człowieku, zajmujące się «analizą finalności», ukazują nam człowieka «zniewolonego». «uwikłanego
bez wyjścia w pozytywne treści języka, pracy, życia»"
(Daraki 1991, s. 287)."
7

Wracając do samej dyslokacji przedmiotu etnologii, to
mógłby on zostać wskazany przez wydobycie istoty, koniecz­
nych cech tego wszystkiego czym etnologowie się zajmowali.
Levi-Strauss czyni to ujawniając za zmiennym porządkiem
rzeczy, porządek o wicie istotniejszy, porządek który generu­
je konstelacje znaków pojawiających się na jego powierzchni
(poprzez które może być w ogóle odsłonięty) - a więc
porządek struktury operującej w obrębie podobieństwa i róż­
nicy. Te z kolei Foucault sytuuje poza „społecznościami
etnograficznymi". Stąd przedmiot etnologii będzie teraz
określony poprzez sposób docierania do ukrytego porządku,
sposób jego wydobywania, przez określony sposób refleksji
nad kulturą, a nie przez typ społeczeństwa. „Wszystko jest
antropologią o tyle, o ile w analizie bądź interpretacji ujawnia
się właściwa antropologom postawa, która jest ze swej strony
postawą warunkowego ledwie wyrażania sądu o interesują­
cym nas fragmencie rzeczywistości" (Burszta 1996, s. 146).
Etnolog traci swoją demiurgiczną otoczkę: „Antropolog
winien tedy wiedzieć, że jego sądy są jedynie jednymi z wiciu
możliwych na ten sam lemat, ale pokazywać, że la możliwość
jest logicznie i teoretycznie prawdopodobna oraz merytorycz­
nie podbudowana" (Burszta 1996, s. 146). Ludwik Stomma,
przedmiot etnologii lokuje w obrębie tzw. „kultury typu
zamkniętego": „Tak zarysowana definicja klasycznej «kultury elnologicznej» [...] nie ogranicza pola zainlcresowań

77

�dziedziny - nawet w jej tradycyjnym pojmowaniu - do
żadnego czasu, przestrzeni ani warstwy społecznej, pozwala­
jąc odnajdywać elementy izolacji świadomościowej równie
dobrze w kulturze średniowiecznego chłopa inkaskiego, co
w naszych współczesnych wysoko cywilizowanych, zindustrializowanych i zurbanizowanych cywilizacjach kręgu euro­
pejskiego" (Stomma 1986, s. 146). Ujawnienie podstawowych
różnic, podstawowych aporii rządzących porządkiem fenome­
nalnym kultury, ujawnienie pod pozorem oczywistości i pew­
ności jaką daje nauka, porządku myśli mitycznej, lub formacji
dyskursywnych operujących w obrębie obu porządków (mity­
cznego i naukowego) - pamiętając, że etnologia jest częścią
świata, który opisuje, jest tym przesuniętym przez dekonstrukcję znaku binarnego przedmiotem, już wprawdzie wcześniej
zapowiadanym przez Levi-Straussa w Antropologii struk­
turalnej. Ten ostatni dokonując wewnętrznej krytyki dotych­
czasowych stanowisk teoretycznych oraz dorobku faktografi­
cznego etnologii, zmienił radykalnie status tych stanowisk
i dorobku. „Poglądy te definitywnie utraciły moc obowiązy­
wania, lecz wraz z tym przestały także być „poglądami do
wyznawania i głoszenia", a stały się materiałem domagającym
się ponownego opracowania i będącym zarazem podstawą
tego opracowania. Po pierwsze dlatego, że stanowią z góry
zadany przedmiot tego opracowania, po drugie zaś dlatego, że
ich określoność wyznacza sposób tego opracowania, jego cel
i zasadnicze cechy poszukiwanej strategii" (Rotter 1996, s.
100). Antropologia interpretacyjna jest (lub mogłaby być)
więc już tylko dalej wyprowadzoną konsekwencją immanenlnej krytyki przeprowadzonej przez Levi-Straussa.
Charakterystyczne dla historii idei śledzenie przełomów
mentalnych, tych momentów wiedzy, które pozwoliły na
zupełną zmianę sposobów postrzegania określonej rzeczywis­
tości*, jest w gruncie rzeczy częścią wrażliwości etnologicznej, dość solidnie ukrytej na korzyść wydobywania na jaw
struktur wiecznotrwałych. Wiecznotrwałość, ciągłość i nie­
rozłączna z nią zmiana, tradycja to elementy pierwszoplanowe
wiedzy etnologicznej od samych początków dyscypliny:
„'Ciągłość i zmiana' oznaczają dwie stale występujące w kul­
turze opozycje. [ ...jefektywne badania nad kulturą można było
rozpocząć dopiero z chwilą uznania faktu zmiany" (Sokolewicz 1969, s. 33). Pierwszym krokiem Foucaull, którego
etnolog przeoczyć nie może, jest więc pozbycie się pozorów
ciągłości: „Najpierw trzeba dokonać pracy negatywnej: wy­
zwolić się z całej siatki pojęć, z których każde stanowi swoistą
odmianę idei ciągłości. Nie mają one zapewne wyraźnej
struktury pojęciowej, niemniej ich funkcja jest oczywista.
Takim jest pojęcie tradycji. Dąży ono do nadania szczególne­
go statusu czasowego zespołowi zjawisk następujących po
sobie i zarazem identycznych (lub przynajmniej analogicz­
nych); pozwala odtworzyć rozproszoną historię w układzie
tożsamości; upoważnia do usunięcia różnicy, właściwej wsze­
lkiemu początkowi, by kazać cofać się bezustannie w nieskoń­
czonym wyznaczaniu źródła; dzięki niemu można izolować,
na tle nieprzerwanego trwania, zjawiska nowe i przypisywać
zasługę stworzenia ich - oryginalności, geniuszowi czy
decyzjom właściwym jednostkom. Takim jest również pojęcie
wpływu, dające podporę - nazbyt magiczną, by dawała się
poddać dokładnej analizie - fakuiin przekazu i komunikacji.
Odnosi się ono do procesu o charakterze przyczynowym (nie
tworząc wszakże żadnych ścisłych rozgraniczeń ani teoretycz­

78

nych definicji) zjawiska podobieństwa i powtórzenia; łączy za
sobą ponad czasem i przestrzenią - jak gdyby działał tu
jakowyś ośrodek propagacji - elementy określone jako
jednostki ludzkie, dzieła, pojęcia czy teorie. Takimi są także
pojęcia rozwoju i ewolucji. Pozwalają zgrupować szeregi
rozproszonych zdarzeń, związać je jedną i tą samą zasadą
organizacji, podporządkować wszechwładnemu modelowi
życia [...], odkryć - już w punkcie początkowym - obecność
czynnika spajającego i zarys przyszłej jedności, zawładnąć
czasem przez stworzenie nieprzerwanie odwracalnego związ­
ku pomiędzy jakimś początkiem a jakimś kresem, które nigdy
nie są dane, które wciąż się aktualizując [...] Należy podać
w wątpliwość owe gotowe syntezy, owe układy przyjmowane
zazwyczaj bezkrytycznie, owe związki, których zasadność
uznaje się z góry. Należy wypłoszyć niejasne formy i moce, za
pomocą których przyzwyczajono się łączyć z sobą ludzkie
wypowiedzi, wypędzić je z mroku, w którym panują. I za­
miast pozwalać na ich spontaniczne istnienie, trzeba raczej
założyć, jeśli metoda ma być prawomocna, iż w pierwszej
kolejności ma się do czynienia jedynie z populacją roz­
proszonych zdarzeń" (Foucault 1977, s. 44-45).
Czy społeczeństwa nie-zachodnie mają prawo do bycia
polem epistemologicznych rozłamów? W Pamiętniku znale­
zionym w wannie Lem opisuje sytuację, kiedy w ręce ludzi
przyszłości wpada pamiętnik zamierzchłej cywilizacji (patrz:
Lem 1961). Próba rekonstrukcji sposobu życia, myślenia
zaginionych/innych przypomina, często pełne uproszczeń
i przekłamań, rekonstrukcje odmiennych światów mental­
nych dokonywane przez etnologów. To „spojrzenie z oddali",
przez pryzmat pamiętnika, odwraca postawione pytanie:
należy się raczej zastanowić co nie pozwala nam dostrzec tych
rozłamów. Odpowiedź oczywiście jest wkalkulowana w kon­
strukcję struktury wiedzy, tak jak ją widzi Foucaull. Dopóki
dla świata ukształtowanego wokół różnicy potrzebny jest ten
INNY. Antropologia istnieje dzięki różnicy (jest w sposób
nieunikniony „karuzelą etnocentryzmu"), nie tylko ją bada
lecz na niej się opiera, a więc stara się za każdym razem ją
podkreślać i utrwalać, badać „marginesy", „obcość", „kul­
tury pierwotne", „prymitywne" czy „ludowe". Produkuje
więc niejako obcych, wytwarza różnicę. Dopóki struktura
znaku, konieczna dla funkcjonowania wiedzy, nie zostanie
radykalnie podważona, dotąd nie można w sposób metodolo­
gicznie poprawny i racjonalny zamazać myślenia w katego­
riach obcości, odmienności i odnoszenia jej wyłącznie ku
INNYM. Foucault pokazał bowiem, że wiedza, również ta
oparta na doświadczeniu, tj. etnologia, zawsze wspiera się na
koncepcji znaku, a ta wyznacza możliwe obszary poznania
i faktycznie kieruje klasyfikowaniem faktów. Etnografia, jak
dotychczas (w większości przypadków), nie uciekła binarnej
koncepcji znaku, reprezentacji, więc nie udało się jej prze­
kroczyć progu taksonomii. Świetnie pokazuje to Geertz
w pierwszej części Works and Lives, a także w komentarzu do
jego teoretycznego programu interpretacji antropologicznej
Paul Shankman: „Od strony programowej Geertz w swej
pracy próbuje odwrócić antropologię od naśladowania nauk
przyrodniczych w kierunku reintegracji z humanistyką. Ge­
ertz wysunął wniosek, że nauki społeczne zajmują się raczej
znaczeniem niż zachowaniem ", szukając raczej rozumienia
niż przypadkowych praw, i odmawiają wyjaśnień mechanistycznych charakterystycznych dla nauk przyrodniczych na
1

�rzecz interpretacyjnych. Zachęcił swoich kolegów, aby wzięli
na serio możliwości analogii i metafory, aby rozważali ludzką
aktywność jako tekst a działania symboliczne jako teatr.
Innymi słowy zaprosił nauki społeczne do ponownej rewizji,
o ile nie porzucenia, tradycyjnych wniosków, wyobrażeń na
temat istoty ich intelektualnego przedsięwzięcia" (Shankman,
1984, s. 261)". „[...] pomiędzy uczonym, który poprzez
rachunek dociera do niewyobrażalnej rzeczywistości, a ogó­
łem ludności pragnącej uchwycić coś z tej rzeczywistości,
której matematyczna oczywistość zaprzecza wszelkim danym
bezpośredniego poznania, myślenie mityczne na powrót staje
się pośrednikiem, jedynym dla fizyków sposobem porozumie­
wania się z niefizykami" (Lévi-Strauss 1994, s. 7).
Foucault pozwala też w pewnym stopniu uniknąć etnologii
etnologów, czytania tekstów kultury na sposób czytającego,
ponieważ punkt wyjścia etnologii jest zawsze generowany
poza nią. Reguły budowy wypowiedzi, tworzenia tekstów
kulturowych i ich interpretacji, tworzą trzon etnologii danego
momentu historycznego, i tylko w odniesieniu do tego
momentu mogą być właściwie odczytywane. Etnologia etno­
logów jest treścią pustą. Jednocześnie „historia idei" odsuwa
możliwość waloryzacji, odniesień do jakiejś ponadkulturowej
prawdy relatywizując ją do określonej episteme i ukształ­
towanych w jej obrębie określonych formacji dyskursy wnych.
Nazywając - zawłaszczamy, otaczając fragment rzeczywis­
tości wiedzą, czynimy go przedmiotem władzy. Poznanie
„obcego jest jego kolonizacją, oplataniem mikrofizyką władzy
- wiedzy. Poczynając od oświecenia proces kolonizacji
„dzikich" obrasta w instytucje, czego zwieńczeniem są pierw­
sze XIX-wieczne katedry antropologii. Wspomagany przez
taksonomizujący każdy element życia społecznego empiryzm
proces zawłaszczania obcości, podporządkowywania jej rac­
jonalnemu centrum nie domaga się od przedmiotu swoich
zainteresowań realnego istnienia. Wystarczy, że istnieje tak,
aby europejska tożsamość została utrzymana. „Inny" może (i
w rzeczywistości jest) być ideą (por. Burszta 1996, s. 48-52, s.
144-145). Dopiero moment destrukcji znaku klasycznego,
a więc i odejścia od empiryzmu taksonomii, pozwoli „innemu"
na wspólne zamieszkiwanie świata z „nami".
Foucault pisząc o roli rodziny w „radzeniu sobie z seksualnością",zauważa, że kazirodztwo jest elementem oswajania
świata obcości, jest dowodem na imperializm stosunków
władzy - wiedzy, którego etnologia jest także narzędziem:
„Skoro przyjmiemy, że u progu każdej kultury stoi zakaz
kazirodztwa, wówczas seksualność okaże się od początku
czasów umiejscowiona pod znakiem prawa i prawodastwa.
Etnologia, od dawna bez wytchnienia przepracowująca teorię
transkulturowego zakazu kazirodztwa, dobrze się przysłużyła
nowoczesnemu urządzeniu seksualności i wytwarzanym prze­
zeń teoretycznym dyskursom" (Foucault 1995, s. 98).

Upada tożsamość dyscypliny oparta na radykalnej różnicy,
wywołując gwałtowne reakcje tych, którzy nie potrafią w inny
sposób jej utrzymać. „Inny" musi być „Inny" - „prymityw­
ny", „barbarzyński", „ludowy". „Bez poczucia obcości,
a więc bez etnocentryzmu nie ma etnografii"(Mitterand 1994,
s. 192). Co więcej sama etnografia potrzebuje własnych
obcych do budowania lokalnych, „naukowych" tożsamości.
Np. Lévi-Strauss musi być radykalnie przeciw diachronii,
radykalnie za badaniami typu „etic" i od samego początku do
końca musi być strukturalistą. Chociaż teksty Lé vi-Straussa,
pominąwszy jego ostatnie wypowiedzi, które często nic
znajdują odniesienia we wcześniejszych tekstach, nie dają
podstaw do takich sformuowań. A jednak przemoc różnicy,
wymóg który pozwala na określenie własnej tożsamości
w języku różnicy jest silniejszy od „faktów". Jak refren
mogłyby brzmieć wciąż powtarzające się: „metafory są
silniejsze od faktów", czy „mit oto nie poszukuje zgodności
z sensualnie pojmowaną rzeczywistością, lecz zgodności
z sensem" (Stomma 1986, s. 131). Lévi-Strauss zastanawia się
nad tym przedziwnym antropologicznym pędem ku obcemu,
który ostatecznie jest poszukiwaniem własnej tożsamości:
„jakie wyjście ma etnograf ze sprzeczności, która wynika
z sytuacji, w jakiej dokonuje etnograf swego wyboru? Ma
przed sobą, do swego rozporządzenia swoje własne społe­
czeństwo: dlaczego decyduje się nim pogardzić i zachować
dla innych społeczeństw - wybranych spośród najbardziej
oddalonych i najbardziej odmiennych - cierpliwość i oddanie,
których przez swoją decyzję odmawia współobywatelom?".
I od razu odpowiada: „Będąc widzem, a nie aktorem za­
chodzących przemian mogę łatwiej położyć na szale ich
przyszłość i przeszłość, gdyż są tylko pretekstem do kontemp­
lacji estetycznej i rozważań intelektualnych, a nie stają już
przed nami w formie moralnego niepokoju" (Lévi-Strauss
1964, s. 354-355).
Antropolog jest nie tylko tłumaczem, ale i narzędziem
ujarzmiania. Oczywiście nie jest to ujarzmianie, którego
ośrodkiem jest konkretna instytucja, tak jak nie ma jednego,
zdemonizowanego centrum władzy. Ujarzmianie jest funkcją
języka, opisu, interpretacji. Wracamy więc do pierwszych
rozważań Foucault, do systemu od którego chciał uciec
rozpraszając go pomiędzy władzę a wiedzę, do języka
i interpretacji,
Nie istnieje żaden demon wladzy-wiedzy. W większości
przypadków „obcy" („społeczności etnograficzne") zgadzają
się na tą mikrofizykę, oczekują od antropologa konkretnej
propozycji polepszenia ich bytu. Antropolog jednak, z zimną
krwią „czyni swoją powinność", nie angażując się po stronie
„przedmiotu badań" w imię naukowego obiektywizmu, przy­
znając jednak, że czyni to dla egoistycznego celu ostatecz­
nego jakim jest lepsze rozumienie własnej kultury.

PRZYPISY
1

Styczność wynika z jedności struktury pola myślowego oraz jedności
metody, co staram się wykazać w dalszej części artykułu.
Dekonstrukcja znaku klasycznego nie oznacza powrotu na pozycje
przedkartezjańskie. Nie oznacza też wypadnięcia etnologii poza obszar
nauki w momencie zniesienia własnych podstaw. To raczej brak krytyki
oznaczałby niemożność istnienia w po-naukowym, postmodernistycznym
świecie etnologii „wieku nauki".
2

]

Dla Foucaulta władza i wiedza łączą się ze sobą w sposób uniemoż­
liwiający myślenie i mówienie o nich osobno: „Trzeba będzie także,
zarzucić tradycyjne wyobrażenia, że wiedza rodzi się tam tylko, gdzie
ustają związki z władzą i można j ą rozwijać jedynie poza jej nakazami,
wymogami i interesami. Trzeba może zrezygnować z wiary, ze władza
przyprawia o szaleństwo, zatem rezygnacja z niej jest jednym z warun­
ków, które trzeba spełnić, by zostać uczonym. Wypada raczej uznać, że

79

�władza produkuje wiedze (ale nie dlatego po prostu, że fawory żuje ją, gdy
ta jej służy lub wykorzystuje, gdy jest użyteczna); że władza i wiedza
wprosi się ze sobą wiążą; że nie ma relacji władzy bez skorelowanego z nią
pola wiedzy, ani też wiedzy, która nie zakłada i nie tworzy relacji władzy.
Stosunków w obrębie „władzy-wiedzy" nie da się zatem analizować
wychodząc od podmiotu poznania, który jest albo nie jest wolny wobec
systemu władzy; przeciwnie - trzeba uznać, że poznający podmiot,
poznawane przedmioty i warunki poznania są raczej skutkami fundamen­
talnych następstw władzy-wiedzy i ich historycznych przemian. Krótko
mówiąc - to nie działanie podmiotu poznającego tworzy wiedzę użyteczną
dla władzy lub wobec niej opomą, ale władza-wiedza, procesy i walki,
którym podlega i z których się składa, wyznaczają możliwe formy
i dziedziny poznania" (Foucault 1993, s. 34-35).

znaku, a w szczególności pojawienia się w naszej kulturze znaku
binarnego. Konsekwencje tego faktu były dalekosiężne. Znak binarny
z jednej strony utrwalił i uprawomocnił prymat poznania mate­
matycznego, z drugiej zaś strony zapewnił dyscyplinom pozamatematycżnym jedność strukturalną w obszarze poznania. W efekcie bez
względu na to, czy dana dyscyplina konstruowała swoje poznanie zgodnie
z wymogami myślenia matematycznego, czy też sytuowała się poza
nim i niezależnie od niego, pozostawała w takiej samej przestrzeni
poznawczej i w takiej samej konfiguracji strukturalnej. Znak binarny
wyznacza sposoby i granice formowania wszelkich wypowiedzi
naukowych - gdyż wszelkie wypowiedzi
muszą
uwzględniać
reguły znaku - zapewniając im jedność epistemologiczną (Krakowski
1992, s. 9)

* Próbą analizy dyskursu wokół tradycji jest artykuł Krzysztofa Piąt­
kowskiego Badacz wobec tradycji, zamieszczony w tomie Pożegnanie
paradygmatu? Etnologia wobec współczesności pod redakcją Wojciecha
Burszty i Jerzego Datnrosza.
' Przedmiot badań etnologii jest już przemieszczony z grupy, z okreś­
lonego typu społeczeństw, z terytorium, na poziom typu myślenia, który
infiltruje zarówno społeczności stanowiące tradycyjny obszar zaintereso­
wań etnologii (tu „myśl nieoswojona" jest pozbawiona alternatyw poznaw­
czych), jak i społeczeństwo zachodnie, wraz z jego nauką.
° Przełom epistemologiczny opisany przez Foucaulta w Les mots et
la choses. w sumie jako efekt nie zamierzony, nie chciany, efekt,
którego Foucault wypierał się w kolejnych swoich pracach, tecz który
jest fundamantalny dla zrozumienia formalnej struktury całości wiedzy
(właśnie tej „całościowości", „fundamentalności" w gruncie rzeczy
Foucault chce uniknąć), dotyczy „transformacji w obrębie koncepcji

Tą konsekwencję można również odnaleźć w krytyce kierunków
metodologicznych przed strukturatizmem u Claude'aLévi-Straussa w An
tropologii strukturalnej.
" Należy pamiętać, że rekonstrukcja struktury wiedzy dotyczy całości
wiedzy, w tym także etnologii.
• Dokładnie ten sam zarzut pod adresem ewolucjonistńw i dyfuzjonistów stawia na początku Antropologii strukturalnej Lévi-Strauss (przypis
M. B).
Wg Lévi-Straussa. gdyby było inaczej minęłyby się z celem (por.
Lévi-Strauss 1970).
" Tekst i ton artykułu jest w zasadzie polemiczny z propozycjami
Geertza, nie zmienia to faktu, że można go w inny sposób, na użytek in­
nego tekstu wykorzystać, ponieważ stanowi dość dokładną prezentacje
ogólnych poglądów Geertza na temat antropologicznej interpretacji
kultury

7

10

B I B L I O G R A F I A
Buchowski M . ,
1995 Nieznośna lekkość metafor i ich dyskretny urok. [w:] Horyzonty
ponowoczesnośa,
i. Sójki (red.), Poznań
Burszta W.,
1992 Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań
1993 Utracona niewinność'/ Rozterki antropologii postmodernistycznej,
[w;] Poznańskie studia z filozofii nauki. Warszawa - Poznań
1995 Relatywizm i etnocenlryzm postmodernistycznie widziane, [w;]
Między pragmatyzmem a postmodernizmem, A. Szahaj (red), Toruń
1996 Czytanie kultury. Łódź
Clifford J„ Marcus G„
1985 77ie making of ethnographic texts: Preliminary report. ..Current
Anthropology", no 2.
Daraki M . ,
1991 Przezwyciężanie strukturalizmu. [w:] Wiek XX - przekroje. An­
tologia współczesnej krytyki francuskiej. Kraków
Derrida J.,
1992 Struktura, znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych, [w:]
Współczesna teoria badań literackich za granicą, t. 2, H. Mal­
kiewicz (red), Kraków 1992, s. 161-163
Eco U.,
1996 Nieobecna struktura, Warszawa
Foucault M . ,
1977 Archeologia wiedzy. Warszawa
1978 Archeologia wiedzy, [w:] Drogi współczesnej filozofii, M.J. Siemek
(red). Warszawa
1987 Historia szaleństwa, Warszawa
1993 Nadzorować i karać. Narodziny wiezienia. Warszawa
1995 Historia seksualności. Warszawa

80

Geertz C ,
1988 Works and Lives. The Anthropologist as Author, Stanford
Krakowski J..
1992 Mathesis i metafizyka Studium metodologiczne przełomu kartezjańskiego, Wrocław
Lem S .
1961 Pamiętnik znaleziony w wannie. Kraków
Lévi-Strauss C ,
1964 Smutek tropików. Warszawa
1970 Antropologia strukturama. Warszawa
1993 Spojrzenie z oddali. Warszawa
1994 Opowieść o rysiu. Łódź
Mitterand H .
1994 Od etnografii do fikcji literackiej. „Pamiętnik Literacki", z. 1
Nycz R.,
1995 Tekstowy świat. Warszawa
Rotter K„
1996 Struktura epistemologiczną etnologii w pracach C
UviStraussa.
[w:] Studia z filozofii współczesnej. R Różanowski (red), Wroc­
ław
Shankman P,
1984 The thick and thin: on the interprétative theoreticat program of
Clifford Geertz „Currem Anthropology", vol. 25, no 3
Sokolewicz Z.
1969 Etnologia, Warszawa
Stomma L.,
1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa
Strenski 1.,
1995 The Ethics of Ethnocentrism, „Posmodern Culture", vol. 5, no 3

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11433" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11411">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/87e55d97d9b196d3b193a42188e84c03.pdf</src>
        <authentication>66e1349b54a4bb4fdceec35362457737</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136231">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3310</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136232">
                <text>1985</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136233">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:3103</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136234">
                <text>Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136235">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.253-254</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136236">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136237">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136238">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136239">
                <text>S

U

M

M

A

R

I

E

S

*

P

E

3

Ю

M

Е

SUMMARY OF ARTICLES
A n t o n i
Króli
— P R O B L E M S OF C O N T E M P O R A R Y
L E M K O C U L T U R E O N T H E E X A M P L E OF T H E M U S E U M
IN ZYNDRANOWA
T h e Regional M u s e u m of L e m k o Culture and W a r M e m o r y
i n Z y n d r a m o w a , a village near D u k l a pass, has been r u n n i n g
since 1908. T h e m u s e u m was established b y volunteer activists
a n d t i l l полу has been w o r k i n g w i t h o u t any f i n a n c i a l help from
the g o v e r n m e n t . A n u m b e r o f volunteers (Pawol Stefanowski,
M i c h a ł D o ń s k i , Teodor K u z i a k ) founded the small museum i n
an o l d L e m k o h u t . The ethnographic exposition is n o t large
for i t numbers around 1500 exhibits w h i c h make np the recon­
structed f u r n i s h i n g o f the L e m k o &lt; handier. T h e other part of
the exposition commemorates the eomnion f i g h t o f Polish.
Soviet a n d Chechoslovakian soldiers al D u k l a pass (the Leinkos
f o u g h t in a l l these armies).
The museum owes its particular character t o the e x h i b i t s .
A p a r t from the Song and Dance Group . , k o n i k o w y m i / ' i t is the
o n l y centre g r o u p i n g the Leinkos. Despite the fact t h a t there
l i v e over 200 thousand Lemkos in Poland the}' do not posseoss
ail}" status of n a t i o n a l m i i i o i i l y . What is more, the}' arc referred
to as t h o U k r a i n i a n s , which is against their w i l l and national
consciousness. Therefore, the Museum i n Z y n d r a m o w a acts as
a substitute o f the n o n - e x i s t i n g L e m k o Society. There coine
Leinkos b o t h from Poland anil abroad. T h o visitors are guided
b y Teodor Goez, who has been \ o l u n f a r i l y r u n n i n g the museum
f r o m the v e r y beginning.
T h e a u t h o r propagates the idea to establish tho Society of
Friends o f the Museum in Z y n d r a m o w a w h i c h could become
a, legal p r o p r i e t o r o f tho Museum. I n t h a t case, i t w o u l d be possi­
ble to gain some f i n a n c i a l a.id t o m a i n t a i n a n d on large the museum.

i n 1692 a p a r t o f the diocese o f the Greek-Catholic b i s h o p r i c
A l t h o u g h the p a i n t i n g &gt;n this area greately distinguishes itsolf
w i t h certain regional peculiarities i t remains, howovor, w i t h i n
the U k r a i n e c u l t u r a l t r a d i t i o n .
I n the course o f 8ел-ега1 centuries the p a i n t i n g underwent
stylistic transformations different for oaoh period. T h e a u t h o r
b r i e f l y characterizes these transformations describing b u t the
features i n his eyes t y p i c a l for given periods. I n this v i e w syst e m a t i z a t i o n of m o n u m e n t s is essential for d a t i n g p a r t i c u l a r
ones, t h o u g h o n the other hand i t is encumbered w i t h subjoctive
e v a l u a t i o n . This concerns m a i n l y the 15th and 16th century
b u i l d i n g s , since there are prese^-ed no arehival materials telling
us about the O r t h o d o x churches' decorations.
The a u t h o r deals w i t h the p r o b l e m o f the influence o f other
artistic means on icon p a i n t i n g basing himslef on iconographic
analyses of chosen pictures. Angled i n suoh а луау they ргол'е
the contacts between the local л\'01^1юрм and a r t i s t i c centres
of B a l k a n countries and Russia from where there eame ieons,
their copies and miniatures as iconographic patterns.
The 17111 c e n t u r y , i n t u r n , showed a significant influence
of western, and i n c l u d e d i n i t Polish, a r t . T h i s seems clear i n
view o f t h o r o u g h transformations t a k i n g place i n the 17th­
-century p a i n t i n g i n the O r t h o d o x church a n d of direct contacts
of the artists w i t h the decoration o f Catholic churches. The
Polish influence is p a r t i c u l a r l y noticeable i n the 18th c e n t u r y
( p a i n t i n g ) . I t is largely due to the Polish influenee t h a t , m a i n l y
i n the 19th c e n t u r y , icon p a i n t i n g loses its peculiar formal a n d
p a r t i a l l y iconographic features. I t t h e n shows no stylo. How-ел-ег,
i t has t o bo remembered t h a t this is a n a t u r a l phenomenon i n
religious a r t c u l t i v a t e d as i f on m a r g i n of ther a r t i s t i c a c t i v i t y .
T.

R y s z a r d
B r y k o w s k i
—
SOME NOTES O N T H E
A R C H I T E C T U R E OF T H E L E M K O O R T H O D O X C H U R C H
The L e m k o o r t h o d o x church as a t y p e o f wooden church
architecture evolved i n tho 17th c e n t u r y a n d developed fully
i n d u r i n g tho n e x t one. I t was i n Poland whore i t d i d exist for
t h o longest t i m e for L e m k o wooden churches were raised t i l l
the m i d - 1 9 t h c e n t u r y .
T h e scholars dealing w i t h L e m k o c u l t u r e are of divergent
o p i n i o n as far as the o r i g i n o f the t y p e o f the Church a n d i t s
range are coneorned. Several types are t o bo d i s t i n g u i s h e d :
N o r t - W e s t e r n ( P o l i s h side o f the Carpathians a n d S l o v a k i a ) ,
Southern ( S l o v a k i a ) , S o u t h - E a s t e r n (Mukaczew i n the trans- C a r p a t h i a n R u t h e n i a ) , N o r t h - E a s t e r n (tho P o l i s h Carpathians)
a n d N o r t h e r n (tho P o l i s h Carpathians).
T h e L e m k o o r t h o d o x ehurch is three-partite, w i t h a characte­
ristic body composed o f the q u a d r i l a t e r a l п а л е covered w i t h the
b r o k e n t e n t r o o f лл1пеЬ, i n t u r n , is cimvnod w i t h the Baroque
Ье11-1олуог. The i d e n t i c a l l y shaped choir, w h i c h is narrower and
1олуег, as ЛУе11 as the h i g h 1олл'Ог i n the f r o n t distinguish the
L e m k o c h u r c h from other sacral structures of the Eastern Church.
L e m k o churches wore p a i n t e d only f r o m the outside. T h e y were
located on l o w hills or m o u n t a i n ' s slopes, and always surrounded
by trees. I t m u s t be said t h a t they w'ero perfectly composed
against the landscape. I n fact almost every L e m k o village could
boast a c h u r c h w h i c h c o n s t i t u t e d for its i n h a b i t a n t s the centre
o f ,,their w o r l d " . Therefore, tho Polish Lemkos r e t u r n i n g t o
t h e i r f a m i l y lands at the b e g i n n i n g of the 1960s often started
from г о п о л а Ы 1 ^ a c h u r c h .
L i t t l e is k n o w n about founders and buildors o f L e m k o o r t h o ­
dox churches. One should d r a w a p a r t i c u l a r a t t e n t i o n t o w r o u g h t i r o n crosses, c r o w n i n g helmets, selni-bell-toлvors, free-standing
towers and c h u r c h y a r d gates. The crosses which aro of unique
beauty doseiwo a separate s t u d y .
I n Poland there have s u r v i v e d 69 L e m k o o r t h o d o x churches
w h i c h require special ca.ro a n d consideration adequate t o m o n u ­
m e n t s of the v a r i e d Polish c u l t u r e .
T h e presont a r t i c l o is based on the author's w o r k „ L e m k o
Woodon A r c h i t e c t u r e i n P o l a n d , Slovakia and Trans-Carpathian
R u t h e n i a " published b y the Ossolineum.

L o p a t k i e w i e z — CENTRES OF F O L K STONE­
W O R K I N CENTRAL LEMKO REGION

A t the t u r n of the 19th c e n t u r y there wore active stonec u t t i n g centres i n several villages i n the B e s k i d N i s k i (Bartne,
Przegonina, B o d a k i ) . T h e m a t e r i a l was b r o u g h t f r o m numerous
shallow m i n i n g s o f sandstone i n Magurycz W i e l k i a n d Magura
W a t k o wska.
Thore were active зел-ега1 sculpture partnerships, the f i r s t
of w h i c h was created i n the seeond h a l f of the 19th c e n t u r y .
The article contains m u c h valuable i n f o r m a t i o n about the names
and lh'es of partioular stonecutters (see the annex).
Sinee tho m i d d l e of the 19th c e n t u r y parallel}' to u t i l i t a r i a n
p r o d u c t i o n ( m i l l a n d h a n d m i l l stones, grindstones, Л У 1 К ^ 1 О 1 ^ )
there appeared sasral sculpture, ie. crosses, wayside shrines
лу^Ь figures. A t the t u r n o f the c e n t u r y there existed seven
shallow minings. R o u g h l y cut t o t h e a p p r o x i m a t e size of the
sculpture the stone was t r a n s p o r t e d o n sledges or horse c a r t
to the stone cutter's c o u r t y a r d . The stonecutter worked i n open
air using hammer, steal broad ehisels forged b y local black­
smiths, and the so-called „ w i n k i o l " (see the i l l u s t r a t i o n s ) .
E v e r y mine hod the so-called s h a n t y w h i c h is a sort o f sands­
tone chalet w i t h o u t a door, w i t h fire i n the m i d d l e and benches
a r o u n d the walls. L e m k o s ' s t o n o o u t t i n g craft foil i n t o decay
together w i t h the mass expel of the Lemkos i n the years 1944—
47.
Z.

S z a n t о r — SETTLEMENT FROM T H E SOUTH I N
THE BESKID NISKI A N D SĄDECKI MOUNTAINS

-

R o m u a l d
B i s k u p s k i —- T H E L E M K O I C O N P A I N ­
T I N G F R O M T H E 15th T O T H E F I R S T H A L F O F T H E
18th C E N T U R Y
The author s y n t h e t i c a l l y presents the h i s t o r y o f icon p a i n t i n g
since the 15th t i l l the first h a l f of the 18th century i n the L e m k o
c o u n t r y w h i c h once c o n s t i t u t e d the л\ев1егп p a r t of t h e o l d
O r t h o d o x bishopric of P r z e m y ś l a n d after the U n i a t e synodo

Settlement i n tho Eastern a n d N o r t h e r n Carpathians луа.ч
multiphase and m u l t i d i r e c t i o n a l ; moreover, i t goes back i n t o
the prehistoric times. I n the areas o f the Beskid N i s k i and B e s k i d
S ą d e c k i due to the topographical features there always predominated m i g r a t i o n f r o m the East.
Intense settlement i n the m o u n t a i n areas took plaee between
the 16th and 17th centuries. I t was i n this period t h a t the a c t u a l l y
e x i s t i n g villages wore created. T h e i m m i g r a t i o n лл-as cuased b y
the wcjrsening o f the s i t u a t i o n i n H u n g a r y . Most affected лл'оге
the followers o f the O r t h o d o x church (since the 15th c e n t u r y )
a n d the village p o p u l a t i o n ( p a r t i c u l a r l y i n the 16th c e n t u r y ) .
A t the same t i m e m o u n t a i n land owners i n the Polish a n d L i ­
t h u a n i a n C o m m o n w o a l t h w a n t i n g t o make their properties
p r o d u e t k ' o t e m p t e d the settlers Л У ^ Ь convenient conditions.
Moreover, the Valcohian L a w according t o which villages wero
founded was very favourable.
T h i s immigrationa.1 d i r e c t i o n is p a r t i c u l a r l y i m p o r t a n t for
the c u l t u r e o f later L e m k o s ' c o u n t r y . I t accounts for strong
c u l t u r a l similarities лл-ith К1ол ак1а (at the t i m e r e m a i n i n g w i t h i n
H u n g a r y ) and differences between t h e m and settled i n the
-

253

T

�East

Bojeks whose predecessors h a d come f r o m the N o r t h . The
sacral a r t reveals Southern t r a d i t i o n s i n tho concept o f a tower
placed over t h e entrance t o t h o L e m k o s ' church, v e r y popular
i n Zakarpacio and Slovakia. One m a y also expect relations
w i t h the centres i n the Southern parts o f the Carpathians, p a r t i ­
c u l a r l y the monasters i n Snina, K r a s n y B r ó d and B u k o v s k i e
Horce near S t r o p k o v o a n d visible m a i n l y i n tho f i r s t phase o f
the settlement (the 15th and 16th centuries).
S.

Leszczycki
— T H E PHYSIOGNOMY
PRE-WAR LEMKO VILLAGES

OF

THE

The materials dealt w i t h i n the article come f r o m the years
1934—45. T h e y are the result o f the research carriod out under
the d i r e c t i o n o f the A u t h o r authorized b y the Commision for
the Research o f E a s t e r n Lands, L e m k o s ' section i n K r a k ó w . I t
covered the area o f the Carpathian M o u n t a i n s between the
Dunajec a n d tho Solinka and included 114 villages. The survey
retained the pre-war a d m i n i s t r a t i v e divisions and names.
The research t o o k account of the goographic location, econo­
m i c a l structure (culture, c u l t i v a t i o n s , use o f woods, etc.), t y p e
of dwelling and f a r m buildings, life conditions. The article is a v e r y
valuable source o f i n f o r m a t i o n . Moreover, it presents photo­
graphs f r o m the p e r i o d .
S e w e r v n

A.

W i s 1о с к i
—
RUSENKO

IWAN

JURIJEWICZ

I w a n J u r i j e w i c z Rusenko was b o r n i n the village K r a s n o
(Krosno d i s t r i c t ) i n 1890. H e was a teacher i n the Polish villago
L u t c z a t i l l 1946 w h e n he was resettled to the Western U k r a i n e .
H e also earned his l i v i n g as a teacher i n the village K a r l i w k a
(Tarnopol voivodeship i n the Soviet U n i o n ) . I t was i n the U k r a i n e
where he began to create due to his nostalgia for his o w n c o u n t r y .
H i s poems a n d drawings were about the Lemkos and their life.
H e published t h e m i n the C a r p a t h i a n - R u t h e n i a n
Calandar
p r i n t e d b y the American-Canadian , , L o m k o s o j u z " a n d i n the
„ K a r p a c a R u ś " w h i c h appears i n t h e West. I w a n J u r i j e w i c z
Rusenko died i n 1960.
Roman

Reinfuss

—

LEMKOS, M Y FRIENDS

R o m a n Reinfuss tells about his ,,adventure w i t h the L e m ­
k o s " , w h i c h has resulted i n a number o f significant ethnographic
studies a n d r i c h d o c u m e n t a t i o n ho collected before as well as
after the Second W o r l d W a r . The adventure began i n 1931 w i t h
his t a l k w i t h a shephord w h o m he met i n the mountains. The
friendly relations s u r v i v e d the w a r and post-war resettlement.
I n the s t o r y about the people he has m e t Reinfuss tells m u c h
about frankness a n d kindness o f the Lomkos and reveals character
of the i n d i v i d u a l s , themselves representatives o f one n a t i o n a l
group.
Wojciech

S a d o w s k i , J A N ŁABOWSKI. A FARMER
AND PAINTER

J a n Ł a b o w s k i was b o r n i n the village K r ó l o w a R u s k a i n
J a n u a r y 8, 1945. H e came f r o m a L e m k o f a m i l y , w h i c h was
resettled to Orzelec near G o r z ó w W i e l k o p o l s k i i n 1947. H e has
graduated f r o m p r i m a r y school and n o w owns the 8-hectaro
f a r m . The w o r k on the f a r m takes up almost a l l his t i m e and
a t t e n t i o n , so does his f a m i l y ; nevertheless, according to what he
says, p a i n t i n g is indispensable for h i m . W h o n p a i n t i n g — says
Ł a b o w s k i — I discover beauty i n the surrounding w o r l d . H e
started w i t h water-colour and now he paints i n o i l on w i g a n .
H e makes brushes himself from h u m a n hair.
The ethnographic gallery o f the D i s t r i c t Museum in Go.'zow
is i n possession o f 21 pictures b y Ł a b o w s k i .
Seweryn
A. W i s 1о с к i — NOTES ON T H E BIO­
G R A P H Y O F N I K I F O R D R O W N I A K , C A L L E D ,,OF K R Y -

ШСА";
NOTES

A. J a c k o w s k i ,
J. J a r n u s z k i e w i c z
—
O N N I K I F O R ; A. J a c k o w s k i
—
ANDRZEJ
BANACH'S „NIKIFOR".

I t is a set o f articlos dedicated to a splendid , , n a i v e " p a i n t o r
who died i n 1968, a n d was a L e m k o l i v i n g i n a famous Polish
spar, K r y n i c a . N i k i f o r knew o n l y his m o t h e r ; the defect o f speech
made hie contacts w i t h the surrounding people d i f f i c u l t . Since
y o u t h he begged and p a i n t e d . A f t e r the war he was deported
a n d afterwards r e t u r n e d to K r y n i c a where his w o r k met w i t h
a g r o w i n g interest. H e gained his w o r l d w i d e fame thanks to the
e x h i b i t i o n s i n L o n d o n , Paris, N e w Y o r k , Sao Paolo, T o k i o a n d
Zagreb. W i s l o e k i discusses the artist's links w i t h his home and
the L e m k o s i n K r y n i c a . B o t h J a c k o w s k i a n d Jarnuszkiewicz
describe their encounters w i t h N i k i f o r , g i v i n g thus tho charac­
teristics o f his personality. The last of the articles is the review
of Banach's book published i n Warsaw i n 1984. I t contains
a groat n u m b e r of b e a u t i f u l illustrations w h i c h b r i n g f o r t h the
figure o f the paintor. Jackowski's c r i t i c i s m , however, points
to the fact t h a t the author does not discuss N i k i f o r ' s l i n k s w i t h
tho L e m k o s ' c o m m u n i t y .
A.

K r o h

—

T H E LEMKO COUNTRY I N THE POETRY
OF J E R Z Y H A R A S Y M O W I C Z

Jerzy Harasynowicz's p o e t r y is d o m i n a t e d b y the L o m k o s '
theme. G i v e n an almost t o t a l lack of l i t e r a t u r e on tho L e m k o
(both scientific and f i c t i o n ) , Harasymowiez's poems are for
the Polish readers the o n l y source of knowledge about t h e i r
country.
I n the pooms of the 1950'one detects, f i r s t of all, nostalgy.
There predominate picturesque descriptions of ruined O r t h o d o x
churches, b u r n t d o w n villages, deserted comentaries. One can
sometimes notice i n those poems a certain desdain for religious
symbols and f a i t h , lack o f understanding o f the L e m k o s ' tragedy,
a k i n d o f a p p r o v a l o f the s i t u a t i o n . T h o problems of l i v i n g L e ­
m k o and o f their lives appear o n l y i n tho poems published
i n 1982 and 83 (Wesele rusałek — „ U n d i n e s ' W e d d i n g " a n d Cała
góra barwników — „ A Heap o f P e r i w i n k l e s " ) . W e notice Harasy­
mowiez's self-admiration for his c r e a t i v i t y and c o n v i c t i o n t h a t
i t is i m p o r t a n t for the Lemkes. The image o f t h e i r c o u n t r y emer­
ging i n Harasymowiez's poems does n o t reveal a n y d r a m a t i c
featuros; i t is smooth and even false. I t w i l l change, perhaps,
i n the poem, already promised b y Harasymowicz and called
Lichtarz rusałek ( „ U n d i n e s ' Candlestick"), and dealing w i t h the
d e p o r t a t i o n o f the Lemkos.
Zofia

Rzanter
— THE ORTHODOX CHURCH I N
P R Z Y S Ł O P A N D ITS R E N O V A T I O N

I n 1981 and 1982 summer holidays there were organised
volunteer actions to renovate the o r t h o d o x church i n the village
Przyslop ( N o w y Sącz voivodeship).
B u i l t i n 1756 b y the masters J a n and D a n y i l , the church
is one of t h e oldest and most v a l u v b l e monuments i n the B e s k i d
N i s k i m o u n t a i n s . I t was founded b y „ W i k t o r , the noble standardkeeper o f Makowsko ( ) " . The church was i n danger o f collapsing
due to inappropriate maintaince and location. I was d u r i n g the
r e n o v a t i o n t h a t the b u i l d i n g was liftod a n d straingtoned, parts
of the floor and roof replaced and proper foundations l a i d . The
area around the church was profiled. The iconostasis and i n t e r i o r
furnishings were also renovated. More t h a n 150 people f r o m
various students' scholarly groups and t o u r i s t clubs p a r t i c i p a t e d
i n tho works, w h i c h were all volunteer, w i t h one exception
only, t h a t is a carpenter master p a i d b y tho M i n i s t r y of Culture.
The action i n question was analogous to tho ones carried
out b y t h e F r e n c h organisation R E M P A R T . itself member o f
I C O M O S . U n f o r t u n a t e l y , i n spite o f the fact t h a t the r o n o v a t i o n
was completed efficiently and engendered a groat interest i n
students' m i l i o u , none o f t h e state i n s t i t u t i o n s d i d p a y a n y
a t t e n t i o n to our a c t i v i t y .

PE3 Ю ME
Ан т о н и К р о х
— ПРОБЛЕМЫ
СОВРЕМЕННОЙ
К У Л Ь Т У Р Ы ЛЕМКОВ НА ПРИМЕРЕ МУЗЕЯ В ДЕ­
РЕВНЕ ЗЫНДРАНОВА
В деревне Зындранова, расположенной вблзи Дук е л ь с к о г о п е р е в а л а с у щ е с т в у е т с 1968 г. Р е г и о н а л ь ­
н ы й м у з е й л е м к о в с к о й К у л ь т у р ы и п а м я т и воеыны&gt;:
лет. Музей создан по инициативе общественности и по
сей день действует без в с я к и х ассигнований и помощи
со с т о р о н ы г о с у д а р с т в а . Г г у п п а д е я т е л е й ( П а в е л С т е 254

ф а н о в с к и , М и х а л Д о н ь с к и , Т е о д о р К у з я к и др.) о с н о ­
вала небольшой музей, помещающийся в
маленькой
лемковской хате.
Скромная этнографическая
экспо­
з и ц и я М у з е я ( о к . 1500 э к с п о н а т о в ) о т о б р а ж а е т у б р а н ­
ство лемковской хаты. Вторая часть экспозиции по­
священа памяти совместной борбы польских, совет­
ских и чехословацких солдат (ламки воевали в р я д а х
этих армий) за Д у к е л ь с к и й перевал.
Н е о б ы ч а й н о с т ь М у з е я з а к л ю ч а е т с я не в его собра­
ниях, а в том, что Музей является единственным, на-

�р я д у с А н с а м б л е м Песни и т а н ц а „ Л е м к о в ы н а " , цент­
ром, о б ъ е д и н я ю щ и м лемков. В П о л ь ш е п р о ж и в а е т с в ы ­
ш е 200 т ы с я ч л е м к о в , н о , н е с м о т р я н а э т о , о!ни н е
имеют статуса национального меньшинства и причис­
лены к украинскому населению вопреки их
нацио­
нальному
самосознанию. Недостающий
орган
вроде
Лемковского союза заменяет им Зындранова.
Сюда
п р и е з ж а ю т лемки из-за рубежа. Гостей опекает Тео­
дор Гоч, к о т о р ы й с самого начала руководит Музеем
в порядке общественной нагрузки.
Автор статьи предлагает учредить Общество Дру­
зей Лемковского музея в Зындрановой
— организа­
цию, которая могла бы пользоваться правовым стату­
сом. О б щ е с т в о могло б ы с т а т ь з а к о н н ы м в л а д е л ь ц е м
Музея, что представило бы возможность организовать
п о м о щ ь д л я его с о д е р ж а н и я и р а с ш и р е н и я .
Р ы ш а р д
В р ы к ов с к и
— РАЗМЫШЛЕНИЯ
АРХИТЕКТУИРОЙ ЛЕМКОВСКИХ ЦЕРКВЕЙ

НАД

Лекозская перковь как тип деревянного церковного
с т р о и т е л ь с т в ! с ф о р м и р о в а л а с ь в X V I I в. и о б е л а п о л ­
н о е р й з в и т и е в X V I I I в. Д о л ь ш е в с е г о с у щ е с т в о в а л а
на
польских
землях,
где
лемковские
деревянные
ц е р к в и с т р о и л и с ь до с е р е д и н ы X I X в.
Мнения и-'следователей расходятся равно относи­
т е л ь н о в о з н и к н о в е н и я этого типа строительства, к а к
и его охвата. В ы д е л я е т с я несколько типов: северо-за­
падный (польская часть Карпат и Словакия), ю ж н ы й
(Словакия), юго-восточный (Мукачев в Закарпатской
Руси), северо-восточный (польские Карпаты), северный
(польские Карпаты).
Лемковскал церковь состоит из трех частей с ха­
р а к т е р н ы м массивом; его образует
четырехугольный
неф, покрытый ломаной шатровой к р ы ш е й , увенчан­
ной барочной
колокольной
башенкой,
аналогично
с ф о р м и р о в а н н ы й более узкий и низкий пресбитерий,
а перед фасадом высокая башня, отличающая лемковс к у ю ц е р к о в ь от д р у г и х с а к р а л ь н ы х п о с т р о е к в о с т о ч ­
ного обряда. Л е м к о в с к и е
церкви были
покрашены
только с внешней стороны, в н у т р и их не красили.
С т а в и л и ц е р к з и на н е б о л ь ш и х в о з в ы ш е н н о с т я х
или
н а с к л о н а х гор всегда в о к р у ж е н и и д е р е в ь е в . О н и п р е ­
красно гармонировали с пейзажем. Фактически церкви
строили в каждой деревне. Д л я жителей
деревни
она я в л я л а с ь центром „их мира". Поэтому возвращав­
шиеся в начале шестидесятых годов польские лемки
часто начинали „номую ж и з н ь " с ремонта церкви.
М а л о и м е е т с я д а н н ы х об о с н о в а т е л я х и с т р о и т е л я х
л е м к о в с к и х ц е р к в е й . Особого в н и м а н и я
заслуживают
кованые железные кресты, венчающие купола, коло­
кольные башенки, отдельно стоящие колоколенки, во­
рота церковных кладбищ. Эти непревзойденные
по
своей красоте кресты з а с л у ж и в а ю т специального опи­
сания.
В П о л ь ш е с о х р а н и л о с ь 69 л е м к о в с к и х ц е р к в е й , к о ­
торые следует о к р у ж и т ь т щ а т е л ь н о й заботой к а к р а з ­
новидность памятников польской культуры.
Статья написана на основе труда,
озаглавленного
автором Лемковекая деревянная архитектура в Поль­
ше, Словакии и Закарпатской Руси. Издано в Оссолинеум.
Р о м у а л ь д
Б и с к у п с к и
—
И С К У С С Т В О Л Е М К О В Щ И З Н Ы ОТ
В О Й П О Л О В И Н Ы X V I I I В.

ИКОНОПИСНОЕ
X V В. ДО П Е Р ­

Автор
статьи
синтетически
представил,
начиная
с X V в е к а до первой п о л о в и н ы
X V I I I века, историю
р а з в и т и я и к о н о п и с и на т е р р и т о р и и Л е м к о в ш и з н ы , к о ­
торая составляла западную часть давнего православ­
ного епископства в П а р е м ы ш л е , а затем
—
после
униатского
синода
(1692
г.) —
греко-католичеокого
епископства, Хотя живопись тех районов в значи­
тельной с т е п е т и о т л и ч а е т с я своего рода р е г и о н а л ь н ы ­
ми особенностями, то все ж е о н а составляет
часть
украинского культурного наследия.
Н а п р о т я ж е н и и н е с к о л ь к и х в е к о в стиль этой ж и ­
вописи подвергался изменениям. Автор к р а т к о опреде­
л и л и х х а р а к т е р , о п и с ы в а я и с к л ю ч и т е л ь н о те ч е р т ы ,
к о т о р ы е , по его м н е н и ю , я в л я ю т с я т и п и ч н ы м и д л я
данного периода. Систематизация строительного
ма­
т е р и а л а с этой т о ч к и з р е н и я необходима д л я у т о ч н е ­
н и я д а т и р о в к и о т д е л ь н ы х о б ъ е к т о в , по в м е с т е с т е м
о т л и ч а е т с я с у б ъ е к т и в н о с т ь ю оценки. Это в
первую
о ч е р е д ь к а с а е т с я п а м я т н и к о в с т а р и н ы X V в. и п е р в о й

п о л о в и н ы XVI в., п о с к о л ь к у с того в р е м е н и не с о х р а ­
нились
архивные
данные,
свидетельствующие
об
убранстве цзрквей.
Опираясь на и к о н о г р а ф и ч е с к и й а н а л и з и з б р а н н ы х
изображений, автор затронул проблему воздействия
других х у д о ж е с т в е н н ы х центров на ж и в о п и с ь лемков.
Проведенный
с этой т о ч к и з р е н и я а н а л и з
создает
возможность установить наличие контактов
местных
мастерских с художественными пентрами балканских
стран и Руси, откуда поступали
иконографические
образцы в виде икон, их копий и миниатюр.
Н о в X V I I в. с т а л о з а м е т н о з н а ч и т е л ь н о е в л и я н и е
западного искусства, в том числе поьского. Это вполне
естественно, если учесть к р у п н ы е перемены в ж и в о ­
п и с и В о с т о ч н о й ц е р к в и X V I I в., а т а к ж е в о в р е м я
непосредственных
контактов художников
и
более
близкого ознакомления иконописцев с декором като­
лических костелов. В л и я н и е польского искусства осо­
бенно' з а м е т н о в ж и в о п и с и
X V I I I в. В б о л ь ш о й мере
под влиянием
польского
искусства живопись
эта
т е р я е т о с о б е н н о в X I X в. с в о й с т в е н н ы е ей ф о р м а л ь ­
ные, а т а к ж е частично иконографические черты, ли­
ш а я с ь своеобразия своего стиля. Притом следует от­
метить, что
подобное
явление было
повсеместным
в искусстве религиозного харатера, которым
.выда­
ю щ и е с я д у д о ж н и к и з а н и м а л и с ь л и ш ь от с л у ч а я к с л у Ч1Ю, т а к с к а з а т ь , м и м о х о д о м .
Т а д е у ш
Л о п а т к е в и ч — НАРОДНОЕ КАМНЕ­
ТЕСНОЕ ПРОИЗВОДСТВО В ЦЕНТРАЛЬНОЙ
ЛЕМКОВЩИЗНЕ
В нескольких деревнях Нижних Беекид
(Бартне,
Пшегон'инна, Бодаки) на переломе
X I X и X X вв.
существовал крупный центр камнетесного
производ­
ства. Сырье добывали из многочисленных
посчаных
карьеров, р а с п о л о ж е н н ы х в полосе Магурича В е л и ­
кого и Магуры Вонтковской.
С с а р д и н ы X I X в. н а р я д у с п о т р е б и т е л ь с к и м п р о и з ­
в о д с т в о м ( м е л ь н и ч н ы е ж е р н о в а , б р у с ы , т о ч и л а и т.п.),
стала развиваться религиозная скультура. Создаются
кресты, придорожные часовенки с резным декором.
На переломе веков существовало 7 карьеров. Камень,
обколотый в форме близкой планируемой скультуре,
доставляли санями или подводами каменотесу. Каме­
нотес работал под о т к р ы т ы м небом, п о л ь з у я с ь молот­
ками, широкими стальными резцами, работы местных
кузнецов, а т а к ж е
т а к наз. „ в и н к л я м и " (ср. и л л ) .
В к а ж д о м карьере имелась так называемая „калиба'',
то есть род песчаного ш а л а ш а , без дверей, с к у з н е н ы м
г о р н о м по с е р е д и н е и д е р е в я н н ы м и с к а м ь я м и в д о л ь
стен.
Автор
статьи
описывает
историю
очередных
с к у л ь п т у р н ы х обществ. Первое было основано во вто­
р о й п о л о в и н е X I X в. С т а т ь я с о д е р ж и т много ц е н н ы х
сведений, к а с а ю щ и х с я личного состава обществ и био­
г р а ф и и о т д е л ь н ы х к а м н е р е з о з (см. п р и л о ж е н и е ) . Л е м ксвское камнерезное производство пришло в упадок
в
1944—1947 гг., Е С В Я З И
J массовым
выселением
лемков.
3 оф и я
Ш а н т ер
—
ЗАСЕЛЕНИЕ
И СОНДЕЦКИХ БЕСКИД С ЮГА

НИЖНИХ

Заселение Восточных и Северных Карпат велось
в о л н о о б р а з н о во многих н а п р а в л е н и я х , н а ч и н а я с д о и ­
сторических времен. На территории Н и ж н и х и Сондецких Боскид с самых р а н н и х времен
наблюдался,
в связи с резьбой местности, особенно сильный приток
н а с е л е н и я с юга.
Усиленно стали заселяться горные районы в X V —
— X V I I I в в . В то в р е м я в о з н и к л о б о л ь ш и н с т в о
су­
щ е с т в у ю щ и х по сей д е н ь д е р е в е н ь . П р и т о к н а с е л е н и я
был в ы з в а н все у х у д ш а ю щ и м с я внутренним п о л о ж е ­
нием Венгрии. Особенно ухудшалось положение пра­
в о с л а в н ы х ( н а ч и н а я с X V в.) и д е р е н е н с к и х ж и т е л е й
( о с о б е н н о в X V I в.). В т о ж е в р е м я в г о р н ы х р а й о н а х
Речи Посполитой землевладельцы стремились освоить
свои земли и сооблазняли поселенцев б л а г о п р и я т н ы м и
условиями, а т а к ж е выгодным в а л а ш с к и м нравом, на
основа которого строились деревни.
Такое направление поселенчества оказалось
осо­
бенно в а ж н ы м для позднейшего развития лемковской
культуры. Этим объясняется тесная к у л ь т у р н а я связь
со С л о в а к и е й ( п р и н а д л е ж а в ш е й в
рассматриваемый
период к Венгрии) и р а з л и ч и я по с р а в н е н и ю с сосед-

255

�ними г в о с т о к а б о й к а м и , п р е д к и к о т о р ы х
прибыли
главным образом с севера. К сакральном
искусстве
примером прочности ю ж н ы х традиций является кон­
цепция башни над входом в лемкоескую церковь, по­
всеместно распространяемая в Закарпатье
(Закарпат­
ская область) и в Словакии. Можно т а к ж е полагать,
что с у щ е с т в о в а л а
связь
с иконописными
центрами
в
южной
части Карпат,
особенно
с
монастырями
в Снине, К р а с н о м Бродзе и Буковской Горце
близ
Стропкова, п р е ж д е всего в н а ч а л ь н о й ф а з е
заселения
( X V — X V I вз.).
С т а н и с л а в
Л е щ и ц к и
ЛЕМКОВСКОЙ ДЕРЕВНИ

— ОБЛИК

ДОВОЕННОЙ

Рассматриваемые в статье материалы датируются
1 9 3 4 — 1 9 3 5 гг. О н и б ы л и с о б р а н ы п о д
руководством
а в т о р а по п а р у ч е п и ю К а м и о с и и н а у ч н ы х и с с л е д о в а н и й
Восточных Земель, Лемксвское отделение в Кракове;
исследования велись на территории К а р п а т
между
Дунайцем и Солинкой. Исследования охватывали
114
деревень, причем исследователи придерживались до­
военного административного деления и довоенной но­
менклатуры.
В исследованиях учетиы географическое
положе­
н и е д е р е в н и , ее м е с т о р а с п о л о ж е н и е , э к о н о м и ч е с к и е от­
ношения (животноводство, земледелие, лесной промы­
с е л и т.д.), т и п ы д о м о в и х о з я е т в е н н ы х
построек,
условия жизни
населения. Текст
является
ценным
фактографическим материалом. Приложенные
снимки
п р и н а д л е ж а т к тому ж е периоду времени.
С е в е р и н
РУСЕНКО

А.

В и с л о ц к и

—

ИВАН

ЮРЬЕВИЧ

И в а н Ю р ь е в и ч Р у с е п к о р о д и л с я в 1 8 9 0 г. в д е р е в н е
К р а с н а , К р о е п е н ь с к о г о п о в и т а . Д о 1 9 4 6 г. о н б ы л у ч и ­
телем в польской деревне Лютча, затем был выселен
в Западную Украину, в деревню Короливка, Тарнопольского воеводства (СССР).
Тоскуя за родним краем, Русепко стал писать сти­
хи и рисовать, п о с в я щ а я свое творчество л е м к о в с к о й
тематике. Он п у б л и к о в а л свои т р у д ы в К а р п а т о р у с ском календаре, издаваемом
аме,рмканско-канадским
„Лемкосоюзом" и в газете „Карпацка Русь", издавае­
м о й н а З а п а д е . Р у с е н к о у м е р в 1 9 6 0 г.
Р о м а н

Р ей нф у с с

— МОИ ДРУЗЬЯ

ЛЕМКИ

Роман
Рейнфусе
рассказывает
историю
своего
„приключения с Лемковщизной", результатом которо­
го я в л я е т с я р я д в а ж н ы х э т а и о г р а ф и ч е е к и х
трудов,
а т а к ж е б о г а т а я д о к у ж е н т а ц и я , с о б р а н н а я д о .и п о с л е
войны. Приключению положила начало встреча в го­
рах с овчаром, которая состоялась в
1 9 3 1 г. З а в я ­
з а в ш а я с я тогда м е ж д у ними д р у ж б а
продолжалась
в г о д ы в о й н ы и во в р е м я в ы с е л е н и я . П о в е с т в о в а н и е
о в с т р е ч а е м ы х тогда д ю д я х свидетельствует о привет­
ливости и радушии лемков. Автор подчеркивает ха­
рактерные черты отдельных лиц, я в л я ю щ и х с я
пред­
ставителями одной и той ж е национальной группы.
В о й ц е х
ПАШЕЦ И

С а д о в с к и — ЯН
ЖИВОПИСЕЦ

ЛАБОВСКИ,

ХЛЕБО­

Я н Л а б о в с к и р о д и л с я 8 я н в а р я 1 9 4 5 г. в д е р е в н е
К р у л ё в а Руска, в семье лемков. В
1 9 4 7 г. с е м ь ю в ы ­
селили в Ожелец
близ Гожова Велькопольекого. Ян
Лабовски окончил начальную школу и в настоящее
время ведет
8-гектаровое хозяйство. Свободного
от
работы и семейных забот времени у него остается н е ­
много, т е м н е м е н е е он у т в е р ж д а е т , ч т о
рисование
я в л я е т с я д л я него н е о б х о д и м о с т ь ю , что это з а н я т и е
помогает ему о т к р ы в а т ь красоту о к р у ж а ю щ е г о
мира.
О н (рисует г л а в н ы м о б р а з о м п е й з а ж и в т о н а х з е л е н и ,
белизны и бронза. Он начал с акварелей, а сейчас
рисует м а с л я н ы м и к р а с к а м и на ж е с т к о м
портняжном
п о л о т н е . К и с т и Л а б о в с к и и э г о т о в я е т сам иэ л ю д с к о г о
волоса.
В этнографическом отделении Гожовского Окруж­
ного музея находится собрание работ Лабоеского, на­
с ч и т ы в а ю щ е е 21 к а р т и н у .
С е в е р и н
А. В и с л о ц к и — Д О П О Л Н И Т Е Л Ь Н Ы Е
ДАННЫЕ К БИОГРАФИИ НИКИФОРА ДРОВНЯКА,
Н А З Ы В А Е М О Г О К Р Ы Н И Ц К И М ; А л е к с а н д р Я цк о в с к и, Я д в и г а Я р н у ш к е в и ч
— О НИКИФО -

256

Р Ё ; А. Й ц к о в е к й
НАХА

— ,.НИКИФОР" А Н Д Ж Е Я

БА­

Сбор|нИ1к с т а т е й , п о с в я щ е н н ы х л и ч н о с т и
умершего
в 1 9 6 8 г. в ы д а ю щ е г о с я „ н а и в н о г о " х у д о ж н и к а - л е м к а ,
проживавшего в известном польском курорте К р ы нице. Н и к и ф о р знал только свою мать. Порок
речи
чрезвычайно
мешал
ему
общаться
с
окружением.
С ю н ы х лет Н и к и ф о р нищенствовал и занимался ж и ­
вописью. П о с п е I I в о й н ы он б ы л в ы с е л е н , а позднее
снова в е р н у л с я в К р и н и ц у , где в ы з ы в а л все б о л ь ш и й
интерес.
В ы с т а в к и за рубежом, в Лондоне, П а р и ж е , Н ъ ю
Йорке, Сан Паулу, Токио и Загребе создали ему миро­
вую славу.
Вислоцки. п и ш е т о с в я з и х у д о ж н и к а с его р о д н ы м
д о м о м , со е Д е д о й л е м к о в в К р ы н и ц е . Я ц к о в с к и и Я д в и ­
га Я р н у ш к е в и ч п и ш у т о соих в с т р е ч а х с Н и к и ф с р о м ,
характеризуют его личность. Ц и к л статей
завершает
р е ц е н з и я н а к н и г у Б а н а х а , и з д а н н у ю в 1 9 8 4 г. в В а р ­
шаве. Книга содержит прекрасный богатый иллюстра­
тивный материал, который близко знакомит читателя
е л и ч н о е т ю х у д о ж н и к а . О д н а к о Я. Я ц к о в с к и у п р е к а е т
а в т о р а к н и г и в том, что он не у п о м и н а е т о с а я з а х Н и кифора с лемковской общественностью.
А н т о н и К р о х
— ЛЕМКОВЩИЗНА
ЕЖИ ХАРАСИМОВИЧА

В

ПОЭЗИИ

В поэзии Е ж и Харасимовича доминирует
лемковская тематика. Ввиду почти полного отсутствия лите­
ратуры,
затрагивающей
лемковекую
проблематику
(равно научной, к а к и беллетристической), с и х и Х а ­
расимовича часто я в л я ю т с я для польского
читателя
единственным источником сведений о Лемкозщлзпе.
В стихах п я т и д е с я т ы х годов доминирует
носталь­
гия. В т и х преобладают ж и в о п и с н ы е описания п р е х о ­
дящих в упадок перквей, с о ж ж е н н ы х
обезлюдевшлх
деревень, покинутых
кладбищ. Иной раз в
стихах
проскальзывает нотка пренебрежения к религиозным
символам
и верованиям,
непонимание
трагической
судьбы лемков, своего рода примирение с существу­
ющим положением вещей. Проблемы оставшихся при
ж и з н и лемков и их судьбы появляются л и ш ь в сти­
х а х , и з д а н н ы х в 1 9 8 2 г. и 1 9 8 3 г. ( „ С в а д ь б а р у с а л о к "
и „Гора барвинков"). В них словно чувствуется вос­
х и щ е н и е собственным творчеством и уверенность, что
оно играет существенную роль д л я Л е м к о в щ и з н ы .
Образ Ломковщизны, возникающий при чтении Х а ­
расимовича, л и ш е н трагизма; он смягчен и порой со­
всем н е в е р е н . Б ы т ь м о ж е т образ этот станет и н ы м ,
когда выйдет из печати, обещанная
Харасимовичем
поэма „Подсвечник русалок", п о с в я щ е н н а я теме в ы с е ­
ления лемков.
3 оф и я
ЦЕРКВИ

Ш а нт е р

—

РЕМОНТ

ПРИСЛОПСКОЙ

В о в р е м я к а н и к у л а 1 9 8 1 — 1 9 8 2 гг. б ы л а о р г а н и з о в а ­
на о б щ е с т в е н н а я к а м п а н и я по ремонту старинной ц е р ­
кви в местности Прислуп, воеводства
НОЕЫ Сонч.
Ц е р к о в ь эта б ы л а построена в
1 7 5 6 г. м а с т е р а м и
Яном и Даниилом. Она принадлежить к
старейшим
памятникам Н и ж н и х Беокид. Основателем церкви был
„вельможный пан Виктор, хорунжий из Маковска(?)".
Ввиду
плохого
месторасположения
и
недосмотра
церкви грозило полное разрушение.
Во время ремонта
здание церкви было
поднято
домкратом и иыпрямлено, часть сруба и полы заме­
нили новыми, заложили крецкий фундамент. Терри­
торию вокруг церкви н а д л е ж а щ и м образом п р о ф и л и ­
ровали. Иконостас и передвижное оснащение интерь­
ера законсервировали. В общем, в ремонтных работах
п р и н и м а л о у ч а с т и е с в ы ш е 150 ч е л о в е к — ч л е н о в с т у ­
денческих
научных
кружков
различных
специаль­
ностей
и
туристских
клубов. Работы
выполнялись
в порядке общественной нагрузки, только мастерплотник был оплачен
В1аршавским М и н и с т е р с т в о м
куль­
туры.
К а м п а н и я по р е м о н т у б ы л а а н а л о г и ч н а
кампании,
проведенной французской организацией
„РЕМРАРТ",
которая является членом „ICO-MOC". Надо отметить,
что немотря на т щ а т е л ь н о проведенный ремонт и ж и ­
вейшее участие в работе студенческих кругов нр одно
государственное
учреждение
не
проявило
интереса
к нашей деятельности.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11431" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11409">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/683a2c377ecc15d4e5d4ff68cee5bba1.pdf</src>
        <authentication>3b1d447ff7585803cc69822f08387ecb</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136212">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3315</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136213">
                <text>1984</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136214">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:3107</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136215">
                <text>Wizje Ludwika Holesza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136216">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.13-18</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136217">
                <text>Jackowski, Aleksander</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136218">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136219">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136220">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136221">
                <text>Aleksander Jackowski

WIZJE LUDWIKA HOLESZA

Jego

malarstwo

nazywają

naiwnym.

Ale

1

jeśli

mówić

naiwności, t o o d n i ó s ł b y m ją n i e d o o b r a z ó w lecz d o

d o chęci p o z n a n i a t o g o , co b y ł o , l u b t e g o , co i s t n i e j e p o z a
ziemską cywilizacją.
się n a u k o w c y ,

Przywykliśmy

chemicy

badają

d o t e g o , żo n a u k ą

naszą

zajmują

p i e r w i a s t k i , geologowie

z i e m i . A l e co m a r o b i ć g ó r n i k z a f a s c y n o w a n y

o

postawy,

dzieje

przeszłością, s k o r o

linki.

,,A

to było

t a k i e miejsce,

jakby jaka wyspa

szczęśliwa

n a ś w i e c i e , b o D o l i n a , o s ł o n i ę t a o d w i a t r u ze w s z y s t k i c h s t r o n ,
kazała s z y b c i e j róść t r a w o m i d r z e w o m . "

2

kieh

poza

j a k człowiek"

i ptaków,

których

Wśród paproci „wiolDolinką

„nigdzie

n a ś w i e c i e n i e m a " c z u ł się n a j l e p i e j . K o c h a ł t o m i e j s c e .
w

n i m ukrytych

Szukał

skarbów zbójeckich, o których opowiadał m u

n i g d z i e , w żadnej księgarni, a n i b i b l i o t e c e p u b l i c z n e j n i e może

d z i a d e k . Czasem b r a l nożyk do ręki i z k o r y l u b kawałków d r e w ­

znaleźć książek przedstawiających w i z j e e p o k i , w której p o w s t a ­

n a strugał p t a k i . Już n i e pamięta, c z y właśnie w t e d y , czy później

wał węgiel. Górnik — Holesz

wszyst­

g d y wracał w m a r z e n i a c h do D o l i n k i —

dawniej

myśl, a b y ją namalować. Pociągała go m u z y k a . P o l a t a c h w s p o m i ­

t y m określeniu

nał: „Czasem było m i s m u t n o . N a j s m u t n i e j w t e d y , g d y j e d e n mój

kim

myśli i wyobraża

wyglądać. N a i w n e ,
jest

samodzielne

dotarcia

do

c z y t a , co m o ż e , alo p r z e d e

sobie j a k t o wszystko

musiało

j e ś l i się j u ż u p r z o m y p r z y

szukanie prawdy,

istniejących

i to nie tyle

wiadomości,

co

próby

k o l e g a przyniósł s k r z y p c e , co m u j o ojciec kupił, a l e m n i o n a w e t

wyobrażenie

nie pozwolił dotknąć. J a n i c n i g d y n i e miałem prócz tego nożyka

przez

przez

s o b i e , co i j a k m o g ł o b y ć . T a naiwność j e s t w i s t o c i e
jak

magia)

istnienie

wynikiem wiary

praw

wyobraźni,

pizyrody,

w

które

t a k a b y znane

logiczną
można

strukturę

sposób p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y . R z e c z

(podobnie
świata,

przewidzieć

n a m f a k t y wiązały

przyszła m u d o głowy

w

wysiłkiom

się ze s o b ą

t y l k o w t y m , że

do

s t r u g a n i a ptaszków.

W

faktów

roboty

p r a c o w a ł o d ś w i t u d o n o c y , n a k s z t a ł c e n i e się b r a k ł o i

czasu

najbardziej
3

chciałem

mieć

l a t a c h o k u p a c j i został w y w i e z i o n y
przymusowe

do Niemiec.

razem

„Myślenie

z bratem na

o Ptasiej

się b a l e m , c z y j e j n i e o k a l e c z y l i , c z y n i o w y p ł o s z y l i z n i e j p t a ­
ków. Zaraz j a k wróciłem poszedłem t a m i ucałowałem

nię i fantazję.

trawę."

przejawia

n i e t y l k o w myśli c z y słowie, ale i w w i z j i p l a s t y c z n e j . Sądzę,
ż e n i e p o p e ł n i ę b ł ę d u d o s z u k u j ą c się t r z e c h ź r ó d e ł
fantazji,

Holeszowskiej

t r z e c h c z y n n i k ó w , które m o g ł y określić j e j c h a r a k t e r .

Są t o : p o p i e r w s z e —

p a s j a p o z n a w c z a , d o c i e k l i w o ś ć , n i e skrę­

p o w a n a wiarą, biblijną koncepcją świata. P o d r u g i e —

folklor

Dolinie,

t o , że muszę d o n i e j wrócić, t r z y m a ł o m n i e p r z y życiu. Ciągle

i środków. M a j e d n a k o d dzieciństwa ciekawość świata, w y o b r a ź ­
J e s t t o p r z y t y m f a n t a z j a , która się

wtedy

Śniło m u się, że m a l u j e ,

śniły o b r a z y , D o l i n k a .

w

t y c h H o l e s z z n a n i e w i e l e . A l e skąd m a j e znać 1 Ż y c i e miał ciężkie,

A

s k r z y p c e i trochę f a r b do m a l o w a n i a . "

wiosenną

4

W r ó c i ł w 1945 r . M i a ł w ó w c z a s 2 4 l a t a . Ożenił się, zaczął p r a ­
cować w k o p a l n i „Moszczenica". O m a l o w a n i u n i e było
choć

często

dom.

Zaczął stawiać

w

o

Świerklanach

t y m myślał.
go

Trzeba

było

n a kawałku

Dolnych. W

istocie

najpierw

ziemi, który
były

to

mowy,

wybudować
żona

dwa domy,

miała
naj­

śląski, j a k n p . m i e j s c o w o l e g o n d y o p o s z u k i w a c z a c h zbójnickiego

p i e r w p r o w i z o r y c z n y , a b y b y ł o g d z i e mieszkać podczas

s k a r b u i t p . Po trzecie —

w ł a ś c i w e g o , t e g o „ n a całe ż y c i e " . P i e n i ę d z y m i e l i m a ł o , w s z y s t k o

wrażliwość n a piękno p r z y r o d y .

N a piękno t o wrażliwy był o d dziecka. Chodził z k r o w a m i
sąsiadów d o położonej

w pobliżu w s i , t a k zwanej

Ptasiej

Do­

więc robił s a m , p o p r a c y w

budowy

k o p a l n i . „ B u d o w a ł e m dziesięć l a t ,

mówił. Żona była obarczona r o d z e n i e m , a j a s a m robiłem

ceg-

13

�łę,

potem

drzwi,

wypolałem,

murowałem

ściany."

S a m robił

5

okna,

meble.

P e w n e g o r a z u znalazł w szybie
wyraźnie

odciśnięty

był

ślad

kawałek

jakiejś

węgla w

rośliny,

którym

paproci

—

jak

sądził. Zainteresowało go t o , wkrótce znalazł więcej t a k i c h ska­
m i e l i n ze ś l a d a m i z a m i e r z c h ł e j
myślałem

jak to

dawniej

przeszłości. „ 1 w t o d y sobie p o ­

b y ł o , że

i t a myśl n i e dawała m i s p o k o j u . "
dów. N a papierze

woskowanym,

6

musiał

istnieć

inny

świat

Zbierał o d c i s k i roślin,

owa­

który miał zawinięte

śnia­

w

danie odrysowywał w z o r y z większych brył i gromadził w d o m u .
Usiłował

na

podstawie

tych

sobie j a k wyglądała z i e m i a
rosły o g r o m n e
jawie.

fragmentów

dziejów

wyobrazić

w epoce karbońskiej, k i e d y

jeszcze

l a s y , p a p r o c i e . W y o b r a ż a ł t o s o b i e w e śnie i n a

Wyobraźnię

ma

konkretną,

umysłowość

racjonalną,

bez c i e n i a m e t a f i z y k i , częstych u górników zainteresowań
g i j n y cli

czy

okultystycznych.

Postanowił

swoje

wizje

reli­

,,Kar-

b o i i s k i e " namalować. Ale n a j p i e r w trzeba było ukończyć d o m .
Pierwsze
z

pokostem.

sobie

czarno-białe
Żona

sam, z

dala

krowiego

obrazy

malował

m u stare

mieszając

prześcieradło,

l u b końskiego

włosia.

Kiedy

już w y k o ń c z o n y

i s k o ń c z y ł y się n a j w i ę k s z e k ł o p o t y

żona

może już

uznała,

że

k i l k a olejnych farb —

zająć

sadzę

pędzle

się m a l o w a n i e m .

dom

I

erze

karbońskiej

był

finansowe,
Kupiła

mu

zieloną, czerwoną, fioletową, żółtą i b i a ­

łą. „ A l e , m ó w i H o l e s z , n i c t o j e s z c z e n i e w y c h o d z i ł o , b o
w

zrobił

były

bardzo

kolorowe

w t e d y poprosiłem żonę o 24 zestawy

drzewa
świecić.

f a r b za 220 złotych, żeby

były

warszawskie,

Boga,

t y l e pieniędzy, a d z i e c i o m t r z e b a n a c h l e b dać. M i e l i ś m y

już

piątkę

naszych

artystyczne,

i musiały

dzieciaków

olejne.
(...)

Żona

Zona

mówi:

sprawiła

Bój

mi

się

jednak

wielką niespodziankę. Myślała t a k : n i e p a l i , n i e p i j e , d o k n a j p y
nie
—

chodzi... I

kiedyś, j a k wróciłem

z pracy,

zamiast

obiadu

n a s t o l e s t a ł y f a r b y . J a k t o f a r b y z o b a e z 3 ' ł e m —• z a p ę d z e l k i

wziąłem

i próbuję

wychodziło

gamę

kolorów

wydostać.

od razu, chyba dlatego,

I

mnie

że f a r b y m n i e

to

jakoś

polubiły."

7

�I I . 1. L u d w i k H o l e s z z r o d z i n ą , k a d r z f i l m u . . G ó r n i k m a l a r z " ; i l . 2 — 4 . P r z y r o d a k a r b o n u , o l e j / p ł y t a p i l ś ń . , p r z e d 1 9 6 8 г.; i l . 5. E r a
karbońska, olej/płyta pilśń.,; w y m . 2 4 5 x 3 6 5 e m , 1 9 6 8 . O b r a z n a ścianie p o k o j u w m i e s z k a n i u m a l a r z a

M a l o w a n i e absorbowało j o g o m y ś l i , oglądał zebrane s k a m i o liny

(w

1967 r. widziałem

i c h u niego p o n a d

150) i

usiłował

s o b i e w y o b r a z i ć , c o się d z i a ł o p r z e d 2 3 0 m i l i o n a m i l a l . „ M y ś l a ł e m
s k ą d się w z i ą ł n a s z ukła.d s ł o n e c z n y , t e r o ś l i n y , n o s k ą d ?

Prze­

Koledzy

wyśmiewali

Poszedł wówczas
powiedział

—

się

do R y b n i k a

ciekawe.

z

niego,

przestali

do Muzeum.

Zaniósł

obrazy

go

odwiedzać.

Dyrektor,

redaktorowi

Właśnie o n , E d w a r d P o p p e k napisał p i e r w s z y

plastyk,
„Nowin".

artykuł o

Hole-

cież o z l o w i e k a w t e d y n i e b y ł o . W i ę c k t o j e zasiał, B ó g ? N o n i e ,

szu.

więc

niedziałek idę do k o p a l n i , a o n i m n i e n i e widzą, odchodzą n a

j a k to było?

więc i m a l o w a ł e m . "

Chciałem
8

I

t e n szyfr

odcyfrować.

t a k t w o r z y ł się ś w i a t

Myślałem

Holesza.

9

Ale: „Ludzie przeczytali

b o k . Zabolało m n i e

„Nowiny"

w niedzielę, a w p o ­

t o bardzo. Dlaczego? Zazdiościli, czy

co?

15

�П . 7. W i z j a ż y c i a n a i n n e j p l a n e c i e , o l e j / p ł y t a p i l ś ń . , w y m . 6 0 x 8 0 c m , 1 9 7 3 г.; i l . 8 . E p o k a k a r b o ń s k a I X , o l e j / p ł . ; i l . 9 .
Upadek

Ale

malować

przestałem.

ery karbońskiej.

Jednak

ciągnęło

Pojawienie

mnie.

rzeźba, w y s . 25 c m , o k . 1968 r .

się ssaków,

Żona

mówi,

i d l a t e g o j e g o k o n c e p c j e m o g ą się n a m w y d a ć n a i w n e . N i e

t y m a l u j j a k i n n i , l a n s z a f t y . N i e b a r d z o m i t o leżało, t o n i e t o ,

sobie

Poppek,

są

W

ż e się marnuję.. W i ę c z n ó w z a c z ą ł e m t e m o j e

końcu P o p p e k

tawiono

w

lepiej wiedział, n i e ? "

Muzeum.

Holesz

stał

się

1 0

znany,

więcej

kupowali, brali
i

szybciej.

na

Zaczął

się

w i d a ć g d y się j o z e s t a w i a
rannie,

listki,

kłącza,

wystawy.

Musiał

powtarzać.

wys­

przyrównywano

go d o O c i e p k i . Zaczęli przyjeżdżać d z i e n n i k a r z e ,
obrazy

malować.

Wkrótce obrazy

kolekcjonerzy,
więc

malować

Pierwsze obrazy,

z późniejszymi, były m a l o w a n e

paprocio

były

małe,

niomal

sprawy,

cząstkowe,

tych
to

usiłuje

tworzenie

syntezy

naiwnego

jakby

w

motyle.

tej fazie

malowania

patrzył

nieco

z bliższej

stwory,

powiększał,
odległości n a

swój i m a g i n o w a n y k a r b o n . F a r b a kładziona jest szybciej,
starannie
szych

(ił. 8). Zmieniła

czarno-białych

i

się

gama

kolorystyczna. Po

późniejszych

w

dominującej

T

mi

mniej
pierw­
tonacji

nim

sobie,

Wobec

że
tego,

a zewnętrzną

Ponieważ
swym

istnieje

torze

w

ziemia

przestrzeni

ukonkretnienia
obraźnia

zaczęło

eię

u

Holesza

z

potrzeby

przemyśleń. M y ś l inspirowała

konkretyzowała

się

w

obrazie.

t o g o , co n a m a l u j e , ponieważ g o t o w y

wizualnego

wyobraźnię,

Zawsze

był

z

przez

razem,

a
by

wy­

ciekaw

jądro

kula

stworzeniami."

kulą,
kurczy

która
się

się w o l n a

ziemska

powoli

i

między

przestrzeń.

porusza

Wystarczy

się

po

jednak,

że

przypadkiem

t ę s k o r u p ę i cała w o d a z o s t a n i e w e s s a n a d o ś r o d k a .
co

mówi

Holesz

o epoce

karbońskiej, którą

pachnie.

zieleni.
Malowanie

i

Jest

Konsekwen­

cją b ę d z i e z a n i k ż y c i a n a z i e m i n a s k u t e k b r a k u w o d y . . . A

wieczór

i

się

ktoś, z poszukujących r o p y n a oceanach, przebije

zielono.

czerwieni

ognistą

kosmicznej.

dzisiaj,

w gamie

—

ilości elementów
narodziło

skorupą z i e m i t w o r z y
przyciąganie,

słonko n i e świeciło, c i e m n o

rozegrane

była

dedukowal,

—

obrazy

dziejów.

doszedł d o t e g o , żc z a p a n o w a ł n a d i n n y m i

f i o l e t ó w , o r a n ż u i u z u p e ł n i a j ą c y c h j o z i e l e n i i b i e l i , p o j a w i ł y się
już n a długie l a t a —

naukę

g o n i e m o g ł y zjeść i n n e s t w o r z e n i a , b o j a k i n a c z e j b y p r z e t r w a ł

n i c się j e d n a k n i e d z i a ł o , w i ę c
elementy

,,W szystko

przez
obraz

d o d z i s i a j . P r z e z l a t a w s z y s t k o się z m i o n i a ł o , c z ł o w i e k s t o p n i a ­

boz planów bliższych i d a l s z y c h

Wszystkie

z niedostatecznej

zdaje

hipotez

to

stygnie.

płazy,

logiczny

jego

człowiek mógł być n p . chrabąszczem i mieć swój pancerz,

przeciętą o s t r y m s k a l p e l o m —

gady,

zweryfikowano

zbudować

ewolucjonistę;

Wyobraził

t e j roślinnej k u r t y n i e

się p o d s t a w ą

sta­

misterne,

H o l e s z zaczął wprowadzać w tę gęstwinę jakieś d z i w n e

n i e zawsze

faktów

całość p r z e d s t a w i a ł a p ł a s k o , f r o n t a l n i e m a l o w a n ą g ą s z c z , j a k b y
(il. 4). W

ż e f a k t y , k t ó r e stają

świeciły,
które

bo

Rosły

ściągały

otaczały

naszą

do

ciemności, j a k m a c i e j k a ,

wtedy
ziomi

miały

inny

kolor,

u l t r a f i o l e t przez

planetę... T a k a

jest

moja

sobie t o wyobrażam, ale c h y b a t a k w t e d y mogło

obraz inspirował jego w y ­

Oczywiście

Holesza

oto

„Wtedy

było n a z i e m i , rośliny n i e b y ł y j a k

one w

Rośliny

maluje:

musiał

także

co n a

ciągle

kłęby
fantazja,
być."

zainteresować

się

pary,
tak

1 1

kosmos.

obraźnię i myśl. W i z j e

k a r b o n u n i e wyczerpywały jogo zainte­

Nie

resowań. Powiedziałem

o jego pasji poznawczej.

gdyby

cywilizacją, w y c h o d z i też myślą k u przyszłości. J e s t więc wśród

miał szanse studiów, m ó g ł b y zostać n a u k o w c e m , f i z y k i e m , geo­

m a l a r z y n u r t u naiwnego („innogo") podobnie j a k Ociepka i Sówka,

logiem,

reprezentantem k i e r u n k u , który m y , z zewnątrz, m o ż e m y

16

przyrodnikiom, filozofom,

ale

Holesz

wykształcenia

nie

miał

t y l k o w i ę c m a l u j e co b y ł o , ale i co m o ż e b y ć p o z a

naszą

zak-

�т

�waliiikować
miasta

jako

science-fiction.

przyszłości,

niepodobne
zagrażało

założone

Maluje

na

więc ' l o t y

innych

kosmiczne,

planetach,

„całkiem

do naszych. T a k i e w których człowiekowi n i e będzie
żadne

niebezpieczeństwo.

(...)

Człowiek

jest

przeżyć 4 0 0 , 500 łat, t y l k o że d z i s i a j jest z a c h w i a n a
w p r z y r o d z i e : t l e n się w y c z e r p u j e

aby

ten &lt;lom

polskiego

zdolny

równowaga

o d t y c h wybuchów, o d spalin,

W

inteligencji"

wizją

kosmiczne

twórczą,

miczne

różnią

inspirowaną

mieszczą

się w

śladami

ramach

były

skamielin, natomiast

schematów

kos­

komiksowych,

ob­

r a z ó w s c i e n c e - f i c t i o n , f i l m ó w . Ilość w z o r ó w jest t a k a , że

praca

wyobraźni

samo­

malarza

polega

n a selekcji,

a nie tworzeniu

d z i e l n y c h w i z j i . Różnica jest także w t r a k t o w a n i u przestrzeni.
Jak
w

już

powiedziałem

„Karbon"

n i m głębi, planów

obrazach
w

przestrzeni

jest

płaszczyznowy,

malarskich, tymczasem

ludzie, gwiazdy,

kratery, maszyny

trójwymiarowej,

w

w

nie

kosmicznych

przedstawione

ujęciu

Przestrzenne
w

drewnie.

są

perspektywicznym,

jednak

inne

nie wizji,
znakiem,
W

zarówno

funkcje

symbolizuje.

niebo.

niż

w węglu j a k i w

obrazy.

Rzeźba nie pozwala

zmusza

Malarstwo

mają

ilustruje,

n a opowieść, n a

d o skrótu p l a s t y c z n e g o ,

wykonane

drewnie,

rzeźba

przedstawie­

d o posługiwania

się

symbolom.

pomalował

ją

rzeczywistości. Ciekawo
reprodukowana

obok,

olejno,

są k o m p o z y c j e

Ale w

obrazach

face,

t u zaś

tworzą

którą

należy oglądać, obracając
n a m wciąż

a b y bardziej

przedstawiająca

skiej.

zywała

pojawiały
ciekawą

się

z epoki

się z p r o f i l u

te podejmują

stworzyć

gactwem

naszej

wanej

czaso-przestrzenną,

profile

uka­

( i l . 9).

poszczególne

motywy

pomnik

węglowi,

gospodarki.

który

„Trzeba

jest
hołd

obrazów,

symbo­
jednak

największym

bo­

węglowi"

m ó w i . N i e c h się l u d z i e z a s t a n o w i ą , c o się z ł o ż y ł o n a

powstanie

węgla.

otrzymał w
oraz

niech

zdobią

mój

takiej

i publikacji,

z- B H Z

Ponadto

ewidencji

a

mnie,

o

nie

obrazów

„ D e s a " , że jego

poinformował

zenie

pytania

obrazy

że:
namalo­

1979 r. edznakę Zasłużonego Działacza

Kultury

odznakę

Zasłużonego

w

rozwoju

Województwa

Ka­

towickiego,
—

za swój t r u d górniczy o t r z y m a ł w
Pracy

—

1976 r. Order

Sztandaru

I Ikl.,

w 1982 r . d o c e n i o n o go n a w e t n a m i e j s c u , i otrzymał d y p l o m
zasłużonego d l a g r o m a d y

Świerklany

Dolne.

w R F N list z gratulacjami

o d ó w c z e s n e g o k a n c l e r z a H e l m u t a S c h m i d t a , że c ó r k a W e r o n i k a ,
p o d w p ł y w e m ojca też m a l u j e , r o b i niezłe l i n o r y t y , z p a s j i spo­
łecznikowskiej

uczy

dzieci

rysunku

r o l n i k a . N i e podał, że m i a l 9 w y s t a w
i

conajmniej

1 zagranicą

kowie,
całkiem
Dla

Rybniku, w
już

w

okolicznych

Klubach

indywidualnych w

kraju

( w R F N ) , że p r a c o j e g o z n a j d u j ą

kolekcji

solidnego

B y t o m i u , Zabrzu,

Zimmerera.

wieku,

zaczął

Nie

pedał,

budować...

się

Kra­

żo

mimo

trzeci

d i m

dzieci.

P R Z Y P I S Y
B . Surówka, W y s t a w a obrazów L u d w i k a Holesza,
„Malarz
„Dziennik Z a c h o d n i " , K a t o w i c e , 6.03.1970
A n d r z e j N i e d o b a , . Wizjoner
z Ptasiej
Doliny,
„Tygodnik
K u l t u r a l n y " , 17.08.1980 r.
1

naiwny",

j-w.
j-w.
U r s z u l a B i e ł o u s , Węglowe rzeźby, „ T y g o d n i k K u l t u r a l n y " ,
25.06.1972 r.
W y w i a d n a g r a n y przeze m n i e w 1967 r .
U . Bielous, j . w .
W y w i a d mój z 1975 r .
M . P o p p e k , Górnik i malarz,
„ N o w i n y " n r 6, R y b n i k , 1 9 6 8
W y w i a d mój z 1975 r .
U . Bielous, j . w .
j.w.
13 W y w i a d m ó j z 1 9 7 5 r .
3

4

5

6

7

8

9

1 1

„Chcę wyrzeźbić w węglu d i n o z a u r y , s y m b o l t a m t y c h , o g r o m dom."

1 3

Chcę,

1 2

F o t . : J . Tworek i l . 1 ; J . Świderski i l . 2—9

I I . 10. B r y ł a węgla z o d c i s k i e m p a p r o c i ,
znaleziona w k o p a l n i , kolekcja L u d w i k a
Holesza

18

Wie

że

moje

i rzeczy

1 0

j a k d o m 10 p i ę t r o w y ,

przed

2

składać

nyoh

b y ł cieślą g ó r ­

już n i e p o p r a w i a ,

karboń­

lizujące epokę, w której powstawał węgiel. H o l e s z chce
także

26 krajów.

l u b w skrócie e n

w ręku rzeźbę, t a k a b y
się

do

z drewna surowego, n p .
stwory

kompozycję

zmieniające

zbliżała

A rzeźby w węglu, m a t e r i a l e miękkim, łatwym w obróbce?
Rzeźby

tego było, i wystaw,
2000.

Na

m a l u j e zawsze o d lewej s t r o n y do p r a w e j

—

człowieka,

liście n a p i s a n y m

sposób".

w zbiorach muzealnych w : Warszawio,

d r e w n i e wykonał a u t o p o r t r e t , swoją głowę, n a t u r a l n y c h

rozmiarów,

swój

i t d . odpowiedział,

ponad

do

na

N i e p c d a l , że o t r z y m a ł p o w y s t a w i e

są t a k ż e r z e ź b y H o l e s z a , z w ł a s z c z a

Rzeźby,

—

„Eden

zakupy

prowadził, dużo

ma

c o z r e s z t ą n i e z m i e n i a f a k t u , iż s p u t n i k i w y g l ą d a j ą j a k d z i e c i n n e
b ą c z k i w k r ę c a j ą c e się w

oraz

namalował
poszły

przychodzie

z a p r a s z a ł m n i e d o p r z y j a z d u . M a l u j ę , p i s a ł „Stwoi

wystawy,

1 2

się o d k a r b o ń s k i c h , t a m t e

będą

górnika.

niczym), malował p l a k a t y B H P i t d . W

ogromne

Obrazy

do którego

1979 r , H o l e s z przeszedł n a e m e r y t u r ę . Zresztą już wcześ­

rokiem

toorię, z ksiąg n i e w y c z y t a ł e m . . . "

jak muzeum,

j a k było i podziwiać t r u d zw; kiego

n i e j o t r z y m a ł w k o p a l n i lżejszą pracę ( p r z e d t e m

g i n i e d r z e w o s t a n . I g d y b y n i e t a e r a karbońska, która zostawiła
z a p a s y t l o n u , t o b y dziś ż y c i e ustało. M a m taką swoją"

był

l u d z i e oglądać —

�Ewa Korulska

„NIKIFOR, OCIEPKO I JA". O STANISŁAWIE ZAGAJEWSKIM

i

S t a n i s ł a w Z a g a j e w s k i u r o d z i ł się 2 0 . 0 0 . 1 9 2 7 r . w

Warszawie.

M i a ł dwa- l a t a , k i e d y m a t k a pozostawiła, go p o d d r z w i a m i koś­
cioła ś w . B a r b a r y , p o l e c a j ą c
spędził

w

Kościelnym

opiece B o g a

Zakładzie

w

i ludzi.

botniczy
wórzu

Dzieciństwo

Ciechocinku,

później,

od

i zamieszkał

przy

Było
boret.

w

maleńkiej

u l . Prostej.

t a m miejsce

komórce

stojącej

na

pod­

,

tylko na prymitywne

T a m ' zaczął rzeźbić

w

ł ó ż k o , stół i t a ­

g l i n i e , dla. s i e b i e ,

z

absolutnym

1 9 3 5 r . b y ł u sióstr E l ż b i e t a n o k w G r a b i u k . T o r u n i a i t a m r o z ­

przekonaniem,

począł

naukę

więcej czasu przyjął pracę nocnego d o z o r c y w m l e c z a r n i . Rzeźbił

Domu

Brata

Był
wet

w szkole,

potem

w

1939 r. przeniesiono

Alberta w Warszawie,

pomocnikiem

kucharza,

gdzie pełnił różne

ogrodnikiom,

posługi.

introligatorem, na­

zdecydował

się

zdolności
na

u c z y ł się w

manualne i od dziecka

chętnie lepił

zawód

murarza

Szkole Rzemiosła

i

dekoratora.

w Warszawie,

w

1949 r .

Przez

dwa

poczem

pra­

cował j a k o m u r a r z p r z y r e k o n s t r u k c j i Starego M i a s t a ,

budowie

t r a s y W - Z i M D M . D l a n i e z b y t silnego, n i s k i e g o chłopca
wyczerpującą,

g l i n y . Z d o b i ! je z r o b i o n y m i z d r u t u ,

p r z e n i ó s ł się w i ę e d o P r a c o w n i

Instytutu

guzików

były

wręcz

więc

bez

trudu.

dziedzinie

Musiał j e d n a k

otwory.

Kiedyś
kilka

na

Prostą.

znakomite.

Byłem

Zagajewski

wstrząśnięty,
obdarty,

duże

ptaki

brudny,

zaroś­

praca

nięty. N a jego barłogu szron. Wszędzie rzeźby. W y n i ó s ł je do
f o t o g r a f i i , chciałem kupić jedną. „ N i e p o t o P a n Jezus dał m i
talent,

w

surowej

i koralików p a ­

Konserwa­

swe

zwłaszcza

mieć

Sztuki.

Poszedłem

zwrócono

uzdolnienia,

Aby

m i e s i ę c y n a s z a f i e , w r e s z c i e k t o ś z o r i e n t o w a ł się i w y s i a ł j e d o

ceramiki,

go

powołanie.

zaniósł k i l k a m a ł y c h p t a s z k ó w d o „ Z a c h ę t y " . T a m leżały

uwagę

przyjęto

właściwe

n i e z w y k ł e p t a k i , małe i duże, dochcdząco d o m e t r a , z

c j i Z a b y t k ó w . M i a ł r e k o m e n d a c j ę ze S z k o ł y , w k t ó r e j
n a jego

t o jego

l e m k a m i ( k w i a t a m i ? ) , które wtykał w specjalne

duże

z g l i n y różne k o g u t k i , p t a s z k i , zwierzątka. D l a t e g o

była

do

krawcem.
,,Miał

lata

go

że j o s t

opuścić h o t e l r o ­

powiedział,

koguty, w

żebym

zamian

go

sprzedał".

za potrzebny

Ałe

dzieciom

m u drut,

cekiny,

dawał
korale

i g u z i k i . Co k i l k a miesięcy przychodził d o I n s t y t u t u i s p o k o j n i e ,

19

1

��z godnością żądał, a b y j u t r o przysłać f o t o g r a f a , ponieważ będzie

szek śpiewa, kukułka c z y coś. I

„walić"

niem,

kiem

rzeźby. N i e

gotowe,
W

Był

by

swym

miał miejsca

rzeźbić

niego

i książki najważniejsze:

wieść

S c h u l z a Kamień

pełno p o w i n o w a c t w o
ze

życie, rozpierał
który

Moje

kilkoma,

książkami.

Benvenuto

życie

a l b u m Michała Anioła
Czytał

cierpienie.

ją w i e l e

Celli-

oraz

razy,

z g e n i a l n y m Włochem. Był mały,

złamanym

rzeźbienia,

młot­

nosem,

utykał

n a nogę,

g o t a l e n t , chęć r z e ź b i e n i a .

tłumaczył,

najbardziej

ale

śpiewem

„Jak

Leonardo,
i

więc

nowe.

d o b y t k u nie miał n i c , poza

t a m W i t Stwosz,

brzydki,

i g l i n y , rozbijał

każdy

artysta

odpowiada

jego

„Jest
musi

byłem

młody

Postać

piękna,

mi

ptak
się

pozostał."

twarze

twarz—maska

śniły.

diabła

Z

Bliskiego

(...)

teraz

to

j u ż n i e m a m t y c h s n ó w . D l a t e g o , że j a k c z ł o w i e k t w o r z y , p r a ­

po­

c u j e , t o n i e m y ś l i . J a k się n i e p r a c u j e , t o c z ł o w i e k d o ś ć c z ę s t o
m y ś l i . J a k p r a c u j ę , t o w o g ó l e n i e m y ś l ę , n i c m i się n i e p r z e d ­
stawia

(we śnie), żadna

zjawa."
MARZENIA

75 sposobów

talentowi".

to

t a k ja,kby t o n p t a k trzepota­
I

ciężkie

wybrać

taki,
„Dwunastu

Pokazałem

j e g o dzieła w C e p e l i i . Z w o ł a n o specjalną naradę, n i e

gada.

czuł

krępy,

miał

Wschodu.

odpędził

wiedziano

Szopka

to

Apostołów
(...)

Betlejemska

pierwsze

marzenie.

o d dzieciństwa

A

chciałem

drugie

zrobić

—

Boże

co o rzeźbach t y c h sadzić. Z a c h w y c i ł y rzeźbiarzy i architektów.

N a r o d z e n i e . N i e n a okres Świąt, t y l k o n a cały r o k i t o wielkości

Postanowiła

n a t u r a l n e j . Płaskorzeźby —

Z w i a s t o w a n i e , j a k A n i o ł się u k a z a ł ,

niemowlęcia

przez

i

dano

m u pomóc

Cepelia.

pokój, a później

Przyjęto

go

na

konwojenta

dzięki d y r . K a r n k o w s k i e m u otrzymał

mieszkanie

we Włocławku

Zakładzie

Ceramicznym

i pracę w
(1972

k i e r o w a n y m przez

jak w

kompozycjo,

c i ą g ł y m t r a n s i e , d z i e l ą c czas n a l e p i e n i e

kogut­

kościele. W

monialnie
przez

p r a c y m a często s y t u a c j o k o n f l i k t o w e , bezcere­

wyrzuca

kolegów
sprawę

W
Mater

z

wymiaru

Chrystusa

ciekawo

kursach

—

figurki,

„prywatne"

jego

modelowane

rzeźby. Jest

nie­

Kopernika,

robi

te­

wyobrażenia

t e m a t y , które poruszają

tematów,

Chopina,

wrażenio

aż d o bólu

konwulsyjnie

ujęcia

wykręcone

zwierzęta,

sugerowanych

Pana

rysować.

prace. Najlepsza
Ogród Oliwny.

na

kon­

Twardowskiego.

Jego

wiem

mniej

Bo

j a k się

projektuje

to

trzeba

człowiek

j a k a może być jest pierwsza myśl.

długo

zmienia
(...)

Już m a m p r z y s z y k o w a n e r o z m a i t e rośliny, p a l ­

m y , k a k t u s y , s k a ł y e h c ę p r z y s z y k o w a ć . T a m skał n i e b y ł o , a l e
chcę umieścić też zarośla, s t r u m y k — u p i ę k s z y ć , w z b o g a c i ć a r c h i ­
t e k t u r ę t e g o o g r o d u . D u ż o p t a k ó w c h c ę u m i e ś c i ć (...). E w a n g e l i a
m ó w i , że A n i o ł
powiedziane,

największe

Biczowanego;

Rzeźbi

próby

zdają

talentu.

k o m p o z ^ сjaeh

wyobraźnię.

ptaki,

swoje

r e l i g i j n a , żarliwe, ekstatyczne

Dolorosa,

jego

cepeliowskie

t r u d n y , s z c z ę ś c i e , że j e g o o p i e k u n o w i e

wielkich

matyka

pieca

i wstawia

zdyscyplinowany,
sobie

z

J a już

t o p r z y c h o d z i myśl nagła, m o m e n t a l n i e . N i e

myśleć,

k ó w w Zakładzie ( n i e n a w i d z i t e j pracy'.), rzeźbicnio i modlitwę
w

Heroda.

więcej j a k t o m a być, a reszta, t a k i e l u k i , t o w y c h o d z i w p r a c y .
Bo

г.).

Z a g a j e w s k i rzeźbi o d tego czasu coraz większe
pracuje

niego

pomordowano

podaje

że k r z y ż .

S t a r y m Testamencie

jest

J a chcę umieścić j e d n o i d r u g i e ,

kielich, a w

żeby

n i e b y ł o s p r z o c z n o ś c i . . . B ę d ą m i e l i całą m ę k ę , j a k k o r o n a c i e r ­
n i o w a , krzyż, 3 gwoździe —
czy

kruk,

zabrakło

trzech Apostołów, Judasza
koguta,
było,

ptaki

ale t o

było i c h więcej, ale złodziej ukradł,

i przybili

dwie

nogi razem.

rozmaito. Małpki, p a l m y , kokosy.
wszystko

(...)

M a m już

j a k o diabła chcę przedstawić. M a m

jedno,

ja to

chcę

T a m t a k nie

przedstawić."

dzieła, m i s t r z o w s k i e i jednocześnie nieokiełznane, p r z y w o d z ą n a
m y ś l b a r o k hiszpański, rzeźbę ceramiczną renesansu, ale
wszystkim
genialną
żyje

w

ten rodzaj

pozaczasowej

architekturę
ciężkich

Gaudiogo.

ekspresji,

S a m twórca,

warunkach. W

która
mimo

p o k o j u m a swój

przede
cechuje

pomocy,

barłóg,

l a t najbliższym

jego

towarzyszem

6. Paw

V, g l i n a w y p a l a n a , p o l e w a
w y s . 54 c m , 1964 r.

ciemnozielona,

stół,

wszędzie glina,, spiętrzone, j e d n a n a d r u g i e j k o m p o z y c j e .
kilkanaście

II.

Przez

b y l pies,

„Pe­

/

r e ł k a " . Z a g a j e w s k i o p i e k u j e się c h ł o p c a m i , k t ó r z y m u p o m a g a j ą
w

pracy,

mogli

się

za

otrzymane

uczyć

pieniądze

i mieli

funduje i m stypendia,

zapewniony

obiad.

Połowę

aby

pieniędzy

d a j e n a t a c ę w k o ś c i e l o , s a m o b y w a się t y m , oo s t a n o w i m i n i ­
mum

egzystencji.

Każdego

roku

wyrusza

na pielgrzymkę

do

Częstochowy.
W

o s t a t n i c h l a t a c h w y r z e ź b i ł o g r o m n e o ł t a r z e . Są t o d z i e ł a

z n a k o m i t e , najważniejsze
mu

w

1981 r. N a g r o d a

w d o r o b k u Zagajewskiego.

Przyznana

i m . Brata Alberta stanowi

najwyższy

r

d o w ó d u z n a n i a d l a jego twórczości

religijnej. Ale wielki

rzeź­

b i a r z , którego dzielą p o w i n n y zdobić M u z e u m N a r o d o w o ,
jest

niedoceniany.

bowiem

Nawet

„za s m u t n y " .

filmu

o

n i m nie pokazuje

wciąż

się,

jest

1

SNY
„Śniły

m i się t r z y k o n w i e

z m l e k i e m , m l e k o było

poroz­

lewane. T r z e c h nas było, mężczyzn, t a m t y c h n i e znałem. I
szeliśmy t y l k o glos, j a k m ó w i ! —

się z a s t a n a w i a m , j a k t o , t y l e m l e k a w y p i ć
po

jednej k o n w i przypadało. I

zdaje,

—

się o b u d z i ł e m

bo na
(...)

r

ja

każdego

To mnie

j e ś l i się n i e m y l ę , n i e c h c ę się w y w y ż s z a ć , a l e

to b y l N i k i f o r , drugi Ociepko

sły­

to mleko macie wypić. A

się

pierwszy

a trzeci ja,."

d o ś ć c z ę s t o ś n i ą m i się z a r o ś l a , w t y c h z a r o ś l a c h j a k i e ś p o ­
t w o r y , p a s z c z e j a k się r o z t w i e r a j ą ,
stawiłem w rzeźbach
Ś n i ą m u się r a c z e j
lęzie,

piomok,

smoki. T o wszystko

przed­

i d o dziś p r z e d s t a w i a m . '
p r o j e k t y rzeźb niż r z e ź b y :

obcięty

tak

żeby

można

c z y coś. 1 z t e g o g a d z a w i j a się d o o k o ł a —

zrobić

„ n o r m a l n e ga,ładne

ptaszki

u góry później

pta­

21

I'

�I I . 7. Jeleń,

g l i n a и-ypalana, w y g . 72 c m , i l . 8. Ptak,

g l i n a w y p a l a n a , w y s . 67 c m , 1 9 6 3 г. I I . 9. Stwór,

NATCHNIENIE
„Najlepsza
coś m ó w i ą

jost

—

pierwsza

t o jest

druga

myśl.

„ A r t y s t a ściąga o d i n n y c h , alo z m i e n i a , dokłada. T a k i p o

Potem

myśl, t o już

przychodzą
człowiek t r a c i

s z k o l e t o p o w t a r z a (...)

u m n i e p o w t a r z a j ą się n p . o c z y , a l e t o n i e

inni,

jest

to odmiana

chęć

powtarzają

to samo.

B o jest

się

u mnie.

t w o r z e n i a . A t r z e c i a m y ś l t o już w o g ó l e n i o m a c o m ó w i ć . J a

s y m b o l diabła, k o g u t —

n i g d y n i o u t r w a l a m d r u g i e j m y ś l i (...)

powiedział w Ogrójcu

U

mnie t y l k o pierwsza

przypadkowe.

m y ś l , (...)

Przypadek

—

padek

—

to pierwsza

n i g d y n i k o g o nie słucham.

uajlopsze

t o różnica

t a l e n t e m . J a k się c z ł o w i e k n a u c z y

są u m n i e

j a k między

rzeźby

nauką

to może powtarzać. A

a

przy­

myśl."
artysta

jest

zrozumiałe. M o j a

Słońce t a k z a c h o d z i ,

kogoś

„Było takie pismo, „Panorama",
o k ł a d c e r ę k a b y ł a w y b i t a (...)

co 7 l a t w y c h o d z i ł o .

Na

i b y ł y m o j e pałce. J a m a m palec

w kształt półksiężyca

(...)

t o wielcy ar­

w rodzinie musi

da Vinci, Cellini, Matejko.
legendy,

często

Opowiada

wspomina

o nich

imiona

Leonardo

wymyślone
mistrzów.

przez
„Jeden

r z e ź b i ł , d r u g i m a l o w a ł , a j a w g l i n i e r o b i ę . N i e m a t a k , że m a ­
lepsze o d rzeźby

c z y rzeźba

w

drzewie

od gliny.

(...)

rzeźba w g l i n i e p o l e g a n a d o d a w a n i u , a rzeźba n p . w k a m i e n i u
u j m o w a n i u materiału. G l i n a rośnie, rzeźbiąc w

leja

się,

jak

jaskółka.

Wszystko

glinie

nak­

rośnie."

„ T e n zawód, który j a robię t o najwięcej n a B l i s k i m
dzie, w Grecji, Egipcie, R z y m i e .

Wscho­

J a ż e b y m t a m poszedł, t o b y m

miał trzecie miejsce n a świecie. P i e r w s z e t o m o ż e n i e , b o o n i mają
doświadczenie''.
„Ja
drugi —

rzeźbię, w t r z e c h s t y l a c h . P i e r w s z y
starożytność, s t y l a n t y k u , t r z e c i —

to styl

barokowy,

fantazja."

B a r o k oznacza wielość elementów, dekoracyjność. A n t y k z n a c z y
t y l e co ekspresyjność ( „ b o l e ś ć , t w a r z w y k r z y w i o n a —

to antyk,

t o p r a w d z i w a s z t u k a . , p o g a ń s k a " ) , a f a n t a z j a —• t o , co u w a ż a z a
swoje

22

własne.

praca

jest

jest

zagadkowa.

Tu

trzeba

tylko

rebus."

cierpliwość, k o n i e c z n y

jest spokój. S a m , k i e d y

ale i ocenia,

uważnie i z d y s t a n ­

j a k b y były

to

rzeźby

( i ł . 1 1 , 14) „ T o n a j l e p s z a m o j a rzeźba,. M a m t r z y Piety.
t o m i się n a j l e p i e j

podobała.

c z y ć , b y ł a z a p ł a s k o r o b i o n a . (...)
Pieta

Drugą

chciałem

Naj­
znisz­

Ściągałem o d Michała Anioła.

Michała A n i o ł a była b a r d z o s p o k o j n a , j a k b y n i e cierpiała.

Ściągałem

też z rzeźby w

Muzeum

Narodowym

w

Warszawie.

Duża, d w u m e t r o w a , piękna, X V I H - s t o , X I X - s t o w i e c z n a

rzeźba.

arytstą."

M i s t r z o w i e Zagajewskiego t o W i t Stwosz, Michał Anioł,

na

nim kur

«

Pieta

tyści mają t a k i palec. Co 300 l a t , 50-te d z i e c k o

larstwo

że ( P i o t r ) z a p r z e s i ę t r z y r a z y

innego.

mniejsza

siebie

to

OŁTARZE

ARTYSTA

być w i e l k i m

się ś w . P i o t r a .

kogut

Chrystus

prace."

krzywy,

i

Wąż

Bo

nie tylko komentuje

co w t e n d z i e ń z r o b i ł , c o j e s z c z e z r o b i . . . i w s z y s t k i e s w o j e m y ś l i

(najmniejszy)

zaparcia

wąż

naśladownictwo.

mówi o swoich pracach, patrzy n a fotografie
sem,

myśli

kształtu. A l b o

n i e jest

szukać, t o j e s t j a k z a g a d k a ,

z a w s z e w y b i e r a ł z a c h ó d . S p o k ó j , d z i e ń się c h y l ą k u w i e c z o r o w i .
t a k n i e jest gorąco... a r t y s t a sobie

To

z a p i e j e . " .,y...) m ó w i ą m i , ż e b y m r o b i ł p r o s t o , g ł a d k o . A l e t o i t a k

Konieczna

„ Z a c h ó d słońca. T o największe n a t c h n i e n i e . K a ż d y

wkłada w te swoje

g l i n a w y p a l a n a , 1962

•

9

�10

Tam

w i d a ć boleść, I z y , r u c h y ciała, przemawiają.

Michała Anioła

To

ś c i ą g a ł e m . B o j a k j a r o b i ę n p . Pietą

m i e ć p i ę ć , sześć n a w o t

z uiej

i dziesięć t a k i c h rzeźb i z każdego

ściągam. N i c n i e ujmuję, t y l k o dodaję. A

i

t o muszę
coś

to oczy, w e l o n , włosy,

Dałem

m u 4 tysiące,

to było

dużo. J a u s t a otworzyłem,

(uczeń) m ó w i , że j a r o b i ę straszydła. A l e W a r z ,
odczuwa
Jak

boleść, s t r a c h —

zamknięta,

spokojna,

t a k a t w a r z n i g d y n i e będzie
t o boleści

Uczeń n i o mógt odnaleźć

„zamodelowanej"

żeby

w

Wykrzywione,

barokowe.

To

Chłopiec m i zamodelował

wymaga

dużo

(postać M a t k i

pracy

(...).

Boskiej

i

Chrystusa).

rzeźbie Zagajewskiego.

się k r z y c z e ć . R a n a

on

cierpi,
piękna.

nio widać."

c h a r a k t e r , u k ł a d c i a ł a . Ż e b y t o n i e b y ł t a k i słupek j a k l u d o w o ,
było

która

przoz

otwarte

siebie
usta

n a dłoni C h r y s t u s a j a k o t w a r t e

Piety
wydają

usta.

Łzy

23

�I

�grubo, raczej
rękach,

fałdy skóry niż łzy. I

nogaeh,

To krople k r w i ,
Po

lewej

jak winogrona,

krople k r w i :

to

n i e są

kwiatuszki.

stronie

ołtarza

fragmenty

rajskiego

i Ewa. I

m i ę d z y liści i jabłek s p l o t y węża. U
obraz

piekła.

Maski

dołu —

płaczące

ogrodu:

dużo

przebijające

spo­

poskręcano

ciała

krwawymi

po p r a w e j s t r o n i e , otaczają półkolem Pietę. N a p r a w e j

trzy

kobiece

krawędzi

górnej, środkowej p a r t i i

popiersia,

dłonią

ojusujo

fragmonty

w r a ż e n i e , że n a j b a r d z i e j
i dekoracyjności.
górnym
mają
nia

rogu

otwarte

się r u c h

ołtarzu

W

kiej,

„pawia

strzeń

(...)

Jioskiej

(...)

wzbogacić

K i e d y chciał zrobić ołtarz z M a k s y m i l i a n e m K o l b o
„Ale

j a wołał t a k . Diabła przedstawiłem, t y l k o z fastyką,
wiadomo

biusty

łapy

i swastykę n a piersi. S z p o n a m i

k t o . " Diaboł

m a pta*si d z i ó b ,

rogi,
w

dłoniach

prawym

k o r o n y . M a k s y m i l i a n miał sen, opowiadał go k o l e g o m w obozie.

z datą „ 7 I I T — V I 1 9 7 5 " w
o wielkich

lioaka

pyskach

przemawia,

,,te

gady

wtedy

puszczy)".

zmie­

Z koioi w

wyrzeźbił

z ptakiem

pawia

zo w z g l ę d u n a w i e l k o ś ć

cały

obraz.

kawałek —

Matki

Bos­

Mały p t a k , j a k papuga
a paw to zemujo

być żarówkr."

całą

czy
prze­

Pomysłodawcą

Matki

Zagajew­

trzyma

W

ogromne

serce z

obozowym

się p o d s t a w ą

kompozycji.

(„13 m n i e g a d i d i a b e ł t o j e d n o " ) ,

„Szponami

„Matka

bracie, jaką

koronę

sobie

wybierasz?

jest męka, c i e r p i e n i e , a biała chwalebność, niewinność, czystość.
O n w y b r a ł t e d w i e . B o jodną g d y b y w y b r a ł , t o b y m o ż e i ś w i ę t y m
nie był, byłby

cierpiał i zginął j a k o więzień. A l e w y b r a ł

t a k i e już było przeznaczenie

nów

górnym

się". U

wyciągają

więźniów

kopie

dołu t r u p y

pomordowanych,
ogony

z piekła śmierci „ a b y

prawym

rogu

ołtarza

hitlerowiec,

scena

których

i twarzach

albo

ukra­

m u , g d y n i e b y ł w s t a n i e s a m upilnować dużej e k i p y . W t o n sposób

„sprawdza,

u t r a c i ł p r a w i e w s z y s t k i e e l e m e n t y o ł t a r z a Serca

Pana

„To

Jezusa.

p i e r w s z a m o j a p r a c a , m ó w i . O n m i się n i o p o d o b a ł , b o b y ł p ł a s k i ,
zupełnie

tak jak mozaika.

Tylko

później

zacząłem

zmieniać,

poprawiałem. Dodałem k w i a t y , rękawy, szaty ozdobne.
m i a l kształt p e l i k a n a , n o g a

kielicha to symbol Trójcy

Kielich
Świętej,

p e l i k a n i t r z y m ł o d e . B y ł b a r a n e k , k i e l i c h , w k i e l i c h u b y ł opła­
t e k , w o p ł a t k u na,gie d z i e c i ą t k o , w c a ł o ś c i . A u r e l e ( a u r e o l ę ) m i a ł o ,
p t a s z k i n a d głową. N i e m o g ę strawić, że m i zginęło
A

t a k pilnowałem! specjalnie

togo

czterech

ewangelistów

(filmowcy).

odwróciłem d o ściany... B y ł o
(...)

Ptaki

m i też

pokradli,

do

były

t r z y w kształt krzyża ( n a d głową C h r y s t u s a ) . A u r e l a była b a r d z o
d u ż a . Z r o b i ł a się l u k a , z m n i e j s z y ł o m j ą . I b y ł o 4 5 g ł ó w n a o k o ł o ,
z

ptaszkami, kwiatami —

baroku
albo

(...)

żeby

dodać

a n i j e d n a nie została." T e

bogactwa,
głowy

m u jo ukradziono. Pozostał fragment

(il. 12). W
wielkie,

z głową

j e g o t w a r z y u d e r z a j ą c e są o c z y —

smiertolnie

religijności,

rozdał,

sprzedał

Chrystusa

szeroko

otwarto,

( i l . 13). „ T o

najlepsza

przerażone.

Z u p e ł n i e i n n a j e s t t w a r z Frasobliwego
m o j a praca, mówi Zagajewski
m i a ł e m w y k o n a ć Chrystusa

( t o s a m o p o w i e d z i a ł o Piecie).

w Ogrójcu.

A l e zrobiłem

Ja

Frasobliwego.

P o d s t o p a m i m a d i a b ł a , w ę ż a . P o b o k a c h (z p r a w e j ) K a i n i A b e l
j a k o l e w , p o l e w e j A d a m i E w a . I j a b ł k a t a m są, d r z e w a o w o c o w e
i bazie. Pierwszy

g r z e c h , k t ó r y C h r y s t u s o d k u p i ł . (...)

m a s k i , t o t y l k o t a k (...)

te głowy,

t a k w całości j e s t c i ę ż k o z r o z u m i e ć . T e n

m i się n a j l e p i e j p o d o b a , t o j e s t n a j l e p s z a m o j a p r a c a j a k a m o ż e
b y ć . T u są b ł ę d y , w k a ż d y m o ł t a r z u są b ł ę d y . K a ż d y j e d e n m i a ł
błędy i Michał Anioł i L e o n a r d o i każdy poprawiał. A l e p o p r a w k i
psują."
,,(...) u g ó r y t e g ł o w y t o p r z y p a d k o w o d o d a n e , n a p r ę d k i e g o , b o
pierwsze

z g i n ę ł y . T e g ł o w y m i się n i e p o d o b a ł y i d a l e j n i o p o ­

dobają. B y ł y głowy, ale o d m i e n n e , z p t a s z k a m i . R o z l o c i a l y

się."

Postać klęczącego Chrystusa, otaczają zwiorzęta, p t a k i , g a d y .
O b o k s y m h o l i e z n y c h j u k lew czy k o g u t , r o z m a i t e s t w o r y o d z i w a
c z n y c ł i ' k s z t a ł t a c h „ m ó w i ą , żo t e z w i e r z ę t a t o n i e p a s u j ą d o r e ­

I I . 1 2 . O ł t a r z , Serce Pana
Jezusa,
stawiający głowę C h r y s t u s a w

duszo

nio były potępione".
—

trzech
czy

W

powieszonych
jeszcze

r a b i a l e m . A d a m a i E w ę chcę r z e ź b i ć . T e ż b ę d z i e p a w . "
Stłuczone

obronę

m^szkarj-

..Wąż t o jest diabeł. K w i a t y , bazio zrobiłem. Zginęły, ale p o d o -

rzeźby.

dwie,

c d B o g a " . P o d s t o p a m i Dzieciątka

p t a k -— o r z e ł , s y m b o l P o l s k i . T r z y m a n a p i s „ P o d T w o j ą

Matka

giną

—

razie

w y b i o r ę s o b i e d w i e . I usłyszał g ł o s M a t k i B o s k i e j , że c z e r w o n a t o

dziobie

często

lewą

dlaczego m a m wybierać jedną, j a k m o g ę d w i e ? I w t a k i m

którego

d z i o n e , często n i e p o w t a r z a l n e . W i e l e zginęło p o d c z a s kręcenia f i l ­

Boska

c z y p r a w ą s t r o n ę ? b i a ł ą c z y c z e r w o n ą ? A o n się z a s t a n a w i a

B o s k a d e p t a . Dzieciątko t r z y m a p a w i a za o g o n . P a w w

t r z y m a o g o n g a d a . M a t k a B o s k a m a p o d s t o p a m i gadu. i k s i ę ż y c " .

numerem.

lewej ręce t r z y m a ł a białą koronę, a w d r u g i o j ' czerwoną. I p y ­

t a ł a się d o n i e g o :

ашо1ол\1&gt; o s k r z y d ł a c h j a k p a w i e

Zagajewskiemu

żeby

szponiaste

pochwycił maleńką, nagą

k l ę c z y , j a k Frasobliwy,

kocha

złapał g a d a

radzono

było

p t a k z ptaków, s y m b o l miłości"; nie n i e

stf.l

żeby
doda­

m u , a b y zrobił pracę realistyczną, pokazał obóz, b a r a k i , d r u t y .

uciekamy

Piw

rzeźby, t y l k o

wałem."

skiego o Madonnę z Dzieciątkiem i może z p t a k i e m , b o Zagajewski
ptaki.

t o dzieło s z t u k i ,

nie ujmowałem

postać w o k u l a r a c h . K o l b e

b y ł L u d w i g Z i m m e r o r , k t ó r y prosił

z ptakiem

robić żeby

było j a k o l u d o w e

z D z i e c i ą t k i e m (z n a p i s e m „ P o l s k a " n a s z a r f i e ) p o d a j e m u d w i e

potwory

v. o k u m i a ł a

wyszła. Zacząłem
nie

ekspresji

umieściłem

i n n y , to b y zajmował

na

zależy m u n a dw-u o f o k t a c h :

Matka

żeby obramował

wszystkie

niechętnie,

odnoszę

(w s t o s u n k u do zamkniętej

„ b o t o najpiękniejszy
tylko:

są t e

zrobił

sym­

Zagajewski.

poszczogółnych

paszcze bo t o b a r d z i e j

nazwanym

ze s t a r o ż y t n o ś c i

t w a r z e , - m a s k i ? Pierwszą

ołtarzy

Piecie

umieścił

A

płasko­

podtrzymujące

„ t o ż e b y rzeźb;-., b y ł a e d m i e n n a " , m ó w i
Kiedy

Ale to nieprawda,

zwierzęta."

łzami

ołtarza s y l w e t k a k o g u t a z w i e l k i m , o t w a r t y m d z i o b e m —
b o l z a p a r c i a się ś w . P i o t r a . W
rzeźby

ligijności.

zamówienie: „później zacząłem robić t e t w a r z e , b o m i p i e r w s z a

barokowo."

jabłek, wśród n i c h z r g u b i e n i A d a m
potępionych,

,,te bąble n a

żadne

fragment przed­
kwietnej aureoli.

żyją".

�П . 1 3 . O ł t a r z Vhryshu)

Frasobliwy.

Wokół postaci Kolbego napisy
w

kajdanach",

„Okupacja"

„ M ó w i ą , że t e z w i e r z ę t a t o n i e p a s u j ą d o r e l i g i j n o ś c i . A l e t o n i e p r a w d a , ze
są t e w s z y s t k i e z w i e r z ę t a " .

„Święty", „Oświęcim"

i „Boże,

O ł t a r z e , z g o d n i e ze w s k a z ó w k a m i i c h t w ó r c y n a l e ż y

t a k i e , k t ó r o są s y n t e z ą j e g o s t o s u n k u d o w ł a s ­

nej twórczości, d o siebie j a k o

26

czytać
chętnie

wymyślone przez siobio l e g e n d y , t a k i e które pragnąłby

wyrzeźbić, albo

artysty.

LEGENDY

ratuj".

scena p o scenie, j a k przypowieść w o b r a z a c h . Z a g a j e w s k i
opowiada

„Polska

starożytności

„ C h c i a ł b y m p o k a z a ć u c i e c z k ę d o E g i p t u . (...)

p r z y zacłiodzie

słońca d o c h o d z i l i d o m i a s t a . N i e m i e l i g d z i e się s c h o w a ć ,
śladowcy
pod
w

byli

bardzo

blisko. I

Chrystus

z rodziną

o s i k ę . T e n z a c h ó d słońca i t o w s z y s t k o .
gałęziach

osiki)

zaczęła

kukać,

wrócili

skryli

Kukułka
się

prze­
się

(ukryta

prześladowcy.

�II.

I

1 4 . O l t i U - z Pieta,

Dzieciątko

glina.

1975 r. „ T e g a d y mają

otwarte

p r z e k l ę ł o p t a k a , że n i e b ę d z i e d z i e c i s w o i c h

w a ć , żo z d r a d z i ł a m i e j s c e

paszcze

cho­

bo t o b a r d z i e j

przemawia,

wtedy

z m i e n i a się, j e s t

ruch'

„ M i e s z k a ł w pałacu. I t a m b y ł kościół, t a k z w a n a k a t e d r a . P r z y
z a c h o d z i e słońca w i d z i a ł w s z y s t k o , j a k l u d z i e w y c h o d z ą , w c h o d z ą

schronienia."

do t e j k a t e d r y . I myśli — m ó g ł b y m t o zniszczyć, ale t o t y l e w i e ­
„Król
wiada

z

Dawid. To
wielkim

takie moje

przejęciem,

kwestie, które przypisuje

zmyślone." Zagajewski

niemal

postaciom

aktorsko

opo­

wypowiadając

z opowieści. N i e

pozwala

k ó w b u d o w a n e . T o są c h r z e ś c i j a n i e , m a j ą w o l n ą s i l n ą w o l ę i t a m
chodzą.

(...)

Król

z a s t a n o w i ł się, aż

do tej k a t e d r y , a t a m wszystko

któregoś d n i a wybrał

s o b i e p r z e r w a ć , b a r d z i e j gra,, n i ż m ó w i . O p o w i a d a o k r ó l u , k t ó r y

s k l e p i e n i a , w s z y s t k o . Z a s t a n o w i ł się, p o c o c z ł o w i e k d a j e

morzył

którego n i e zna, t y l e

o

wielkości. B y ł

potężny,

bogaty.

I

był

niewierzący:

się

było rzeźbione, ławki, ołtarze,
Bogu

piękna."

27

�W kościele król s p o t y k a małego chłopca, k t ó r y w t a j e m n i c z a
go w

podstawy

wiary

chrześcijańskiej.

Opowiada

mu

również

o a u t o r z e psalmów, które zachwyciły pogańskiego króla — D a w i ­

P o t e m chłopiec m a l u j e p o r t r e t w i ę ź n i a : „ D z i a d , n i e o g o l o n y ,
zaniedbany,

spędził

król D a w i d . W

całe

życie w więzieniu. I

to

jest

właśnie

k o r o n i e , z i n s t r u m e n t e m , umieścił p o b o k u go-

dzie. I n a w r ó c o n y król ogłasza k o n k u r s n a p o r t r e t Króla D a w i d a .

laska, t z w . a m o r k a i ptaszka. I pokazuje m u —

Z j e ż d ż a j ą się a r t y ś c i z c a ł e g o ś w i a t a . P o s t a n a w i a w z i ą ć u d z i a ł w

Dawidem!

k o n k u r s i e także ó w chłopiec z k a t e d r y . J e s t b i e d n y , bez

j a k zmieniają szaty, r u c h y , t r o n ! K r ó l popatrzył, zobaczył obraz,

matki,

N i e poznajesz

g ł o d n y , b o s y . J e s t z i m a , a. o d l e g ł o ś ć d o pała.eu u r a s t a ( k o ś c i ó ł m i a l

powiedział

b y ć w i d o c z n y z j e g o o k i e n ) d o m a g i c z n y c h t r z e c h d n i d r o g i . Chło­

To był Leonardo

—

to

siebie 1 —

arcydzieło!
da

Vinci."

jesteś k r ó l e m

a l e j a k j a się

Został

malarzem

zmieniłem,

nadwornym.

2

piec w y r u s z a , p r z e k o n a n y , że m a t a l e n t o d B o g a , k t ó r y n a t c h n i e
go, a b y stworzył najlepszy p o r t r e t D a w i d a . Punktuałnieo północy,
w

lesie,

zjawę —
z

chłopiec

słyszy

bicie

dzwonów.

Jednocześnie

n i e zjawę, postać z b r o d n i a r z a , właśnie

więzienia,

w

którym

spędził

całe

życie.

Chłopiec

P R Z Y P I S Y

widzi

wypuszczonego
rozmawia

1

2

Cytuję t e k s t o p r a c o w a n y przez A . Jackowskiego.
Tekst opracowany na podstawie rozmowy.

z n i m i a b y g o pocieszyć r y s u j e j e g o t w a r z , obiecując m u sławę
—

I

„będziesz w i e l k i , będziesz królem D a w i d e m " m ó w i do niego.

F o t . : J . S i c r a c z M e w i c z , U . 1, 1 0 — 1 4 ; J . Świderski, i l . 2 — 9 , 15

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11430" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11408">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/f91cabff508dc8d849a75749f7defa8a.pdf</src>
        <authentication>087214c2aa4a18a64ec839b61a731f8e</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136195">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4554</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136196">
                <text>1963</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136197">
                <text>tradycja ludowa</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="136198">
                <text>natura</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="136199">
                <text>Kurpie</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="136200">
                <text>przyroda</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="136201">
                <text>krajobraz</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="136202">
                <text>Puszcza Zielona</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="136203">
                <text>wizja świata</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136204">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:4233</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136205">
                <text>Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowiedziach chłopów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136206">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2, s.97-109</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136207">
                <text>Olędzki, Jacek</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136208">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136209">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136210">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136211">
                <text>U. 1. „Ptaszek",
wycinanka,
24 X 30 era. Wyk. w 1954 r.
Stanisława Staśkiewicz,
Strzałki,
pow. Ostrołęka. II. 2. Rozalia
Bednarczyk ze wsi Dylewo, pow.
Ostrołęka, z palmą
wykonaną
na Niedzielę Palmową w 1960 r.

Jacek

Clądzki

T R A D Y C Y J N E

P O G L Ą D Y

NA

W WYPOWIEDZIACH

CHŁOPÓW K

RPIOWSKIEJ P U S Z C Z Y

W literaturze etnograficznej przyjęto szukać źródeł
nieprzeciętnych uzdolnień plastycznych ludu wiejskie­
go w sferze wrażliwości estetycznej twórców, w pre­
dyspozycjach wewnętrznych, czy jakimś właściwym
ludowi światopoglądzie artystycznym . Sądy takie
utrzymują się po dzień dzisiejszy, przy czym trudność
ich uzasadnienia względnie odrzucenia polega na
tym, iż zbyt mało poświęcono Sfetychczas uwagi
1

1

Por. Seweryn Udziela, Poczucie piękna ludu
ropczyckiego, „Wisła", t. I I I , 1889, s. 19—20,24; Euge­
niusz Frankowski, Sztuka ludu polskiego, „Mono­
grafie artystyczne", t. X V I I , Kraków 1928, s. 5—6;
tenże, Sztuka ludu w Polsce — Malowanki, „Mono­
grafie artystyczne", Warszawa — Kraków 1928, s. 4;
tenże, Sztuko ludowa, „Wiedza o Polsce", t. 5/III,
s. 345,357; Tadeusz Dobrowolski, Śląska rzeźba w
drzewie, Wydawnictwo Muzeum Śląskiego w Kato­
wicach, dz. I , t. I , 1930, s. 6,12; Ksawery Piwocki,
Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową,
„Lud", seria I I , t. X 1931, s. 2,7,9—12; tenże, Z badań
nad powstawaniem stylu ludowego, „Przegląd Współ­
czesny", 1936, s. 95; Karol Iwanicki, Figura Chrystusa
Frasobliwego, Warszawa 1933, s. 11; Mieczysław Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kra­
ków 1935, s. 7—16; tenże, Zdobnictwo metalowe na
Śląsku, Kraków 1938, s. 2—8; Stanisław Dąbrowski,
Pisanki lubelskie, Lublin 1936, s. 6—7; Tadeusz Se­
weryn, Polskie ?nalarstu&gt;o ludowe, Wydawnictwo
Muzeum Etnograficznego w Krakowie, nr 10, Kraków
1937, s. 66—74; tenże, Sztuka ludowa w Polsce (ka­
talog wystawy), Kraków 1948, s. 23—24; Marian Morelowski, Hafty ludowe Wołynia, „Rocznik Wołyński",
t. V I I , 1938, s. 3—4,8; Kazimierz Moszyński, Kultura
ludowa Słowian, cz. I I , z. 2, Kraków 1939, s. 733—
760; Józef Grabowski, Wystawa krakowska malar­
stwa i grafiki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa",
1948, nr 6/7/8, s. 10,20,35—46; tenże, Zagadnienie stylu
ludowego, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 9/10, s. 3.

P I Ę K N O

PRZYRODY
ZIELONEJ

�szczegółowym badaniom nad interesującym nas za­
gadnieniem. Tak np. jedyna znana mi w naszej
literaturze próba ogólnej charakterystyki wrażliwości
estetycznej ludu na piękno przyrody, podjęta przez
K. Moszyńskiego , opiera się na kilku zaledwie wy­
powiedziach chłopów oraz paru ogólnych spostrzeże­
niach, których dostarczyli badacze albo nie wnika­
jący w złożony charakter przedmiotu , albo też tylko
marginesowo a nawet przypadkowo o niego za­
haczający .
Taki stan wynika w głównej mierze z obiektyw­
nych trudności, jakie wyrastały przed badaczem
podejmującym kilkadziesiąt czy kilkanaście lat temu
próbę badania niniejszego przedmiotu. Już Cz. Piet­
kiewicz zwracał uwagę, jak szczelnie współcześni
mu chłopi ukrywają wszelkie wewnętrzne doznania,
których nie sankcjonowałby surowy, konieczny praktycyzm życiowy, względnie (można by dodać) jakieś
wyższe racje np. wiary . Stąd trudności w wywo­
łaniu spontanicznych reakcji na piękno, zwłaszcza
przyrody, i uzasadniony krytycyzm wobec progra­
mowych indagacji opartych o kwestionariusz pytań .
Wydaje się, że dzisiaj, kiedy w obyczajowości wsi
dokonują się głębokie, gwałtowne przeobrażenia,
2

3

4

5

fi

2

Por. Kazimierz Moszyński, Kultura ludotoa Sło­
wian, cyt. wyd., s. 733—742.
Por. informacje Czesława Pietkiewicza, prze­
kazane listownie K. Moszyńskiemu, oraz dane za­
mieszczone w przypisie pracy: N. Ivanickij, Materiały
po etnografii vologodskoj gubernii, r. 1890, s. 118.
(K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cyt. wyd.,
s. 737—739).
Takim źródłem jest: M . Gładysz, Góralskie
zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, s. 37.
Autor dokonał pionierskiego dzieła dostarczenia
pierwszych, opartych na wnikliwych, naukowych pod­
stawach badawczych, danych o poglądach estetycz­
nych górali śląskich. Poświęcił jednak uwagę, zgod­
nie z tematem pracy, poglądom estetycznym oraz
podnietom twórczym, dotyczącym zdobnictwa w drze­
wie, nie zajmując się wrażliwością estetyczną w szer­
szym zakresie, w tym również na piękno przyrody.
Jednak autor przytacza wypowiedź, w której infor­
mator wyznaje, iż rzeźbienie w czasie surowej zimy
przywodzi mu na myśl miłe wspomnienia letnich,
gwiaździstych nocy. Wyznanie beskidzkiego górala
3

4

98

następuje znaczne rozluźnienie tych wszystkich krę­
pujących osobowość chłopa reguł. Warto również
zwrócić uwagę na konsekwencje zaniku, względnie
znacznego osłabienia antagonizmów klasowych, czy
antagonizmów między wsią a miastem. Pewne postawy
i poglądy przestały uchodzić za synonim pogardzanej
przez chłopa jaśniepańskiej lub nawet miejskiej
lekkomyślności, niefrasobliwości itp. Należy wreszcie
dodać, że dysponujemy dzisiaj bez porównania do­
skonalszym aparatem naukowej dokumentacji (zapis
na taśmie magnetycznej, filmowej itp.). Wszystko to
sprzyja odrobieniu istniejących zaległości w zajmu­
jącym nas przedmiocie.
Dane, które pragnę przedstawić w niniejszym
opracowaniu, stanowią rozszerzenie materiałów publi­
kowanych już w „Polskiej Sztuce Ludowej" . Przed­
stawiają one częściowy rezultat badań prowadzonych
cd dłuższego czasu na terenie Kurpiowskiej Puszczy
Zielonej . Celem ich było prześledzenie, na przestrzeni
ostatnich kilkudziesięciu lat, zależności między osiąg­
nięciami artystycznymi a wrażliwością estetyczną
u jednostek starszego i młodszego pokolenia .
Przedstawienie całokształtu wyników badań wy­
kracza poza określone ramy szkicu i dlatego, zastrze7

8

9

często było wykorzystywane jako jeden z dowodów
wielkiej subtelności doznań estetycznych chłopów pod
wpływem piękna przyrody. Powołuje się na nie rów­
nież K. Moszyński, op. cit., s. 741.
Czesław Pietkiewicz, Kultura duchowa Polesia
rzeczyckiego, Warszawa 1938, s. 258—261.
Por. K. Moszyński, Przedmowa do pracy: M .
Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku,
Kraków 1935, s. V; Cz. Pietkiewicz, op. cit., s. 258.
Por. J. Olędzki, Wypowiedzi rybaków kurpiow­
skich o wyglądzie ryb, „Polska Sztuka Ludowa" 1959,
nr 1/2, s. 73—75; tenże, Rybołówstwo na terenie kur­
piowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX do połowy
XX w. w pracy zbiorowej Kurpie — Puszcza Zielo­
na, Tradycje historyczne a problem regionu, t. I ,
„Biblioteka Etnografii Polskiej", 1962, nr 5, s. 140—141.
Badania przeprowadzono w ramach stałej pracy
w Zakładzie Etnografii I H K M PAN w Warszawie.
Zebrane materiały znajdują się w Archiwum Zakładu
i stanowią jego własność.
Określeń — starsze i młodsze pokolenie uży­
wam w znaczeniu ogólnym. Do starszego pokolenia
5

8

7

8

9

�gając sobie prawo powrotu do podjętego tematu,
obecnie ograniczę się jedynie do przedstawienia ma­
teriałów zasygnalizowanych w tytule.
Będą to wypowiedzi wyłącznie ludzi starszych
0 tym co uznają za piękne lub brzydkie w otaczają­
cym ich świecie przyrody. Ograniczając się do wy­
powiedzi informatorów urodzonych nie później niż
przed 1920 rokiem, można mieć pewność, że roz­
patruje się poglądy stosunkowo najściślej związane
z okresem pełnej żywotności tradycyjnej twórczości
plastycznej, a więc najbardziej reprezentatywne dla
działających w tym czasie twórców, których wysokie
osiągnięcia artystyczne dobrze są znane.
Badania prowadzone były głównie we wsiach
położonych w centralnych partiach
Kurpiowskiej
Puszczy Zielonej — w miejscach, gdzie najżywiej
zachowała się tradycyjna twórczość plastyczna. Przy
wyborze informatorów zwracano uwagę na ich umie­
jętności. Wybór więc padał najczęściej na znane
tkaczki, wycinankarki i in. Nie pominięto jednak
1 tych, którzy potrafili tylko np. zdobić jaja, czy
lepić figury z ciasta (byli to najczęściej mężczyźni).
Do celów porównawczych zebrano także wypowiedzi
miejscowych rzemieślników — kowali i cieśli oraz
osób nie zajmujących się żadną dziedziną tradycyjnej
twórczości plastycznej.
Badaniami objęto reakcje estetyczne na: pory
roku, dnia i nocy, krajobraz (jego konfiguracja i szata
zewnętrzna), florę (drzewa, krzewy, kwiaty ogrodowe
i polne), faunę (zwierzęta leśne, ptaki, owady i ryby),
zwierzęta hodowlane (konie i krowy) oraz wygląd
człowieka. Uzyskane wypowiedzi noszą niestety często
piętno badań prowadzonych w oparciu o kwestio­
nariusz pytań. Chociaż pochodzą od różnych osób,
niekiedy zbudowane są podobnie, a w swej tonacji
wyrażają jakąś wspólną postawę człowieka jndagowanego znienacka ,w sprawach, nad k t o ^ h i i nie
zawsze miał możność się zastanawiać . Oczywiście
najbardziej przydatne byłyby wypowiedzi sponta­
niczne, nie wywołane umyślnymi pytaniami badacza.
Na tę formę badań nie było jednak odpowiednich
warunków (np. konieczność długotrwałego przebywa­
nia w badanym środowisku i to w charakterze jego
członka). Zresztą i w takich warunkach nie byłoby
pełnej gwarancji, że we wszystkich interesujących
nas sprawach można by bez ingerencji zdobyć po­
trzebny materiał.
Pozostaje jeszcze do wyjaśnienia przyjęta zasada
doboru przedstawianych tekstów wypowiedzi. Mijałoby
się oczywiście z celem podanie całego ich zestawu,
tak obszernego, jaki udało się zgromadzić . Wiele
bowiem wypowiedzi nie różni się ani pod względem
wyrażonego w nich stanowiska, ani użytej argumen­
tacji. Nawet forma ich często jest zaskakująco zbież­
na. Z drugiej jednak strony, ze względu na znaczenie
tych wypowiedzi stanowiących mało dotychczas wy­
korzystane źródło w literaturze przedmiotu, nie byłaby
chyba celowa zbytnia ich selekcja, prowadząca do
podawania tylko najbardziej
charakterystycznych
przykładów. Należy też mieć na uwadze, iż przepro­
wadzając analizę poglądów estetycznych grupy ludzi
w ten sposób, że kolejno omawia się ich stanowiska
wobec tych samych konkretnych dziedzin — gubi
10

11

zaliczam urodzonych w okresie od siedemdziesiątych
lat X I X w. do dwudziestych lat X X w., a do młod­
szego — urodzonych w okresie od dwudziestych do
czterdziestych lat X X w. Oczywiste jest, że okreś­
lony wiek osoby badanej nie może stanowić wystraczającego wskaźnika — z jakim należy wiązać go
etapem czy rodzajem przeobrażeń zachodzących w l u ­
dowej kulturze duchowej. Trudno bowiem wyznaczyć
jakieś ścisłe granice dla tych przeobrażeń, jak też
przyjąć, iż u każdego człowieka przebiegają one
jednakowo.

II. 3. Izba Rozalii Skrodzkiej podczas konkursu
na wnętrze chaty kurpiowskiej w 1949 r. Swidborek, pow. Ostrołęka. 11. 4. „Leluja",
wycinan­
ka, 20,8 X 11,8 cm. Wyk. Marianna
Bałdyga,
Wach, pow. Ostrołęka.
II. 5. „Zielko",
wycinan­
ka. Wyk. w 1960 r. Ewa Rydel,
Charciabałda,
pow. Ostrołęka.

się w jakimś momencie obraz indywidualności auto­
rów, która może wyrażać się w niejednolitej skali
doznań wobec estetycznych wartości poszczególnych
przedmiotów czy zjawisk. Dlatego też starałem się,
aby cytując po raz pierwszy informatora przytoczyć
jak największą ilość jego wypowiedzi i to dostatecz­
nie reprezentatywnych.
POGLĄDY NA PIĘKNO PORY DNIA, NOCY I ROKU
Starzy Kurpie przyjmują istnienie dnia i nocy
jako odrębnych stadiów cyklicznych przemian czaso­
wych, nie łącząc ich w jedną — tak jak my to widzi­
my — dobę. Inaczej też, nieraz krańcowo różnie
ustosunkowują się do dnia (pory odpowiedniej
do pracy i wszelkich czynności życiowych), i inaczej
do nocy, która nie jest tak pożyteczna. Ścisłe uzależ­
nienie organizacji dnia pracy na wsi od naturalnego
10

„Nie miałem na względu, którna rybka strojniejsa. Gdyby cłek wiedział, ze będzie go kto o to
pytał, to by sobie powyglądał co piękniejse". Wy­
powiedź 79-letniego Władysława Nasiadki (pełniejsze
dane w przypisie 15).
n w wyniku przeprowadzonych badań zgroma­
dzone zostały odpowiedzi na kwestionariusz zawiera­
jący ok. 50 pytań. Wywiadem indywidualnym obję­
tych zostało ogółem 40 osób. W niniejszej pracy wy­
korzystane zostały w pełni wypowiedzi 17 informa­
torów.

99

�porządku, jaki wyznacza wschód i zachód słońca,
determinowało w jakiś sposób charakter tradycyjnych
na Kurpiowszczyźnie postaw wobec swoistego piękna
dnia i nocy, a także pór przejściowych — poranku
i wieczora.
Dzień, jak mówią Kurpie, rozpoczyna „rano",
„ranek", „poranek" lub „zaranek", czy też „zeranek".
Tych dwóch ostatnich nazw używano dawniej najpowszechniej, Dzień kończy i noc rozpoczyna „wie­
czór" (używa sie też określeń „na wiecór" i „podwiecór").
Oto zestaw najczęściej spotykanych wypowiedzi
na temat tych pór:
„Najmilsy i najpiękniejsy, to jest zaranek, bo
Pan Bóg daje cłowiekowi na cały dzień dobre. Dał
przeżyć noc i do roboty dzień, zeby się przerobiło".
(Stefania Samsel)
„Rano je najładniej bo cłowiek wyspany i tseźwy.
Wiecorem to jus nie tak ładnie, bo cłowiek zmęcony."
(Marianna Bałdyga)
„Poranek najprędzej podziwiam, bo wypocętam,
raźna jakaś do roboty. Najgorsa je przed wiecorem,
bom najcięzsa, ręce, nogi bolom z całego dnia mdleją."
(Stanisława Staśkiewicz)
„Z rana je piękniej, bo to rosa w te koraliki się
zebrała. Ziemia wtedy paruje, rosa wychodzi, urodzaj
sie okazuje, wtedy wsystko wychodzi na wiezch, a to
jest kozyść. A na wiecór, to nawet ten ptak jek zrywa
sie z gniazda, to zaśpiewa az z rana." (Władysław
Nasiadka)
W wypowiedziach tych ujawniają się reakcje wy­
łącznie na praktyczną przydatność określonych pór
dnia, wprowadzających człowieka w stan większej
lub mniejszej sprawności fizycznej. Nie zawsze też
informatorzy umieją dostatecznie jasno to wyrazić.
Mężczyźni, którzy na ogół lepiej niż kobiety znają
drobne tajemnice przyrody (procesy wegetacyjne
dokonujące się na przestrzeni dnia), bardziej szczegó­
łowo uzasadniają swoje stanowiska. Dlatego też
wszystkie te wypowiedzi podkreślają wartości, jakie
wnosi poranek, natomiast o wieczorze, jeśli się już
mówi, to tylko w kontekście nadchodzących z tą
porą fizycznych utrudzeń ciała i zamierającego
w przyrodzie życia.
Ale zdarzają się wypowiedzi innego rodzaju:
„W zaranku, to ślicnie rosa ładny zapach daje
i ładnie wiecorem, bo zapach z drzew, a w południe,
to nie, bo słunko grzeje i trzeba sie schować."
(Marianna Zalewska)
„W zaranku najlepiej, psyjemnie, to je rosa.
słonko bystre świeci, cichutko, a w południe to
gorącka trzeba spać się położyć. Wiecorem niebo najstrojniejse, wtedy są na niebie ołtarze, a rano to
słońce jesce śpi, to ołtarzów nima. Ja łubie do nieba
popatseć ale zaranek najładniejsy." (Rozalia Skrodzka)
12

13

14

15

10

17

12

Stefania Samsel, ur. 1916, zam. w. Browary,
pow. Ostrołęka. Niezamożna, nauczyła się wycinać
w szkole, znalazła w wycinankarstwie dodatkowe
źródio zarobku. Umie tkać i haftować.
Marianna Bałdyga, ur. 1885, zam. w. Wach,
pow. Ostrołęka. Zamożna. Uprawiała z zamiłowania
wszelkie rodzaje tradycyjnej twórczości plastycznej.
Dzięki zdolnościom wokalnym i świetnej znajomości
pieśni często organizowała wesela.
Stanisława Staśkiewicz z domu Poręba, ur.
1912 w Tatarach, pow. Ostrołęka. Średniozamożna.
Umie tkać i lepić figury z ciasta.
Władysław Nasiadka, ur. 1883 r., zam. w. Strzał­
ki, pow. Ostrołęka. Niezamożny. Nie posiada żadnych
zdolności plastycznych, długie lata spędził na emi­
gracji zarobkowej w Ameryce.
Marianna Zalewska, ur. 1893, zam. w. Łyse,
pow. Kolno. Średniozamożna. Potrafi wycinać, malo13

14

15

18

100

Ujawnia się tutaj, chociaż w sposób bardzo nikły,
odczuwanie efektów wizualnych czy powonieniowych,
które się wiążą ze zmianami pór dnia. Jednak po­
dziwianie uroków zachodu czy wschodu słońca jest
ogółowi zupełnie obce. Tylko ci, którzy w jakiś
sposób zetknęli się z innym środowiskiem lub mieli
lepsze warunki życiowe, pozwalające na korzystanie
np. z książek, znajdują zadowolenie, i to niewątpliwie
estetyczne, w podpatrywaniu tworzących się na nie­
bie, jak to mówi jedna z informatorek, „ołtarzy".
Niekiedy staje się to dla nich prawdziwą potrzebą.
Ale takie doznania u starszych ludzi należą do wy­
jątkowych. Wszystko bowiem, co dokonuje się w
przyrodzie pod wpływem zmian pór dnia, a nie ma
chociażby pośredniego, korzystnego lub niekorzyst­
nego wpływu na codzienne sprawy bytowe, uchodzi
ich uwagi, nie wywołując tym samym jakichś
doznań estetycznych.
Stąd też bierze się obojętność większości tych
ludzi na uroki nocy, nawet księżycowej, gwiaździstej.
„Ja w nocy nie patse za widokami, nigdzie nie
wychodzę, bo jek się połoze, to zeby strachy chodzili,
zeby mnie wynieśli, to sie nie obudzę. Mozę tam
być księżyc najsykowniejsy, cały w pełni, nie mam
takiego upodobania, zeby głowę do niego jak pies
zadzierać." (Marianna Zalewska)
„Nie miałem tego zaletu, zeby popatseć na gwiaz­
dy i podumać. Nie zajmuje się tym, nie łubie patsyć
na gwiazdy. Nie miałem casu dumać. A jest tu taki
sąsiad, to on mówi, ze się na tym nawet wyznaje."
(Władysław Nasiadka)
Przy tym nastawieniu jakieś znaczenie może mieć
tylko to, czy noc jest wietrzna czy cicha, widna albo
ciemna, jednym słowem — o ile utrudnione jest
wówczas poruszanie się po świecie.
„Łubie tylko cichą noc, spokojną taką i widną,
kiedy księżyc pokazuje drogę i wiatru nie ma, bo
wiatr tylko drogi naddaje... A jak juz idzie burza
to śmerć, to jus śmerć dla mnie. Nawet jek same
błeskawice, to koniec świata. Nie łubie na to patrzeć,
wcale nawet nie patrzę, bo to jakby cały świat się
palił, jakby na palący świat się popatsył". (Stanisława
Olender)
W ocenie pór roku najpopularniejsze wśród star­
szego pokolenia Kurpiów jest stanowisko polegające
na uznawaniu piękna wiosennego, w najlepszym
razie również wczesnego lata, przy zdecydowanej
niechęci wobec tego wszystkiego, co wnoszą do życia
w przyrodzie jesień i zima. Interesujące są motywy
takiego stanowiska:
„Najładniejsy to maj, cerwiec i jesce lipiec z pocątku, a potem sie robi smętnie. Na wiosnę i wczes­
nym latem wtedy na łąkach kwiatuski, żytko sie
zieleni, wtedy świat istnieje. Potem robi sie saro,
drzewka juz nie rosną, a w sierpniu to juz sara
godzina. Przy końcu roku, to jakby do grobu wloz,
nie ma nic wyglądu, świat sie ogołusa." (Stanisław
Koprek)
18

19

wać jajka, lepić figury z ciasta, tkać. Umiejętności te
wykorzystywała tylko dla własnych potrzeb.
Rozalia Skrodzka, ur. 1880, zam. w. Swidwiborek, pow. Ostrołęka. Pochodzi z rodziny leśnika.
Ojciec jej cieszył się opinią człowieka światłego —
czytającego książki. Z zamiłowaniem uprawia wy­
cinankarstwo dla siebie i dla innych. Umie tkać, ma­
lować jajka, lepić figury z ciasta. Prowadzi wesela,
zna dużo pieśni.
Stanisława Olender, ur. 1919, zam. w. Strzałki,
pow. Ostrołęka. Średniozamożna. Jej matka była
znaną wycinankarką. Sama wycina w związku z za­
potrzebowaniem z zewnątrz. Umie tkać, robi bardzo
piękne pisanki, lepi figury z ciasta.
Stanisław Koprek, ur. 1897, zam. w. Klimki,
pow. Ostrołęka. Gospodarz zamożny. Umiał doskonale
pleść koszyki, zajmował się trochę ciesiołką.
17

18

19

�POGLĄDY

NA PIĘKNO

KRAJOBRAZU

Kurpiowska Puszcza Zielona to — jak wiadomo —
rejon równinny, gdzieniegdzie urozmaicony ledwie
widocznymi wzniesieniami moren polodowcowych,
które Kurpie nazywają „górami", z jedną niewielką
pozostałością dawnej puszczy koło wsi Czarnia, poza
tym teren tu i ówdzie pokryty młodym, sosnowym
lasem, kępami olszyn w miejscach podmokłych,
wszędzie zaś indziej piaszczystych, nieurodzajnych
pól, które sąsiadują niekiedy z polanami lub pasmami
łąk, ciągnącymi się ponad korytami dosyć rozwiniętej
sieci rzeczek i strug. Można w tej okolicy wynaleźć
bardzo piękne miejsca, gdzieś u wysokich brzegów
Pisy lub Narwi, na duktach uroczyska leśnego Surowe-Czarnia, czy nawet tam, gdzie tylko pola i łąki
tworzą krajobraz. Te wyróżniające się zakątki nie
znane są jednak ogółowi mieszkańców Kurpiow­
szczyzny. Przeważająca ich większość orientuje się
jedynie w tym krajobrazie, który otacza wieś lub
który można dojrzeć z drogi do kościoła czy poblis­
kiego miasta.

II. 6. „Lalki", wycinanka.
Rydel, Charciabalda, pow,

Wyk. w
Ostrołęka.

1961 r. Ewa

„W maju najpiękniej, najprzyjemniej
pachnie
wszystko. Późniejsa pora to coraz gorsa, coraz cięzsa,
wrzesień najgorsy, kopanie, mus siedzieć na polu...
Wiosna to najpiękniejsa, bo najweselsa, wtedy sie
wsystko rozwija i pierwszy miesiąc lata ładny, a po
żniwach, to tak naprawdę, to już powietrze i słońce
inaczej chodzi. Zima to najgorsa, noc i noc i noc."
(Rozalia Bednarczyk)
Podobnych wypowiedzi można by przytoczyć wiele.
Przewija się w nich pogląd, iż miarą piękna pór
roku jest związana z nim większa lub mniejsza
żywotność roślinności. Wyrażeniu go służą określenia:
„do życia powstaje", „rodzi się", „wszystko się roz­
wija", „wychodzi na wierzch", „zieleni się", „kwitnie"
lub „ksitnie", „wszystko pachnie" i wtedy „świat
istnieje", „świat ma wygląd", „jest wesoły" — inaczej
niż wówczas gdy „nadchodzi sara godzina", „noc",
„jakby do grobu wloz", bo „wsystko omdlone", „smęt­
ne", „świat sie ogołusa", „drzewka nie rosną".
20

Wypadki reagowania na piękno pory jesiennej
i zimowej zdarzają się bardzo rzadko. Uwrażliwienie
w tym kierunku zasadza się jednak zawsze na wąskim
kręgu doznań. Jednostki obdarzone tą wrażliwością
obojętnie przyjmują np. zmiany barw roślin z na­
dejściem jesieni, czy walory wizualne ośnieżonej
ziemi, również sam śnieg, szron i mróz (np. na
szybach) nie zaprząta ich uwagi.
„Najlepiej mi się podoba wiosna, bo wszystko
do życia powstaje, a lato wsystko bardziej omdlone.
Jesień tez mi się podoba, bo wtedy cłowiek bardziej
zamyślony. Jak zima ostra, az skierki idą, to mi się
podoba, a jak taka rozlazła to nie. Wiosna, to radość
taką w sercu u cłowieka sprawia, bo wsystko takie
rozmaite, żywe — bardzo wzniosłe." (Anna Kordecka)
21

20

Rozalia Bednarczyk, ur. 1888, zam. w. Dylewo,
pow. Ostrołęka. Średniozamożna, zajmowała się tkac­
twem na zbyt i własne potrzeby. Potrafi stroić palmy
wielkanocne.
Anna Kordecka, ur. 1895, zam. Myszyniec, pow.
Ostrołęka. Siostra Rozalii Skrodzkiej, patrz przypis
17. Kilkuletni pobyt w Warszawie nauczył ją wysoko
21

Z drugiej znów strony, prawie każdy z informa­
torów miał w swym życiu okazję zetknięcia się
z krainami o zupełnie odmiennym wyglądzie, nieraz
uchodzącymi w powszechnej opinii za najpiękniejsze.
Było to za czasów ich młodości, kiedy wędrowali na
prace sezonowe do sąsiednich wsi mazurskich i war­
mińskich, kiedy udawali się na wieloletnią emigrację
zarobkową do Ameryki i w czasie ostatnich wojen,
które zawiodły wielu do najdalszych zakątków świata
(kraje dawnej Rosji, Chiny).
Jeśli poświęcam uwagę temu wszystkiemu, to
wyłącznie z myślą o właściwej interpretacji wypo­
wiedzi, w których nie zawsze znajduje pełne odbicie
charakter ziemi kurpiowskiej.
„Jakie tam zdrojowcyska w tej Francyji, a góry,
góra a na niej jesce góra, a na wierzchu woda rznie
do góry. A trawy jakie wysokie. Na kamieniu rosło
i na górze, bo tam zdrojowcyska. Taka trawa ze
przejść trudno. Ale mnie sie tu podoba. W naszych
stronach jest równo i tak zagajone, tak jakby umaione, a w insych, to tak smutno nie ma lasów..."
(Wł. Nasiadka)
„Ja to taki wzrok mam bystry, ze w ksiunzce
przez papsier zidze co na trzeciej karcie napsisane.
Wszyśćko dojźre lepsiej niz drugi przez liornetke.
Jek po morzu jechalim do Ameryki, to na przodku
mnie kapsitan postaził żebym mu meldował. To
azem go zadziwił! To je u mnie z przyrodzenia taki
talent, bodaj zreśtą może i scego innego. Mnie
wszyśćko enteresowało, zawdy s e wszyśćkiemu prze­
glądałem. Drugi to taki ślamazarny nic go nie enteresuje albo psije za duzo. Jek tam my byli, to ja
chodził sobzie na te niebotycne góry, dzie takie skały
byli świecące jek srebro. A te góry to tekie, ze można
iść, iść, stale iść i jej nie minie — z chmurami stojo
złącone. Ale po mojemu, to w nasych stronach natura
jest doskonalsa od Pana Jezusa przystepniejsa cłoziekoziu dana. Dla mnie, to nie ma jek w nasych
stronach. Juz za rzyką jest nie tak ładnie, chociaż
gleba urodliwa, góry sie tam ciungną dzie nie
pójdzies. Dla mnie tam je widok wyględny dzie
równo." (Apolinary Waśkiewicz)
;

22

„Gdzie równina, to m i się podoba, jek byłam
w Ameryce to widziałam góre, to jek obłok, ale to
na prawdę śkaradny widok. A jek równo, gdzie
cenić znane przez nią dziedziny twórczości: tkactwo,
hafciarstwo, wycinankarstwo. Pracowała dla muzeów
i miłośników sztuki ludowej.
Apolinary Waśkiewicz, ur. 1883, zam. w. Waszki, pow. Kolno. Niezamożny. Zajmował się ciesiołką,
potrafi lepić figury z ciasta.
22

101

�spojrzy jekby jebko kulnął — to pięknie." (Waleria
Brodzik)
Wszyscy informatorzy dostrzegają piękno wyłącz­
nie w krajobrazie równinnym. Tym jest on piękniej­
szy, im bardziej wyrównany. Wszelkie natomiast
nierówności terenowe uznaje się za szpecące. Widoki
najpiękniejszych gór przyjmowane są często ze
szczerą odrazą, najwyżej zaś z pewnym zaintereso­
waniem ich niezwykłą formą, dziwnością szaty, ale
zainteresowaniu temu nie towarzyszy zadowolenie
estetyczne.
Surowość krajobrazu, jego naturalne właściwości
— bez porównania w mniejszym stopniu, aniżeli to
wszystko co jest w nim dziełem człowieka — sta­
nowią przedmiot uwagi i pośrednio jakiegoś rodzaju
doznań, które nas interesują. Wydawałoby się, że
właśnie Kurpie, którzy jeszcze nie tak dawno wiele
korzystali z wszelkich pożytków starej puszczy, ci
ludzie nazywający się „puscakami" („my z puscy"),
powinni posiadać szczególnie rozbudowany świat
doznań estetycznych. Przedstawia się to jednak
zupełnie inaczej. Wróćmy do wypowiedzi już cyto­
wanej.
„Ale mnie się tu podoba. W nasych stronach jest
równo i tak zagajone, tak jakby umajone, a w
insych to tak smutno, nie ma lasów. Ale najlepiej
łubie się tam popatrzyć, gdzie dobrze zagospodarzone,
bujne zyto rośnie, kartofelki wyrosłe. Po mojemu
zdaniu jek las w porządku zasadzony w rządkach,
wtedy chęć cłowieka zbiera na niego popatrzeć, jek
na to żytko cy kartofelki." (Wł. Nasiadka)
Aby nie mieć wątpliwości, jak daleko ustępują
w wyobrażeniach starszych mieszkańców Kurpiow­
szczyzny walory lasu walorom estetycznym zagospo­
darowanych pól, czy też sianokośnych łąk, niech
świadczą dalsze wypowiedzi.
„Gdzie jest równe pole, tak równiutko, jezioro,
to najpiękniej. A gdzie góry, piaski, lasy jak tu,
to nie chce się wracać nawet. Ale muso tu zyć
gdzie góry choć to nieprzyjemnie. Dla mnie pole
ze zbożem rozmaitym, potem łąka najlepiej mi się
widzi, a na końcu to las." (Stanisława Staśkiewicz)
„Równina to najsykowniejsa, bo cłowiek chodzi
równo, i kuniom lżej, a góra to tak, ze z pieca na
łeb. Pięknie je tam dzie żytko, kartofelki. To je dla
mnie najładniejse, bo to Pan Bóg daje cłowiekowi
do użytku. I siano w stogach ładnie się prezentuje.
Las to jus nie to." (Franciszka Zisk)
„Tam dzie rośnie zboże to najładniej i łąki tam
dzie kwiatem pokryte tes ładnie wyglądają, i w lesie
ładnie jak zapach grzybowy jest, ale najbardziej
to pole ciesy i najsykowniejse jest." (Marianna Za­
lewska)
„Jak jest taka równina, ze można puścić piłkę,
to mi się najbardziej podoba, taki widok jest piękny,
zachwycający. I taka wilca samotność tes mnie
zachwyca, cłowiek wtedy jest bardziej zamyślony.
W łąkach to się tak nie zachwycam jak w zbożu.
Zboże to mnie zachwyca, bo to z tego jest chleb.
Takie zęsiste bujne zboże to piękne." (Anna Kordecka)
„Z górów co mi tam za kozyść z patsenia, równina,
a to piękna, nie las i nie łąka, ale tam dzie jest
ładne zboże, to i usionde se pod kłośki, popatse, po­
myśle jek ludzie żyją, to takie mam upojenie."
(Ewa Rydel)
23

24

25

23

Waleria Brodzik, ur. 1884, zam. w. Stary My­
szyniec, pow. Ostrołęka. Z rodziny ubogiej. Już w
dzieciństwie pracowała sezonowo we wsiach szla­
checkich w Przasnyskiem lub u gburów w Prusach.
Umie tylko tkać. Praca zarobkowa nie pozwalała jej
zajmować się innymi tradycyjnymi dziedzinami twór­
czości.
Franciszka Zisk, ur. 1887, zam. w. Czarnia,
24

102

To, że wśród starszego pokolenia chłopów kur­
piowskich tylko zupełnie wyjątkowo uznaje się las
jako składnik wzbogacający krajobraz, skłania do za­
stanowienia się nad konsekwencjami faktu tak bardzo
późnego skolonizowania prawie nienaruszonego w
swej naturalnej szacie obszaru, jakim była dawna
Zagajnica, a dzisiaj Kurpiowska Puszcza Zielona.
W wielu przecież wypadkach trud karczowania pusz­
czy i bardziej mozolnego przystosowania poleśnych
terenów do uprawy ponosili jeszcze dziadkowie,
a nawet ojcowie najstarszych z żyjących na terenie
Kurpiowszczyzny ludzi. Wydaje się, iż z przytoczo­
nych wypowiedzi przenikają reminiscencje owej
walki z lasem, którą musieli kiedyś stoczyć przod­
kowie dzisiejszych Kurpiów, a także radość, z jaką
witali każde wyhodowane przez siebie zboże.
Przedstawione wypowiedzi wyrażają przede wszyst­
kim jednak najbardziej osobiste stany doznań inda­
gowanych osób, różniących się na pewno cechami
psychicznymi, niejednakowo pobudliwych, lecz jakże
zgodnych w formułowaniu swych wrażeń. Jeśli więc
nie istnieją jakieś istotne różnice w reprezentowanych
postawach, świadczy to, jak bardzo podobne były
warunki życiowe tych wszystkich ludzi, jednakowo
uzależnionych w swym bycie od plonów jałowych,
piaszczystych gleb. Tylko u nielicznych jednostek,
które zakosztowały nieco lepszych warunków, nie
skrępowanych surowymi regułami praktycyzmu ży­
ciowego, mogło dojść do wykształcenia się bardziej
wielostronnie rozwiniętej wrażliwości.
„Ja to straśnie wsystko miłuję, i pole, i las, i łąkę,
ja na to wsysko patrzę i ładnie, nie mogę taksunku
na to wyłożyć, bo to mi się wsysko jednako podoba".
(Rozalia Skrodzka)
POGLĄDY NA PIĘKNO ROŚLIN
(DRZEW, KRZEWÓW I KWIATÓW)
Najczęściej spotykanym drzewem na terenie Kur­
piowskiej Puszczy Zielonej jest sosna („choja", „ C h o j ­
ka", „chujka"), a potem świerk („jeglija", „jeglaska").
Stanowią one zasadniczy drzewostan tutejszych lasów,
rosną często w mniejszych lub większych skupiskach
wokoło zagród, a nieraz samotnie wzdłuż dróg i w
polu na ugorach. Inne drzewa iglaste, jak cisy,
modrzewie, a nawet jodły, spotyka się dzisiaj na
Kurpiowszczyźnie raczej wyjątkowo.
Z drzew liściastych najwięcej chyba jest olszyn
(„olsyna"), które panują niepodzielnie w pobliżu strug
i wszelkich miejsc podmokłych. W starych wsiach
można spotkać okazy wiekowych dębów, częściej
jeszcze lip, a także pięknie wyrośniętych jesionów
(„jasień", „jesień"), klonów („klun"), kasztanów („kaśtan"), akacji („agacja",
„akacyja",
„wakacja"),
zmurszałych wierzb („zierzba"). Gdzieniegdzie w lesie,
czy w polu lub w obrębie zagrody rosną samotnie
brzozy („brzezina") i osiki („osa", „osina").
Warto jeszcze powiedzieć o drzewach owocowych.
Kurpie hodują wiśnie („ziśnia"), rzadziej jabłonie
(„jebłoń", „jebłonecka", „jepko"), grusze (,kruska"
rzadziej „krusa") i śliwy. Poza kilku wsiami, na
całym obszarze Kurpiowszczyzny nie ma sprzyjają­
cych warunków glebowych do uprawy sadownictwa.
Często w dużych kilkudziesięciohektarowych gospodar­
stwach jest zaledwie kilka słabo owocujących drzepow. Ostrołęka. Średniozamożna. Nie potrafi wycinać.
Zdobieniem izby wycinankami zajmował się starszy
o 20 lat brat. Potrafi tkać i lepić figury z ciasta.
Ewa Rydel, ur. 1885, zam. w. Charciabałda,
pow. Ostrołęka. Zamożna, współwłaścicielka tartaku.
Mimo podeszłego wieku doskonale wycina. Potrafi
tkać, umie malować jajka, lepię figury z ciasta, zna
wiele miejscowych pieśni.
25

�H. 7. „Ofiara", świeca wotyw­
na z wyobrażeniem
zwierząt
hodowanych w gospodarstwie.
Wyk. w 1960 r. Antonia Ci­
cha, Brzozowy Kąt, pow.
Ostrołęka. II. 8. Fragm. tka­
niny „buronki".
Wyk. ok.
1914 r. Marianna Zalewska,
Łyse, pow. Kolno.

wek wiśni. Inne natomiast drzewa owocowe, nawet
przy znacznych staraniach gospodarzy, nie przyjmują
się, a jeśli już uda się je wyhodować, owoce są
mizerne, cierpkie lub kwaśne.
Najbardziej chyba charakterystyczną
(zarazem
reprezentującą stosunkowo najwęższy zakres doznań
estetycznych) bywa taka postawa w ocenie piękna
drzew, w której za kryterium oceny przyjmowana
jest wyłącznie ich pożyteczność. Uznanie, iż drzewo
,.ma wygląd", jest „wyględne", „strojne", „taka zeń
strojnota", „ładne", „taka zeń ładnota" lub „prawdziwa
strojnota" „prawdziwa ładnota", czy wreszcie że jest
„mocno psiękne" — pokrywa się zawsze z uznaniem
jego szczególnej przydatności w gospodarstwie. Nie­
którzy cenią więc klony, lipy, jesiony, dęby czy
kasztany otaczające zazwyczaj stare zagrody i sku­
tecznie chroniące zabudowę przed piorunami, wiatrem,
czy dostarczające cennego cienia w czasie upałów,
a jednocześnie posiadające doskonałe drewno. Inni
znów zwracają uwagę wyłącznie na drzewa owocowe,
szczególnie grusze, śliwy i jabłonie, których smaczne
owoce tak trudno wyhodować na tym terenie. Nato­
miast uwagi jednych i drugich uchodzi, nie wywołując
żadnych przyjemnych doznań, widok drzew tak po­
wszednich na Kurpiowszczyźnie, jak sosny, świerki
czy olszyny. Również te drzewa, z których surowiec
jest lichy (wierzby, osiki) nie stanowią dla nich
przedmiotu estetycznych doznań. A niekiedy nawet
drzewa twarde, przy tym pięknie i wonnie kwitnące
— akacje — budzą nawet swego rodzaju odrazę.
„Najpsyjemniejse, to jabłonie i śliwy, bo owoc
ną nich ładny, smacny jek dostojały. Teka jabłoń

obwiesona jabłuskami, to prawdziwa strojnota. Dru­
gie drzewa to juz nie to, a na akacyje to nie łubie
nawet popatrzyć, bo mi raz nogi do krwi pokalecyła."
(Marianna Zalewska)
„Ładne, strojne drzewa to wiśnie i kruski. A k l u ny, kaśtany, inne cuda, to nie robi mi różnicy, rośnie
to niech rośnie. Z tych prostych drzew, to jesce
łubie popatrzyć na cis, bo mi sie podoba jako tako,
bo ma taki inny, niepodobny do insych wygląd."
(Ewa Rydel)
W przedstawionych wypowiedziach znajduje wyraz
najbardziej skrajna postać omawianego stanowiska,
zdarza się bowiem również spotkać z uznaniem za
piękne tych przymiotów drzew, z którymi nie wiąże
się jakieś bezpośrednie praktyczne znaczenie.
„Drzewo jek sie rozwinie to każde ładne i ma
wygląd, a jek liście opadną, to nieładne. Lipa najładniejsa. Niesiąc znijdzie, to zakście, ksiatki puchną
i mocno ładnie pachną. A kaśtan i klun ładny —
ma ładne zieloniutkie liście i sie rozkłada jek pa­
rasol. Jeglije, to najgorse, suche takie, jek się na
ogień położy to trzaska. A osina, to jesce skaradniejsa, a mózio, co wiater jest. cy nima to ciungiem
się ruchają. Mnie się to drzewo nie podoba." (Fran­
ciszka Zisk)
„Brzezina, klony, lipa, lescyna, choina i sidwa,
co ma niebieskie kwiatuski, mi sie straśnie podoba.
Zierzby, osy, jeglije to mi sie za bardzo nie podobają
dlatego, ze sie nie nadają nawet do opału. A lipa,
klon i brzozy, to pozytecne. Z brzozy, to nawet
leci jaśkoła — dobra na barsc gotować, i liście, i kurę
103

�«

mają ładną. Z gałęziów dobre są miotły, to przyjemne,
bardzo psiękne dzewa." (Anna Kordeeka)
Nie ulega kwestii, że łatwy do dostrzeżenia (opa­
danie i wzrost liści) proces wegetacyjny drzew liś­
ciastych wywołuje u wielu informatorów doznania
estetyczne. Stąd też m.in. tak wiele uwagi poświęcają
oni właśnie tym drzewom. Wydaje się, że zawsze
jednak u podstaw zainteresowania leży sama wartość
materialna określonego drzewa, oraz to, w jakim
stopniu wyróżnia się pod tym względem wśród i n ­
nych drzew, a to z kolei wyzwala reakcje na zalety
jego budowy, kształtu korony, barwę kory i liści.
Oczywiście pojęcie wartości materialnej czy pożytecz­
ności jest tu bardzo względne. Trudno bowiem byłoby
nie przyznać tych zalet np. sośnie — drzewu stano­
wiącemu podstawowy surowiec w budownictwie (tra­
dycyjnym), sprzętarstwie itp. Nie chodzi tu jednak
0 „powszednią" pożyteczność czy zwykłą w a r t o ś ć . '
„Lescyna mi się najbardziej podoba i jesień i klon.
Ale lescyna najładniejsa. przyjemna ozechy ma i dla­
tego, ze nasa wiara mówi, ze lescyna gdzie jest to
piorun nie trzaśnie. Lescyna. to błogosławione, ka­
tolickie drzewo. Łono ma podstawę kształtną i gęste
liście fajne." (Rozalia Bednarczyk).
„Tu my jesteśmy obsadzeni samymi pięknymi
drzewami, takimy drzewamy gdzie piorun nie uderzy.
Jest lipa, lescyna i klon. Na lipie się Matka Boska
objawiła w Świętej Lipce, pod lescyna skryła się
z Panem Jezusem jek Herod ją gonił, a na klonie
tez się objawiła ale w Grytwałdzie. To są wsystko
ślicne, przepiękne drzewa. A są znów takie, co mi
się nawet wyglądem swoim nie podobają, jek ta
akacja, co ma kolce. Gdzie to rośnie, to przejść nie
można. U nas rosła w ogródku, to wsystką powycinalim." (Stefania Samsel)
2

Podobnie jak w innych wypowiedziach na temat
świata przyrody, tak i tu zdarzają sie wyjątkowo
poglądy różne od wyżej przytoczonych. Wyrażają
większą skalę doznań nie ograniczając się do katego­
rycznego uznawania za piękne tylko bardzo okreś­
lonych rodzajów drzew.
,.Są rozmaite drzewa, rozmaite scepy. Po drogach
teraz posadzone sa wakacie, to tes stroine drzewa.
Te jegliie, to takie powyrastane, to taka ładnota,
dwadzieścia psieć metrów trzyma do góry. taka
prawdziwa strojnota. Brzezina, to łuna tez strojnie
rośnie i gałęzie ma jek leluja. Wsiskie drzewa są
ładne, psiękne. a takie strupy, k^eceństwo Tdrzewa
zniszczone przez człowiek — J.O ], to az żałość pa­
trzyć." (Rozalia Skrodzka)
Z całości rozpatrywanego materiału szczególnie
cenne są wypowiedzi wyrażające poglądy na piękno
kwiatów, ponieważ daia nam wvobrażenif&gt; o wrażli­
wości estetycznej ludzi z omawianego środowiska.
Obiekt, zainteresowania nie ma bowiem w tym
wyoadku ściśle ustalonych wartości utylitarnych,
a jego piękno manifestuje się wyraźniej niż innych
przejawów przyrody.
Nie bede omawia' spotykanych na Kurpiowszczyźnie rodzajów kwiatów, czv to ogrodowych, czy pol­
nych, charakterystykę ich dają przytoczone niżej
wypowiedzi. Wspomnę tylko o stronie zwyczajowej
" Mogą odgrywać tu pewną rolę wierzenia, ja­
kimi otacza lud drzewa. Większości rosnących
w kraju, w tym również na terenie Kurpiowszczyzny
(brzoza, cis, dąb, olsza, jesion, osika) przypisuje się
szczególne, nadprzyrodzone właściwości. Jest przy
tvm rzeczą znamienną, iż z wierzeń tych wyłączona
m.in. bvwa sosna. Por. Adam Fiszer, Drzewa w wie­
rzeniach i obrzędach ludu polskiego, Lwów 1938,
« 3—17: Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz,
Zwticzaie wiosenne ludu polskiego, odbitka z: „Wiedza
1 Życie", Warszawa 1927, s. 7—11.
104

zagadnienia — o wykorzystywaniu kwiatów do róż­
nych określonych celów.
W tradycyjnej obyczajowości Kurpiów kobiety po­
czuwały się jak gdyby do obowiązku dbania o to,
aby kwiaty rosły w ogrodzie (najczęściej przed
domem) oraz w donicach (na oknach domu widocz­
nych od strony drogi i wejścia). W powszechnej opinii
kwiaty znajdujące się w tych miejscach uważane
były za widome świadectwo gospodarności domowni­
ków, a także dodrobytu panującego w domu, pozwa­
lającego na zajmowanie się czymś tak nie związa­
nym ze stałymi kłopotami dnia. Nie było zaś zwyczaiu
ustawiania we wnętrzu demu bukietów żywych
kwiatów. Sam zresztą charakter wnętrza nie sprzy­
jał temu zupełnie. Przystosowane ono było, przede
wszystkim do zajęć gospodarczych, a następnie do
spożywania posiłków i odpoczynku — głównie spania.
Nie było w nim, jak wiadomo, ani sto u ustawionego
centralnie, ani też szaf, czy stolików, które nadawa­
łyby się do udekorowania naczyniem z bukietem
kwiatów. Co prawda, stół ustawiony w jednym
z kątów izby, służący od jakiegoś czasu jako swego
rodzaju ołtarz z figurą osoby świętej lub „pasyją",
mógł być takim miejscem , ale wykorzystywano
go przy rozmaitych -domowych zajęciach jako składo­
wisko przyborów np. do szycia, czesania, niekiedy
kładziono nań chleb, to znów odstawiano przedmioty
kultowe i wówczas służył do bardziej uroczystych
posiłków. Dlatego też na stole tym kwiaty, jako
przystrój przedmiotów kultowych, pojawiają sie sto­
sunkowo późno, kiedy coraz mocniej ugruntowuje się
potrzeba należytej czci dla „świętego" miejsca. Zna­
mienne, że nie są to kwiaty żywe — z ogrodu, łąki
czy lasu, lecz prawie zawsze sztuczne — własnej
roboty lub zakupione na targu. Niewątpliwie wchodzi
1u w grę szczególne upodobanie do tego właśnie ro­
dzaju kwiatów, ale nie jest też bez znaczenia ich
trwałość oraz wzgląd, że podczas korzystania ze stołu
nie ma obawy rozlania wody, której wymagają kwia­
ty naturalne.
ł

27

Kwiaty, obok rozmaitych ziół, czy w ogóle pewne
rośliny występują dosyć często w ludowych obrzę­
dach jako niezbędny przejaw adoracji obiektów
kultowych. Kurpie używają ich podczas dorocznych
świąt do przystrajania figur i krzyży przydrożnych
oraz wnętrz kościoła. Sposób, w jaki wite są w tvm
celu bukiety, wieńce lub girlandy, nie świadczy by­
najmniej o jakiejś większej znajomości i umiłowaniu
przez Kuroiów tego swoistego kunsztu dekoratorskiego. Inaczei już bywa w wypadku bardziej w aściwych
kulturze ludowej obrzędów, jakimi sa np. na terenie
Kurpiowszczyzny: w ązanie na polu „przepiórki"
z. kłosów żyta i kwiatów polnych (odpowiednik —
w innych stronach — plonu), wycinanie „marcinek"
i strojenie bydłu rogów wiankami przed pierwszym
wypasem, wicie ..zianusków" na Matkę Boską Zielną,
czy nawet sporządzanie palm wielkanocnych.
ł

;

Należy jeszcze odnotować fakt, że w miejscowej
tradvcii całkowicie obcy był zwyczaj wvkorzystvwam'a kwiatów iako darów — symboli uczuć dla bliskich
lub osób. wobec których żywi się szacunek. Na Kurpiowszczyźnie nigdy dawniej nie składano kwiatów,
ani osobom żywym ani umarłym. Często występujący
w innych stronach tradycyjny zwyczaj przystrajania
27

Istnieje wiele powodów aby sądzić, iż stół
ustawiony w kącie izby zaczął pełnić na Kurpiowszczvźnie funkcię domowego ołtarza dopiero od połowy
X I X w . t j . od momentu przełamania na tym terenie
powszechnego indyferentyzmu religijnego.
Szerzej
omawiam to zagadnienie w innym miejscu, por.:
Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiow­
skiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I woiwi
światowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, nr 4, s. 209.

�mogił kwiatami czy owocami jarzębiny, kasztanowca
lub głogu — tu nie był przyjęty. To, że nie wykorzy­
stywano kwiatów jako darów, byłoby faktem bez
większego znaczenia w interesującym nas przed­
miocie, gdyby nie wielka popularność u Kurpiów,
tak zresztą jak i u innych grup ludowych, zwyczaju
obdarowywania się przy wszelkich okazjach rodzin­
nych, szczególnie zaś podczas zarękowin, wesela
i chrztu — przedmiotami o wartościach material­
nych.
Wydaje się, że podanie tych wszystkich uwag
było konieczne, z wypowiedzi informatorów bowiem
nie zawsze wynika dostatecznie jasno ich stosunek
wobec piękna tych roślin. Szczegółowe opisywanie
przez niektórych informatorów wyglądu kwiatów
sugerowałoby np. znacznie rozbudowaną ich wrażli­
wość na kształt, budowę kwiatostanu, strukturę
i barwę płatków, a tak w rzeczywistości nie jest.
„Nagietki drobne, żółte, krozowate, takie jakby
kto je pociepał, a w środku kocioulek, tak po żniwach
lubi kścieć, to je cuć trupem — ale ładne ksiatki.
Comber jakoś kścieje, chyba niebziesko. To to ładnie
pachnie. Ale najsykowniejse, to orginy i różowe,
i cerwone, i bziałe. Tutaj u nas to ich nie mają, je
mają na Prusach i u ślachty. Orginy są ksiaty
najładniejse, bo to jak podłoży pod nią gnoju (mają
pod spodem takie kartofelki), to urosną duze, jest
na co popatrzyć." (Franciszka Zisk)
„Dawniej to rumianku nasieli, zeby pachniał,
a z insych ksiatów to comber, taki zieluny i ma nie­
bieskie ksiatki, takie drobne jek konicyna. I saranki
były. Najładniejse to pliściowe i cerwune i niebieskie,
taki rozmaity kolor mają, jakie tylko farby. Te są
ksiatki średniodrobne... Na łunkach to rośnie trzęsiunek, to tes ładny ksiatek, łun ma takie łopatki, jak
urwać wiązkę, to łun nie postoi, łun zawse bandzie
latał, a inse kukawki, białe, żółte ksiatki, co ich
moc na łunkach to zbytecne:" (Ewa Rydel)
„Kwiat kwiatowi nie równy, te co do ołtarza,
to najpiękniejse — róże, tulipany, woska piwonia,
lilia, to są duze kwiaty, to są kwiaty zachwycające.
A są takie polne, to do nicego, do otłarza nie pasują."
(Anna Kordecka)
„Ładne kwiaty, to piwonia, chryzantema, bo ma
duze dubeltowe kwiaty... Z tych, co na łąkach, przy
struskach rosną, to mi jesce podchodzą niezapomi­
najki, jak wsadzić do wody to same rosną, ale to
małe kwiatki." (Marianna Zalewska)
„Georginie, lelje, astry, to fajne kwiaty. Georginie
i lelje, to znać, ze kwiaty, je na co popatrzyć. U nas
teraz na Kurpiach to przeważnie wysokie są kwiaty,
a tych drobnych to nie sieją... Z tych co w domu
się trzyma, to fortensja najładniejsa, bo co miesiąc
inacej kście i kawaler albo gupi jaś to tes dobry,
bo stale ksitnie." (Stanisława Olender)
,.Z dawności hodowalim saranki i nagetki-żółte,
takie nieduże, co mają takie pazurki i siła zielunego.
To byli takie zwykłe kwiatki... Astry, o to piękne,
najpiękniejse są więkse i takie rozmaite."
Tak więc tylko kwiaty hodowane w ogrodzie i w
domu spotykają się z większym lub mniejszym, lecz
zawsze zgodnym uznaniem dla ich estetycznych
walorów. Natomiast jeśli chodzi o kwiaty z łąk —
to już tylko bardzo nieliczne (np. niezapominajki,
rumianek i „trzęsionek") cieszą się podobnym uzna­
niem. O kwiatach leśnych i rosnących na polach
(najczęściej w zbożu) informatorzy nie wspominają.
Leśne, podobnie jak większość kwiatów z łąk, są im
pod względem estetycznym zupełnie obojętne, polne
zaś uważane są za chwasty zagrażające plonom zbóż,
co również wyklucza przyznanie im wartości estetycz­
nych.
28

29

28

Antonina Cicha, ur. 1900, zam. w. Brzozowy
Kąt, pow. Ostrołęka. Zamożna, uprawia tkactwo, umie
wycinać oraz lepić figury z ciasta i wosku.

Znamienne jest bardzo, na jakie cechy kwiatów
zwracają główną uwagę informatorzy i które z nich
wywołują najżywsze reakcje. Jeśli chodzi o kwiaty
hodowane — najważniejsza jest ich wielkość. Te,
które są „duże", „dubeltowe", „znać że są kwiaty" —
podobają się najbardziej. Kwiaty zaś „drobne",
„małe", „średniodrobne" — choćby miały piękny za­
pach, barwę — zawsze ustępują dużym. Znacznie już
mniejszy zachwyt wywołuje różnobarwne i długo­
trwałe kwitnienie. Jeżeli chodzi o takie kwiaty, jak
niezapominajki, rumianek czy wspomniany „trzęsio­
nek", to ich specjalne przymioty, wyróżniające je od
reszty kwiatów polnych wywołują uznanie. Może to
być zdolność zachowania długo po ścięciu świeżego
wyglądu, albo jakaś cecha szczególna, niezwykła,
np. „trzęsionka", czyli drżenie delikatne zawieszonych
kwiatostanów.
Ładunek emocjonalny w ocenach piękna poszcze­
gólnych kwiatów nie jest więc jednakowy, nigdy
jednak, jak mi się wydaje, nie jest tak znaczny, aby
mógł świadczyć, że stosunek do kwiatów wyróżnia
się bardziej od innych reakcji omówionych już
wcześniej.
„... Lubzie żółte ksiaty, rosną duze, o mój Boże
jak to się zakście. U mojej mamusi to cały ogród za­
walony był ksiatami, różnego kalibru, i jasne, i po­
marańczowe, i żółte. Mnie sie rozmai+e spodobyły,
małe i duze, rozmaite ksiaty i te co na łąkach, w ży­
cie, i w lesie kścieją. O Maryjo, jakie psiękne nieraz
w lesie najdzie się. Jak bym ja ksiatów nie lubziła
wszyćkich, to ja bym tych lelujów wycinała?" (Ro­
zalia Skrodzka).
Na tego rodzaju żywą, a przy tym jednakowo silną
reakcję na piękno wszelkich kwiatów (zarówno ma­
łych, jak dużych, ogrodowych i polnych), udało mi
się natrafić — na ogólną ilość 40 przebadanych i n ­
formatorów — zaledwie w dwóch wypadkach.
POGLĄDY NA PIĘKNO OWADÓW, PTAKÓW
I ZWIERZĄT LEŚNYCH
„Są takie robaki trawniki cerwune i zielune, to
pseciwne ludziom — kąsają. A w boru są duze ciązniki, śwecące, pomarańczowe, a łby mają złote. I są
padalce siwe i znijiska. Są takie się nazywają krówki,
jak kartofle, becą jek dzwon. Te paskudztwo co się
komary zwą, to skoda o nich gadać. Mandle bziałe
są, mają okrągłe, nawet ładne skrzydełka. Nad wodą
żyją to walne robactwo — furane [fruwające], to
dwóch sortów są bziałe i cerwune, są tez kuniaki
srebrne, jak palice duze. Jest tego, a jest. Nie chce
juz sobie ich więcej wspominać". (Rozalia Skrodzka)
Oto najbardziej łagodne wyrażenie uczuć żywio­
nych wobec ogółu owadów, które nazywa się na Kurpiowszczyźnie „robastwem" lub „robakami". Wypo­
wiedź pochodzi od informatora wyjątkowo wrażli­
wego i tylko tym należy tłumaczyć jego powściągli­
wość w ocenie każdego z tych stworzeń. Zazwyczaj
bowiem mówi się o nich tak:
„O jakie są rozmaite robaki, o matko moja. Każ­
dego bym pantofla zdjęła i zabiła. Żadne mi się nie
podobają wcale. Motyle to się ich boję, takie obrzy­
dliwe, to ja się ich nawet boję". (Anna Kordecka)
Spośród owadów tylko trzmiele i pszczoły spoty­
kają się u starszych ludzi z na tyle życzliwym stosun­
kiem, aby można było mówić o wywoływaniu przez
te stworzenia jakiegoś rodzaju doznań estetycznych.
Ale nawet w wypadku pszczół, o których się mówi
nie inaczej, jak „dobre robacki", „dobre robaki" itp.,
wszelkie zachwyty dotyczą w zasadzie tylko poży29

Na podstawie wypowiedzi informatorów wy­
mienionych w przypisach: 13,14,15,16,19,20 i in.

105

�II. 9. „Leluja",
wycinanka.
Wyk. ok. 3955 r. Marianna
Zalewska, Łyse, pow. Kolno.

tecznej dla człowieka ich pracowitości, nigdy zaś np.
misternej budowy ciała, czy ogólnego wyglądu &gt;.
„... Iść do ula popatrzeć jak one pracują, jak przy­
chodzą obładowane na nogach, to drugie pomagają,
a jak brzęcą — mają taki ucciwy rozdźwięk, ze się
tylko ukłaść. Jak gryka zakwitnie, to jak one miód
zbierają, do straśny dźwęk. Tam nie ma sporu, złości".
(Teofil Nasiadka)
Wypowiedzi o ptakach reprezentują bez porówna­
nia szerszy, bardziej rozbudowany zespół wrażeń.
„Nic wcale się na ptactwie nie znam. Jeden wróbel
i wrona co mi się pod nosem kręcą, to o nich mogę
powiedzieć, ze skudne i bez żadnego nawet wyględu.
Kiedyś to były bąki. Jek zabucał, to na mile było
słychać. Były tez prukawki, to jek zaceły prukać
w lesie, to jek jechał w kunie, to mu as ustały. Gile
takie byli, co pod kołdunem ma pióra zielune i siwe,
ale juz kilka lat go nima. Skonciś psylatywały jed­
wabniki. Na jesieni kalinę obsiadły, to walnie duze.
Nie bace juz, cy miały kropki po sobie, cy jakiś psystrój miały. To były śwycące, ślicne ptaski". (Józef
Slachetka)
„Ładnych ptasków u nas dosyć ich jest, ale nawet
nie wiem jak sie nazywają ... Sroka, o, ta jajka krad­
nie, kukułka ona tez niedobra, a dziencioł tes do
nicego — śnierdzi. Dzieci raz go w gniździe wynaleźli
to śnierdział paskudnie. Słowik on to jesce najładniej
może śpiewać". (Stefania Samsel)
„Jaskółki najbardziej jesce lubzie, a te wszystkie
inne to skodniki. Sykowny jest jesce łubek, dzie
przyjdzie, to dziubie, piórka ma takie cerwune kiele
ocu i cubek ma. Ładny ptasek. Jastrząb, to strojny
ale niedobry, jeg go lubić i chwalić, jek się jego
urodą zachwycać jek on skudny jek pies". (Ewa
Rydel)
Stwierdzenia: „nic wcale się nie znam na ptac­
twie", „nie wiem jak się nazywają", przy tym rzeczy3t

31

32

30

Szerzej omawiam stosunek do pszczół w pracy:
Tradycyjne
wierzenia o pszczołach z
Kurpiowskiej
Puszczy Zielonej, „Literatura Ludowa", 1961, nr 4—6,
s. 39—44.
Teofil Nasiadka, ur. 1876, zam. w. Dębniki,
pow. Łomża. Gospodarz średniozamożny, pszczelarz,
nie uprawiał żadnej dziedziny twórczości plastycznej.
31

106

wiście nienajlepsza orientacja w przymiotach właści­
wych określonym ptakom („gil pod kałdunem ma
pióra zielune i siwe") świadczą, że większej uwagi
nie poświęcano tym stworzeniom. Stąd też duża róż­
norodność stanowisk jeśli chodzi o wskazanie ptaka
pięknego. Oczywiście szkodników w ogóle nie bierze
się w tym wypadku pod uwagę, chociażby były naj­
piękniej upierzone, ładnie śpiewały itp. Ich niepożyteczność wyklucza jakiekolwiek uznanie. Natomiast
wśród ptaków, które nie szkodzą, każdy informator
dostrzega dwa najwyżej trzy, które mu się podobają.
Zależnie od okoliczności, w jakich miał z określonym
ptakiem styczność, czy widywał go lub słyszał częściej
albo rzadziej, rodziło się żywsze nim zainteresowa­
nie. Wówczas też powstawała reakcja na specyficzne
dla „wybranego" ptaka przymioty. Mogła więc w grę
wchodzić u jednych — barwa upierzenia, u innych —
jakieś drobne szczegóły ogólnego wyglądu, czy wresz­
cie zachowanie — głównie śpiew.
Oto zestaw wypowiedzi spotykanych najczęściej.
Obok nich spotyka się inne, w których przejawia się
już nie tak obojętny i przypadkowy stosunek do
ptactwa.
„Wsystkie ptoski ładnie śpiewają jek ciepło. Jek
ciepło to każdy się weseli. Kukawki jak jest zaranek,
to ślicnie śpiewają. Skowronek śpiewa, to wesoło na
świecie. Łubki to dzie na chliwie albo na opasi zrobzi
gniazdo, to ładny, pstry ptasek. Mnie się zdaje, ze
każdy przyjemny sykowny, jek weźmie śpiewać. K r u ­
ki, a wrony, a jastrzębie mają ładne psióra, ale to
niedobre, nieprzyjemne ptaki". (Marianna Strzemienna) .
„Najgorse pożarte, niedobre, co żrą kurcaki, to się
nazywają jastrzebzie, to ładne, strojne są, mają psiórka bręgowate. Drugie się nazywają seroki, siwe są.
bzegi u sksydełek i ogony mają bziałe i krowatki
bziałe mają, a łebki carne, to strojne ptaki, to jaj­
kami tylko żyją. kradną. A gołąbki, to ładnota,
a grucą łuziut, łuziut. one strojne, a są gapy, co mają
plecy siwe. a sksydła i oguny corne to tes strojne
ptaki. Gołąbki, seroki i jastrzębie to najstrojniejse".
(Marianna Bałdyga).
Ptaki śpiewające wymieniane są w pierwszej koleiności i najczęściej. Śpiew skowronka i turkawki
uchodzi przy tym za najpiękniejszy. U niektórych
informatorów wywołuje on uczucie zadowolenia i ra­
dości. Ptaki nie śpiewające, ale barwnie upierzone,
zajmują następne miejsce. Jest rzeczą znamienną,
w kontekście z poprzednio omawianymi postawami,
że ta grupa informatorów ptakom nawet najbardziei
szkodliwym (jak np. jastrzębiom) nie odmawia już
uroku. Zdarza się, że pstre upierzenie tych ptaków,
ich lot szybki lub majestatyczny wywołuje duże
uznanie lub nawet podziw.
Należy jednak jeszcze raz powtórzyć, iż obecnie
u starszych ludzi z terenu Kurpiowszczyzny posta­
wa taka jest bez porównania rzadziej spotykana niż
poprzednio opisana. Nie wykluczone, że dawniej było
inaczej. Chociażby przy końcu X I X w., kiedy lasv
nie były tak jak dziś przetrzebione, nad strugami zaś
r o z c i ą g a j się bardziej rozległe tereny pokryte szu­
warami — i tym samym ptactwo miało lepsze warun­
ki, spotykało się więcej jego rzadkich gatunków,
33

32

Józef Slachetka, ur. 1889, zam. w. Szafranki,
pow. Ostrołęka. Gospodarz niezamożny, rybak zawo­
dowy, nie zajmował się twórczością plastyczną.
Marianna Strzemienna, ur. 1867, zam. w. Wy­
krot, pow. Ostrołęka, średniozamożna, zajmowała się
tkactwem, innych rodzajów twórczości plastycznej
nie uprawiała.
33

�szczególnie atrakcyjnych pod względem wyglądu czy
zachowania.
To samo można w zasadzie powiedzieć jeśli cho­
dzi o wszelką dziczyznę. Dzisiaj wielu najstarszym
nawet ludziom większość zwierząt leśnych nie jest
zupełnie znana z widzenia. Dlatego też bardzo trudno
jest dopatrzyć się jakichś istotnych prawidłowości
w poglądach na piękno tych stworzeń. Zrozumiałe,
że zupełnie inne będą one u osób, którym udało się
jeszcze widzieć jakieś „dzikie" zwierzę, aniżeli u tych,
które nie miały tej okazji. „Dzikich stworzeniów nie
zidziałam, to nie poziem, które mi się spodobają.
Zajunc casem przeleci, ale zajunc — jek to zajunc"
(Franciszka Zisk). Należy jeszcze dodać, że nie zawsze
mogła to być okazja oglądania zwierzęcia w natural­
nych warunkach jego przebywania.
„Niech ta ciort weźmie wszystkie gady, robaki
i inne zwierze. Ze zwierzyńcem raz psyjechali, to na
żadne patsyć nie mogłam ... Wsyscy chodzili oglądać
waza, a ja popatrzyła się wstrząchłam i posłam. Lisa
nieli wyrudziałego, to scezył na wsystkich zęby,
pascękę rozdziawił i charcał". (Marianna Zalewska).
POGLĄDY NA PIĘKNO KRÓW I KONI
Wybór koni i krów jako wyłącznego obiektu ba­
dań poglądów estetycznych, związanych ze zwierzęta­
mi domowymi, hodowanymi przez Kurpiów, podykto­
wany był z jednej strony faktem występowania sto­
sunkowo najszerszego zespołu wartości estetycznych
u tych zwierząt i z drugiej ich znaczeniem w gospo­
darstwie chłopskim. Przynajmniej od połowy X I X w.
krowy i konie stanowią podstawę gospodarki hodo­

wlanej na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej.
Hodowla innych zwierząt była tu zawsze słabiej roz­
winięta, a tym samym mniej poświęcano jej uwagi.
Tak więc na przykładzie tych dwóch zwierząt naj­
łatwiej i chyba najdokładniej można prześledzić sto­
sunek, jaki żywią starsi mieszkańcy Kurpiowszczyzny
do żywego inwentarza. Nie chodzi tu o stwierdzenie
oczywiste, że zabiega się o zdrowie i jak najlepszy
rozwój stada, że nad nieoczekiwaną stratą każdej
sztuki ciężko się boleje. Chodzi natomiast o to, iż
chów tych stworzeń wprowadza jakiegoś rodzaju uza­
leżnienie ludzkiej jednostki, u której zawsze drzemie
gdzieś w głębokich pokładach świadomości pragnie­
nie nieskrępowanej swobody. Codzienny trud kar­
mienia licznej, nigdy nie sytej trzody na pewno za­
ostrza to pragnienie. Stąd na każdym kroku wymierza
się tym zwierzętom najgroźniejsze przekleństwa,
a jeśli oszczędza się im cięższych razów (chociaż też
nie jest to regułą), to tylko z troski .o własny interes.
Stworzony został osobny zasób wyrażeń najbardziej
grubych, które by najdosadniej określały to wszystko
co wiązać można z bydłem i nierogacizną. Utrzymy­
wanie się ich w stałym, żywym obiegu wskazuje, iż
nie zaszły istotne zmiany w systemie wychowu i uza­
leżnieniu od niego chłopa. Zwierzęta te otoczono nadomiar wierzeniami, które przypisują niektórym
z nich najbardziej złe moce. Na terenie Kur­
piowszczyzny jeszcze dziś utrzymują się one w formie
reliktowej wobec konia, psa i ś w i n i .
34

34

Por. J. Olędzki, Wota woskowe ze wsi Krzy­
nowłoga Wielka i Brodowe Łąki, „Polska Sztuka L u ­
dowa", 1960, nr 1, s. 14.

107

�Wszystkie zatem najtroskliwsze nawet zabiegi
w stosunku do żywego inwentarza dokonuje się
z ciężkiej konieczności, której przyświeca jedyne
pragnienie — maksymalnego wyzyskania materialnego
każdej sztuki. To- wyłączne zainteresowanie, w wy­
padku konia uczynienia go najwydatniejszą siłą po­
ciągową, a bydła — jednostek najbardziej mięso
i mlekodajnych, przewodzi wszystkim opiniom o ich
wyglądzie, kształtuje bez reszty związane z nimi po­
glądy estetyczne.
,.Jek tłuste stworzenie to piękne. Tek koń jek
i krowa". (Antonina Cicha).
„Krowa jek sie wychowała tłusta, taka ze ją w i ­
dać i wymię ma tłuste, to sykowona. Tak samo i koń
każdy ładny jak dobze wychowany". (Marianna Za­
lewska).
..Krowa jak i kuń jak dobze wychowane, nie ste­
rane, tłuste, to jaka by nie była maść, to ładne".
(Stanisław Koprek).
Oto najbardziei bezpośrednie, najprostsze stwier­
dzenia, nie zawoalowane żadnym dodatkowym przy­
braniem słownym. U podstaw ich leży reakcja na
przymioty dobrego wyhodowania zwierzęcia, mani­
festującego się w ogólnym jego wyglądzie — głównie
kszta cie tułowia. Ale istnieią informatorzy nie ma­
jący tak surowych doznań, którzy są bardziej wymapaiacy wobec wvgladu zwierzęcia wartościowego i po­
trafią prawie smakować w symptomach właściwych
mlecznej, obfitującej w mięso krowie i mocnemu ko­
niowi.
..Koń ni zólty, ni corny. ani bzieły tylko kaśtan,
to najstrojnieisy. Jek ma piec seroki, a łud opałkowaty. a syje wygięta, a łepek honorowy, to je stroj­
ny. Krowa jek ma kałdun jek fura, a chrzvbiet gar­
baty, to nie honorowa, nie stroina, musi być tłusta
i chód mieć taki coby się w niej gnaty nie gibały.
I cyrwuna i łaciata, jek tłuste, to ładne". (Rozalia
Skrodzka).
..Kunie najładniejse to takie jek ziśn e cerwune
i żółte tes mi jesce podchodzą. Bziały. to sie mózi —
iedzie z bziałą bziedo. To jak juz inaksego nie może
kuoić... Corny, to mi sie nie podoba, bo mi sie wydaie ze nie ma stroiu. zresta cornv. to zawsze gorsv,
ociąga sie przy robocie. Jek kaśtanowaty taki cyrwunv. to zaraz tłustsy sie wydaie". (Ewa Rvdel).
„Kaśtany to naistrojniejse. s w e tvs sa jesce stroine, kare jus nie tyle wyględne. Wsystkie ładne jek
tłuste, wypasione, to i tuzvcka l?7y i biedra nie za
wysokie, syja krótsa sie robi. pierś się mhi silnieisa,
inny fason. Choć to s?mo stworzenie, takie wvględniejse. zdatniejse do roboty i wyjazdki". (Władysław
Nasiadka).
..Piękne sa krowy cerwune i łaciaste. ładnie w y ­
chowane, a kunie kaśtanowe, cvrwune. takie krępe,
silne. A takie bia e i corne. to śmiertelniki. to strasnie nieładne. One zawsze do roboty gorse. Wsystko co
wsoaniałe. to piękne, takie zdrowp. żywe. mocne, takie
iak piorunem z nieba Ja to t=ka górnolotna. A są
fleematvki. im to byle co podchodzi. Takich to ja
bym pozabijała". (Anna Kordeckal.
Miedry poszczególnymi wypowiedziami nie zacho­
dzą żadne różnice jakościowe Znamienne jest. że
zarówno informatorzy mniei jak i bardziej wrażliwi
na estetykę •— w poglądach na piękno koni i krów
są jednomyślni.
Jako ..niękne". ..ładne". ..strojne", czy ..honorowe"
uznają tylko zwierzęta „tłuste", „dobrze wychowane",
ł

;

;

ł

35

Por. P. Szumowski, Z. Jastrzębowski, Przy­
czynek do studiów nad geograficznym rozmieszcze­
niem ras zwierząt, domowych w Polsce. ..Kwartalnik
Statystyczny", t. X: 1933. z. 1. mapa: Rozmieszczenie
ras koni w RzeczyDOspolitei Polskiej; M. Biernacka,
Kurpiowska aospodarka hodowlana, w opracowaniu
zbiorowym: Kurpie — Puszcza Zielona. Traducie hi­
storyczne a problem reaion».. cyt. wvd.. s. 234—236.
Por. T. Konopiński, Hodowla bydła — pocho36

108

„wypasione". Mogą się najwyżej różnić w ocenach
szczegółowych, gorzej lub lepiej orientować w zale­
tach poszczególnych odmian i ras.
Istnieje wiele powodów, aby twierdzić, że na te­
renie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej wyhodowana
została pewna miejscowa odmiana konia pospolitego
z domieszką konia ciężkiego i (mniejszą) lekkiego,
wysoko uszlachetnionego. Konie te charakteryzują się
niewysokim wzrostem, krępą budową, małą głową
i kasztanową maścią. Kurpiowszczyzna słynęła z nich
jeszcze do I wojny światowej . Stąd też najprawdo­
podobniej tak wielu informatorów uznaje za piękne
wyłącznie konie maści kasztanowej, względnie gniadej („żółtej") najbardziej ją przypominające. Nato­
miast bydło kurpiowskie, od czasów jak sięga pamięć
najstarszych informatorów, zawsze było mieszane.
Do I wojny światowej hodowano przeważnie krowy
maści „siwej", „pstrej" (czerwono-biała lub białoczerwona), „kobielastej" (czarna z białym pasem na
grzbiecie), a także „łyse" (czerwona o grzbiecie bia­
łym), „kropichy", „graniaste" (czarna lub czerwona
z białymi łatkami). Od końca X I X w. pojawia się
ponadto na tym terenie odmiana rasy nizinnej, białoczarnej i czerwonej — polskiej . W wyniku tak
znacznej różnorodności hodowanych odmian zrozu­
miałe są różnice w poglądach informatorów na piękno
krów o określonej maści. Najczęściej bywa tak, że
informatorzy uznają za piękne, względnie najpiękniej­
sze tej maści bydło, do jakiego najbardziej przywykli,
stykając się z nim w rodzinnej wsi lub zagrodzie.
35

36

POGLĄDY NA PIĘKNO FIZYCZNE CZOWIEKA
Piękno człowieka można rozpatrywać w mniej lub
bardziej szerokim aspekcie, uwzględniając np. przy­
mioty wyodrębniające go od świata zwierząt (przy­
mioty umysłowe! lub zatrzymując się na tvch tylko
jego cechach, które go wiążą z pozostałymi żywymi
istotami, czyli ograniczaiąc się do jego fizycznego
wyglądu. Wybierając pierwszą z tych możliwości
wkracza się w złożona problematykę etyki. Dlatego
też poprzestanę na analizie poglądów związanych wy­
łącznie z zewnętrznym, fizycznym pięknem człowieka,
jego figurą, budową, karnacją oraz barwą włosów
i oczu. Informatorzy nasi nie ujmuią jednak swych
ocen wyglądu człowieka w oderwaniu od wyobrażeń
o określonych walorach psychicznych czy charak­
terologicznych. Stoją bowiem na stanowisku, że u nie­
których osobników pewnym cechom zewnętrznym od­
powiadają ściśle określone zalety ducha. np. blondyni
0 błękitnych oczach mają dobre serce, szczere, otwar­
te usposobienie, a ich zaprzeczeniem są ludzie o wło­
sach rudych lub oczach zielonych. Tego rodzaju sta­
nowisko jest bardzo popularne w środowisku ludo­
wym. Dla podiecia próby interpretacji jego żywot­
ności w odniesieniu do Kurpiowszczyzny — niezwykle
pomocne są wvniki badań antropologicznych. Na
podstawie danych dostarczonych przez A. Maciesze
można z dużym prawdopodobieństwem twierdzić, że
wszystkie te cechy wyglądu, które wiążą się z nie­
korzystnymi przymiotami usposobienia i charakteru
człowieka wystenuia wśród ogółu ludności kuroiowskiej bardzo rzadko . W tym można by znaleźć w y ­
tłumaczenie utrzymywania się u starszych Kurpiów
owego niczym nieuzasadnionego uprzedzenia do r u ­
dych i zielonookich. Pamiętamy bowiem, że zawsze
oceniali oni negatywnie te wszystkie właściwości
37

dzenie, rasy, pokrój, dobór, żywienie,
użytkowanie
1 organizacja czyli biologiczne i ekonomiczne podsta­
wy hodowli bwdfo. Poznań 1931, s. 233; M. Biernacka,
op. cit s. 236—237.
Por. Aleksander Maciesza. Puszczanie przas­
nyscy. Przyczynek do charakterystyki
antropoloqiczn°i
Kurpióui. ..Archiwum Nauk Antropologicznych", t. IIT,
dz. A. Antropologia, nr 1, Warszawa — Lwów 1923,
s. 6—9.
37

�wyglądu np. zwierząt domowych, szczególnie zaś koni,
które nie występowały dostatecznie często lub —
inaczej — które odbiegały od spotykanych niegdyś
najczęściej.
Przejdźmy jednak do samych wypowiedzi. Infor­
matorzy, ustosunkowując się do urody ludzkiej, biorą
pod uwagę przede wszystkim wzrost, budowę i ogólną
kondycję obiektu.
„Jak jest scupiy, to lichy, to licho nadziejo w nim.
Najlepsy, najsyKowniejsy chłop, to taki średni (nie
wysoki), mocny. I kobieta tak samo, jak zdrowa, to
fajna". (Apolinary Waśkiewicz).
„Chude, wysokie ludzie to mi się nie podobają,
bo mają wygląd niezdrowego, nie zdatnego do roboty.
Na tłustego to bym stale patrzyła, bo tłusty to zdro­
wy, ładny. Jek cłowiek zdrowy, to cerwony, cerzysty,
taki prętki do wszystkiego". (Stanisława Olender).
„Przychodzili do mnie takie scupłe, rosłe chłopy,
to nie chciałam z nimi gadać. As przyset taki jeden
karcysty, cerwuny kark równo z włosami, mocny
seroki, to se pomyślałam dobry do gospodarki i do
pokazania ludziom". (Ewa Rydel).
„Mocno duze ludzie mi się nie podobają, takie
bociany. Średnie to mi się podobają, takie zgrabne,
tłuste. A chudy to ciemięga, to as zygać się chce.
Ale za tłusty, to tes nie ładny, jek by się na korycie
upas. Lubię patrzyć na takich prętkich, co chyżo się
rusają". (Anna Kordecka).
„Chudych to nienazidze, a tęgich, tłustych, to ja
tes nienazidze. Ja tych kadłubów nienazidze, bo jek
umrą, to śmerdzą i za życia śmerdzą. Te to do zwieziny podobne. Ja to tak jem, zeby jak najmniej
śmerdzieć jek umrę. Najpiękniejse, to takie są l u ­
dzie, me za duze ale i nie małe, bo ich nie zidać,
dobrze rozrośnięte, mocne, silne". (Rozalia Skrodzka).
Obraz ideału urodziwego człowieka rysuje się we
wszystkich wypowiedziach bardzo podobnie. Jest to
osobnik, który swoją budową, ogólną kondycją gwa­
rantuje pełne przygotowanie do ciężkiej pracy fizycz­
nej, tewne różnice zdań co do tego, czy jest nim
osobnik bardziej niż dobrze, czy tylko dobrze odży­
wiony, nie mają większego znaczenia wobec jedno­
myślności, iż nie jest nim na pewno osoba szczupła —
wysoka. Przy takim stanowisku zrozumiały staje się
w wypowiedziach brak jakiegokolwiek ustosunkowa­
nia się wobec poszczególnych części ciała, stopnia har­
monii i regularności budowy. Określona wielkość
i forma głowy, kształt dłoni i nóg nie stanowią dla
informatorów warunku piękna. Sporo natomiast uwagi
poświęcają oni cerze, znajdując w niej odbicie stanu
zdrowia.
Jakie jeszcze szczegóły w wyglądzie fizycznym
człowieka stanowią przedmiot estetycznych doznań —
wspomniałem już wcześniej. Są to barwa włosów
i oczu.
„Cyganów, carnych to nienazidze. Najpiękniejse
to takie, co włosy mają jasne i ocy jasne. A bure,
ciemne, to nie lubzie. Żielune to najgorse. Kot ma
ci zielune, to zdradliwe, to do nicego". (Antonina
Cicha).
„Podobają mi się mocno ocy niebzieskie. Carne
i sare nie, a juz kocie, to nie doj Boże, najgorse, fałsywe. Ciemne blondyny i satyny, to ładne, a ryzi
i ciorne takie kruki, to śkaradztwo. Ryzi to fałsywi,
a ciorny, to jekby się ufarbował na pokaz". (Józef
Slachetka).
„Jek okrągła buzia, jasne włosy i niebieskie ocy,
to sykowny. Cyganiaste, to mi się nie podobają".
(Franciszka Zisk).
38

„Puszczanie przy jednakowym z ogółem Pola­
ków Królestwa wzroście i siągu, jednakowych wy­
miarach obwcdu i długości głowy oraz jednakowych
najczęściej spotykanych wymiarach szerokości głowy,
a także jednakowej odsetce barw włosów, a więc
o włosach najczęściej szatynowych, wyróżniają się
największą odsetką oczu jasnych, największą ilością

„Mnie się spodobują ludzie jasne, coby ocy,i włosy •
nieii jasne. Ale takie całkiem jasne to juz me, a cerwune, takie ryzie, to jesce gorse, to niedobre takie
ludzie, chytre, mściwe, taki, to gotów cłowieka zabić".
(Marianna Bardyga).
Tak więc równ.eż w stosunku do tych drobnych
szczegółów urody ludzkiej informatorzy zajmują
ściśle określone stanowisko, nie różniąc się w wyma­
ganiach, jednakowo żywo wyrażając swój stosunek
do cech, które uznają i które budzą w nich sprzeciw.
Podobnie jak w ocenach piękna zwierząt domo­
wych, tak i tych dotyczących człowieka nie udało mi
się stwierdzić różniących się zasadniczo postaw. To­
warzysząca im kategoryczność wyrażania sądów każe
zastanowić się nad tym jak bardzo silne musiało być
oddziaływanie czynników sprawczych. Można dopa­
trywać się ich przede wszystkim w ciężkich warun­
kach bytu okresu, kiedy kształtowały się poglądy
starszego pokolenia Kurpiów, a także w izolacji społeczno-kulturalnej tego rejonu k r a j u .
Na tej bardzo pobieżnej charakterystyce poglądów
na piękno fizyczne człowieka można skończyć oma­
wianie zgromadzonego materiału. Pozostaje tylko
samo uporządkowanie tych wszystkich uwag, które
nasunęiy się w toku przeprowadzonego wywodu.
Przeżycia estetyczne starszego pokolenia Kurpiów
wiążą się z odczuwaniem uroków tych wartości świata
przyrody, które mają materialne lub społeczne uza­
sadnienie w bytowaniu chłopa względnie też jakieś
racje w jego wierzeniach. U człowieka cechami taki­
mi są przede wszystkim — przystosowanie do cięż­
kiej pracy fizycznej i łatwość współżycia grupowego,
u koni — głównie zdolności pociągowe, u bydła, po­
dobnie jak u ryb, przede wszystkim zalety spożyw­
cze, u niektórych owadów (pszczół, trzmieli), niektó­
rych ptaków, a także roślin — pożyteczność dla gos­
podarstwa, w krajobrazie — żyzność gleby, łatwość
eksploatacji (np. brak nierówności terenowych) oraz
stopień zagospodarowania, wreszcie, jeśli chodzi
o pory dnia i roku — przede wszystkim wpływ na
ożywienie w przyrodzie oraz na stan wyższej spraw­
ności fizycznej człowieka. Nawet piękno kwiatów oce­
niane bywa przez to w jakiej mierze świadczą one
o gospodarności i pozycji hodującego ich cziowieka.
Przyjmowanie za miernik piękna realnej wartości
przedmiotów czy zjawisk przyrody stanowi w egzy­
stencji chłopa-rolnika dominujące kryterium oceny
estetycznej; dotyczy to wszystkich bez wyjątku jed­
nostek, które zostały objęte badaniem. Takie stano­
wisko wyzwala oczywiście kategoryczność estetycz­
nych sądów, osłabia wszelkie wahanie czy niezdecy­
dowanie w wyznaczaniu rzeczy brzydkich, prowadzi
do zakreślenia pięknu w przyrodzie wąskich granic.
Są wypadki, że uroki pór roku i dnia, następnie
krajobrazu oraz flory i fauny spotykają się z bar­
dziej elastycznym osadem. Można by powiedzieć, iż
piękno tych dziedzin świata przyrody, od których
uzależnienie bytu chłopa nie jest obecnie ściśle uza­
leżnione lub które nie są przedmiotem stałych trosk
czy zabiegów gospodarczych (z przyczyn nieraz zu­
pełnie obiektywnych) — wyzwalają bardziej złożone
doznania estetyczne. W odniesieniu do tej sfery pięk­
na w przyrodzie można więc mówić o pewnym, nie­
raz zasadniczym, zróżnicowaniu poglądów estetycz­
nych interesującego nas środowiska. Natomiast piękno
tych dziedzin przyrody, wobec których człowiek na
wsi czyni stałe starania gospodarcze, względnie na
których zmuszony jest skupiać stale uwagę, czerpiąc
z nich korzyści — a więc przede wszystkim piękno
38

osobników miernego czyli średniego wzrostu. Puszcza­
nie wyróżniają się wśród Polaków największym sto­
sunkowo do swego wzrostu tułowiem, najkrótszymi
nogami i długiemi rękami, odpowiadając pod tym
względem typowi ludności ciężko pracującej". A. Maciesza, op. cit., s. 54.

109

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11429" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11407">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/010dc1bc8f61d853574d0679d56156e5.pdf</src>
        <authentication>15c0e822155e7dcf5ce5431d70cb4bbb</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136183">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3739</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136184">
                <text>1960</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136185">
                <text>sztuka ludowa - konkursy</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136186">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:3512</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136187">
                <text>XV powojenny konkurs szopek/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136188">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2, s. 111-115</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136189">
                <text>Reinfuss, Roman</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136190">
                <text>pol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136191">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136192">
                <text>czas.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136193">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="136194">
                <text>22. O b r a z ó w
23.

Łóżko

mniejszych

24. P o d u s z k a

jedna

25. S o m s i e k

jeden

26. S o m s i e k

dwiema

poszewkami

n a zboże

30. S z k l i w a

o dwóch

izbach,

6

pie­
270 —
72 —
54 —

49. (różne

wierzytelności,

Szydlak w Wieliczce

Gotowemi

zostało

w tym

(!) 48 zł.)

430 10

po zmarłym

wydatków

wymienione

wysokości w y n a g r o d z e n i e

jest

XV

P O W O J E N N Y

XV

powojenny

konkurs

(a X V I I

1937) n a najpiękniejszą

wał

się w r o k u

szopkę

1959 w a t m o s f e r z e

w s z y s t k i m n a k o n k u r s obecny
gu

obfitości

— stanowiące

licząc
sensacji.

stała

z f u t r e m oszacowana

18 za 24 zł s p r z e d a n e .

wa

g r 15 s z a c o w a n a

szacowany
stodoła

z piwnicą

wydźwięku

zgrzytu,

Narodowa

s k i c h konkursów

na nagrody;

datnie

suma

że

w dziejach

t y msamym

pieniędzy

szopkarzy

nizatorów

wiadomość,

oszaco­
stojące,

której

jest g r u n t

za

12 d u k a t ó w

Po

spłaceniu

przeznaczona

dworski na jeden

Miejska

zmniejszyła

rozdzielanych

się w y ­

corocznie

mię­

w p o s t a c i nagród i zakupów, co o r g a ­

konkursu

a wśród szopkarzy

postawiło
wywołało

w

trudnej

sytuacji,

u c z u c i e żalu i zniechę­

cenia.

(WMK

-

i 8 zł 12 g r c z y l i

kowo

znaczna.

reszta

została

n i e l e t n i c h dzieci

d l a opiekunów
Podał:

usta­
szopek,

u w a g ę z w r a c a ł y duże

ki

przez:

lalkami

wykonane

(zeszłorocznego
Dudzika
daniu

prezentuje

zdobywcę

i Włodzimierza

do teatru

„Lalka"

I

nagrody),

M a l i k a — który,
w Warszawie

odległej

czony,

lista

zgłoszeń

z Bibie, w s i

K o n k u r s miał się j u ż

w pobliżu p o m n i k a M i c k i e w i c z a ukazał się s k u r ­
zadyszany

staruszek,

ciągnąc z w y s i ł k i e m

była

dawno

75-letni

zamknięta,

Tomasz

ciężkie, z b i t e z desek

szopka

wiejska,

skromna, topornie

to t y ­

wykonana,

d l a większego e f e k t u różnymi d r u k o w a n y m i
z mechanizmem

do poruszania

o p a t r z o n y m w potężne, ręcznie w y k o n a n e ,
koła

Łata,

sanki, na

których stała p r z y k r y t a w o r k i e m s z o p k a . Była

zębate

( i l . 1, 2). P o j a w i e n i e

przystąpić

do konkursu,

po sprze­

czliwości

tyle

przyjęciem

kilometrów
spotkało

licznie

lalek za­
drewniane

się

spóźnionego

szedł

pieszo, a b y

się z p e ł n y m ż y ­

zgromadzonej

publicz­

ności.
Sąd
oraz

O d strony

przywieziona

końcowi,

nia

ezenekierowskim.

Tabora

ku

grody

w stylu

stara, wysłu­

szopka

gdy

t r a d y c j e w y k o n a ł n o w ą szopkę, r ó w n i e ż j a k p o p r z e d ­
utrzymaną

z pozostałymi

o 9 k m od Krakowa.

Zdzisława

rodzinne

szop­

między­

swe blizny i rany.

który

pozo­

61-let-

który w w y t a r t y m m u n d u r z e

szopkarza,

szopki

stałej p o s w y m z m a r ł y m o j c u , podtrzymując

szop­

Tabor,

blisko n a 3 metry

przedstawieniach

Wiatra

Władysława

Pietraszek

jeszcze w czasach

N r 49 otrzymała s z o p k a

Dookoła

w ś r ó d których szczególną
z

Edward

stanął F r a n c i s z e k
wysoką

zbudowaną

na licznych

obrazkami,

Mickiewicza

pieniędzy

S Z O P E K

1946. W p o r ó w n a n i u

oklejona

pomnika

za 224 zł 15 g r . "

w o j e n n y c h , która brała już udział w k o n k u r s i e w r o ­
ku

zgłoszonych n a k o n k u r s była s t o s u n ­

w i o n o 48 błyszczących k o l o r o w y m i s t a n i o l a m i

(pań­

Kamieński

162 zł 19 g r d ł u g ó w

754)

ką z l a l k a m i ,

powa

Ilość szopek

dzień

(kupił) W a w r z y n i e c

Tataruchów.

krakow­

szopkarskich n i e wyasygnowała a n i

grosza
dzy

była

po raz pierwszy

koloro­

zdezelowana

przypominała w e t e r a n a ,

Rada

szacowane

kalamajkowa

n a zł 180, p o d n r 13 w e F r y w a ł d z i e

pletami

raczej

pięć,

za zł 2 g r 28. Chałupa,

i garncarnia

żona

o

nici

zł 1 za zł 1 g r 16 k u p i o n y . [...] O b r a z k ó w

n i m u r a r z , ze swoją

d o b r y c h l a l e k . Drugą sensacją,

majątek

granatowa

n a zł 24 kupioną z o ­

Spódniczka

po g r 6 taksowanych

kość — s z o p k i ze s c e n k a m i d o g r a n i a jasełek i k o m ­
bardzo

licytacji

z a 1 zł 6 g r k u p i o n a . Rańtuch

kościoła M a r i a c k i e g o

rzad­

około

t a k s o w a n a zł 1 k u p i o n a za 2 zł 3 g r . Z a p a s k a

odby­

l a t dużą

zazwyczaj

drogą

za zł 40 [...] K o r a l i k ó w

od r o ­

posypały się j a k z r o ­

od paru

sukienna

s z c z y z n y pieszej — E P )

Przede

167 zł
koszta

p r z e z Tataruchów. „Sukienka

K O N K U R S

krakowską

wyniósł

inwentarzach

wynoszą

1831 r . s p r z e d a n o

61 15

d l a 2 księży biorących udział

Reinfuss

ku

8 maja

pozostawiony

wana

nie spotykanej

Roman

gospodarzy

„za w ó d k ę

— 31 zł 6 g r ( t j . za

w podobnych

68 —

1200 19
Wśród

pogrzebowym"

30 zł.

przy

p o d zasiew)

— 118 zł, i pokaźny w y d a t e k

obchodzie

ośm

42—48. ( Z a z a k u p i o n e z a g o n y p o l a ze z b o ż e m
lub

pogrzebie

pogrzebowe

zł

34. G a r n c a r n i a

41.

18 g r . S p o t y k a n e

90 —

k a r n i , z sienią i komorą

Wojciech

około 25 k w a r t ! ) . Cały k o s z t p o g r z e b u

4 —
3 piece

33. Stodoła z j e d n y m sąsiekiem
i

3 —
3 —

3

pięć

wypalonych

32. D o m p o d p o l u d n i e

36—40.

przy

— 24

n a kapustę, d o b r e

miarek

Garnków

w

1 —

stara n a p l e w y
dwie

3 —
2 —

— 10

stare •

29. W i n ó w e k
31.

z
duży

mniejszy

27. K o r y t o
28. P a k a

14 d - t t o

nowe

konkursowy

dwie

równorzędne

przyznał w t y m r o k u
Zdzisławowi

pierwsze n a ­

Władysławowi

Dudzikowi. Obydwie

Wiatrowi

szopki

o du-

111

��II. 1. Szopka.
1959 r. Wyk. Tomasz
Łata.
Bibice,
pow.
Kraków.
II. 2. Szopka.
1959 r. (od
tylu).
Wyk.
Tomasz
Łata. II. 3. Autorzy
niosący swe
prace
na konkurs.
II. 4. Szopka.
1959 r. I I nagr.
Wyk.
Antoni
Wojciechowski.
II.
5.
Szopka.
1959 r. I nagr.
Wyk. Zdzisław
Dudzik.
11. 6.
Szopka.
1959 r. I I nagr. Wyk. Włodzimierz
Malik.

�żych

rozmiarach

kukiełkowych
cych
W.

w

scenki

pełne

wyróżniała

kolorystyką

się

oraz

do

zespoły

t r a d y c y j n y c h jasełkach

Wiatra

piękną

posiadały

oraz

dzo

poprawna

ła

się

W

grupie

w

bogatym

i starannie

d r u g i c h nagród

już W ł o d z i m i e r z
Godyń.

Z. G o d y n i a ,

zwyciężenia
część

Każdy

jednak

wiązał

to

z

Ruta

bowiem

odznacza­
( i l . 6).

wspomniany
Tarnowski,

oraz

wyróżnionych

13-letni

drugą

na­

Wojciechowskiego

podjęli

próby

prze­

płaskości, którą o d z n a c z a się
najlepiej

wykonanych

wymienionych
w

inny

wyżej

sposób.

prze­

szopek.

autorów

roz­

Wojciechowski,

budynku

— motyw

poszerzający

par­

łamanych

scho­

barokowych,

d ó w , zapożyczony z kościoła n a Skałce ( i l . 4). G o d y ń
zaś,

mniej

widać

obciążony

tradycyjnymi kanonami,

zrobił szopkę o r z u c i e półkolistym, w p o s t a c i
Barbakanu,
szego

piętra

n a d którym
i

wież,

połowy

umieścił k o n s t r u k c j e p i e r w ­

co

dało

w

rezultacie

n o w ą f o r m ę bryły, n i e spotykaną d o t y c h c z a s

zupełnie
w

k a c h k r a k o w s k i c h ( i l . 7). S z o p k a T a r n o w s k i e g o ,
nana
talu
waną

114

jak zwykle
zdobniczym,
bryłę

bardzo

starannie,

posiadała

budynku,

która

o

szop­
wyko­

bogatym

dość

słabo

w

dodatku

de­

zakompono­
gubiła

się

przeładowanej

dekoracji. N i e wyróżniała

się

a r t y s t y c z n y m i w a l o r a m i szopka

go R u t y , który p o k i l k u

latach przerwy

rów­

Antonie­

znowu

wziął

udział w k o n k u r s i e .
Wśród
szopka

pięciu

nagród

Ferdynanda

prawna

w

formie

oryginalna,
stawień

i

kolorze,

zaopatrzona

jasełkowych.

szukając

nowej

wieżowym

w

Z

szopka

t a była

niewolniczo
może

formy

herbie

okazać

bodny

pod

scenkę

praca

uwagę

dosyć

duża,

może

zbyt

i lalki

do

Adama

W

przed­

oparł się n a t r ó j wykonaniu

prymitywna

i

się w z o r u . S a m pomysł

trafny,

jeśli

rozwinie

względem

go

autor

w

za­

B u j a k a , który

obecnym

zanadto

po­
mało

nienagrodzonych

wyjściowej

jeszcze

się

pracach

zwracała

ale

szopek

Krakowa.

trzymała

swych

trzecich

Sadowskiego,

sługuje n a w y m i e n i e n i e

w

przyszłych

sposób b a r d z i e j

kolorystycznym

i

zbyt

jednak
swo­

dekoracyj­

nym.

uświęcony tradycją prostokątny r z u t p o d ­

stawy, wprowadził — j a k o element
ter

skromniej

lalek

się:

były szopki A .

nawet

zadanie

utrzymując

Antoni

obydwaj

owej

ważna

znaleźli

Spośród

grodą n a j c i e k a w s z e
i

typie

M a l i k ( i l . 5), F r a n c i s z e k

Wojciechowski,

Zbigniew

w

w

nież s w y m i

wyko­

Z. D u d z i k a , b a r ­

dekoracyjnym,

doskonałych

Szopka

proporcjami,

a r c h i t e k t u r z e , ale

pod względem

kolekcją

Antoni

swej

występują­

krakowskich.

doskonałymi

n a n y m d e t a l e m zdobniczym. Szopka
wyposażona

przedstawień

lalek

Omawiany
jennym
ga

okresie

powo­

— j e s t k o n k u r s e m j u b i l e u s z o w y m , co

wyma­

jakiegoś

Jak

wynika

przez

Sekcję

Sztuki

PAN

mentację

t u konkurs jako X V
podsumowania,
z

danych
Badania

w

tylko

statystycznych
Plastyki

Krakowie,

wszystkich

choćby

w

Ludowej

która

konkursów,

15 l a t n a k o n k u r s a c h zostało

cyfrowego.

opracowanych
Instytutu

prowadziła
w

doku­

ciągu m i n i o n y c h

przedstawionych

łącz­

n i e 528 s z o p e k p r z e z 216 uczestników. Spośród t e j n a
pozór z n a c z n e j
dzie,

którzy

liczby szopkarzy

do konkursu

— 128 z n i c h t o l u ­

stanęli r a z j e d e n ,

brało udział d w a l u b t r z y r a z y . P ó ź n i e j c y f r y
się zmniejszają,

57 osób
szybko

t a k ż e d o g r u p y stałych u c z e s t n i k ó w ,

�7 Szopka.
1959 r II nagr. Wyk.
ka. 1959 r. Wyk. Jan Przeworski.
Jacek
Kordek.

biorących p r z y n a j m n i e j
powojennych,
cie:

wchodzi

86-letni m u r a r z

Aleksander
nowski

Kudłek

10 r a z y

teatru,

6 osób, a

Władysław

i

pouczają
wszystkim
podaną

jak

i

gu

15 l a t z a l e d w i e

Franciszek

Tar­

Dudzik — re—

kamieniarz

konkursach,

obecnych.

robotnicy

wyżej

oraz

liczbę

Dane

we

zarówno

statystyczne

interesują

ucząca

215

się

się

przede

młodzież.

uczestników

Na

konkursów

było:

uczącej

.

się

młodzieży

108 ( w
65

t y m 14 m u r a r z y )

( o d szkoły
po

podstawowej

uczelnie

akademic­

kie)
inteligentów
bez

Organizowane
wadziły
wśród
Na

przez

do

wyłonienia

której

padają

czele

tabeli

zdobywca
do

. . . .

podanego

wystawców

zawodu

9
2

n i m idzie
nagród

się

dopro­
nagrody.

Franciszek

Zdzisław

ostatnio
Krakowa

W i a t r , który, przystępując

konkursu

dopiero

w

8 ra­

Dudzik,

(1947—1959);
szopkarzy

po raz

1957 r o k u ,

zdołał

1958 i 1959) uzyskać

pierw­

nagrodę.
W

związku

z

XV,

jubileuszowym

pięciu zasłużonych s z o p k a r z y

konkursem,

o t r z y m a ł o Złote

ki Miasta K r a k o w a , przyznane

Odzna­

i m p r z e z Miejską

Ra­

dę N a r o d o w ą . Są t o : n e s t o r k r a k o w s k i c h s z o p k a r z y —

31

zbiorowych

szą

cią­

ekstraklasy,

pierwsze

znajduje

najwybitniejszych
do

konkursy

l a t a c h 1946—1957 otrzymał

nagrodę. P o

Władysław

pierwszy

lat

szopkarskiej

najczęściej

7 pierwszych

grupy

wszedł

szereg
się

laureatów

T a r n o w s k i , który w
zy p i e r w s z ą

znikoma.
ich w

4.

już d w u k r o t n i e ( w r o k u

robotników

jest

razy),

Przeworski

n a s , że s z o p k a r s t w e m

szopki

(10

W o j c i e c h o w s k i , 6 1 - l e t n i m u r a r z , który brał udział
przedwojennych

wykonujących

protokołach k o n k u r s o w y c h z a n o t o w a n o

Zdzisław

dotychczasowych

kobiet

W

i W ł a d y s ł a w T u r s k i — r o b o t n i k (13 r a z y ) o r a z A n t o n i
wszystkich

Ilość

mianowi­

Owsiński

— dekorator

Marian

Szop­
Wyk.

udział w k o n k u r s a c h

zaledwie

— m u r a r z (11 r a z y ) ,

kwizytor

Zbigniew
Godyń. II. X.
II. 9. Szopka.
¡959 r.

Władysław
(drużyna

harcerska,

uczniowie

liceum).

Fot.

Owsiński,

Wojciechowski,
nowski.

Jan

Swiderski.

Włodzimierz

Zdzisław

Dudzik

i

Malik,

Antoni

Franciszek

Tar­

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11416" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11394">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/d7691d5873597697e01365069b0f327c.pdf</src>
        <authentication>0b24096be51e947e2b8512bf524e2d57</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135957">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4555</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135958">
                <text>1963</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135959">
                <text>sztuka ludowa</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135960">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:4234</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135961">
                <text>Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135962">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2, s.112</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135963">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135964">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135965">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135966">
                <text>P

O

t

l

S

H

F

Kazimierz Pietkiewicz — THE ROLE AND IMPOR­
TANCE OF ARTISTIC FOLK TRADITIONS I N
CONTEMPORARY POLISH CULTURE
The author discusses the complex phenomena
occurring today i n folk art, emphasizes the inte­
gration processes now taking place, coming to the
conclusion that folk culture still has an important
role to play, both in the folk artists' milieu and in
enriching contemporary Polish culture.
Barbara Bazielich — THE IMPORTANCE OF TECH­
NIQUE I N STUDIES ON FOLK EMBROIDERY
(Śląsk cross-stitch embroidery taken as an example)
This article brings an analysis of the technique
of various types of cross-stitch embroidery. The
descriptions and systematic treatment of the subject
permit of an attempt to establish a certain chrono­
logy and to show the evolution of cross-stitch embroi­
dery, which in turn throws some light on the pro­
blem of ornamentation, creative milieus, directions
of development, influences and dependence on con­
ditions.

O

L

K

A

R

T

a r e j u s t b e f o r e t h e c o m i n g o f Spring a n d , i n connec­
tion
with
this,
the masqueraders
were
to
ensure
s u c c e s s i n f a r m i n g a n d i n t h e f a r m e r s ' p r i v a t e life
i n t h e n e w p e r i o d o f v e g e t a t i o n w i t h t h e a i d o f magic.
The m a s k s ( b e a r s , g o a t s , h o r s e s ) w o r n b y t h e m a s ­
q u e r a d e r s i n t h e p r o c e s s i o n symbolize t h e e l e m e n t s
favouring a n d impeding vegetation a n d the original
purpose
of t h e procession
of masks w a s to w o r k
m a g i c . As t i m e w e n t o n , n e w c h a r a c t e r s f r o m t h e
village
community a p p e a r e d ( t h e o l d woman, t h e
old m a n ,t h e b a k e r , t h e gypsy, t h e policeman) a n d
the
whole
custom b e c a m e a p r e t e x t f o r a v i l l a g e
fete, w h i l e
the people
n o longer
believed i n t h e
effectiveness o f t h e magic r i t e s .

Jacek Olędzki — TRADITIONAL VIEWS ON THE
BEAUTY OF NATURE EXPRESSED BY PEASANTS
FROM PUSZCZA ZIELONA (KURPIE REGION)
The v i e w s o f t h e p e a s a n t s on t h e beauty of
nature
presented
i n this
article
a r e material f o r
r e s e a r c h w h i c h is to establish t h e relation
between
the
artistic
achievements
a n d aesthetic
sensitivity
of
t h e people.
The
statements,
as made
by the
peasants themselves,
a r e striking for their practical
a t t i t u d e t o w a r d s t h e beauty of n a t u r e . In m o s t c a s e s ,
v a l u e s b r i n g i n g r e a l a d v a n t a g e s p l a y a d e c i s i v e role
in evaluating
the beauty
of t h e t i m e
of theday,
scenery,
living
creatures
a n d plants.
The
author
a t t r i b u t e s t h i s inability t o m a k e a n abstract e v a l u a t i o n
o f t h e b e a u t y of n a t u r e t o t h e f a c t t h a t t h e Kurpie
peasants
do not possess highly
developed
aesthetic
sensistivity. This does n o t , of c o u r s e , e x c l u d e t h e
existence
among
them
of individuals
w h o react
strongly
to t h e b e a u t y
of t h e world s u r r o u n d i n g
t h e m , without p a y i n g attention to p r a c t i c a l conside­

Janina Dydowicz — SHROVETIDE I N WIELKOPOL­
SKA
The development processes taking place in the
rural areas have led to the decline of the traditional
customs connected with the primitive beliefs of the
people in olden times. However, in Wielkopolska
(Poznań region) the campaign to defend Polish
culture from Germanization during the period when
Poland was ruled by the partitioning powers resulted
in the preservation of some of these customs in
relatively pure form. The article describes the
rations.
manner of celebrating Shrovetide. These celebrations

n O / l b C K O E

H A P O

K a s H M e a n e i s e B H i — POJIb M 3HAHEHHE
HAPOAHOKt
XyAOHCECTBEHHOfl
TPAAMH.MM
B COBPEMEHHOtf TLOJlbCKOVl
KYJlbTYPE
ABTOP

pacciwaTpMBaeT

cJiojKHbie

HBJieHHH,

3aMe-

laeMbie B coBpeMeHHOM H a p o f l H O M TBopnecTBe, noflnepKMBaeT nponcxoflsm;ne B Hame BpeMH o6o6maiomiie
npou,eccbi M npwxoflMT K yBejKfleHHio, H T O Hauiew H a poflHOM K y j i b T y p e n p e f l C T O M T erqe ctirpaTb Sojibiuyw
pojib, K a K B oSjiacTM H a p o f l H o r o T B o p n e c T B a , T a K
w B flejie flajibHewiuero p a 3 B H T H H coBpeineHHOM K y j i b Typbi CTpaHbi.
flKHHa^HflOBHi

-

MACJIEHMIIA B BEJIMKOH

noJibiUE

H O E

H C K Y C C T B O

B a p 6 a p a E a 3 e JI u x — MCCJIE^OBAHMH B OBJIACTM TEXHMKM MCnOJIHEHMH HAPOAHblX
BbllUMBOK (Ha n p w M e p e CMJie3CKMX B M U I M B O K K p e CTMKOM).

B CTaTbe npOBOflMTCH TeXHMHeCKHM aHajIM3 B b l U I M B a H M H „KpeCTMKOM" C y H e T O M p a 3 J ! M H H b l X BHflOB 3T0M
BblUIMBKM.
OnMCaHMe M CHCTeMaTMKa
npeflCTaBJIHIOT
B 0 3 M O J K H O C T b y C T a H O B M T b B HeKOTOpOM C T e n e H M X P O HOJIOrMK) M 3BOJlK)U,HIO 3TOrO BMfla BHUlMBaHMH. 3T0
B C B O K ) OMepeflb o c B e m a e T B o n p o c T B o p n e c K M X u;eHT P O B , O p H a M e H T M K M , p a 3 J I M H H b I X H a n p a B J l e H M H ¡4 B 3 3 M MOfleMCTBMM.

npouoccbi pa3BMTMH flepeBHM npMBejiM K nocTen e H H O M y OTMHpaHMK} TpaAMIJMOHHblX oSbinaeB, C B H 3 a H H b I X C n e p B O S b l T H b I M M HapOflHbIMM B e p O B a H H H M M .
Bee x e Ha T e p p w T o p H M BennKow riojibuiw, r,z;e
B nepnoA p a 3 f l e J i O B B c n a c b 6opb6a B 3 a m , H T y n o J i b CKOM
Kyjibrypbi npoTMB r e p M a H M 3 a q n M , HeKOTOpbie
oObinaw no ceii fleHb coxpaHMjracb n o H T M H e n p M K O c -

HOBeHHblMM.
B C T a T b e onwcbiBaeTCH npa3flHOBaHMe M a c j i e H M U b i ,
npeflBemaromew B e c H y . B C B H 3 M C S T H M p n J K e H b i e
flojiiKHbi

6bijin

MarMHecKMM

o6pa30M

noe 6jiaronoJiyHne KpecTbHH M M X

o6ecneHHTb

JIMH-

SjiarococTonHwe

B HacTynaiomMM BereTaqwoHHbiw nepwofl.
M a c K M (MeflBeflb, K 0 3 a , jioiuaflb) c M M B O J i M 3 n p o B a j i n

noxofle 3JieMeHTbi, o 6 y c j i O B J i M B a i o m M e BereTam«o
JIMSO
n p e n a T C T B y r o m w e ew,
M nepBOHanajibHO
M X
m e c T B H e A O J I J K H O Sbijio M c n o j i H H T b M a r w i e c K y i o pojib.
O f l H a K O n o c T e n e H H O B mecTBMH pajKeHbix CTaJiM no-

fl U e K O j i e H f l 3 K M — TPAflJUTHOHUblE B3rJIHPM HA K P A C O T H nPMPOflbl B BbICKA3bIBAHMHX
KPECTbHH K y P n E B C K O t f
3EJIEHOKE
nyiiiM
npeflCTaBJieHHbie B CTaTbe B3r^aflM KpecTbHH H a
K p a C O T b l n p n p O f l b I HBJIHIOTCH M a T e p M a j l O M flJIH M C C J i e flOBaHMM,
KOTOpbie
flOJIJKHbl
y C T a H O B M T b 3aBMCMMOCTb
MejKfly xyflOJKeCTBeHHbIMM
flOCTMJKeHMHMM
M SCTeTM-

^jecKMM BOcnpMHTneM Hapofla. B Henocpe/jCTseHHbix
BbicKa3biBaHMHx K p e c T b H H Ha T e M y o K p a c o T a x npwp O f l b l C K B 0 3 M T n o p a 3 M T e J I b H b I M npaKTMI^M3M. B 60JlbuiMHCTBe
cjiynaeB peuiaromyio p o j i b B M X oueHKe

npejiecTM pa3JiHHHbix n a c o B A H H , KpacoTbi neii3a&gt;Ka,
jKMBOTHoro M pacTMTeJibHoro Mwpa — Mrpaex B o n p o c
MX
cyujecTBeHHOH n o J i b 3 b i . 3Ty Hecnoco6HocTb a6C T p a K T H o r o B o e n p w f l T H H B c e x o S a a H H H n p w p o f l b i OBTOp
oO^aCHHeT
HeflOCTaTOHHO
pa3BMTbIM 3CTeTMHeCKMM
HBJIHTbCH HOBbie MaCKM, OTo6pa}KaK&gt;m,Me pa3JIMHHbIX
npeflCTaBMTejieM c e j i b c K O M o6mecTBeHHOCTH (6a6a, jxe%. M y B C T B O M KypneB. O f l H a K o n 3 3 T o r o H e c j i e ^ y e T ^ e ^ a T H
nexapb, u , b i r a H , nojiMi^eMCKMM) j o 6 b i H a M s e e , K a K T a - B b l B O f l a , HTO CpeflM HMX H e T JlIOfleM, CnOCOOHblX CMJIbHO
oKpyK O B O M , c T a j i jiMUjb n p e f l J i o r o M K yBeceJieHMHM M J I M - M H e n o c p e f l C T B e H H O p e a r w p o B a T b H a K p a c o T y
jKaHDmero M M p a , He3aBMCMMO O T n o j i b 3 b i , K O T o p y i o
I I I M J I C H s j i e M e H T O B B e p w B ycneuiHoe
fleiicTBMe
MaraMOJKHO M3 H e e M 3 B J i e H b .
HeCKMX 3aKJIHHBHHH..
B

112

I**

�CZASOPISMA

INSTYTUTU SZTUKI PAN
wydawane przez

P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE
BIULETYN HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego
formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł,
roczna — 96 zł.
POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu,
bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł,
roczna — 72 zł.
PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 170 str. druku, około
100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł.
KWARTALNIK FILMOWY, około 100 str. druku, kilkanaście ilustracji.
Cena 10 zł, prenumerata 20 zł, roczna — 40 zł.
MUZYKA, kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe.
Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zl, roczna — 72 zł.
PRENUMERATA
Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie
do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez:
Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu".
Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto
PKO nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw
„Ruch" — Warszawa, ul. Srebrna 12.
&lt;)

Cena prenumeraty za granicę jest o 40 /o droższa od ceny podanej wy­
żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne
i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i Importu „Ruch" w Warszawie,
Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie,
ul. Warecka 10.
SPRZEDAŻ
Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy
ul. Wiejskiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy
kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", War­
szawa, ul. Srebrna 12.
Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki PAN są do nabycia
w większych księgarniach miast wojewódzkich:
Białystok — Lipowa 43
Bielsko — Dzierżyńskiego 3
Bydgoszcz — 1 Maja 17, Dwor­
cowa 14
Bytom — Kościuszki 4
Chorzów — Wolności 13
Częstochowa — A l . NMP 8
Gdańsk-Wrzeszcz — Grunwaldz­
ka 8
Gdynia — Świętojańska 47
Gliwice — Zwycięstwa 31
Grudziądz — Rynek 13
Inowrocław — Królowej Jadwi­
gi 31
Kalisz — Śródmiejska 14
Katowice — Warszawska 11
Koszalin — Młyńska, blok 12
Kielce — Sienkiewicza 30, Sien­
kiewicza 60
Kraków — Podwale 6
Lublin — Krakowskie Przed­
mieście 68

Lódź — Piotrkowska 102a
Poznań — Marcinkowskiego 21,
Armii Czerwonej 37
Przemyśl — Franciszkańska 19
Radom — Żeromskiego 27
Rzeszów — Kościuszki 3
Sandomierz — płk. Skopenki 4
Słupsk — PI. Zwycięstwa 11
Sopot — Bohaterów Monte Cassi­
no 26
Sosnowiec — Czerwone Zagłę­
bie 23
Toruń — Rynek Staromiejski 30
Warszawa — Krakowskie Przed­
mieście 7, Kredytowa 9, Pięk­
na 31/37, Bracka 20, Nowy
Świat
35, Rynek Starego
Miasta 22/24
Włocławek — 3 Maja 25
Wrocław — Kuźnicza 42
Zabrze — Wolności 276

S t o ł e c z n e Z a k ł a d y Graficzne.
D . W . W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m .
i l u s t r . k l . m,
120 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1 300

157.
egz.

Pap.
L-55.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11415" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11393">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/93f73e88943e152a6a0de48f1aa1b491.pdf</src>
        <authentication>b0a34808858df16b3172b27b71a518bd</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135945">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5436</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135946">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135947">
                <text>2004</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135948">
                <text>Olędzki, Jacek (1933-2004)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135949">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:5054</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135950">
                <text>Pan Jacek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135951">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.242-243</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135952">
                <text>Ciarka, Ryszard</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135953">
                <text>pol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135954">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135955">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135956">
                <text>RYSZARD CIARKA

I wtedy Jacek opowiedział mi o pomyśle, który nawtedy "kulturą wierzby". O drzewie, które
w niezwykły sposób związane jest z kulturą Mazowsza.
Opowiedział i pokazał; zasuszone i opisane listki
wszystkich gatunków wierzby występujące w Polsce.
Wymieniał prace botaników i farmakologów, etnografów i fotografików, którzy temat ten podejmowali. Ba,
zaciągnął mnie nawet na Starówkę - ale to chyba, aby
mnie pocieszyć- by tam naigrywać się z niekompetencji malarzy, którzy sprzedawali smętne mazowieckie
pejzaże z wierzbą.
Zadawał pytania, często z pozoru absurdalne i dziwaczne, ale mające zwrócić uwagę na główny problem. Kiedy pisałem i rozmyślałem na temat zabijania
zwierząt, pytał mnie, dlaczego w naszej kulturze nawet
w czasie największego głodu nie jedzono powszechnie
ani płazów, ani gadów, ani ślimaków. Albo dzwonił do
mnie, pytając, czy wiem, że żaba, kiedy odcina się jej
tylne kończyny, w celu pozyskania smakowitych udek,
i trzyma się ją głową w dół, przednie łapki ma złożone
w modlitewnym geście. Kiedy znów fascynowałem się
muzyką reggae, oburzał się, że nic nie wiem na temat
afrykańskich bębnów szczelinowych i technik klaskania Murzynów w Kongu.
To prawda, że w tym, co robił, był perfekcjonistą,
choć często to go gubiło, bo natłok i różnorodność
gromadzonego materiału przygniatała samą ideę, sam
pomysł. Pamiętam, jak oburzony twierdzeniem, że gra
w klasy ma wymiar magiczo-rytualny, sporządził niewiarygodnie wręcz wielką dokumentację fotograficzną, uzupełnioną rysunkami i rozmowami z dziećmi,
która miała tę myśl podważyć, zwracając wszak uwagę
bardziej na wartość estetyczną powstających na asfalcie dzieł w całej niemal Warszawie niż sam problem.
Gubiła go ta wrażliwość estetyczna i detal, bo był
także niezwykłym artystą fotografikiem i filmowcem.
Jednym z pierwszych Geśli nie pierwszym), chyba świa­
domym, choć wtedy nikt tego tak precyzyjnie nie określał, polskim antropologiem wizualnym. To zadziwiają­
ce i nie mogę tego pojąć do dziś - jeśli prawdą jest to,
co mi mówił - że wszystkie te filmy wymyślił, nakręcił,
zmontował i opisał sam, a przez to są Jego własną etnograficzną wypowiedzią. Parniętam jak w Murzynowie
otrzymałem od Mistrza nie tylko lekcję pokory, ale także i wiedzę na temat robienia zdjęć, a właściwie dokumentacji etnograficznej wyplatania wiklinowego kosza.
Miałem, bagatela, jednocześnie manipulować światłem
"oświetlającym" i "odcinającym", co dotąd wydaje mi
się niewykonalne ... , a jednak. Jacek opowiadał mi wtedy, jak w Mongolii miał dziesięć minut, na tyle udało
mu się zmylić czujność mongolskich "ubeków", aby
wbrew "odgórnym zaleceniom mongolskiej partii, która zawsze czuwa nieubłaganie", sfilmować wnętrze
świątyni. I wtedy, jak twierdził, sam poradził sobie ze
światłem i filmowaniem -ja mu wierzę.
Ale i nasza partia również "czuwała nieubłaganie"
i Jacek zdawał sobie z tego sprawę, że szczególnie kiezywał

Pan Jacek 1

acek nie był dobrym pedagogiem, przynajmniej
w tym sensie, że nigdy nie wypowiadał wprost swoich uwag. Nigdy też nie zniechęcał do pracy, choć
często w czasach, o których wspominam, pomysły lub
spostrzeżenia bywały bardzo nieprzemyślaną lub wprost
niekompetentną bzdurą. To sam delikwent w morderczym, rozłożonym w czasie, systematycznym ogniu pytań i dygresji, nienawidząc i Mistrza, i swojej głupoty,
podejmował decyzję, buntując się lub ulegając.
Ale jakże wspaniały był to czas, kiedy można było
wbiec na maleńkie poddasze, przypominające bardziej
łódź podwodną niż mieszkanie, i gadać godzinami
w małej kajucie o szalonych pomysłach i spostrzeże­
niach. O etnografii życia codziennego. O wielkiej
i małej kulturze. O etnografii "zaokiennej", bo zawsze
był jakiś temat.
Pamiętam, jak kiedyś wpadłem do Mistrza z pomysłem badań układu i doboru drzew wokół chłopskich
domostw, zakładając, że oprócz jakichś tradycyjnie etnograficznych (tzn. magicznych czy praktycznych)
wątków jest jeszcze i pewna myśl przestrzenno-czasowa. Drzewo rośnie długo - jak słusznie zakładałem,
tak więc twórca tak zagospodarowanej przestrzeni
mógł tylko przypuszczać, wyobrażać sobie jej przyszły
kształt. Jak jednak- dowiedziałem się o tym kilka dni
później - badacz może zabierać się do pracy, skoro nie
odróżnia liścia klonu od jesionu, grabu od buka
i w ogóle nie ma zielonego pojęcia o dendrologii. Tak
więc pewnego dnia w perypatetycznej wędrówce po
parku Krasińskich zatrzymywaliśmy się przy każdym
niemal drzewie, a ja upokorzony i zły wiedziałem już
wściekły na cały świat, że nic nie wiem.

J

1 Trudno to wytłumaczyć ale zwykle zwracaliśmy się do siebie per
Pan. Wiąże się to po części z anegdotą, a po części z moim uporem.
Jacek zaproponował mi przejście na Ty w bardzo dziwacznych okolicznościach. Oto ja sponiewierany i strofowany, okpiony i wystawiony na najbardziej stresujące próby w Murzynowie, godne najbardziej
wymyślnych praktyk inicjacyjnych, o których nie będę tu wspominał. Człapiąc po jakiejś błotnistej ścieżce, Jacek nagle zaproponował
mi przejście na TY, a ja wściekły na niego i na siebie powiedziałem,
że możemy co najwyżej przejść na drugą, mniej błotnistą stronę
ścieżki. A mój upór z rym Pan wiązał się też z szacunkiem dla Mistrza
i niezwykłą, więzią, jaka z tego wynikała. Umowa obowiązywała, ale
w chwilach zapalczywych dyskusji, poważnych rozmów o życiu Ty
stawało się bardziej naturalne i obopólnie akceptowane.

242

�Ryszard Ciarka • PAN JACEK

Wywiad z Masajem

dyśmy się najintensywniej spotykali (w pierwszej poło­
wie lat osiemdziesiątych) pewne zmory przeszłości bę­
dą go mocniej bodły, a podjęte wtedy działania będą
szukały usprawiedliwień. Nie lubiłem tego, ale musiałem słuchać, tym bardziej że przeważały usprawiedliwienia, a czasami fobie i konfabulacje. Któż zresztą
z nas nie przeżył w czasie stanu wojennego stresu, mając świadomość telefonicznych "rozmów kontrolowanych". Oto pewnego dnia przychodzę do Jacka, nie
mogąc się do niego dodzwonić, a ten wyjawia mi
w najgłębszej tajemnicy, że dzwoniła do niego cztery
razy "ubecja", ale nie odbierał.
Zawdzięczam Mu wiele, bo wiem, jak nie być "etnolodżistem", jak zwykł mówić o tych, którzy jego zdaniem zbyt powierzchownie i teoretycznie podchodzą
do tematów. Choć wiem, że to, co proponowal Jacek,
to dziś nieco siermiężna, staroświecka i mało efektowna etnografia. Ale etnografia ciekawa, bardziej do
przegadania i rozmyślania niż do szybkiego wylania na
papier. Bardziej gawędziarska i przekorna niż ta mocno naznaczona konkretem teorii.
Jackowi zawdzięczam wiele, ale zwykle tak jest, że
osoba, którą takim brzemieniem obarczamy, nie musi
wcale być o tym przekonana. Czasami sami dokładnie

nie wiemy, jak to jest, skoro tam na poddaszu przy placu Krasińskich wciąż pali się lampka i Ktoś w tej kajucie czuwa, i można do Niego przyjść i pogadać. Można
Go spotkać na Miodowej lub w parku, przypadkiem
lub na umówionej perypatetycznej przechadzce. Ale
teraz już wiem, bo coraz bardziej to do mnie dociera,
że Jacka już nie ma. I choć gapiłem się wtedy bezmyśl­
nie na bezchmurne, sierpniowe niebo, podziwiając rój
meteorytów, nie przypuszczałem, że rano zadzwoni do
mnie Wojtek Marchlewski i powie mi o Jacku, że zderzą się wtedy we mnie te dwa wydarzenia i pierwszym
skojarzeniem będzie ciemne okno na poddaszu, znak,
że Go niema.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11414" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11392">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/c87cc79f19425a55f2fb861761be1456.pdf</src>
        <authentication>34f0004adb3354fbfa4e7793c8c57193</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135933">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5437</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135934">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135935">
                <text>2004</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135936">
                <text>Olędzki, Jacek (1933-2004)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135937">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:5055</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135938">
                <text>Jacek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135939">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.244</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135940">
                <text>Kubiak, Anna Eleonora</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135941">
                <text>pol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135942">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135943">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135944">
                <text>ANNA E. KUBlAK

Jacek
Egotyzm jest darem
Jacek

B

Olędzki

ył

mistrzem w badaniu obcości tego, co znajduje się zbyt blisko nas, by tę obcość łatwo było
dostrzec, problematyzować. Był również świet­
nym nauczycielem drwiny i autoironii. Jego umiejęt­
ność rozwinięcia opowieści na temat drobnego szczegółu (znane wszystkim gadulstwo Jacka) było świadec­
twem ciekawości świata, przymusu ciągłej interpretacji. W Murzynowie stworzył muzeum żywe, miejsce
wielu rozmów. Jacek tępił jak nikt pojęcia 'informator'
i 'wywiad'. Pisał w książce Murzynowo. Znaki istnienia

i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślań­
skiej XVIII-XX w. (UW, Warszawa 1991): "Przyjąłem
dewizę, że badając innych, badam również siebie. Badając innych, przyzwalam na nieskrępowaną ingerencję również w moje zachowania, zajęcia i zainteresowania". Był autorem trzech książek i kilkudziesięciu
materiałów filmowych. W latach sześćdziesiątych, gdy
jeździł z profesorem Dynowskim do Mongolii, na wła­
sną rękę brał ze sobą kamerę. Władzom mongolskim
tłumaczył, że wozi niezbędną mu bezprzewodową golarkę. Gdyby żył w innych czasach na pewno wybiłby
się w etnograficznej kinematografii.
Tępił wszelkie przejawy pompatyczności, oficjalności. Narażał tym samym często swoje kontakty zawo-

dowe. Należał do ludzi, którym- mówiąc jego słowa­
mi - było dane. Poznanie i szacunek wobec innych wizji świata dzięki wyprawom do Afryki i Mongolii szły
w parze z tropieniem zaściankowości, ksenofobii. Pisał
w książce Ludzie wygasłego spojrzenia (Dialog, Warszawa 1999): "( ... ) to, co ludy te wyróżnia, w żadnym wypadku nie jest egzotyzmem. I dalej, że owego egzotyzmu, w drugim znaczeniu tego słowa, częściej nieraz
można doświadczyć pośród swoich, a nie obcych, pośród rodaków, niekoniecznie w ostępach naszego kraju. Przeciwnie, tuż przed własnym domem, kiedy z tłu­
mu na placu Krasińskich w Warszawie słyszę: Polska
dla Polaków".
Był etnografem w życiu, na co dzień. Ciągle coś badał , interpretował. Trzeba było stale mieć się na baczności, by czegoś nie palnąć. Inaczej narażał się czło­
wiek na szyderstwo straszne. Był często nieznośny.
Chciałoby się uciekać, gdyby nie potrafił jak nikt rozśmieszyć. Uwielbiał indywidualne rytuały. Wszystkie
ważne chwile musiały mieć swoją oprawę: muzyka,
trociczki, dobrane słowa. Mierziła go zwyczajność. Że­
by podtrzymać jego sympatię, trzeba było stale go zadziwiać lub przynajmniej uważnie słuchać.
Określany metodologicznie jako 'nieświadomy fenomenolog', 'pogrobowiec duperelnych zainteresowań', 'syn marnotrawny', sam siebie nazywał etnologiem-perypatetykiem. Chodził zawsze swoimi drogami. Chronił swoją niezależność, nawet za cenę bolesnych awantur i w końcu rozstań. Bronił się do końca.
Jeszcze w hospicjum, wbrew rygorom, wychodził sam
na dziedziniec. Kiedy w końcu, w ostatnich dniach,
siadał na wózek, mówił: "Myślałem, że jestem wolnym
człowiekiem". Jego ostatnie zdanie, które od niego
usłyszałam to: "Najważniejsza jest świadomość".
I umarł świadomie. Na dzień przed śmiercią wiedział,
że następnego dnia umrze, i chciał uciekać na Długą.
No i uciekł.

Krajobraz.
Fot. Jacek
Olędzki

244

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11413" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11391">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/4314b84eb0fb19d0c09d497b2a93ca69.pdf</src>
        <authentication>945a6b0e3753f86e03a83a501dccb8ea</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135921">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5438</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135922">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135923">
                <text>2004</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135924">
                <text>Olędzki, Jacek (1933-2004)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135925">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:5056</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135926">
                <text>Badacz osobny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135927">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.245-248</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135928">
                <text>Mróz, Lech</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135929">
                <text>pol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135930">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135931">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135932">
                <text>est jedną z najbardziej znaczących, oryginalnych
postaci powojennej ~tnologii. p~lskiej - naj~ardziej
twórczych i pracowttych. Nte Jestem pewten, czy
Jacek Olędzki kiedykolwiek spędzał urlop w sposób,
jaki zwykle kojarzy się z tym pojęciem -jako odpoczynek, oddalenie od pracy. Obserwacja, zastanawianie
się dlaczego coś jest takie, a nie inne i co znaczy - towarzyszyły mu chyba zawsze. Nieomal do samego koń­
ca, do śmierci, czytał, robił notatki, przygotowywał
szkic kolejnego tekstu. Był pierwszym, który podjął tak
wiele tematów, wcześniej w ogóle nie badanych lub
tylko marginalnie.
Charakterystyczne dla jego osobowości jest też, że
nie używał nieomal słów typowych dla języka naukowego- zawodowego żargonu, mądrze brzmiących, napuszonych zwrotów, które niejednokrotnie miały być
oznaką kompetencji naukowej autora. Pisał bardzo
prosto, zaś kompetencje widoczne były poprzez materiał, jaki prezentował i oryginalność analizy. Nieomal
nie odwoływał się do języka filozofii i nie zajmowały go
problemy filozofii, ale pytania, które go intrygowały
i na które szukał odpowiedzi, były pytaniami z zakresu
filozofii, choć odpowiedzi na nie szukał w rozmowie
z mieszkańcami wsi polskich, afrykańskich, czy mongolskich koczowisk.
Był umysłem niezwykłym, stale stawiającym pytania. Przez to często także denerwującym w kontaktach
z innymi osobami. Pytanie: "dlaczego?"- kierowane do
osób z bliskiego kręgu, niejednokrotnie konfudowało
albo złościło, było bowiem często stawiane w sposób taki, jak pyta wymagający nauczyciel leniwego lub niezbyt rozgarniętego ucznia. Niewątpliwie czasami zadawał je w sposób prowokacyjny, gdy znał już odpowiedź,.
Dlatego zapewne zmieniało się dość często grono osób
zafascynowanych jego osobowością. Wielu nie czuło
się zbyt dobrze w roli mało pojętnego rozmówcy.
Kiedyś, w latach 70, spotkała się u mnie grupka
naszych wspólnych przyjaciół. Był i Jacek. Prawie natychmiast po przyjściu zaczął przyglądać się starej rzeź­
bie ludowej, przedstawiającej Chrystusa Frasobliwego.
A potem zamiast miłej towarzyskiej rozmowy, padało
zadawane to denerwujące pytanie: "dlaczego?". Dlaczego głowa tego Chrystusa jest uniesiona ku górze,
podczas gdy zawsze w wyobrażeniach, nie tylko ludowych, skierowana jest ku dołowi. Próbował zrozumieć
dlaczego tak została przedstawiona postać, czy jest to
świadomy zamysł twórcy, czy też przypadek wynikają­
cy z cech materiału, lub niedoskonałości warsztatowej.
To bardzo charakterystyczna sytuacja dla osobowości
i umysłowości Jacka Olędzkiego.
Był osobą szczególnie wrażliwą na kształt, na formę, ale jako wyraz zamkniętej z niej treści. Potrafił
przy tym doskonale - fotografując, realizując zapis filmowy - wydobyć to, co istotne, wyeliminować to, co
zbędne; niepokój tła, elementy rozpraszające, potrafił
z fotografii dokumentującej jakieś zjawisko, zrobić fotografię artystyczną. Nikt chyba z polskich badaczy nie

J

LECH MRÓZ

Badacz osobny

potrafił tego dokonać w takim, lub choćby zbliżonym
stopniu i na takim poziomie. Jego fotografie intrygują,
zwracają uwagę- przekonać się łatwo sięgając do publikacji Jacka. Inni niekiedy próbowali je naśladować,
fotografując taki sam motyw. Ale efektem była zwyczajna fotografia, jakich dziesiątki można widzieć
w publikacjach etnologów, obrazek dołączony jako ilustracja publikowanego tekstu.
Wieś polska lat 50. i 60. zmieniała się szybko. Odchodzili starsi ludzie, których wiedza, sposób widzenia
świata i postrzeganie otoczenia ulegały zapomnieniu,
nie przekazywane następnym pokoleniom, eliminowane wpływem miasta, edukacją, ucieczką młodzieży ze
wsi. Wtedy właśnie Jacek prowadził badania na Kurpiach i Podlasiu. Nikt później nie potrafił tak interesująco pokazać tego tradycyjnego stosunku do przyrody,
pokazać kryteria estetyki mieszkańców wsi kurpiowskich czy podlaskich. Do dzisiaj - mimo tak znaczące­
go przyrostu literatury- teksty te znajdują się w zestawie ważnej literatury dla studentów etnologii. Jeżeli
prześledzić bibliografię publikacji Jacka Olędzkiego,
zamieszczonych w "Polskiej Sztuce Ludowej", a potem
w: "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", łatwo przekonać się, jak bardzo oryginalny był w swoich pracach
i podejmowanych tematach.
Wiosną 1960 rozpoczął realizację kolejnego swojego filmu. Jego tematem były ludowe przedstawienia
Chrystusa Frasobliwego. Byłem wówczas na pierwszym
roku studiów i wespół z kolegą z roku zgłosiliśmy się do
pomocy. Niestety nie ma tego filmu. Rezultaty wielodniowej pracy Jacka uległy zniszczeniu w trakcie wywoływania. Nie wiem jak do tego doszło, ale ten niezwykły zapis filmowy nie istnieje. Jako początkujący
etnograf mogłem obserwować sposób pracy Jacka. Widzieć, w jaki sposób przygląda się przedmiotowi, jak
analizuje formę, chcąc dotrzeć do zawartej w niej treści i do osobowości twórcy. Jak posługuje się światłem,
wydobywając to czego nie dostrzega się nawet przy
uważnym oglądzie . Możliwość towarzyszenia tamtej
realizacji, podglądania jego sposobu pracy i fotografowania dały mi ogromnie dużo, pamiętam tę ważną lekcję do dziś. Jego publikacje o twórcach i ich dziełach,
o artystach ludowych i naiwnych, są przykładem
i efektem tego borykania się Jacka z tematami, które
go intrygowały.

�Jeżeli przeprowadzał badania terenowe według klasycznego kwestionariusza, to musiało to być bardzo
dawno. Jego wczesne publikacje zdają się jeszcze o rym
świadczyć. Bowiem sposobem pracy doszedł dawno do
tego, co dzisiaj jest już oczywistością. Jego praca- wła­
ściwie nie używał terminu: "badania" - to były długie
rozmowy o wielu wątkach, tak jak zwykle wielowątko­
wa jest rozmowa z kimś znanym sobie, z osobą, z którą wymieniamy poglądy, rozmawiamy, a nie tylko zarzucamy ją pytaniami, na które chcielibyśmy otrzymać
syntetyczną, zwartą odpowiedź. Tak często jednak
sprowadzającą się do niespójnych, zdawkowych wypowiedzi, wynikających z chęci szybkiego pozbycia się
natrętnego badacza. Tę sztukę rozmowy doskonalił Jacek, jak sądzę, latami. Nie wiem na ile był to proces
planowany, przemyślany dokładnie, a na ile intuicyjny,
jak akt twórczy. Sądzę, że jego książka habilitacyjna
Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej
mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w. (Warszawa 1991), jest najpełniejszym wyrazem takiego sposobu pracy.
Było kilka wyraźnie zaznaczonych, czy zauważal­
nych poprzez publikacje, okresów życia i twórczości
Jacka Olędzkiego. Najpierw okres zainteresowań sztuką oraz estetycznymi i duchowymi potrzebami mieszkańców Podlasia i Kurpiowszczyzny - formami i postaciami realizacji tych potrzeb. Nie ograniczał się do
tych jedynie obszarów geograficznych i tej tak rozległej tematyki. Uczestniczył w badaniach nad pasterstwem górskim, realizowanych przez zespół pracowników ówczesnego (pierwszej połowy lat 60) Zakładu
Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej
PAN. Próbował poznać w jaki sposób ludność wypę­
dzona z Beskidu Niskiego, podczas Akcji ,;wisła",
a osiedlona w koszalińskim, oswaja nowe środowisko
i oswaja siebie z morzem i zupełnie innymi warunkami
krajobrazowymi i gospodarczymi. Prócz prac pisanych
zrealizował na ten temat także film.
Jeszcze w latach 60 dołączył- jako jeden z pierwszych - do zespołu kierowanego przez prof. Witolda
Dynowskiego, podejmującego pracę w Mongolii. Kilkakrotne wyjazdy do Mongolii przyniosły nie tylko nowe publikacje. Powstał duży zbiór fotografii, i zapisy
filmowe. Pokazujące także, że Jacek szukał już wówczas takich elementów ludzkich zachowań i ludzkiego
myślenia, takiej artykulacji potrzeb duchowych, które
nie są tylko polskie, czy tylko mongolskie, lecz mają
walor uniwersalny. Kiedyś miałem możliwość zapoznania się z jednym z notatników-ksiąg, gdzie Jacek zapisywał rozmaite obserwacje poczynione w trakcie pobytu w Mongolii, gdzie szkicował elementy wyposażenia
jurty, czy klasztoru, notował intrygujące go wypowiedzi rozmówców. To niezwykły dokument, wart studiów
sam w sobie, jako świadectwo oryginalności i wielkiego talentu obserwacyjnego, refleksyjności - świadec­
two nieustającej pracy autora.
Potem nastał czas wyjazdów do Afryki i równie

konsekwentnego, równie zdeterminowanego studiowania sztuki, potrzeb estetycznych, postaci zachowań
religijnych. Zarówno podejmowane tematy, jak sposób
ich pokazania, dociekliwość i oryginalność są ilustracją niezwykłej konsekwencji i samodzielności badawczej. Dla wielu uczonych nie jest to walor. Jacek nie
odwoływał się do aktualnych tendencji w nauce, do
modnych prądów teoretycznych i wątków uznanych
za ważne. Zbyt wiele jest jego osobistego odczucia
i własnego rozumienia tego, co opisuje i analizuje oceniali niejednokrotnie uczeni.
A później nastał czas Murzynowa. W Murzynowie,
niedaleko Płocka (przez wiele lat autobus do Murzynowa odjeżdżał z Placu Jedności Afryki), istnieje Stacja badawcza Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych UW. Budowa zalewu na Wiśle pociągnęła wysiedlenie wielu rodzin żyjących nad rzeką i z rzeki. Jacek,
wówczas już pracownik tego wydziału (po likwidacji
Studium Afrykanistycznego UW), przekonał stosowne instytucje, pod których zarządem znajdują się brzegi zalewu, by pozostawić jedną z typowych dla tamtejszego pejzażu chat, stojących na skarpie wiślanej i dlatego przeznaczonej do rozebrania. Porządkując zniszczone domostwo, usuwając - z pomocą niewielkiej
garstki przyjaciół - gromadzone dziesięcioleciami
śmieci, rozpoczął tworzenie niezwykłej placówki. Nazwał później tę chatę Muzeum im. Stanisława Murzynawskiego (syna niegdysiejszego właściciela wsi Murzynowo), autora pierwszego, z roku 1551, przekładu
na język polski Nowego Testamentu. Z jego też, z Jacka inspiracji wydanego powtórnie w Płocku, w roku
2003.
Ta chata była przez wiele lat jego domem - tu
mieszkał i pracował, gromadził sprzęty otrzymane od
mieszkańców Murzynowa. Stworzył niepowtarzalne,
specyficzne muzeum, będące istotnym unaocznieniem, ilustracją jego wykładów dla studentów geografii i etnologii, a także spotkań z gromadami młodzieży
szkolnej. Dziś jest to muzeum o charakterze regionalnej izby pamięci; trudno mieć o to pretensje. Tego rodzaju instytucje czy dzieła żyją w pełni tak długo, jak
długo żyje autor idei, ich twórca i gospodarz.
Przedstawiona tu chronologia zainteresowań Jacka
Olędzkiego jest tylko przybliżona; to uproszczony obraz ewoluowania tematów i obszarów jego badań.
Przez cały długi czas swojej aktywności zakres jego zainteresowań obejmował przede wszystkim sztukę i potrzeby estetyczne człowieka. Równie ważne w jego biografii są zainteresowania duchowymi potrzebami i postaciami ich uzewnętrznienia oraz formami rytualizacji.
Przejście na emeryturę i opuszczenie Murzynowa
było dla Jacka bardzo trudnym momentem, choć dzię­
ki życzliwości władz wydziału nadal dysponował pomieszczeniem do pracy i możliwością bezpośredniego,
codziennego kontaktu z uczelnią. Przez kolejne lata
przychodził tu dwukrotnie w ciągu dnia. Pierwszy raz

246

�Lech Mróz • BADACZ OSOBNY

około

9. Sygnaturka na kościele Wizytek, dzwoniąca
na Anioł Pański, była znakiem południowej przerwy
na odpoczynek i obiad. Do swojej izdebki na Uniwersytecie wracał około 15 i pracował tam do wieczora.
Potrzebował rozmówców, ale też słuchaczy. Studenci etnologii niezwykle cenili jego zajęcia. Choć
rzadko podejmował się je prowadzić, zwłaszcza w latach późniejszych. Nigdy jednak nie odmówił pomocy,
proszony o indywidualną opiekę nad studentem. Pracował z nimi zmuszając do wysiłku, do własnych przemyśleń. Przynosiło to bardzo pozytywne efekty, choć
nie wszyscy byli w stanie znieść ciężar tych rozmów
i zadawanej do wykonania pracy.
Jak wiele zapewne wybitnych osobowości, bardzo
indywidualnych badaczy, był osobą nie łatwego charakteru; często apodyktyczny, zrażający rozmówców,
nawet spośród oddanych mu przyjaciół. Zarazem bardzo potrzebował tych rozmówców, słuchaczy, współ­
pracowników. Lgnął do nich i odpychał zrażony, że nie
są tacy, jak potrzebował. Zapewne dlatego krąg osób,
z którymi utrzymał do końca kontakty był stosunkowo
niewielki.
Pod wieloma względami jest człowiekiem niespeł­
nionym. Zmiany miejsc pracy - w wyniku własnych
decyzji, lub reorganizacji - rozproszyły część dorobku

Afryka. Fot. Jacek Olędzki

zwłaszcza fotograficzno-filmowego. Nie pozouczniów, nie dokończył nowo podjętych tematów. Nawet tytułu profesorskiego nie doczekał. Mając
doskonałe opinie o dorobku, pozytywne wyniki oceny
na kolejnych etapach i szczeblach procedury, zmarł,
gdy całość wszczętych działań zmierzała ku końcowi.
Można jednak przyjąć inne kryteria spełnienia. To,
że realizował samego siebie, że rytm pracy i jej rodzaj
wybierał sam, że sam decydował nad czym będzie pracował i w jaki sposób - nie poddając się naciskom. To,
że podjął jako pierwszy wiele tematów i że pozostawił
wiele ogromnie wartościowych, stale aktualnych publikacji, że ciągle zauważalny i wyraźny jest jego wpływ
na środowisko etnologiczne w Polsce, że uznawany jest
za autorytet i osobowość wybitną. A także, że jego oddziaływanie na studentów, także na tych młodszych,
którzy osobiście nie poznali go, jest widoczne poprzez
studenckie inicjatywy - przeglądy filmów etnograficznych. Wówczas można uznać, że jest spełniony w stopniu daleko większym, niż wynikałoby to z bycia od
dłuższego czasu na uboczu życia instytucji, z dala od
kariery i awansów. Spełnionym w stopniu daleko
większym, niż wielu innych, uczonych i bardziej utytułowanych badaczy.

Jacka,
stawił

��</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11412" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11390">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/22862eafc7e5341199383db2f8247f17.pdf</src>
        <authentication>270e89b4fd707d6a60f62d0194b9bad8</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135907">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5439</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135908">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135909">
                <text>2004</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135910">
                <text>Olędzki, Jacek (1933-2004)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135911">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:5057</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135912">
                <text>Życiorys, bibliografia, filmografia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135913">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.249-251</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135914">
                <text>Olędzki, Jacek</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="135915">
                <text>Kowalska, Malgorzata (oprac.)</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="135916">
                <text>Dudzińska, Krystyna (oprac.)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135917">
                <text>pol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135918">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135919">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135920">
                <text>U

rodziłem się w Warszawie w 1933 roku. Ojciec
mój major - major dypl. WP - pracował
w Wojskowym Instytucie Geograficznym. Zginął w ZSRR w 1940 roku. Mama po studiach na UJ-

była urzędniczką.

Świadectwo dojrzałości uzyskałem w Liceum im.
Romualda Traugutta w Częstochowie w 1951. W Liceum tym założyłem Szkolne Koło Etnograficzne.
W 1951r. Rozpocząłem studia na Wydziale Historycznym UW (Historia Kultury Materialnej - specjalizacja etnografia). Równolegle jako wolny słuchacz uczęszczałem na zajęcia z historii sztuki.
W 1955 r. ukończyłem studia, otrzymując tytuł
magistra etnografii (praca magisterska: Rola środowi­

ska wodnego w kształtowaniu się kultury Kurpiów PuszCzY Zielonej). Również w tym roku podjąłem pracę
w Zakładzie Etnografii Folski Instytutu Kultury Materialnej PAN. Zatrudniony zostałem w zespole opracowującym monografię kultury Kurpiów. Zajmowałem
się opracowaniem wybranych zajęć pozarolniczych.
Ponadto kontynuowałem rozpoczętą w czasie studiów
współpracę z Polskim Atlasem Etnograficznym we
Wrocławiu.

W 1957 r. ukończyłem Studia Realizatorów Filmów Naukowych we Wrocławiu. Od 1957 do 1962
uczestniczyłem w przeglądach filmów amatorskich,
zdobywając pierwsze nagrody w kategorii filmów dokumentalnych za tytuły: KozY prostyńskie, Czekam na

twe zmiłowanie, Odświętne prowincjonalizmy, ]an Sęk
z PłoszYC. Z filmów tych korzystałem w prowadzonych
od 1960 r. zajęciach w KE UW ze sztuki ludowej.
W 1960 i 1961 r. uczestniczyłem w Międzynarodo­
wych Przeglądach Filmów Naukowych w Pradze i Atenach. Wyjazdy na owe przeglądy łączyłem z zapoznaniem się z miejscowym środowiskiem etnografów oraz
badaniami terenowymi (w Słowacji, na Morawach,
w Serbii, Chorwacji, Słowenii i Grecji).
Do 1963 roku w Zakładzie Etnografii IHKM PAN
zajmowałem się wyłącznie problematyką europejską.

Od 1963, pierwszej Ekspedycji IHKM do Mongolii,
do badań azjanistycznych, uczestnicząc aż do 1976 roku w kilku ekspedycjach pod kierownictwem prof. dr. Witolda Dynowskiego. Zajmowałem się: sposobami zajmowania przez pasterzy przestrzeni, sztuką, systemem kodyfikacji etycznej, dokumentacją zachowań religijnych klasztoru Gandan. Rezultaty badań z projekcją filmów (Sacrum-profanum,
Zurakczin, Agnus Dei) miałem okazję przedstawić na
sesji sprawozdawczej w Łańcucie.
W 1965 roku obroniłem pracę doktorską w IHKM
PAN: Kultura artystyczna Kurpiowszczyzny od 2. pol.
XVIII do pol. XX w., promotor doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, recenzenci prof. dr Ksawery Piwocki,
prof. dr Kazimierza Zawistowicz-Adamska.
Na początku lat siedemdziesiątych mogłem rozszerzyć dotychczasowe zainteresowania badawcze o studia afrykanistyczne.
włączony zostałem

JACEK

OLĘDZKI

•

Zyciorys

W 1972/73 r. uczestniczyłem w I Akademickiej
Wyprawie Afrykanistycznej Uniwersytetu Warszawskiego. Wyprawa objęła Maroko, Algierię, Niger, Kamerun, Nigerię, Republikę Środkowoafrykańską, Zair,
Rwandę, Tanzanię, Kenię, Etiopię, Sudan, Egipt.
Przed dotarciem do Afryki gromadziłem niezbędne
dane porównawcze do świadomości religijnej z pół­
nocnych Włoch, południowej Francji oraz na obrzeżach południowej Hiszpanii.
W 1974 roku zatrudniony zostałem na stanowisku
adiunkta w Zakładzie Społeczno Kulturowym Studium Afrykanistycznego Wydziału Neofilologii UW
kierowanym przez prof. dr Zofię Sokolewicz. W SA
WN UW oprócz prowadzenia zajęć ze studentami kierowałem z poręczenia dyrektora prof. dr. Bogdana Winida Pracownią Audiowizualną. Nie przerwałem
współpracy z KEiAK UW, prowadziłem grupę proseminaryjną. Zajmowaliśmy się wybranymi zagadnieniami kultury religijnej w Polsce.
W latach 1976-1977 byłem stypendystą Institut
Fondamentale d'Afrique Noire w Dakarze. Oprócz
studiów bibliotecznych prowadziłem w Senegalu badania do pracy habilitacyjnej (kodyfikacja norm etycznych). Poza Senegalem przebywałem w Ghanie, Gwinei, Liberii, w Wybrzeżu Kości Słoniowej oraz w Togo.
W drodze powrotnej mogłem na krótko zatrzymać się
w północnej Francji, Holandii oraz północnych Niemczech. Uzupełniłem dane porównawcze do wcześniej
rozpoczętych badań w Czechosłowacji, na Bałkanach
i w Grecji.
W czasie mego pobytu w Afryce Studium Afrykanistyczne dostępowało doniosłych aktów z zakresu
transformacji instytucjonalnej, kadrowej, lokalowej
i innej. Stosunkowo na krótko przekształcone zostało
w Instytut Afryki. Najważniejsze jednak przekształce­
nia dotyczyły ogólnego profilu naukowo-dydaktycznego. Dawne studium stopniowo uzyskiwało zasadniczo
nową postać merytoryczną i organizacyjną w strukturze Uniwersytetu. Włączone zostało do nowego Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych. Powstał
w ramach tego wydziału Instytut Krajów Rozwijają­
cych się.
Nowo powstały instytut zatrudnił geografów regionalnych Azji i Ameryki Łacińskiej.
1978-1999. Działalność dydaktyczna; wykłady,
opieka nad praktykami studenckimi w Murzynowie
k. Płocka, inspirowanie tematów prac magisterskich

�i doktoranckich, pomoc w gromadzeniu materiałów.
Seminaria i ćwiczenia praktyczne przed dwoma wyprawami studenckimi do Indii.
Po powrocie ze stażu w Senegalu oraz podróży do
10 krajów zachodniej Afryki przestałem być pracownikiem przekształconego w Instytut Krajów Rozwijają­
cych się WGiSR Stud. Afrykanistycznego WN UW
Powierzono mi, jako "specjaliście w zawodzie", wyłącz­
nie opiekę nad zbiorami audiowizualnymi oraz wyposażenie sal wykładowych WGiSR w urządzenia i sprzę­
ty multimedialne. Narzędzia pomocnicze do pracy badawczej, naukowej i dydaktycznej miały stanowić
przedmiot moich obowiązków służbowych, podlegałem dyrektorowi administracyjnemu WGiSR.
W lecie 1978 roku wysłany zostałem służbowo do
Murzynowa, gdzie powstawało Mazowieckie Obserwatorium Geograficzne WGiSR UW Penetrowałem
wywłaszczone, opuszczone obejścia we wsi wzdłuż
dawnej Wisły, obecnie Jeziora Włocławskiego. Wybrałem obejście najuboższe, należące do wyrobników Antoniego i Mariana Więckowskich, planując zabezpieczenie go do dalszego zagospodarowania, jako bazy do
prowadzenia badań terenowych w dawnej ziemi dobrzyńskiej oraz utworzenia placówki muzealnej.
W 1979 roku udało się uzyskać oficjalną zgodę
Okręgowej Dyrekcji Gospodarki Wodnej w Warszawie
na przejęcie budynku mieszkalnego i ogrodu w obejściu, przed wywłaszczeniem, należącym do państwa

montern pieca oraz położeniem nowych strzech na
chacie i spichrzu w drugiej zagrodzie muzealnej.
W latach 1983/85 zgromadzone zostały w wyremontowanych obiektach liczne eksponaty dawnej kultury
chłopskiej, pochodzące z darów mieszkańców Murzynowa oraz wsi sąsiednich. Zaistniało Muzeum I i Muzeum II. W pierwszym zlokalizowana została biblioteka
(księgozbiór 1000 cennych darów pracowników UW
dla dzieci i dorosłych mieszkańców Murzynowa) oraz
Pracownia (na początku lat dziewięćdziesiątych uchwałą Rady Naukowej WGiSR podniesiona do rangi Muzeum Pracowni Geografii Historyczno-Kulturowej im.
Stanisława Murzynowskiego WGiSR UW w Murzynowie). Muzeum II pozostawało obiektem, którym opiekowało się Koło Naukowe Studentów KEiAK UW
Rozpoczęła się systematyczna i intensywna współ­
praca z KEiAK WH UW Przez pełne trzy lata odbywały się w Murzynowie praktyki studenckie. Mogłem
liczyć na pomoc studentów w gromadzeniu materiałów do mej pracy habilitacyjnej poświęconej zagadnieniu istnienia i tożsamości mieszkańców Murzynowa
i wsi sąsiednich. Inspirowałem zainteresowania w pracach magisterskich i doktorskich.
W 1986 roku ukończyłem pracę habilitacyjną:

Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej
wioski nadwiślańskiej w XVIII-XX wieku,

mieszkańców

ss. 500. Do 1990 roku oczekiwałem na jej ukazanie się
w Wydawnictwach Uniwersytetu Warszawskiego.
W oczekiwaniu na wydanie pracy kontynuowałem zajęcia dydaktyczne w KEiAK WH UW z: sztuki społe­
czeństw pierwotnych, a na WGiSR UW z: multimediów w procesie dydaktycznym oraz systemów wartościowania w kulturach pierwotnych.

Więckowskich.

Opracowanie materiałów zgromadzonych w Afryce w latach 1972/73 i 1976/77 realizowałem poza aktualnymi obowiązkami służbowymi. Uznałem, że w nowych okolicznościach zatrudnienia na UW nie mam
możliwości kontynuowania wcześniejszego, zatwierdzonego tematu pracy habilitacyjnej, poświęconej kodyfikacji norm etycznych w kulturach Europy (Polski),
Azji (Mongolii) i Afryki (Senegalu) . Postanowiłem
dostosować nowy temat habilitacji do warunków istniejących na WGiSR przy najpełniejszym wykorzystaniu szansy wyjazdów do Murzynowa.
W latach 1980/81 wyodrębnione zostały w Murzynowie obiekty objęte ochroną dawnego krajobrazu
kulturalnego wioski (oprócz zagrody Więckawskich
skrzyżowanie dróg u figury oraz zagroda gospodarcza
i rzemieślnicza wywłaszczonej rodziny Cabanów). Do
prac porządkowych w drugim obejściu włączyło się
Koło Naukowe przy Katedrze Etnologii i Antropologii
Kulturowej UW
Przywrócone mi zostało stanowisko adiunkta, które zaszczytnie utrzymałem do emerytury w 1999 roku.
Otrzymałem zatrudnienie w Zakładzie Dydaktyki
Geografii WGiSR, kierowanym przez doc. dr hab. Alicję Kostrowicką.

W 1982 r. z rąk dziekana WGiSR prof. dr. hab. BoDumanowskiego otrzymałem nagrodę za osią­
gnięcia dydaktyczne. Całość przyznanych pieniędzy
przeznaczyłem na pokrycie kosztów związanych z relesława

Forum upowszechnienia kultury
Wizyta w roku poprzednim Ewy Bączyńskiej w Muzeum w Murzynowie zapoczątkowała moją stałą
współpracę z Centralnym Ośrodkiem Metodyki Upowszechnienia Kultury przy Ministerstwie Kultury
i Sztuki. Ewa Bączyńska organizowała fora COMUK
poświęcone analizie wybranych problemów związa­
nych z rozwojem kultury współczesnej w Polsce. Na
fora zapraszała znanych badaczy kultury, pracowników
polskich uniwersytetów oraz innych placówek, jak np.
panowskie, zajmujących się problematyką społeczną,
kulturalną oraz kwestiami kultów religijnych. Fora odbywały się w głośnych ośrodkach kraju, trwały kilka
dni. Stanowiły pierwsze znaczące na tę skalę spotkania
wybitnych działaczy i teoretyków, związanych z kwestiami dzisiejszych przemian kulturalnych.
W Książu na VIII Forum i Antoninie na IX Forum referowałem rezultaty zdobytych doświadczeń
w Murzynowie. Na Forum X i XI w Poznaniu i Łucz­
nicy przedstawiłem rezultaty swych badań w Azji
i Afryce.

250

�Jacek Olędzki • ŻYCIORYS

W 1991 roku po zatwierdzeniu habilitacji obronionej na WH UW zostałem przeniesiony na WGiSR UW
z Zakładu Dydaktyki Geografii do Zespołu Mazowieckiego Obserwatorium Geograficznego w Murzynowie.
Muzeum-Pracownia włączona została do placówki,
w której byłem zatrudniony. Dotychczasowy program
edukacyjno-dydaktyczny Muzeum poszerzyły EkspozYcje pod Wiosłem Zielonym, dla których realizacji przydzielono osobny pawilon. Ekspozycje miały zdecydowanie charakter naukowy i były podporządkowane aktualnym problemom badawczym, jakimi się zajmowałem. Oto rejestr realizowanych ekspozycji:

- znaki istnienia i tożsamości kulturowej mieszkańców
ziemi dobrzyńskiej,
-Jezus chodzący po jeziorze Genezaret. Fenomen kulturowy obchodów Bożego Ciała przez murzynowiaków
w parfii Rokicie,
- Vannitas vanitatum ... , przeszłość i teraźniejszość
kulturowa mieszkańców wioski nadwiślańskiej Murzynowo. Główna prezentacja w Spichrzu Muzeum Mazowieckiego w Płocku,
- Po tej stronie chmur, malarstwo na szkle, drzeworyty i rzeźba Wojciech Marchlewskiego,
- Plagi, żywioły, demony, Opatrzność, Święci Pańscy.
Najlepsze prace wybrane spośród dorobku Pleneru
Malarskiego w Murzynowie oraz obrazy z XVIII-XIX w.
z kościoła w Rokiciu,

- KrajobrazY nieba, fotografia Michała Browarskiego,
Damieelli Możekowskiej oraz rzeźba i malarstwo
Wojciecha Marchlewskiego. Główna prezentacja w Parzeźba
łacu

Kazimierzowskim w Galerii UW na Dzień Ziemi,
- Ranidae. Świat się wspiera na żabie. Konsultacja:

Magdalena Zowczak, Jadwiga Lipińska (egiptolog), Jerzy
Makowski (amerykanista),
- Ulotna sztuka niewinności,
- Droga w zaświaty. Wystawa stała na ekranie ekspozycyjnym w ogrodzie Muzeum-Pracowni. Ozdobne
klepsydry blaszane z grobów chłopskich wzorowane na
szlacheckich kartuszach herbowych, renesansowych
i barokowych, wykonywane przez żydowskie zakłady
blacharskie w Płocku. Kute krzyże nagrobne z cmentarza w Rokiciu. Fenomen świadomości przemijania
i pamięci o zmarłych w kulturze chłopskiej,
- Suidae. Ekspozycja na dwudziestopięciolecie
MOG w Murzynowie,
-22 obrazY. Ekspozycja na 22lata działalności Muzeum-Pracowni w Murzynowie. Dużego formatu obrazy na płótnie, najcenniejsze prace uczestników plenerów artystycznych w Murzynowie.
Będąc pracownikiem MOG WGiSR UW w Murzynowie, dopilnowałem wzniesienia we wsi pomnika
poświęconego Stanisławowi Murzynowskiemu ok.
1526- ok. 1553, autorowi pierwszego przekładu na ję­
zyk polski Nowego Testamentu i pierwszej Ortografii
Polskiej. W 2003 roku na jesieni odbędzie się w Płocku
uroczysta sesja naukowa pod patronatem prezydenta
miasta poświęcona 450. rocznicy ukazania się Testa-

Zupełnego, połączona z wydaniem reprintu tego dzieła.
Czas zatrudnienia w MOG poświęciłem na opracowanie materiałów gromadzonych w Europie, Azji
i Afryce, które gromadziłem do pierwotnej wersji pracy habilitacyjnej. W 1999 roku na krótko przed przejściem na emeryturę Dialog wydał Ludzi wygasłego wejrzenia - książkę zawierającą rezultaty owych wieloletnich badań.

mentu Nowego

Autofererat
Trwałym

obszarem moich zainteresowań - od
do dzisiaj - jest sztuka. Początkowo po
studiach zajmowałem się sztuką ludową i naiwną Polski. Z czasem zainteresowania rozszerzyłem na zespół
zagadnień związanych z kulturą artystyczną społe­
czeństw pierwotnych.
Z tego kierunku zainteresowań kształtowały się dą­
żenia do poznania:
- różnych postaci synkretyzmu religijnego
- ludowego, a czasem plemiennego światopoglądu
artystycznego,
- nurtów rozwojowych (w społeczeństwach rozwarstwionych, nurtu oficjalnego, elitarnego i nieelitarnego, nieoficjalnego),
- znaczenia sztuki w kształtowaniu tożsamości zbiorowej i kategorii istnienia osoby (zagadnienie autoteliczności i heteroteliczności w przekazie artystycznym),
- semiotyki wyobrażeń plastycznych.
Z tego kręgu zainteresowań wyłoniło się śledzenie
w kulturach stosunku do NATURY; w szczególności
pór roku, wyładowań atmosferycznych, opadów, krajobrazu, flory i fauny.
Odrębnym obszarem badawczym stały się kultury
wotywne i ściśle z nimi związana świadomość mirakuralna oraz świadomość ISTNIENIA.
Dla uzyskania skali porównawczej do antropologicznych i ostatecznie etnologicznych badań zajmowałem się wybranymi artystami nurtu elitarnego, na
przykład działaniami artystycznymi Jerzego Kaliny czy
twórczością Wiktora Gajdy. W podobny sposób poświęcałem uwagę współczesnym formom młodzieżo­
wej wizualizacji oraz parateatralnej ekspresji.
Za największy sukces naukowy uznaję współdziała­
nie w trudnych latach minionego okresu w tworzeniu
pozaeuropejskich obszarów badań, a także kształtowa­
nie w antropologii i etnologii polskiej współczesnych
(nowoczesnych) metod dydaktycznych (multimedia,
zapis filmowy, ekspozycja etc.) i poznawczych, dokumentalnych (dbałość o źródła wywołane i archiwalne,
długotrwałe badania monograficzne w bezpośredniej,
trwałej więzi z podmiotami zainteresowań).
szkoły średniej

�JACEK

OLĘDZKI-

Opr. Krystyna

Dudzińska

1959a Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb
(Przyczynek do badania poglądów estetycznych ludu) ,
"Polska Sztuka Ludowa", R. XIII, nr 1-2, str. 73-75.
1959b Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć na Kurpiowszczyźnie, "Etnografia Polska", tom II, str. 247-255, ił. 6.
1959c Czekam na Twe zmilowanie ... , "Argumenty", R. III,
nr 10, str. 6-7.
1959d O święty Walenty, o dobry, o litościwy, "Argumenty",
R. III, nr 40, str. 6-7.
1960a Wota woskowe ze wsi Brodowe Łqki i Krzynowiaga
Wielka, "Polska Sztuka Ludowa", R. XIV, nr l, str. 3-32, il. 36, autorzy fot. S. Biniewski, J. Świderski,
J. Olędzki.
1960b Magia dobrego początku, "Argumenty", R. IV, nr 10,
str. 4-5.
1961a Doroczne pieczywo obrzędowe pólnocno-wschodniej
Polski, "Polska Sztuka Ludowa", R. XV, nr l, str. 3-23, ił. 45, ił. J. Olędzki, J. Świderski.
1961b Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX wieku do I wojny
światowej, "Polska Sztuka Ludowa", R. 15, nr 4, str.
199-214, il. 32, autorzy fot. J. Olędzki, K. Kwaśniewski,

BIBLIOGRAFIA

J. Świderski.

1961c Tradycyjne wierzenia o pszczołach z Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, "Literatura Ludowa", R. XV, nr 4-6, str.
39-44.
1961d Niekonieczny ten święty Roch, "Argumenty", R. V, nr
13, str. 6-7.
1962a Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, "Polska
Sztuka Ludowa", R. XVI, nr 2, str. 92-97, il. 7, autorzy fot. J. Olędzki, H. Olędzka.
1962b Konkursowe noworoczne pieczywo kurpiowskie, "Polska
Sztuka Ludowa", R. XVI, nr 4, str. 237-244, ił. 16 autorzy fot. J. Olędzki, S. Deptuszewski, J. Świderski.
1962c Pierwiastki tradycyjne we współczesnym światopoglą­
dzie ludu wiejskiego, zamieszkującego tereny popuszczańskie i sąsiednie na Mazowszu, w: 1962 Rok Ziemi
Mazowieckiej, Płock, str. 289-295, il. 5.
1962d Rybołówstwo na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej
od końca XIX do polowy XX wieku, w: Kurpie Puszcza
Zielona, t. l, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 139-276, ryc. 39;
streszcz. w jęz. francuskim.
1963 Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowiedziach chłopów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, "Polska
Sztuka Ludowa", R. XVII, nr 2, str. 97-110, il. 10,
autorzy fot. S. Deptuszewski, J. Olędzki.
1964a Rzeźba w drewnie z pólnocnej Kurpiowszczyzny, "Polska Sztuka Ludowa", R. XVIII, nr 3, str. 135-158, ił.
35, autorzy fot. J. Olędzki, M. Pokropek, mapa Antonina Hasowa.
1964b Uwagi o twórczości kowalskiej i snycerskiej w Polsce,
"Polska Sztuka Ludowa", R. XVIII, nr 4, str. 224-230.
1964c Pasiecznictwo na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej
od końca XIX do polowy XX wieku, w: Kurpie Puszcza
Zielona, t. 2, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 175-211, il. 12;
streszcz. w jęz. francuskim.

252

(IEiAK UW)

1964d Miejsce i rola kowalstwa w przeobrażeniach kultury ludowej na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od polowy XIX do polowy XX wieku, w: Kurpie Puszcza Zielona, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, t. 2, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 293-340,
ryc. l 7, streszcz. w jęz. francuskim.
1965a Wota srebrne i woskowe, "Literatura Ludowa", nr 5,
str. 36-49.
1965b Przemiany funkcji mieszkania w żYciu ludności Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od polowy XIX do polowy XX w.,
w: Kurpie Puszcza Zielona, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, t. 3, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków,
str. 225 -265, ił. 20, streszcz. w jęz. francuskim.
1965c Rybak i kowal w społeczności wsi kurpiowskiej (tradycyjne zawody wiejskie - proces zanikania i modyfikacji), w: Socjologia zawodów, red. A. Sarapata, str.
349-354.
1965d Andrzej Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kultury artystycznej, PWN, Łódź-Warszawa 1962, "Etnografia Polska", t. IX, str. 521-526.
1965e B. Rinczen, Mongol ardyn gar ur!a!, brak miejsca i roku wyd.; Mongol ardyn goe! czingijn chee uga!z, brak
miejsca i roku wyd. [Mongolskie ludowe rzemiosło
artystyczne; Mongolski ornament dekoracyjny wydawnictwa albumowe], "Etnografia Polska", t.
IX, 1965, str. 626-629.
1966a Mondo cane -film etnograficzny, " Współczesność",
R. XI, nr 13 (215) .
1966b "Hej w Kadzidłańskim boni... ", "Argumenty", R. X,
nr 27, str. 7
1966c Górale na Kurpiach, "Argumenty", R. X, nr 51-52,
str. 13.
1967a Wota srebrne, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXI, nr 2,
str. 67-92, ił. 40, autorzy fot. J. Olędzki, Jan Świder­
ski.
1967b Zakres pojęcia sztuki ludowej [głos w dyskusji], "Polska Sztuka Ludowa", R. XXI, nr 4, str. 203.
1967c Badania etnograficzne w Mongolii, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXI, nr 4, str. 242.
1967d Andras Róna-Tas, Mongolia. Śladami nomadów; zwę­
gierskiego przelożYI Eugeniusz Moroszko, Państwowe
Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 1965, ss.
352, l mapa, "Etnografia Polska", t. XI, str. 516-520.
1967e Pieski świat (Mondo cane), scenariusz: Gualtero ]acopetti, zdjęcia Antonio Climati i Benito Fratteri, muz.
Nino Oliviera i Riz Orto!ani, prod. Cineriz (Wiochy
1962), "Etnografia Polska", t. XI, str. 508-510.
1967f Stanisław KalużYński, Mongolia, PWN, Warszawa
1965, ss. 158, ryc. 49, mapa l, "Etnografia Polska",
t. XI, str. 514-516.
1967g Jerzy Zieliński, Sześciu mędrców z "Bogatego szczęścia" .
Świat się zmienia, Iskry, Warszawa 1961 ; ]erzy Putrament, Cztery strony świata, Iskry, Warszawa 1963
(rozdz. Mongolskie pastorałki); W Nowakowski, W !akierkach przez Gobi, Warszawa 1964, "Etnografia
Polska", t. XI, str. 520-527.
1967h Stanisław KalużYński, Glosy z jurty. Przyslowia, opowieści, zagadki Mongołów, Turków syberyjskich i Tunguzów [wybrał i przelożyl z oryginału], Wiedza Po-

�Jacek Olędzki • BIBLIOGRAFIA

wszechna, Myśli srebrne i z!ote (seria wschodnia pod
red. E. Tryjarskiego), Warszawa 1960, ss. 202, "Etnografia Polska", t. XI, str. 527-529.
1968a Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich, "Etnografia Polska", t.
XII, str. 199-252, fot. 18, autorzy fot. J. Olędzki, N.
Dordż, rys., tabela, (Współautorzy: Danuta Markowska, Zofia Sokolewicz).
1968b Wota woskowe i srebrne w wiejskiej obrzędowości !udowej, "Roczniki Socjologii Wsi", t. VIII, str. 171-188,
il. 7, streszcz. w jęz. francuskim i rosyjskim.
1968c Native and Folk Elements in Contemporary Mangolian
National Art, w: Poland at the 8th International Congress
of Anthropological and Ethnologicai Sciences (Tokyo),
Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 224-238.
1968d Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach pol-

skich, Zdzisław Małek fotografie, Wydawnictwo "Polonia", Warszawa 1966, ss. 186, w tym 135 rycin całostronicowych, "Etnografia Polska", t. XII, str. 541-_546, il. 2, autor fot.: J. Olędzki.
1969a Swiatopoglqd artystyczny ludności wiejskiej w świetle
studiów nad kulturą Kurpiowszczyzny, "Polska Sztuka
Ludowa", R. XXIII, nr 3-4, str. 139-149, il. 8.
1969b Rodzimość i ludowość we współczesnej sztuce naradowej Mongolii, w: "Studia Mongolskie", red. Witold
Dynowski, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 99-113, il. 25, streszcz. w jęz. angielskim
i rosyjskim.
1969c Na manowcach europocentryzmu. Oszukiwanie Boga,
,:Współczesność", R. XIV, nr 19 (289).
1969d +200 i- 50= Polak?, "Argumenty", R. XIII, nr 45
(596), str. 3.
1970a Sztuka Kurpiów, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, ss. 77, il. 150.
1970b Chun Bajna, "Etnografia Polska", t .. XVII, z. 2, str.
81-195, aut. fotografii: J. Olędzki, B. Sowiński.
1971a Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, ss. 242, il. 105,
bibliografia, streszcz. w jęz. angielskim.
197lb Rejony sztuki ludowej, "Polska Sztuka Ludowa", R.
XXV, nr l, str. 3-20, il. 23.
1973a Wota lwowskie, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXVII,
nr l, str. 5-29, il. 36.
1973b Chun Bajna - There is a Man. Selected Indices of
Tansformations in Mangolian Philosophy of Life, w: IX

International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences (Chicago), str. 99.
1974a Les peintures de l'Afrique Noire (La peinture nad'veNouveau courant de devoloppement de la culture artistique en Afrique contemporaine), "Africana Bulletin", nr 20, str. 9-46.
1974b The Contemporary African Art. Same Remarks on
New Trends in the Development of Sculpture, "Africana Bulletin", nr 21, str. 9-35.
1974c Wybierz swój styl, "Kontynenty", nr 12 (131), str. 30-33.
1975a Pieśni wotywne, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXIX,
nr 4, str. 225-236, il. 15.
1975b Pogodny moralitet z Dawanau. Twórczość nigeryjskiego
artysty Suly'ego, "Kontynenty", nr l (132), s. 24-27.
1975c Nie tylko podobieństwo własne, "Kontynenty", nr
6 (137), str. 22-27.
1975d Nagość, "Kontynenty", nr 7 (138), str. 29-33.
1976a Wyrzeczysko. O świętowaniu w Polsce, ss. 308, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa (współautorzy: Anna Zadrożyńska-Barącz, Tadeusz Ciołek).

1976b Pacierze Szczypawki. Uwagi o zależności dzieła sztuki
od poglądów estetycznych i etycznych artysty, "Polska
Sztuka Ludowa", R. XXX, nr l, str. 29-42, il. 16, autorzy fot. M. Browarski, T. Listopadzki, J. Olędzki.
1976c Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki. (Uwagi

o nowych kierunkach twórczości rzeźbiarskiej o charakterze ludowym), "Polska Sztuka Ludowa", R. XXX,
nr 2, str. 97-114, il. kolor 28, autorzy fot.
S. Deptuszewski.

J. Olędzki,

1977a Prawdziwym pięknem jest natura (o twórczości malarskiej Bazylego Albiczuka), "Polska Sztuka Ludowa",
R. XXXI, nr l, str. 29-38, il. 17, autorzy fot. M. Pokropek, B. Sowilski, J. Olędzki.
1977b Dywan na suficie [o twórczości Waldemara Paciuka], "Polska Sztuka Ludowa", R. XXXI, nr 2, str.
107-114, il. 8.
1977c roeuvre poetique et politique de Leopold Sedar Senghor

comme l'expression de normes africaines traditionnelles
et nouvelles, "Africana Bulletin", nr 26, str. 113-129.
1977d "Khun Bayna - There is a Man". Selected Indices of
Transformations in the Mangolian Philosophy of Life,
"Ethnologia Polona", vol. 3, str. 9-29.
1978 Senegalskie malunki na szkle. Analiza twórczości Fala
i Begue, "Kontynenty", nr 3, str. 23-25.
1979 On Same Maximes on African Cars, "Africana Bulletin", nr 28, str. 29-35.
1980a Wizerunek dobrego pasterza. Przyczynek do sposobów

zajmowania przestrzeni przez pasterzy mongolskich,
"Etnografia Polska", t. XXIV, z. l, str. 211-281, il.
31, autorzy fotografii: J. Olędzki, L. Mróz, (Wspólautor artykułu: Lech Mróz).
1980b Etat des recherches sur l'art non-officiel de l'Afrique
contemporaine, w: Studies in Art History, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 215-234.
1981 rart non-officiel au Senegal, "Ethnologia Polona",
vol. 7, str. 81-97, il. 24.
1985 Znaki istnienia [zagadnienia pracy habilitacyjnej],
"Polska Sztuka Ludowa", R. XXXIX, nr 1-2, str. 3-22, il. 28.
1986 Rzeźba Heleny Szczypawki-Ptaszyńskiej, Muzeum
Mazowieckie w Płocku, 1986, katalog, ss. 24, 18 il,
(Współautor: W Dowlaszewicz)
1987 "Skuś baba na dziada". Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych, "Polska Sztuka Ludowa", R.
XLI, nr 1-4, str. 142-149, il. 7, autorzy fot. W Marchlewski, J. Olędzki.
1988a Troski żYciowe i kłopot z istnieniem (Pacierze w Zapiskach
domowych Teresy Trajanowskiej 1957-1968), "Polska
Sztuka Ludowa", R. XLII, nr 4, str. 230-242, il. 6.
1988b Tunbaszi. Czyli o przeobrażeniach wyobraźni symbolicznej w paradygmatyczną. I przynależności metodologicznej niezależnej, "Polska Sztuka Ludowa", R. XLII,
nr 4, str. 273-274, il. 2.
1988c Badacz i środowisko, w: Adam Chętnik a współczesne

badania kultury wsi kurpiowskiej. Materiały z Sesji
Kurpiowskiej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
Łomża-Marianowo-Nowogród 21-23 września 1984,
red. Mirosława Drozd-Piasecka, Warszawa 1988, str.
24-49.
1989a Kwitdechy z Leżajska. Prośba i dziękczynienie w kulturach chasydzkich i katolickich, "Polska Sztuka Ludowa", R. XLIII, nr 1-2, str. 23-26, il. 2, autorzy fot.
ł-;'fonika Krajewska.
1989b Swiadomość mirakularna, "Polska Sztuka Ludowa",
R. XLIII, nr 3, str. 147-157, il. 11.

�Konsolacja [graffiti stanu wojennego w Warszawie],
"Polska Sztuka Ludowa", R. XLIV, nr 2, str. 35-40, ił. 7.
1990b Wrażliwość mirakulama, "Polska Sztuka Ludowa", R.
XLIV, nr l, str. 8-14, ił. 3, autorzy fot. J. Olędzki, A.
Hemka, J. Nowakowski, {Współautor: Andrzej
Hemka).
199la Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej
mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w. [rozprawa habilitacyjna], Wydawnictwo Uniwersytetu
Warszawskiego, Warszawa, ss. 432, 54 s. tabl., ił. 52,
3 mapy, tablice, autorzy fot. Jacek Olędzki, Jan Świ­
derski, Krzysztof Sabak, Wojciech Marchlewski.
199lb Gesty nadziei, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa",
R. XLV, nr l, str. 35-46, ił. 10.
199lc Jezus chodzący po jeziorze Genezaret. Zagadnienie czasu historycznego i mitycznego, "Konteksty. Polska
Sztuka Ludowa", R. XLV, nr 2, str. 9-17, ił. 4, autotrzy fot. J. Olędzki, W. Wolny.
1992 Widzieć, odczuwać, myśleć. Rozmowa z Jackiem
Olędzkim, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R.
XLVI, nr 3-4, str. 215-218, ił. 2, filmografia, {Autor
rozmowy: Ryszard Ciarka).
1993a Izolaty (o spopielaniu świetlanej przyszłości), "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLVII, nr l, str. 3944, ił. 15, autorzy fot.: J. Olędzki, J. Świderski.
1993b Świadomość miejsca (Muzeum-Pracownia Geografii
Historyczno-Kulturowej w Murzynowie), "Notatki
Płockie", 1/54, s. 37-41.
1994a Filodzóon. Ciesząca się życiem - albo - Ogławianie.
Kultura wierzby ił., "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLVIII, nr 3-4, str. 90-99, ił. 3, autorzy fot.
J. Olędzki, W. Marchlewski.
1994b Venitas Vanitatum ..., przemijanie i trwanie w kulturze
Murzynowa wioski nadwiślańskiej kolo Plocka, Muzeum Mazowieckie w Płocku.
1995 Gesty życzliwości, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLIX, nr l, str. 76-79.
1996a Jednakowo, albo badacz i wciąż to samo środowisko,
"Łódzkie Studia Etnograficzne", R. XXXV, str. 31-38.
1996b Plagi, ŻYwioły, demony, Opatrzność i Święci Pańscy albo próby poznawania siebie samego, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. L, nr 1-2, str. 83-98, ił. 10.
1997a Co? Po co? Dlaczego? Słucham. Terminowe doświad­
czenie etnologa w Murzynowie, "Konteksty. Polska
Sztuka Ludowa", R. LI, nr 1-2, str. 187-191, ił. 4.
1997b W imię Boga albo Gott mit uns. Monogramy E. M.
1990a

Antropologiczne i psychiatryczne próby rozumienia
sztuki naiwnej, w: Edmund Monsiei odsłona druga,
1998

red. Zbigniew Chlewiński, str. 145-194.
Ulotna sztuka niewinności, Muzeum w Murzynowie
Mazowieckiego Obserwatorium Geograficznego
WGiSR UW, Murzynowo.

1999a Ludzie wygaslego wejrzenia (szkice poświęcone wybranym kulturom pierwotnym dawnego i współczesnego
świata), Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa, ss. 3 84, ił. 81.
1999b "Zgredy rule" i ulotna sztuka niewinności, "Konteksty.
Polska Sztuka Ludowa", R. LIII, nr 1-2, str. 138-148,il.l7.
1999c Oui, j'en crois. Ryszard Kapuściński, Heban, Czytelnik,
Warszawa 1998, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. LIII, nr 3, str. 65-68, ił. 2.
1999d Ryszard Kapuściński, Heban, "Africana Bulletin", nr
47, str. 164-167.

254

1999e Odkrywcze i prorocze działaniaJerzego Kaliny, "Pokaz,
pismo kryryki artystycznej", str. 43-45.
200la Czerepaszki Kauri. Zapiski postrannogo - maijarstwo
na skli bezturbotnowo chudożnika, jaki nie widczuwaje
muk tworczosti Wojciecha Marchlewskiego, ss. 34, ił.
200lb "Czucie pychy" albo ludzie przeklętego honoru, "Studia
Etnologiczne i Antropologiczne", R. V, str. 141-151.
200lc Anna Mrozek-Dumanowska, Współczesny ruch odno-

wy islamu ... W poszukiwaniu własnej tożsamości kulturowej. Prace monograficzne Zakładu Krajów Pozaeuropejskich PAN, Warszawa 2000, ss. 96, "Afryka, Azja,
Ameryka Łacińska", R. LXXVIII, str. 125-126.
200ld Maciej Jędrusik, Izolacja jako zjawisko geograficzne,
Uniwersytet Warszawski Wydział Geografii i Studiów
Regionalnych, Warszawa 200 l , ss. 231, ryc. 6, tabl.
10+3, fig. 7+31, fot. 27, "Afryka, Azja, Ameryka
Łacińska", R. LXXVIII, str. 127-129.
2002a Sanktuarium Maryjne w Bardzie Śląskim, "Konteksty.
Polska Sztuka Ludowa", R. LVI, nr 1-2, str. 159-163
i!. 2.
2002b Meksyk . Współczesna świadomość mirakulama, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. LVI, nr 1-2, str.
164-171, i!. 5.
2002c Jedną kreską kreślone, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. LVI, nr 1-2, str. 252-256.
2002d Meksyk. Świadomość mirakulama, "Afryka, Azja,
Ameryka Łacińska", R. LXXIX, str. 131-143.
2002e Lucjan Buchalik, Kolorowy Sahel, Mali, Burkina Faso

(The Sahel of Many Colours, Mali, Burkina Faso), ed.
Lucjan Buchalik, Żory 2000, 142 p., illustrated, "Africana Bulletin", nr 50, str. 347-351.
2002f "Siedzi baba na cmentarzu". Magdalena Zowczak, Bi-

blia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze
ludowej, Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej,
Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000, "Konteksty.
Polska Sztuka Ludowa", R. LVI, nr 1-2, str. 242-248.
2003a Peru. Petroglify. Rozważania etnologiczne, Wydział
Geografii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa,
SS. 31, i!. 22.
2003b Wydanie Ewangelii św. Mateusza Stanisława Murzynowskiego, "Notatki Płockie", nr 2, str. 46-47.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11411" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11389">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/0298c924f014f7d480f08044afb5f5be.pdf</src>
        <authentication>62e5290778717249dd1acef78b7995d2</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135892">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5432</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135893">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135894">
                <text>2004</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135895">
                <text>malarstwo nieprofesjonalne</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="135896">
                <text>Nikifor Krynicki (1895-1968)</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="135897">
                <text>twórcy nieprofesjonalni</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="135898">
                <text>Drowniak, Epifaniusz (Nikifor)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135899">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:5050</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135900">
                <text>Epifaniusz Drowniak / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135901">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.226-236</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135902">
                <text>Wisłocki, Seweryn</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135903">
                <text>pol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135904">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135905">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135906">
                <text>SEWERYN

SĄD UZNAJE,
ŻE NIKIFOR -TO EPIFANIUSZ DROWNIAK

W dniu 26 marca 2003 r. "Sąd Rejonowy w Muszynie Wydział I Cywilny w następującym składzie: Przewodnicząca SSR Barbara Tischner po rozpoznaniu
w dniu 13 III 2003 r. w Muszynie na rozprawie z wniosku Zjednoczenia Łemków Zarząd Główny z siedzibą
w Bielance z udziałem Muzeum Okręgowego w Nowym
Sączu i Prokuratury Okręgowej w Nowym Sączu
o unieważnienie aktu urodzenia
postanawia:

l. Unieważnić akt urodzenia Nikifora Krynickiego
sporządzony w Urzędzie Stanu Cywilnego w Krynicy na
nr 4 77/1962/1 w dniu 18 X 1962 r. na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w Nowym Sączu Wydziału Zamiejscowego w Muszynie z dnia 18 września 1962 r.
sygn. Akt N s. 122/62;
U. Koszty postępowania między stronami wzajemnie
znieść;

III. Nie obciążać wniosk. kosztami postępowania na
rzecz Skarbu Państwa
Uzasadnienie
Wnioskodawca Zarząd Zjednoczenia Łemków
w Gorlicach we wniosku domagał się unieważnienia aktu urodzenia Nikifora Krynickiego, sporządzonego na
podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w Nowym
Sączu Wydziału Zamiejscowego w Muszynie z dnia 18
września 1962 r. sygn. Akt Ns. 122/62, wywodząc, że Nikifor Krynicki to Epifaniusz Drowniak, dla którego sporządzono akt urodzenia pod nr. 35 w dniu jego chrztu
22 V 1895 r. w Greckokatolickiej Parafii w Krynicy.
Uczestnik Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu
wniósł o oddalenie wniosku i zarzucił, że wnioskodawca nie ma legitymacji czynnej do złożenia nin. wniosku.
Do niniejszego postępowania wstąpił Prokurator
Okręgowy w Nowym Sączu, zgłaszając swój udział
w sprawie o unieważnienie aktu stanu cywilnego Nikifora Krynickiego /k. 131 akt/.
SĄD USTALIŁ NASTĘPUJĄCY

WISŁOCKI

Epifaniusz Drowniak

J

ako wprowadzenie - ten fragment z postanowienia
oraz uzasadnienia wyroku sądu jest wystarczający.
Rzeczowo i z wykluczeniem wszelkich zastrzeżeń,
w specyficznie precyzyjnym języku prawniczym, Sąd
Rejonowy w Muszynie przywraca krynickiemu "Matejce" jego pełną tożsamość: imię i nazwisko, prawdziwą datę urodzenia i rodzinę, czyli łemkowski rodowód.
Doszło do tego wreszcie - w wymiarze formalnoprawnym - dzięki uporowi i konsekwencji Stefana Hłady­
ka, prezesa Zarządu Zjednoczenia Łemków. Podkreślam: w wymiarze formalnoprawnym, bowiem w kręgu
znawców przedmiotu matactwa wokół osoby Nikifora
wynikające z przesłanek politycznych (m.in. akcji ,:Wisła") sygnowane przez Mariana Włosińskiego i Stefana Półchłopka, a sterowane przez Andrzeja Banacha,
zostały już dawno rozpoznane. Dowodem prawdy w tej
mierze są bogate materiały dotyczące Nikifora opublikowane w monograficznym numerze "Polskiej Sztuki
Ludowej" (R. XXXIX, 1985 r. nr 3-4). Obok tekstów

STAN

FAKTYCZNY:
W dniu 21 V 1895 r. w Krynicy Eudokia Drowniak
urodziła syna Epifaniusza Drowniaka, którego ojciec
był nieznany. Eudokia Drewniak była córką Grzegorza

Drowniaka i Tatiany z domu Krynicka. W dniu 22 V 1895
r. w Parafii Greckokatolickiej w Krynicy Epifaniusz
Drowniak został ochrzczony imieniem "Epifaniusz". Jego rodzicami chrzestnymi byli Andrzej Kozak i Katarzyna wdowa po Jakubie Rystweju. W dniu
22 V 1895 r. sporządzony został pod nr. 35/1895 w Parafii Grecko-katolickiej w Krynicy akt urodzenia Epifaniusza Drewniaka urodzonego w dniu 21 V 1895 r.
w Krynicy syna Eudokii Drewniak, córki Grzegorza
i Tatiany z domu Krynickiej. Dowód: odpis zupełny aktu urodzenia Epifaniusza Drewniaka k. 13 akt oraz wyciąg z kopii ksiąg metrykalnych greckokatolickiej parafii Krynica przechowywanych w zespole Archiwum Biskupstwa Greckokatolickiego w Przemyślu k. 6 w aktach
tut. Sądu sygn. Ns. 169/98/... /."

Nikifor, fot. Jan Świderski 1965r.

226

�Seweryn Wislocki • EPIFANIUSZ DROWNIAK

Nikifor,

Pejzaż,

akwarela

A. Jackowskiego i J. Jarnuszkiewicz opublikowany
wtedy został materiał niżej podpisanego Przyczynek do

biografii Nikifora Drowniaka nazwanego Krynickim,
przytaczająy

m.in. za Pawłem Stefanowskim treść metryki urodzenia Nikifora - czyli Epifana Drowniaka.
Należy podkreślić, iż wspomniany numer monograficzny "P.Sz.I.:' zawierał pierwsze, poważne opracowania etnograficzno-etnologiczne dotyczące kultury
Łemków od czasu akcji "Wisła" w Polsce, a to, że się
ukazał, począwszy od koncepcji po realizację (włącz­
nie, a może szczególnie z pokonaniem ogromnych
oporów ówczesnych władz politycznych PRL oraz cenzury) było osobistą zasługą Aleksandra Jackowskiego.
W każdym razie jest faktem, iż od tamtego czasu,
a dotyczy to wydań z lat dziewięćdziesiątych ub. wieku, w Encyklopedii PWN, w jej wszystkich wariantach objętościowych, hasło Nikifor - to Epitafiusz
Drowniak z prawdziwą datą urodzenia. Również
w oparciu o tę publikację, jako w pełni wiarygodną,
Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie
w 1995 roku, zorganizowało ogromną wystawę dzieł
Nikifora, w stulecie jego urodzin, wydając przy okazji kompetentnie opracowany katalog. Został w nim,
obok tekstów Aleksandra Jackowskiego, Jadwigi
Migdał i Andrzeja Osęki, opublikowany obszerny
szkic mojego autorstwa "Epifan Drowniak - łem­
kowski &lt;&lt;Matejko&gt;&gt;, będący poszerzonym merytorycznie tekstem z "P.Sz.L." nr XXXIX, 1985 r., nr 3-4,
z przytoczeniem prób mityzacji ukrainizującej Epifana Drowniaka z katalogu wystawy "Nikifor Drowniak- stulecie urodzin" w Galerii Sztuki Ukraińskiej
w Krakowie.

Opracowanie to, które po raz pierwszy dotarło do
szerszej publiczności, zadając kłam licznym książkom
Banacha na temat Nikifora i wynikłym z nich publikacjom prasowym, wywołało sporą sensację, czego dowodem był dwukrotny dodruk katalogu wystawy muzealnej! Nie należy zapominać także o wydanym w tymże
1995 r. monumentalnym opracowaniu A. Jackowskiego Sztuka zwana naiwną. Zarys encyklopedyczny w Polsce, (Wyd. Krupski i S-ka, Warszawa), gdzie pomieszczone zostało duże hasło dotyczące Nikifora.
Wydawać by się mogło - skoro jest już tak dobrze,
to po co proces? Rzeczywistość w tym konkretnym
przypadku miała jednak cechy schizofrenicznego rozdwojenia. Z jednej strony tak jak powyżej, z drugiej,
tej oficjalnej, urzędowej, było zupełnie coś innego.
Urodził się w 1895 r. Epifaniusz Drowniak i zapowiadało się, że w swym życiu urzędowym będzie żył wiecznie. Po prostu nie mógł umrzeć, bo nie istniał w oficjalnych dokumentach. Na odmianę umarł w 1968 r.
jakiś Nikifor Krynicki, który w ogóle się nie urodził!
Nie ma takiego w księgach metrykalnych parafii greckokatolickiej w Krynicy - Wsi. W istniejącej do momentu tegoż historycznego wyroku sądu sytuacji nie
można było zmienić fałszywej inskrypcji na grobie najwybitniejszego akwarelisty świata. Nie można było
także umieścić stosownej tablicy na JEGO muzeum
w Krynicy. Fakt ten boleśnie odczuwali Łemkowie, jako dalszy ciąg dyskryminacji z okresu PRL.
Proces trwał bez mała 7 lat! Tyle trzeba było czasu
i ogromnej ilości świadków o nieposzlakowanej wiarygodności, aby przezwyciężyć w demokratycznej i wolnej Polsce komunistyczny humbug o ewidentnej pro-

�Nikifor przy pracy, fot.

J. Świderski

weniencji politycznej. Zjednoczenie Łemków 30 grudnia 1996 roku złożyło do Sądu Rejonowego w Nowym
Sączu (Wydział I Cywilny) wniosek o sprostowanie
aktu urodzenia Nikifora przezwanego Krynickim. Do
wniosku dołączono dowody: istniejący w USC w Krynicy skrócony odpis aktu urodzenia Epifaniusza Drowniaka, ze wskazaniem, że w księgach metrykalnych parafii greckokatolickiej w Krynicy- Wsi, przechowywanych w Archiwum Biskupstwa Greckokatolickiego
w Przemyślu (sygn. 7372, s. 174) istnieje zapis o urodzeniu tego samego człowieka. Celem rozwiania wąt­
pliwości, iż obydwa zapisy dotyczą osoby Nikifora,
Zjednoczenie Łemków przedstawiło pisemne oświad­
czenia tegoż dowodzące. Największy ciężar gatunkowy
posiadało w pierwszej fazie procesu oświadczenie księ­
dza Stefana Dziubiny, będącego w latach 1942-45 proboszczem greckokatolickiej parafii w Krynicy - Wsi
(obecnie Krynicy Dolnej) i zarazem spowiednikiem
Nikifora. Przytoczę je in extenso: ,~rew twierdzeniom, że był on głuchoniemy, oświadczam, że nie jest
to prawdą. W czasie wielu rozmów z nim rozumiałem
każde jego słowo, chociaż rzeczywiście mówił bardzo
niewyraźnie i dlatego kto nie znał dobrze mowy łem­
kowskiej, uważał go za niemego. Ja, jako rodowity
Łemko, rozumiałem go doskonale. Nieprawdą jest, że
był on głuchy. Nadmieniam również, że rozmawiałem
z nim w Krynicy po nadaniu mu nazwiska &lt;&lt;Krynicki&gt;&gt;
i kiedy powiedziałem mu, że on nie nazywa się &lt;&lt;Krynicki&gt;&gt; , ale &lt;&lt;Drowniab, to on wtedy chytrze odpowiedział: -Ja znam o tim, ale ja nie głupi siedzieć w kryminale. Powiedział tak, gdyż jako Łemko był wysiedla-

ny w czasie akcji &lt;&lt;Wisła&gt;&gt; , a gdy wracał do Krynicy, był
nadal wysiedlany, a z nazwiskiem &lt;&lt;Krynicki&gt;&gt; zostawiono go w spokoju".
W trakcie procesu wielu Łemków krynickich zeznało, iż Nikifor Krynicki i Epifaniusz Drowniak to ta
sama osoba. Z początku sprawę rozpatrywał Sąd Rejonowy w Gorlicach pod przewodnictwem sędzi Krystyny Wszołek, który nie dawał wiary zeznaniom świad­
ków. Rzecz ta była co najmniej dziwna, choćby w świe­
tle powszechnie stosowanej współcześnie w Polsce
praktyki określenia tożsamości Romów. W ich przypadku wystarczy oświadczenie przed sądem dwu świad­
ków romskiej narodowości, aby dany osobnik czy osobniczka otrzymali urzędowe akty swojej tożsamości.
Stroną w procesie było Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu reprezentujące skarb państwa, mające
wątpliwości, czy urodzony w 1895 roku Epifaniusz
Drowniak to ta sama osoba co Nikifor Krynicki.
Znaczna część spuścizny artystycznej po malarzu jest
w zbiorach tegoż muzeum i znajduje się od kilku lat
w budynku dawnej wilii Romanówka, przeniesionej
w rejon deptaku, przystosowanej do pełnienia funkcji
muzealnej. To na budynku Romanówki Stefan Hładyk
w imieniu Zjednoczenia Łemków chciał umieścić tablicę z prawdziwym nazwiskiem i prawdziwą datą urodzenia genialnego malarza. Sprzeciw ze strony muzeum stał się powodem procesu. Postacią głównie podważającą wiarygodność świadków, nieuznającą, iż metryka urodzenia Epifaniusza Drowniaka dotyczy nie
kogo innego, tylko Nikifora przezwanego później Krynickim, był od początku kustosz Muzeum Okręgowe­
go w Nowym Sączu Zbigniew Wolanin. Sprawa ta ma
swoją oddzielną, choć nie do końca zrozumiałą historię. W pierwszej połowie lat osiemdziesiątych pomagałem Antoniemu Krohowi, wybitnemu etnografowi,
ówcześnie kustoszowi Muzeum Sądeckiego w nawią­
zaniu kontaktów ze środowiskiem łemkowskim w Krynicy, ze zrozumiałych względów wysoce nieufnym wobec osób z zewnątrz. Miało to miejsce w związku
z przygotowaniem przez niego wystawy dotyczącej kultury materialnej i duchowej Łemków, a także tragicznych skutków akcji ,,Wisła". Wtedy Antoni Kroh zapoznał się z jednoznacznymi dowodami w środowisku
łemkowskim dotyczącymi tożsamości Nikifora.
Rzeczona wystawa doszła do skutku, była ogromnym wydarzeniem społecznym, politycznym i kulturalnym. Na niej pokazano po raz pierwszy publicznie, że
Nikifor Krynicki to Epifaniusz Drowniak.
Potem p. Kroh odszedł z pracy w muzeum, zmienił
się dyrektor i nastąpiło zlekceważenie, czy wręcz zignorowanie dokonanych przez rzetelnego badacza
ustaleń. Z jakich powodów się to stało, nie jestem tego w stanie określić, lecz przychylałbym się do opinii,
iż niekoniecznie par excellence merytorycznych. Przemawia za tym fakt, iż wielokrotnie wskazywałem kustoszowi Z. Wolaninowi osoby w Krynicy będące nośnikami informacji źródłowych w tej mierze. Nie zda-

228

�Seweryn Wtslocki • EPIFANIUSZ DROWNIAK

Nikifor, kompozycja złożona z 21 obrazków przedstawiających uzdrowienie chorej i Kościół w Krynicy, akwarela
rzyło się, aby z nich skorzystał, prezentując z uporem
godnym lepszej sprawy konsekwentnie negatywne stanowisko, twierdząc, że tożsamość Nikifora jest praktycznie nie do udowodnienia.
Jak dalece usiłowano zagmatwać całą sprawę, jak
dalece Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu zabrnęło
w kruczki prawne, niemające nic wspólnego z naukową metodologią badawczą, jedyną mu właściwą, jako
statutowej placówce naukowej - dowodnie ilustruje
postępowanie pełnomocnika muzeum w sądzie. Wyrażone przez niego stanowisko w imieniu Muzeum
Okręgowego było następujące: - zakwestionowanie
prawa Zjednoczenia Łemków do występowania
w sprawie Nikifora. Zjednoczenie - zdaniem pełno­
mocnika - nie wykazało swego interesu prawnego do
zmiany aktu urodzenia. Jednocześnie stwierdził on, że
Zjednoczenie Łemków wkroczyło w sferę praw osobistych. Z takim wnioskiem mogliby wystąpić krewni
Nikifora. Ponieważ nie ma ich wśród żyjących, albo
inaczej - nikt nie jest w stanie dowieść swego pokrewieństwa z Nikiforem- w obecnym stanie rzeczy koło
się zamyka. Wyrok korzystny dla Łemków byłby
stwierdzeniem, że sąd powiatowy popełnił błąd, naru-

szył ustawę

i zasady postępowania cywilnego. Wyrok
korzystny dla muzeum byłby przyznaniem się do błędu
polegającego na przyjęciu wniosku strony Łemkow­
skiej. W takiej sytuacji najlepszym wyjściem będzie
odroczenie sprawy na czas nieokreślony.
Wynika z tego jasno pozanaukowy, ciągle jakby polityczny podtekst całej sprawy. Jest w tym stanowisku
Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu zawarta pełna
negacja istniejących materiałów źródłowych, dużej
liczby wiarygodnych informatorów, jak na złość ludziom złej woli, ciągle żyjących, a także publiczne
przyznanie się do braku zainteresowania w wyjaśnie­
niu do końca podstawowych danych biograficznych
krynickiego artysty.
Należy zwrócić uwagę na sformułowanie - wyrok
korzystny dla Łemków (!)-nie wyjaśnienie wątpliwo­
ści, nie dojście do prawdy, nie osoba malarza są tu
ważne! Ważne jest, aby do wyświetlenia prawdy nie
dopuścić, bowiem byłoby to korzystne dla Łemków!
W tym kontekście trzeba uznać postawę Muzeum
Okręgowego w Nowym Sączu, wyrażoną jednoznacznie przez jego pełnomocnika, jako mieszczącą się we
współczesnym kontekście "spadku" po akcji ,,Wisła" ...

�Nikifor przy pracy, fot.

J. Świderski 1965r.

Dodatkowym dowodem na to, co napisałem pojest wydany trzy lata temu przez Muzeum
Okręgowe w Nowym Sączu album Nikifora, w którym pominięto informacje biograficzne. Trzeba
w sposób zdecydowany zwrócić uwagę, iż taka postawa cechowała wyłącznie sądeckie muzeum, a sam
proces był żenującym widowiskiem. Sąd zmusił Muzeum do rzetelności, do uznania dowodów o charakterze źródłowym! Jest to niechlubny casus w historii
muzealnictwa polskiego!
wyżej,

***

Proces wywołał ożywienie wokół Nikifora i spraw
z nim związanych. Pojawiły się spekulacje, na temat
rzekomo zakulisowych jego przyczyn. A to sprawa
zwrotu przez skarb państwa trudnych do wyobrażenia
pieniędzy - owych 367 tys. zł., jakie Nikifor zostawił
umierając na książeczkach oszczędnościowych PKO.
A do tego odsetki za ponad 30 lat!
W rzeczywistości w ogóle nie o to chodziło. Zjednoczenie Łemków już na początku procesu złożyło
w sądzie stosowne oświadczenie określające jego rolę
oraz oczekiwania Łemków. I tak, zgodnie ze statutem
zadaniem zjednoczenia jest reprezentowanie i ochrona interesu Łemków, pobudzanie, pielęgnowanie
i rozszerzanie działalności kulturalno-oświatowej
w regionie łemkowskim i innych skupiskach ludności
łemkowskiej .

Co do oczekiwań Łemków? Nie oczekują oni zwrotu pieniędzy ani setek obrazów i osobistych pamiątek
po Nikiforze. Zresztą nie mają do tego prawa. Chodzi
w tym przypadku o moralną stronę sprawy. O symboliczne choćby zadośćuczynienie za krzywdy doznane
zaraz po wojnie i jeszcze długo po niej. O zwrot zawłaszczonego artysty społeczności łemkowskiej, a więc
także o to, by wygnani przed laty odwieczni mieszkań­
cy tej ziemi mogli, przyjeżdżając tutaj, pomodlić się
nad grobem sławnego ziomka. Oznacza to przede
wszystkim zgodę władz na zmianę tekstu i dat na pły­
cie grobowca w Krynicy.
Wyrok sądu wychodzi naprzeciw tym oczekiwaniom. Ożywienie wywołane przez proces obrodziło
także dwoma dokonaniami o ambicjach dokumentacyjnych. Film Człowiek zwany Nikiforem, którego reży­
serem i autorem scenariusza jest Grzegorz Siedlecki,
to dzieło udane zarówno w płaszczyźnie dokumentacyjnej, jak i czysto filmowej, wręcz artystycznej. Film
ten zbudowany został z umiejętnie zestawionych, precyzyjnie dobranych wypowiedzi ludzi związanych z Nikiforem w różnoraki sposób. Siedlecki zgromadził
przed kamerą filmową osoby, które odegrały w tragifarsie, jaką było życie Epifana Drowniaka, zwanego
Nikiforem, najróżniejsze role. Świetnie zrytmizowany,
operujący kontrastem postaci, ich wypowiedzi, skalą
emocji osobistych, trafnie grupujący relacje dotyczące
meritum sprawy jak i te, które rysowały konteksty po-

230

�Seweryn Wislacki • EPIFANIUSZ DROWNIAK

lityczny i społeczny, jest bez wątpienia dokumentem
artystycznym, mającym własną wartość autonomicznego dzieła.
Znawcy przedmiotu, badacze, etnolodzy przewijają
się obok postaci zacnych, acz pospolitych, tudzież niezacnych, także pospolitych. Do tego kilka szwarccharakterów, nadal butnych, usiłujących się teraz "awansować" z podrzędnych wykonawców - do twórców
(rzekomo dla dobra Nikifora) - humbugu z jego wyssaną z nie wiadomo czego "metryką" i zmyślonym nazwiskiem Krynicki. Całość tego pochodu otwiera czło­
wiek, który swoją karierę "artystyczną" w relacjach
krajowej i europejskiej opiera wyłącznie na malowaniu
pastiszy obrazów Nikifora. Żadna postać występująca
w filmie nie wiedziała w jakim wystąpi towarzystwie,
i każda z wypowiedzi filmowana była oddzielnie. Dzię­
ki temu powstało porażające wręcz autentycznością
postaw i zabójczymi dla kłamców zestawieniami - panoptikum.
Film ten powstały- jak pisałem - z inspiracji tymże procesem, w jego ostatniej fazie stał się dowodem
dla sądu, i to dowodem, który mocno zaważył na ostatecznym wyroku! W tej sytuacji zwróciłem się do
Grzegorza Siedleckiego o przedstawienie, jak do realizacji tego zamysłu doprowadził. Oto jego lakoniczna
wypowiedź: Pomysl filmu powstal na podstawie artykułu
w "Gazecie Wyborczej" z roku 1998 o toczącym się procesie Nikifora. W tym samym roku wyjechałem na dokumentację do Krynicy, gdzie m.in. spotkałem się z Marianem Wlosińskim - osobą, która uczestniczyła w nadawaniu Nikiforowi polskiego, wymyślonego nazwiska. Na Festiwalu Filmów Krótkometrażowych (w Krakowie przyp. SAW) poznałem przyszlą producentkę filmu,
Agnieszkę Traczewską (Studio Filmowe "Largo" w Krakowie - przyp. SAW), której pomysł filmu się spodobał:
"W poszukiwaniu tożsamości Nikifora".
Po dokumentacji w archiwum Zachęty - wszystkich
wycinków prasowych, rozmowach telefonicznych lub spotkaniach z przyszłymi rozmówcami filmu - powstal scenariusz. Zlożony w 1998/99 roku w Agencji Produkcji Filmowej, mimo najwyższych ocen kilka lat czekał w kolejce
na pieniądze. To trudności finansowe - brak pełnego
budżetu filmu - rozciągały w czasie rozpoczęcie jego realizacji. W końcu stalo się to możliwe, dzięki usilnym staraniom i zaangażowaniu producentki, w 200 l roku.
Niektórzy świadkowie zmarli w międzyczasie, a co do
występu pozostałych, którzy mataczyli przy sprawie, nie do
końca bylem pewien, czy wezmą udział. Jednak udało się!".

Filmem jest zainteresowane Museum of Modern
Art w Nowym Jorku, jednak jak dotąd nie mogą się
znaleźć pieniądze w Telewizji na wyprodukowanie
wersji anglojęzycznej. Należy jeszcze gwoli ścisłości
dodać, że do realizacji doszło dzięki współdziałaniu finansowemu Agencji Produkcji Filmów, Programu
2 TVP i Studia Filmowego "Largo"
Drugim "produktem ubocznym" procesu jest
książkaJaśnie Pan Nikifor Adama Kowalczewskiego. 1

Nikifor, Autoportret

�Nikifor,

Wnętrze

nawet o niej, gdyby nie to, iż również została włączona przez sąd do materiałów dowodowych. Jest to prymitywny produkt, mający jednoznaczne cechy koniunkturalnego skorzystania z szerszego społecznie zainteresowania sprawą Nikifora, wywołanego przez inicjatywę Zjednoczenia Łemków. Kowalczewski- czyli "Jaśnie Pan Plagiator", swoje "dzieło" oparł głównie na kompilacji teksów Andrzeja Banacha, Aleksandra Jackowskiego i moich. Nie podając
literatury przedmiotu, ani nie zaznaczając cytatów, zasugerował, iż całość publikacji jest jego oryginalnym
opracowaniem. Aby mistyfikacja była pełna, bezczelny
Pan Plagiator, przepisując całe fragmenty publikacji
A. Jackowskiego i moich, prezentuje je tak, jakby były to fragmenty udzielonych wywiadów, czyli przykła­
dowo: ... - wspomina profesor Jackowski- str. 48 plagiatu Gest to fragment w całości przepisany z Notatek
o Nikiforze Jackowskiego z "numeru łemkowskiego'',2
w plagiacie Kowalczewskiego str. 43 - 48), "Seweryn
Wisłocki opowiada, ... "- str. 34 plagiatu)
Jedynie tu i ówdzie A. Banach jest cytowany (np.
str. 35 plagiatu z książki Historia o Nikiforze), ale to wynika prawdopodobnie z faktu, iż trudno byłoby Kowalczewskiemu z nieboszczyka zrobić swego rozmówcę!
Tych kilka cytatów nie zmienia tego, że duże partie
tekstu z książek Banacha zostały przepisane lub nieudolnie poprzerabiane i podane "jako swoje"!
W odniesieniu do mojej publikacji pomieszczonej
w rzec;::onym "numerze łemkowskim" "PSzC' Kowalezewski "korzystał" z niej obficie: "przyswoił" sobie
metaforyczne porównanie Nikifora z Mowglim z Księ­
gi dżungli Kiplinga,4 przepisał w nieudolnej przeróbce,
Nie

wspomniałbym

pod "hasłem" ,,Wisłocki wspomina ... " fragment dotyczący mojego dziadka Harasyma Gromosiaka i jego
opieki nad Nikiforem, a także o jego wędrówkach po
Łemkowszczyźnie,s przy wątku dotyczącym konfraterni żebraczej, kontaktu z nią Nikifora i jego chęci przystania do niej, brak jest podania źródła mojej publikacji, na którą ogólnikowo powołuje się Kowalczewski, 6
wątek "szpiegowski" jest przepisany w nieudolnej
przeróbce,7 jako tekst własny. Kolejny raz pod "hasłem". "Seweryn Wisłocki opowiada ... " przytoczony
zostaje fragment dotyczący Andrzeja Banacha i pewnego Rumuna, który dostał się do rodziny Gromosiaków na prawach "wojennego fuksu". Jest to nieudolnie przerobiony fragment mojego tekstu z "PSzC', 8 na
dodatek źle przepisany. Historia z rumuńskim dezerterem miała miejsce jesienią 1939 r., czyli w czasie
wojny, a nie jak niefrasobliwie napisał Pan Plagiator.
"Ale to było oczywiście przed wojną". Skandal zwią­
zany z pochówkiem Nikifora, a potem z jego muzeum,
został przepisany w nader prymitywnej przeróbce
z mojego tekstu Epifan Dwomiak - lemkawski "Matejko, opublikowanego w katalogu wystawy dla uczczenia 100-lecia urodzin Artysty, zorganizowanej przez
Państwo w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, pt.
Nikifor w 1995 r.9 Prymitywne przekręcenia są tu
szczególnie rażące: polska elita intelektualna zamienia się w jakichś artystów protestujących w KC, Ludwig Zimmerer, który chciał utworzyć Muzeum Nikifora w Krynicy, dając narodowi za darmo swoją fenomenalną kolekcję polskiej sztuki ludowej i amatorskiej, zatrzymując dla siebie funkcję honorowego dożywotniego kustosza (czyli bez etatu), za co zobowią-

232

�Seweryn WISiocki • EPIFANIUSZ DROWNIAK

Nikifor,

Pejzaż

z cerkwią

zywał się do uzupełniania kolekcji ze swych funduszy
- zamienia się w tekście Kowalczewskiego w małego
karierowicza, któremu zależy na tym, aby być tam
pierwszoplanową postacią!

Wskazane przekręcenia świadczą nie tylko o niekompilatora i plagiatora, ale także o jego
nieznajomości tematu i "locie" myśli.
Nie wymieniłem oczywiście wszystkich "dwuznacznych" fragmentów zaczerpniętych z moich publikacji,
jedynie ważniejsze, bądź bardziej charakterystyczne.
Wszystkie znaleźć można wyłącznie w moich o wiele
wcześniejszych tekstach, mających charakter informacji źródłowych.
Oświadczam, że nigdy niejakiemu Adamowi Kowalczewskiemu żadnych wywiadów nie udzielałem.
Nie znam go osobiście. Nie udzieliłem mu także zgody
na wykorzystanie w takiej formie moich publikacji.
Pozostaje jeszcze "na deser" grubsze przestępstwo
A. Kowalczewskiego. Na 12 str. swego "dzieła" pisze on
tak: "Przekonywająca jest więc teza o zaproszeniu Nikifora przez dwóch malarzy związanych z Aleksandrem
Gierymskim. Kim oni byli? (... ) Kilka domysłów niepozbawionych podstaw snuje Seweryn Wislacki - tym
drugim mógł być syn Tadeusza Stryjeńskiego - Karol".
Na str. 14 m.in. czytamy: "Seweryn Wislacki opisuje swoją rozmowę z Zygmuntem Królem- krakowskim
malarzem, który zetknął się z Nikiforem około 1922 r.".
Obydwa odwołania się do mojego nazwiska (pisanego zres ztą konsekwentnie błędnie; poprawnie jest
udolności

Seweryn A. Wisłocki) i do rzekomych publikacji na
wskazane tematy są zwyczajnym humbugiem. Jest to
ordynarne kłamstwo. Jeśli nie- to żądam pokazania
moich publikacji, które upoważniły Kowalczewskiego
do napisania powyższych stwierdzeń.
Kowalezewski nie zna słowa "fontaź". Pisze "fontaż", a w przepisanym fragmencie z Notatek o Nikiforze
A. Jackowskiego - fontazie zamieniają się w fantazje!!! Takich prymitywnych lapsusów jest więcej, ale
na tym tylko się zatrzymam.

***

Zamykając ten specyficzny zapis dotyczący sądowego finału ustalenia tożsamości Nikifora jako Epifa-

niusza Drowniaka, chcę wrócić do pewnych fragmentów uzasadnienia wyroku. W części zatytułowanej:
Sąd ustalił następujący stan faktyczny mamy do czynienia z syntetycznym, opartym na udowodnionych
zdarzeniach i faktach, życiorysem Epifana Drowniaka,
w tym również z całościowo wypunktowaną jego świa­
tową karierą artystyczną. Część ta zamknięta jest peł­
nym wykazem dowodów procesowych. W szeroko rozbudowanej części trzeciej - W tym stanie rzeczy Sąd
zważył - omawiającej zeznania świadków i przedstawione dowody, podzielił je na wiarygodne i niewiarygodne. Te pierwsze sumuje stwierdzenie: "Złożone
więc przez nich zeznania i oświadczenia z tego wzglę­
du, że są autentyczne i prawdziwe, zasługują na wiarę.
Na ich podstawie Sąd ustalił tożsamość Nikifora jako

�Epifaniusza Drowniaka, syna Eudokii Drowniak urodzonego 21 V 1895 r. w Parafii Greckokatolickiej
w Krynicy na nr 35/1895. Natomiast Sąd pominął dowody z zeznań świadka Zbigniewa Wolanina, który
w zeznaniach nie miał żadnych istotnych wiadomości
o pochodzeniu i tożsamości Nikifora, a wątpliwości
(... ) . Zeznania św. Mariana Włosińskiego, św. Stefana
Półchłopka złożone w sprawie Ns 169/98 nie stanowią
materiału dowodowego istotnego w obecnie prowadzonej sprawie, bowiem wyjaśniają przyczyny dla których utworzono akt urodzenia Nikifora w toku postę­
powania przed Sądem Powiatowym w Nowym Sączu
Wydziałem Zamiejscowym w Muszynie".

Pisząc

***

Przypisy
Adam Kowalczewski, jaśnie Pan Nikifor, Wydawnictwo ADI,
Łódź, 2003 r.
Aleksander Jackowski, Jadwiga Jarnuszkiewicz, Notatki o Nikiforze, "Polska Sztuka Ludowa", Warszawa, Rok XXXIX, 1985,
nr 3-4, s. 227-238
Seweryn A. Wisłocki, Przyczynek do biografii Nikifora Drown.iaka nazwanego Krynickim, "Polska Sztuka Ludowa", j. w., s. 220221, w plagiacie s. 10-11
ibidem, s. 221; w plagiacie s. 8
patrz: przypis 3
ibidem, s. 223, w plagiacie s. 22-24
ibidem, s. 223; w plagiacie s. 31
ibidem, s. 223-224, w błędnej przeróbce s. 34
Seweryn A. Wisłocki, Epifan Drowniak- lemkawski "Matejko, w:
Katalog wystawy "Nikifor", PME, Warszawa, 1995, s. 20-21;
w plagiacie s. 57

ten tekst, uświadomiłem sobie, że 13 marca
2003 r. odbyła się przedostatnia rozprawa tego historycznego w swoim wymiarze procesu. Składałem na
niej zeznania jako ostatni świadek powołany przez
Zjednoczenie Łemków. Rozbudowane wnikliwymi pytaniami sędzi Barbary Tischner i podstępnymi pełno­
mocnika muzeum zeznanie trwało ok. półtorej godziny. Złożyłem również sądowi, jako dowód, kserokopię
tzw. łemkowskiego numeru "PSze oraz kserokopię
mojego tekstu z katalogu wystawy Nikifor w PME
w Warszawie na stulecie urodzin Artysty. 26 marca
2003 r. na ostatniej, tzw. walnej rozprawie sąd zapoznał się w obecności obu stron i przybyłej licznie publiczności (głównie krynickich Łemków) z filmem
Człowiek zwany Nikiforem Grzegorza Siedleckiego. Po
tej dowodowej projekcji został uroczyście ogłoszony
wyrok. Po uprawomocnieniu się jest on werdyktem
obowiązującym, którego wiarygodność nie budzi wąt­
pliwości.

Na zakończenie chcę podzielić się pewną refleksją.
Wbrew emocjom- może dobrze się stało, iż proces ten
trwał prawie siedem lat, że przesłuchano wszystkich
żyjących świadków, którzy znali Nikifora osobiście,
a także i tych, którzy mieli wiarygodne przekazy
z pierwszej ręki (jak przykładowo ja - od mojej Matki
Olgi z domu Gromosiak, Wisłockiej, córki Harasyma,
w którego domu mieszkał Epifaniusz, zwany przed
wojną pospolicie Nikifor). Sąd musiał "przekopać" się
przez multum publikacji gmatwających obraz, a także
zapoznać się materiałami o charakterze wiarygodnych
opracowań źródłowych. W sytuacji mataczonej do
ostatniej chwili jedynie tak rzetelnie, tak wnikliwie
przeprowadzony proces i wieńczący go wyrok - mają
wartość ustaleń nie do podważenia.
W wymiarze "Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" jest to klamra, już(!) po siedemnastu latach przynosząca urzędową korektę dotyczącą tożsamości Nikifora, zgodnie z naszymi niegdysiejszymi ustaleniami.
Dwór Bella Vita, Wola Zręczycka, 17.08.2003 r.

Nikifor, Biskup w pokoju ok. 1937 akwarela, papier

234

�Jacek

Olędzki 1933~2004

��</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11410" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11388">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/c8ae613eac89ebf44dc72b0bd3683b4c.pdf</src>
        <authentication>75e6790473688c3aaa76526517441575</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135879">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5433</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135880">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135881">
                <text>2004</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135882">
                <text>Olędzki, Jacek (1933-2004)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135883">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:5051</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135884">
                <text>Człowiek niewygasłego wejrzenia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135885">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.237-238</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135886">
                <text>Wasilewski, Jerzy S.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135887">
                <text>pol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135888">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135889">
                <text>czas.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135890">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135891">
                <text>acek Olędzki- to przede wszystkim oczy. Najpierw
"oko", dar wypatrywania, kadrowania, ustawiania
w najodpowiedniejszym świetle, tak by powstała fotografia pokazująca piękno, głębię i tajemnicę tam,
gdzie inni nie umieli zobaczyć nic. Jego światłocienio­
we zdjęcia dwóch zwykłych dłoni w mongolskiej grze
zręcznościowej wyglądają jak zapis tajnego języka albo
ezoterycznych scen ze wschodniego teatru cieni. Nigdy nie byłem z nim w terenie, ale wiem, że te fotografie robił w jurcie długo w noc, bez końca przestawiając
jakieś zmajstrowane z desek konstrukcje oświetlenio­
we; było to w obecności sędziwego profesora Dynowskiego, który próbował zasnąć i bardzo się wtedy zży­
mał, ale jeszcze po latach opowiadał o tym z szacunkiem dla Jackowej zawziętości.
A potem jego "oczy" w szerszym znaczeniu - jako
sposób patrzenia na drugiego człowieka, przenikania
w głąb i kontaktu z nim. Niech lepszy ode mnie portrecista opisuje to niesamowite spojrzenie: przenikliwe, świdrujące, a przecież nie bez wilgotnej warstewki
w oczach, która dawała nadzieję, że w jego patrzeniu
spode łba jest życzliwość i ciekawość, jaki jest ten drugi. A jeśli ironia - to także ta ciepła, jeśli żart - to raczej ścichapęk, bez śmiechu.
Kiedyś trochę się tych oczu bałem. "Trochę" to
zresztą mało powiedziane. Dawno temu, jako student
czwartego roku ówczesnej etnografii, miałem wygłosić
na jego zajęciach referat na temat historycznej genezy
polskiej sztuki ludowej. Czułem się przygnieciony odpowiedzialnością za przedstawienie tak zasadniczej
kwestii wobec człowieka, który - jak sobie wyobraża­
łem - oczekiwał wypowiedzi arcymądrej i tylko na ta-

JER ZY S. WAS ILEWSKI

J

Człowiek
niewygasłego

wejrzenia

ką ostateczną prawdę zasługiwał. Pamiętam, że

przemówienie po kilku minutach - sparaliżowany
strachem, że nie przedstawiam mu nic poza akademickimi abstrakcjami.
Swoim spojrzeniem obnażał nieautentyczność.
Mój (nasz, pokoleniowy) młodzieńczy zapał w imitowaniu modnych książkowych konstrukcji (albo
i w tworzeniu własnych, "śmiałych" uogólnień i modeli) brał na sztych swego krytycyzmu, uwagi dla detalu,
ciekawości i szacunku dla prawdziwych ludzi, ich osobowości, realiów życia i kultury. Kiedy przeczytał mój
artykuł o symbolice ruchu obrotowego w Mongolii,
dał mi swoją fotografię kobiety, która zmiata śnieg
z dachu jurty, posuwając się w lewo (a więc pod słoń­
ce, czyli wbrew "mojemu" kosmologicznemu paradygmatowi); przypomniał mi w ten sposób, że w codziennej praktyce człowiek działa inaczej niż w symboliczno-rytualnej teorii.
rwałem

�Z biegiem czasu i on zaadaptował do swego poznawczego światopoglądu odpowiadające mu elementy wielkich nurtów interpretacyjnych, ale zawsze po
swojemu je przetwarzał. Nie budował na ich wzór
sztywnych systemów, lecz jedynie brał z nich narzędzia
dla ulepszenia własnego wglądu w drugiego człowieka.
Kiedy zaczął przedstawiać polskie wierzenia magiczne
na temat przyrody, to głównie po to, by zilustrować
stosunek konkretnych ludzi do ich własnego otoczenia, a nie logikę czy strukturę modelu świata. Gdy gromadził mongolskie mity o pogodzie i żywiołach, to także miało to służyć lepszemu poznaniu i zrozumieniu ży­
jącego wśród nich człowieka, zakorzenionego w przyrodzie, a nie konstruowaniu abstrakcyjnego systemu
myślenia mitycznego. Ciekawiło go raczej to, z jakimi
uczuciami człowiek wykonuje działania magiczne czy
religijne, a nie to, jaki jest ich sens, możliwy do odczytania w gabinecie z pomocą uniwersalnego słownika
symboli. Mnie, zbierającemu wcześniej takie materiały, nie przyszło to nawet do głowy.
Wiadomo - Olędzki. Był zawsze sobą, osobowością, osobą, człowiekiem osobnym. Ale ten odludek
nie był nigdy mizantropem. Był badaczem terenowym
jak mało kto - wykraczając poza wymogi etnograficznej obserwacji uczestniczącej realizował wśród swoich
murzynowiaków uczestniczące uczestnictwo. Uświa­
damiam sobie teraz, nie bez zaskoczenia, że w gruncie
rzeczy musiał mieć niemało wiary w człowieka. Patrząc
na zmieniającą się wieś kurpiowską czy ginące kultury
pozaeuropejskie nie biadolił nad ich upadkiem, nie
skarżył się na zanik dawnej duchowości. Zamiast tego
podziwiał ich zdolności adaptacyjne, bez ironii opisywał nowoczesne zapożyczenia, świadczące o inteligencji i sile przetrwania, choć kogoś innego mogłaby tylko razić groteskowość takiej modernizacji.
Ostatnia książka, Ludzie wygaslego wejrzenia
(1999), jest summą wszystkich Jackowych sposobów
patrzenia, katalogiem od lat drążonych tematów, świa­
dectwem jego obsesji i idiosynkrazji. Nie miejsce tu na
jej krytyczne recenzowanie. Ze swoim rozrzutem tematycznym, obfitością wspominków i dygresji oraz zalewem kilkustronicowych cytatów, pisana jakby w proteście przeciw terrorowi wszelkich przyjętych zasad
wydawniczo-formalnych - copyrightowych, edytorskich, redakcyjnych, językowych i interpunkcyjnych zrobiła na mnie wrażenie problemowego collage'u,
książki raczej sfastrygowanej niż "dobrze zeszytej". Jej
czytanie to jak wędrówka przez trudny i uciążliwy,
a geologicznie różnorodny teren.
Ale, jak sam pisze, ujmując to w zdaniu na miarę
Koheleta, "bywa jednak, że nawet Sahara użyczy cierpliwemu swojego Tasili" (s. 145). Jego opis pracy grupy afrykańskich artystów wykonujących odlewy z brą­
zu (s. 3 70) mógłby wejść do antologii najlepszych opisów w antropologii, takich gdzie badacz relacjonuje
w zgęszczeniu istotną dla danej kultury scenę, której
był naocznym świadkiem. Podróżujący z nim czytelnik

widzi, że jest on wierny trasom i tematom swoich
pierwszych podróży: nomadzi Azji Centralnej, subsaharyjska Afryka, zwykły człowiek jako twórca. Wraca
do kwestii, które stawiał w młodości: przypominając
mocny film Jacopettiego Pieski świat, znów pyta, ile
w człowieku jest zwierzęcia; za Gabrielem Marcelem
powtarza pytanie, czy warto mieć, czy być.
Nie goni za aktualnością, nie używa takich słów
jak postmodernizm, chociaż śmiało mógłby uchodzić
za autentycznego, z bożej łaski, prekursora panowoczesnej postawy badawczej i pisarskiej. Wielkie kwestie stawia po swojemu, nie przywołuje aktualnie odmienianych nazwisk. To może dziwne, ale nie sięga
nawet do autorów, którzy mogliby mu być bliscy. Nie
cytuje filozoficznych wywodów Levinasa, nie komentuje antropologicznych wypowiedzi Kapuścińskiego on, taki znawca i miłośnik Afryki, nie powołuje się nawet na jego Heban.
Może odpowiedziałby nam przekornie, iż nigdy nie
interesowały go heban, kość słoniowa czy inne surowce "wysokie" - zbyt ostentacyjne, a do tego pozyskane
kosztem natury. Wolał "sztukę ubogą", której dzieła
robione są z tworzyw niepozornych, jak słoma, trzcina,
sznurek, gałęzie wierzby, barani łój, wosk pszczeli,
mąka do pieczenia małych ciastek ... Dlatego napisał
pochwałę zwykłego haka- wynalazku ludzkiego, wielkiego "pod względem swej niezwykle pomysłowej i zarazem praktycznej przydatności" (s. 95). Dlatego
uważnie przyglądał się - w różnych tekstach - takim
działaniom, jak wiercenie palcem dziur w cegłach
nadwiślańskich kościołów (w średniowieczu) czy
zostawianie w autobusach maleńkich "vlepek" (współ­
cześnie). Traktował je z pełną powagą- jako elementarne "znaki istnienia" owych hoi polloi, ludzi pospolitych, w historii nieznaczących, wszystkich tych "Kieł­
bików i Uklejek" (co za znakomite określenie, wyło­
wione z nadwiślańskiego terenu badań - nie zapominajmy, czyj to termin, podobnie jak owe "znaki istnienia",
"salony odnowy duchowej" i inne, którymi obiegowo
się posługujemy).

Jacek łączył w sobie i swoim pisarstwie cechy przeciwstawne. Szukam słów... może "smutny figlarz" albo
-koniecznie z dużej litery- "Przekora"? Na ponurym
obliczu, w oczach smutnego wodołaza coś się czasem
zapalało i zaczynała się oryginalna krytyka, kpiąca
ocena, zaskakujący wywód. Ten Przechera wodził nas
wtedy za nos, wyprowadzał słuchających w pole, dawał mi nauczkę. Ale była to przekora tylko wobec nas,
a za to najprawdziwsza pokora wobec Innych, wobec
Drugiego Człowieka.

238

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11409" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11387">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/3325066c268d4239512a499f63bd7363.pdf</src>
        <authentication>bebcf398bd70a5ef4ec6ae107ec93a49</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135868">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5434</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135869">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135870">
                <text>2004</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135871">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:5052</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135872">
                <text>"Bania Karmelicka albo antropologia współczesności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135873">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.239-240</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135874">
                <text>Zowczak, Magdalena</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135875">
                <text>pol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135876">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135877">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135878">
                <text>iedy przywołuję obraz Jacka pogodnego, widzę
Go w Murzynowie, w początkach lat osiemdziesiątych, w środku lata; Jacek zasiada w cieniu rozłożystego klonu przed swoim muzeum i, obserwując mnie, nuci figlarnie: Szła baba z łąk, ugryzł ją
bąk ... Kilka razy prowadziłam badania w tej Jackowej
ziemi wybranej i z Jego inspiracji, z pierwszą moją grupą laboratoryjną, a potem zbierając materiały do mojej książki. Murzynowo, przedmieście naftowej metropolii, nie należało do tzw. dobrych terenów badawczych: ogólnie rzecz biorąc niegościnne, niechętne,
nieprzystępne, jak zresztą w ogóle Mazowsze. W dodatku kontakt z ludźmi obciążony był działaniami geografów, którzy utworzyli stację-obserwatorium w budynku byłej szkoły. Ponieważ moje wyjazdy badawcze
koncentrowały się na wschodzie Polski, odczuwałam
rażący kontrast w atmosferze rozmów na niekorzyść
Murzynowa. Dopiero później zdałam sobie sprawę, że
Jacek potrzebował opornej, niewdzięcznej rzeczywistości, żeby chronić się przed fałszywymi pozorami ła­
twych kontaktów; nie traktował bowiem etnografii jako ucieczki od rzeczywistości, ale przeciwnie, jako
sztukę przyjmowania jej w postaci spotęgowanej aż do
granic wytrzymałości. N ie można opisać, kim byłJacek
dla mnie i moich kolegów, bez wzmianki o prowadzonej przez niego grupie laboratoryjnej (zwanej wówczas, w połowie lat siedemdziesiątych, proseminarium), w której uzyskaliśmy formację duchową i warsztatową. Bez względu na to, czyim pomysłem była ta
formuła zajęć, to Jacek potrafił nadać jej duszę. Stał
się dla nas pierwszym autorytetem i nieraz na ślepo
angażowaliśmy się w realizację jego pomysłów. Był autorem kwestionariusza na temat zdarzeń cudownych,
którego nauczyłam się na pamięć, zanim poszłam na

K

moją pierwszą etnograficzną rozmowę. Wprowadził

surowy standard dokumentacji: jako pierwszy (i przez
długi czas jedyny) wśród wykładowców domagał się od
początkujących studentów posługiwania się magnetofonem i opracowywania materiałów w maszynopisie,
a zarazem naciskał na odrzucenie atrybutów tajnego
agenta. Marzyliśmy o napisaniu wspólnej książki. Był
to rodzaj inicjacji w etnografię jako praktykę życiową,
której towarzyszyła cicha rywalizacja pomiędzy naszą
grupą i grupą Ludwika Stommy, jako że obie koncentrowały się na religijności ludowej. Różniły się jednak
pod każdym innym względem, a więc typem więzi mię­
dzy prowadzącym i uczestnikami, sposobem traktowania rozmówców i atmosferą badań terenowych. Kiedy
Jacek wyjeżdżał do Afryki, uznał, że bezpieczniej bę­
dzie pozostawić nas pod opieką Zbyszka Benedyktowicza. Może dlatego postrzegałam wówczas ową rywalizację na planie teoretycznym: fenomenologia przeciw
strukturalizmowi, który zresztą był dla nas także niezwykle atrakcyjny. Jacek był jednak zawsze antyteoretyczny, nieufny wobec metodologicznych kanonów.
Praktykował postawę egzystencjalną, inspirowaną filozofią Gabriela Marcela. Celem jego studiów były im-

MAGDALENA ZOWCZAK

Bania Karmelicka
albo antropologia
niezwykłości

ponderabilia, esencja tego, co w kulturze elementarne
i najtrudniej uchwytne: związki kategorii etycznych
i estetycznych, typy religjności. Służyła temu obserwacja wychodząca od szczegółu: mimiki, gestu, specyficznych wyrażeń językowych, a jednocześnie wgląd
w ekspresję materialną, usytuowaną jednak z reguły
w takiej przestrzeni, która z perspektywy tzw. kultury
wysokiej traktowana była z pogardą jako nieistotny
margines albo wręcz śmietnik. Tu pomysły Jacka kontynuują tradycję studiów Jana Stanisława Bystronia,
chociaż przewyższają je pod względem znajomości tzw.
praxis, dostępnej tylko w bezpośrednim doświadcze­
niu. Analizowane w Jackowych rozważaniach ludowe
wota i feretrony, jamki modlitewne, znaki kreślone
przez niepiśmiennych chłopów, detale konstrukcji
drewnianych i metalowych i ich zdobienia, nomenklatura kości głowy szczupaka, lalka z turzycy, wiejskie
przybory toaletowe nabierają charakteru "znaków istnienia", stają się dokumentami fascynujących zachowań kulturowych. Jacek, wytrawny esteta, potrafił je
eksponować i fotografować, wydobywając ich ukrytą
urodę. Niezwykłe wrażenie wywierały na mnie zawsze
Jego czarno-białe fotografie, na których figurki wotywne z ciasta i wosku czy pieczywo obrzędowe wyglą­
dają jak monumentalne rzeźby. Byłam kiedyś świad­
kiem zabawnego wydarzenia w Jackowym muzeum,
gdzie zacierały się granice między życiem i ekspozycją,
składającą się w znacznej mierze z przedmiotów codziennego użytku. Pewna pani, która przybyła zwiedzić
muzeum, dostrzegła ułożone misternie na blasze kuchennej skorupki od jajek uzbierane z kilku dni. Przyglądała im się niepewnie przez dłuższą chwilę, jakby
widziała takie eksponaty po raz pierwszy w życiu, po
czym spytała, co mają przedstawiać.
Jacek, jak chyba żaden ze znanych mi badaczy, potrafił budować refleksję w oparciu o wszystkie możliwe
typy źródeł, od dziecięcych rysunków po archiwalne
metryki. Było to jednak ciągle jeszcze za mało na potrzeby jego etnologii, więc posługiwał się eksperymentem, inicjowanym jego własnym działaniem. Ta gra,
mająca cechy teatru, dawała niekiedy efekty surrealistyczne, jak w przypadku afrykańskich muszli, przechowywanych- według Jego komentarza- w niektó-

�rych domach Murzynowa i wykreowanych w monografii tej wsi jako symboliczny akcent, znak losu, łączą­
cy Autora afrykanistę z Jego ziemią wybraną.
Pewnego razu umówiliśmy się telefonicznie
w Ogrodzie Saskim nieopodal jego domu. Odnalazłam
go leżącego na wznak na środku asfaltowej ścieżki.
Konwersował życzliwie z parą młodych ludzi, którzy
w przeciwieństwie do innych przechodniów nie ominęli go szerokim łukiem, lecz podeszli i zagadnęli, czy
nie trzeba mu w czymś pomóc. Eksperymentował
w ten sposób ze sobą i ze wszystkimi, bez wyjątków czy
strefy ochronnej. Spotkania z nim były poruszające,
uruchamiały emocje, otwierały drogę do samopoznania, ale też - zależnie od kondycji obu stron - bywały
czasami nie do zniesienia i budziły odruch obronny.
Niełatwo było sprostać jego pomysłom.
Jacek był wspaniałym gawędziarzem, snującym
wielogodzinne narracje nasycone szczegółowymi ob-

240

serwacjami, ale też konfabulacją, która nadawała jego
opowiadaniom potoczystość, barwy i wdzięk Paskowych pamiętników. Obdarzony takimi talentami, nie
zawsze potrafił wypowiadać się równie atrakcyjnie
w tekstach, które chyba też z reguły nie miały szczęścia
do redaktorów. Wymagają więc od otwartego czytelnika wysiłku i niekiedy żmudnej rekonstrukcji, a do nieprzygotowanego mogą zupełnie nie trafiać. Niezależ­
nie od syntezy dokonanej przez samego Jacka w Ludziach wygaslego wejrzenia, warto byłoby wydać zbiór
jego najlepszych tekstów rozproszonych (a jest w czym
wybierać) wraz z wyborem zdjęć, w jednolitej redakcji.
Myślę, że taki collage, popularyzujący na szerszym forum nieprawdopodobne bogactwo jego studiów, mógł­
by nosić tytuł wymyślony przez samego autora dla projektowanego przez niego periodyku (cytuję z jego listu): "Bania Karmelicka. Antropologia niezwykłości
(cuda, ale nie tylko)".

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11408" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11386">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/7cf0d993719c5d63c6487bf99d46b459.pdf</src>
        <authentication>122e6ae2b78811d533e0bc19a009c67a</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135856">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5435</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135857">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135858">
                <text>2004</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135859">
                <text>Olędzki, Jacek (1933-2004)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135860">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:5053</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135861">
                <text>Jacek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135862">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.241</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135863">
                <text>Jackowski, Aleksander</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135864">
                <text>pol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135865">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135866">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135867">
                <text>C

iężko mi pogodzić się z jego śmiercią, był młod­
szy, pełen pasji do ostatnich chwil. Niepokorny, ale wierny w przyjaźni, choć rugał mnie niemiłosiernie za pomnik na placu Krasińskich. Patrzył
na niego z okna swej mansardy i na mnie wylewał swą
złość - byłem przecież kiedyś w wojsku, w artylerii oczekiwał, że to świństwo wysadzę. A ja już zmieszczaniałem, nawet tego nie umiałem zrobić dla przyjaciela! Był fascynujący, ale trudny. Fotykał się o własne
nogi. "Świat" takich nie lubi, nigdy nie wiadomo, co
im przyjdzie do głowy. Hierarchię urzędową przyjmował z pokorą, ale tak wyraźną, że dostrzegano w niej
ironię. Zapewne słusznie. A przecież przerastał swoich
utytułowanych zwierzchników i kolegów o głowę. Co
najmniej. Wobec tego nie znalazło się dla niego po
studiach miejsce w katedrze etnografii. Zresztą nie
chciano w niej widzieć ani Ludwika Stommy, ani
Zbyszka Benedyktowicza. Stomma został wtedy profesorem na paryskiej Sorbonie, Benedyktowicz uwikłał
się w redagowanie "Kontekstów" (fantastyczne numery), związał się z katedrą dopiero w ostatnich latach.
Jacek znalazł przytulisko w Instytucie Geografii, co
miało tę dobrą stronę, iż mógł wyjechać na stypendium do Afryki, i co jeszcze ważniejsze - badać społeczność wsi Murzynowo. Przez lata. Systematycznie,
mądrze. Parniętam seminarium folklorystyczne, które
prowadziłem na zamku w Książu. Program był napięty,
Jacek miał mówić od 8 do 10. Ale mówił tak fascynująco, że słuchaliśmy go do samego obiadu, a później do
kolacji, i znów po niej. Byłem tak wzruszony, jak gdybym słuchał relacji Bronisława Malinowskiego z wyprawy do Trobriandów. Jacek umiał widzieć. Inni patrzą, lekceważą to, co dokoła - a dla niego ważne były
rysunki dzieci na boisku, napisy w tramwajach wszystko. Interesowali go ludzie, umiał dostrzec
w nich to, co ważne, ciekawe. W Mongolii, w Afryce,
na Kurpiach. Cudownie patrzył, czuło się, że dla niego
jest ważne to, co mówię. Znałem tylko dwóch takich
ludzi umiejących słuchać- Ludwiga Zimmerera i Jacka. Mówiono im wszystko, już nawet nie jak na spowiedzi, ale na torturach. Wszystko. Przecież tak namiętnie słuchali!

Ludzi z Murzynowa traktował jak przyjaciół. Szai co ważne- lubił. Oni o tym wiedzieli i starali
się serdeczność odwzajemnić. To były kontakty mię­
dzyludzkie, a nie etnograficzne wywiady. Książka Munował

rzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w. (W-wa,
1991) jest pozycją znakomitą, a Kultura artystyczna
ludności kurpiowskiej (Wrocław, 1971) najciekawszą,
jaką znam, relacją o kulturze ludowej . O sztuce.
A sztukę Jacek widział znakomicie, obserwując i fotografując z całą świadomością artystycznej wartości
obiektu. Umiał dostrzec urodę glinianego konika, kozy prostyńskiej, monumentalizm wotów woskowych,
które odkrył w kurpiowskich peregrynacjach. Jego
wrażliwość artystyczna była niezwykła i to nie tylko

ALEKSANDER JACKOWSKI

Jacek

w środowisku antropologicznym. To on zwrócił mi
uwagę na Jerzego Kalinę, zmusił do przyjścia na Dworzec Centralny, gdzie obaj badali reakcję publiczności
na zawieszony pod sufitem wielki sześcian. Pogonił
mnie na Świętokrzyską, gdzie Kalina stworzył znakomitą rzeźbę, wchodzących pod ulicę i wychodzących
ludzi. W galerii przy bramie Uniwersytetu zrobił wystawę fascynujących rzeźb - z zapałek, suflera w jednym z warszawskich teatrów (Kornaś?). Zajmował się
kowalstwem, rzeźbą, plastyką obrzędową, wotami, obrazami, wrażliwością estetyczną i preferencjami chło­
pów, światopoglądem, ich współczesnością i historią.
Większość jego artykułów znaleźć można w rocznikach, "Kontekstów". Wiedział, że w tej redakcji ma
prawdziwych przyjaciół, że czekamy z niecierpliwością
na każdy jego tekst.
Był wierny ludziom, z którymi się przyjaźnił. Wiedział, że ma wpatrzonych w siebie uczniów, budził
w nich wrażliwość, poczucie odpowiedzialności. Czcią
otaczał pamięć Andrzeja Hemki, który odszedł nie
mogąc znieść naporu życia. Wpływał na studentów,
rozszerzał pole ich wyobraźni. Ja też wiele mu zawdzię­
czam, był kimś. Tak jak niegdyś jego profesor Witold
Dynowski, którego wykłady trudne były do zanotowania, ale zostawały w pamięci.
Dynowski otwierał perspektywę na wielki świat,
inne kultury, to było więcej niż znajomość szczegółu,
uwarunkowań tylko jednego środowiska. Podobnie Jacek. Uczył patrzeć na świat, widzieć go i opisywać.
Także fotografować. Ale czy ktoś zechce i zdoła pokazać na wystawie jego fantastyczne zdjęcia z Kurpi,
Mongolii, Afryki? Byłyby dopełnieniem książek i artykułów.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11407" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11385">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/36236439bae37ed20d61ec687bd95a4c.pdf</src>
        <authentication>eced9b5e1d84cb204d4042c187a97c38</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135846">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5441</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135847">
                <text>Licencja PIA</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135848">
                <text>2004</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135849">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:5059</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135850">
                <text>Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135851">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.258-260</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135852">
                <text>pol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135853">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135854">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135855">
                <text>Jan Gondowicz- krytyk literacki i tłumacz. Archeolog wyobraźni. Współpracuje, prócz "Kontekstów",
z "Nowymi Książkami", "Literaturą na Świecie" i "Tygodnikiem Powszechnym". Autor kilku tysięcy recenzji. Przekładał między innymi Biełego, Charmsa,
Brodskiego, Flauberta, Jarry'ego, Queneau i Topora.
Wydał bestiariusz Zoologia fantastyczna uzupełniona
(1995). Usiłuje opublikować trzy książki własne i szereg ekscentrycznych tłumaczeń. Były dziennikarz, były krytyk filmowy, były wydawca. Utrzymuje się (z trudem) z redagowania dzieł polskich pisarzy współcze­
snych i skopanych przekładów. Mieszka w Warszawie.

N o ty o autorach

Wojciech Brojer - absolwent Wydziału Elektroniki Politechniki Warszawskiej, pracownik Instytutu Historii
PAN w Warszawie. Wydał m.in. Sefer jecira - Księga
Stworzenia (1995 , współautor); Diabeł w wyobraźni śre­
dniowiecznej (2003). Założenie Domu Bożego jest fragmentem przygotowywanej książki Studia nad wzgórzem Moria.

Zygmunt Krzyżanowski - urodzony 11 lutego (30
stycznia nowego stylu) 1887 roku pod Kijowem. Miejsce jego urodzenia, nie zostało dokładnie ustalone.
W 1919 roku, w pierwszym numerze pisma "Zori",
ukazał się debiut Krzyżanowskiego - osadzony w epoce niemieckiego Sturm und Orangu dialogowy esej
o urokach niepewności, ]acobi i ,,Jakoby". Późniejsze
utwory nie zostały jednak opublikowane przez dłuższy
czas. Dopiero w dziewięć lat po śmierci Krzyżanow­
skiego, czyli w roku 1959, w Związku Pisarzy powoła­
no na fali odwilży stosowną komisję, mającą udostęp­
nić jego twórczość czytelnikom. Pierwsze prozy Krzyżanowskiego ukazały się w prasie dopiero na przełomie
1988 i 1989 roku. By mogły przebić się do publiczności, musiał upaść komunizm.

Mateusz Braun- absolwent Instytutu Etnologii i Antropologii UW
Ryszard Ciarka- sekretarz redakcji "Kwartalnika Filmowego", pracownik Instytutu Sztuki PAN.
Andrzej Coryell- malarz i rzeźbiarz mieszkający w Bazylei.
W 1978 r. opublikował zbiór wierszy Les chameaux du
myope (Wielbądy krótkowidza) wyd. Caracteres, Paryż.
Powieść Spółka z lwem, wydano w 1986 r. w wyd. Czytelnik, a w 1991 r. -w języku francuskim- wyd. Actes Sud.
Jest autorem aforyzmów i przypowieści, które ukazały się
w ZeszYtach Uterackich, Frazie, Uteracjach, Aspektach,
Toposie. W 2002 r. zrealizował film krótkometrażowy Album rodzinny, a w 2004 r. następny- Wodna kaligrafia.

Wojciech Dąbrowski - antropolog pracujący w Australii i Papui-Nowej Gwinei. Studiował na Wydziale Afrykanistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Doktoryzował
się na Uniwersytecie Narodowym w Canberze (Australia), pisząc pracę na temat reakcji ludności Gór Zachodnich w Nowej Gwinei na obecność misji katolickiej.
Wykładał na Uniwersytecie Narodowym w Canberze,
Uniwersytecie Sydnejskim i na Uniwersytecie Macąu­
arie w Sydney. Pracował z Aborygenami Nowej Połu­
dniowej Walii przy zbieraniu materiałów dokumentują­
cych ich prawa do własności ziemi w ramach nowego
ustawodawstwa federalnego (Native Title). Jest konsultantem naukowym filmów dokumentalnych i fabularnych poświęconych PNG i Trobriandom (Black Harvest,

Joe Leahy's Neighbours, First Contact, Szlachetny Dzikus,
In the Savage Land) i historii emigracji do Australii (Amnesia). Ostatnio pracuje wśród Aborygenów i nie-Aborygenów przy rozwijaniu metod nauczania opartych
na zindywidualizowanej opiece mentorskiej.
Krystyna Dudzińska - etnograf, Instytut Etnologii
i Antropologii Kulturowej UW, badania nad religijnością necprotestantów na Podlasiu i Ukrainie,
Religijność ewangelicznych chrześcijan-baptystów w
dowisku prawosławnych i katolików (2003).

Julia Hartwig - poetka, eseistka i tłumaczka, laureatka wielu nagród i wyróżnień. Opublikowała następu­
jące tomiki poetyckie: Pożegnania, Wolne ręce, Dwoistość,
zieleń,

Czuwanie, Obcowanie, Czułość, Nim opatrzY się
Zobaczone, Przemija postać świata oraz ostatnie
zbiory poetyckie- nie ma odpowiedzi (2001), za który
była nominowana do Nagrody Nike, Wiersze amerykańskie (2002) oraz Błyski (2002); szkice: Z niedalekich
podróży, Dziennik amerykański; monografie: Apolinaire,
Gerard de Nerval; książki dla dzieci (pisane wraz z Arturem Międzyrzeckim): ]aś i Małgosia, Przygody poziomki, Tomcio Paluch, Wielki pościg.
Agata Kapturkiewicz - studentka IV roku Etnologii
i Antropologii Kulturowej UW oraz I roku Wiedzy
o Teatrze na Akademii Tetralnej, pracuje jako asystentka w filmie.
Ewa Klekot - ukończyła archeologię i etnografię na
UW; adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW; zajmuje się kulturowymi uwarunkowaniami przekazu wizualnego oraz populamą recepcją sztuki.
Bartłomiej

śro­

258

Kowal -jest doktorantem Katedry Języ­
koznawstwa Ogólnego i Bałtystyki UW, a także studentem etnologii. Interesuje się językoznawstwem
i antropologią oraz związkami między tymi dwiema
dziedzinami.

�NOTY O AUTORACH

Lubomir Kosiński - zm. w 2004 r. starszy kustosz,
w dziale Dokumentacji Archiwalnej i Fotograficzno-Filmowej Państwowego Muzeum Etnograficznego
w Warszawie.

kie w Instytucie Lingwistyki Stosowanej UW (2000).
Stypendium badawcze w Universitat Trier i Centre
Universitaire de Luxembourg (2002). Praca dydaktyczna dla Goethe-Institut w Warszawie (2002-2004).

Anna E. Kubiak- antropolog kultury, adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Autorka pracy na temat nowych ruchów religijnych Delicje i lewa ręka
Kryszny, 1997, za którą otrzymała nagrodę im. Stanisła­
wa Ossowskiego; zamierza opublikować swoje Dzienniki
prowadzone podczas dwuletnich badań terenowych
nad ruchem Hare Kryszna. Od 1996 roku prowadzi badania nad kulturą New Age w Polsce, Anglii, Szkocji
i Danii. Przygotowuje do druku książkę NEW AGE.

Lech Mróz - Profesor dr hab. etnolog, zajmuje się problemami etnicznymi, autor wielu prac o Cyganach m.in.

Anna Kucio - absolewntka Instytutu Romanistyki
Uniwersytetu Warszawskiego. Do jej zainteresowań
badawczych należy szeroko rozumiana wielokulturowość i komunikacja międzykulturowa, w szczególności
kwestie dotyczące frankofonii (stosunki etniczne,
zmiana językowa i kulturowa we francuskich obszarach
językowych świata, literatura wyżej wymienionych).
Lechosław Lameński- dr

hab., prof. nadzw. KUL, historyk sztuki i krytyk, Dyrektor lnsrytutu Historii
Sztuki KUL, a zarazem Kierownik Katedry
Historii Sztuki Nowoczesnej, autor monografii: To-

masz Oskar Sosnowski 181 0-1886 rzeźbiarz polski
w RzYmie, 1997; oraz wielu artykułów, wstępów do katalogów, recenzji i haseł do encyklopedii, głównie z zakresu sztuki polskiej (architektury, rzeźby i malarstwa)
od II poł. XIX wieku do 1939 roku.
Aleksandra Metbechowska-Luty - historyk sztuki,
studia na UW, doktorat z nauk humanistycznych (UW
1966). Specjalizacja: historyk sztuki polskiej XIX/XX
w. Adiunkt w Instytucie Sztuki PAN (gdzie pracowała
w latach 1955-1985), Pracownia Słownika Artystów
Polskich. Autorka 46 artykułów i 7 książek, m.in. Teofil Kwiatkowski (monografia), Ossolineum, Wrocław
1966; Widmo. Życie i twórczość Ludwika De Laveaux,
Wrocław 1988; Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeź­
bie polskiej XIX w., IS PAN, Warszawa 1993 (wspólnie
z Piotrem Szubertem); Mali mistrzowie polskiego pejzażu .
XIX w., Neriton, Warszawa 1997; Nokturny. Widoki nocy w malarstwie polskim, Arkady, Warszawa 1999.
Grzegorz Pawłowski - absolwent filologii germańskiej
KUL (1999). Studia humanistyczne w Centre Universitaire de Luxembourg (1994-95) oraz w Universitat Salzburg (1997). Praktyka metodyczno-dydaktyczna w Centre de Langues, stypendium Ministre des Affaires Culturelles Grancl-Ouche de Luxembourg
(1996). Praca w charakterze reportera i nauczyciela fotografiki w ramach Academie d'ete w Larochette, Echtemach i Luksemburgu dla Cercle Europeen pour la
Propagation des Artes ( 1997, 1998). Studia doktoranc-

Dzieje Cyganów- Romów w Rzeczpospolitej XV-XVIII w.,
Warszawa 2001; Etnos Przebudzony [red.] Warszawa
2004. Dyrektor Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW
Andrzej Pieńkos - adiunkt w Instytucie Historii
Sztuki UW. Wraz z żoną, Jolantą Chrzanowską-Pień­
kos opublikował Słownik artystyczny Paryża i regionu
Ile-de-France (Warszawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997). Prace z zakresu historii sztuki nowoczesnej (książka Okropności sztuki, Gdańsk
2000), krytyki artystycznej i eseistyki dotyczącej kultury publikował w licznych czasopismach.
Magdalena Prosińska - absolwentka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW (praca magisterska
na temat pielgrzymek na Podhalu) i Studiów Ochrony
Światowego Dziedzictwa (World Heritage Studies) na
Wydziale Architektury Folitechniki Brandenburskiej
w Cottbus (praca magisterska na temat zmian w tradycyjnej, drewnianej architekturze Nungów z Van
Quan, w północno-wschodnim Wietnamie). Zainteresowania badawcze i projekty dotyczące zmian w krajobrazie kulturowym wsi, dokumentacja, ochrona
i rozwój dziedzictwa. Mieszka w Berlinie.
Tomasz Rodowicz - historyk filozofii (ATK), aktor,
i muzyk. W 1972 założył z przyjaciółmi w Warszawie
pierwszy w Polsce ośrodek socjoterapii dla młodzieży
uzależnionej. W latach 1974-76 współpracował z Teatrem Laboratorium we Wrocławiu przy projektach
parateatralnych. Zaproszony przez Włodzimierza Staniewskiego, współtworzy z nim Ośrodek Praktyk Teatralnych "Gardzienice", gdzie pracuje do dziś.
W 1985 wyreżyserował w Munster (Niemcy) Prometeusza wg Ajschylosa. W latach 1992-94 współpracował
z teatrem Tanto w Wiedniu, w 1996 w duńskim Oyfn
Veg. W "Gardzienicach" jest współodpowiedzialny za
stronę muzyczną projektów; w 2000 r. wydał płytę
z muzyką antyczną Metamorfozy. W Akademii Praktyk
Teatralnych prowadzi trening fizyczny i zajęcia głoso­
we. Pracuje nad projektem Orkiestra Antyczna.
Maria Rogińska- doktorantka
nych przy IFIS PAN.

Szkoły

Nauk Społecz­

Maciej Rożalski - absolwent Instytutu Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, obecnie na studiach doktoranckich w Instytucie Sztuki PAN. Zajmuje się zagadnieniami z zakresu pogranicza antropo-

�rzył

logii kultury, filozofii kultury i estetyki - szczególnie
rolą ruchu, tańca, krwawej ofiary, spożywania w sztuce i rytuałach różnych kultur i systemów religijnych.
Sam zajmuje się teatrem, między innymi jako uczestnik akademii Ośrodka Praktyk Teatralnych "Gardzienice" oraz jako performer teatrów ulicznych.

Towarzystwo Kursów Naukowych, konwersatorium
i Przyszłość (DiP) , współdziałał ze śro­
dowiskami katolickimi - Klubem Inteligencji Katolickiej, z "Tygodnikiem Powszechnym", z ,,Więzią", z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim, z "Laskami" i z Duszpasterstwami Ludzi Pracy. Szczególnie bliskie kontakty
miał z kościołem św. Stanisława Kostki i z górnikami.
W roku 1980 w Gdańsku został doradcą "Solidarności" i działał w niej do końca swoich dni. Udział
w ruchu "Solidarność" widział jako dalszy ciąg uczestnictwa w Powstaniu Warszawskim.
Brał udział w wielu konferencjach międzynarodo­
wych, m.in. Rencontres de Geneve, Klub Rzymski,
W.F.S.F, Wiłton Park.
Zarówno w swojej twórczości, jak i działalności reprezentował myśl niepodległościowego i humanistycznego socjalizmu, ładu społecznego opartego na idei
braterstwa i chrześcijańskiego personalizmu. Było to
permanentnym "powstawaniem" przeciwko wszelkim
przejawom totalitaryzmu i nieprawościom władzy.
Był członkiem polskiego PEN Clubu, który w r. 1990
ustanowił nagrodę jego imienia.
Autor kilku książek i ok. 150 artykułów. Najważniej­
sze pozycje: O socjalistycznym humanizmie, Zapiski z lat
1950-1953, Próby świadectwa, niepokoje amerykańskie,
Doświadczenie

Maja Stachowiak - studentka Kolegium Międzywy­
działowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych na UW; w ramach studiów realizuje minimum
programowe w Instytucie Antropologii Kulturowej
i Etnologii oraz w Instytucie Stosunków Międzynaro­
dowych.
Tomasz Wit Szerszeń- student MISH-u na UW oraz
w Studium Fotografii w PWSFTViT w Łodzi. Publikował w "Kontekstach".
Wiesław

Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę doktorską
poświęconą etnologicznej interpretacji kultury masowej. Mieszka w Kościelisku.
Jan Strzelecki, urodzony 4 VII 1919 r. w Warszawie,
zmarł 11 VII 1989 r. w wyniku brutalnego napadu
w do dziś niewyjaśnionych okolicznościach.
Był socjologiem-filozofem, publicystą, eseistą.
Rozpoczęte przed wojną studia kontynuował W czasie wojny; studiował na tajnym uniwersytecie. Działał
w grupie młodzieży "Płomienie" związanej z organizacją
,,Wolność- Równość- Niepodległość". Współredago­

wał

pisma młodzieży socjalistycznej "Płomienie", "Mło­
Socjalistyczna" i "Droga". Uczestniczył w działa­
niach bojowych, m.in. w pomocy Warszawskiemu Gettu. W Powstaniu Warszawskim walczył w batalionie
"Żywiciel" (AK). Dwukrotnie ranny, odznaczony Krzyżem Walecznych i Krzyżem Powstańczym.
Powojnie, w 1946 r., został asystentem prof. Stanisława Ossowskiego w Katedrze Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, a także przewodniczącym akademickiego Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej (AZNMS), członkiem PPS i jej Rady Naczelnej.
(Po połączeniu PPR i PPS stał się członkiem PZPR,
z której go usunięto w roku 1978 za permanentną
dzież

działalność opozycyjną).
Już

w roku 1946 był aresztowany pod zarzutem
należenia do WIN, zwolniony dzięki ostrej interwencji władz PPS. Od tego jednak czasu był stale, aż do
tragicznej śmierci, inwigilowany przez służby bezpieczeństwa.

W 1952 r. usunięty z pracy na UW jako "ideologiczny demoralizator młodzieży akademickiej". Nigdy więcej
nie pozwolono mu wrócić do pracy z młodzieżą. W latach 1957-1988 pracował w Polskiej Akademii Nauk.
Uczestniczył w wielu inicjatywach niezależnych
i opozycyjnych - był współtwórcą i prezesem Klubu
Krzywego Koła, współpracował z KOR-em, współtwo-

Socjalizmu model liryczny, Kontynuacje, Solidarite. Analyse
d'un mouvement social (wyniki badań socjologicznych
przeprowadzonych wspólnie z prof Alainem Touraine).
Jadwiga Brzezińska-Strzelecka - psycholog. Studiowała na Uniwersytecie Warszawskim u prof. Stefana
Baleya, prowadzącego Katedrę Psychologii wychowawczej. Kolejno pracowała: jako asystentka swego
profesora, jako redaktor literatury dla dzieci i młodzie­
ży, w spółdzielni wydawniczej Czytelnik, następnie jako psycholog w Poradni Społeczno Wychowawczej.
Pełniła też niejednokrotnie funkcję biegłego sądowego
w procesach nieletnich przestępców.
W czasie wojny należała do AK. Odznaczona medalem "Sprawiedliwej wśród Narodów Świata"
Agnieszka Śmiertka - studentka Instytutu Etnologii
i Antropologii Kulturowej UW, absolwentka Instytutu
Anglistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Interesuje się kulturą Wielkiej Brytanii XIX i XX
wieku, a w szczególności życiem codziennym w czasach wiktoriańskich oraz kulturą niderlandzkiego obszaru językowego.
Gabriela Świtek - historyk sztuki. Adiunkt w Zakła­
dzie Dziejów Myśli o Sztuce, Instytut Historii Sztuki
Uniwersytetu Warszawskiego. Absolwentka University of Cambridge (wydział architektury, praca doktorska z dziedziny historii i filozofii architektury, 1999).
Kurator w Zachęcie Narodowej Galerii Sztuki w Warszawie (m.in. kurator wystawy Daniela Libeskinda,
Fundamenty pamięci, 2004).
/

260

�NOTY O AUTORACH

Jerzy Sławomir Wasilewski- etnolog, doktor habilitowany, pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii
Kulturowej UW W latach 1971-80 był uczestnikiem
corocznej ekspedycji IHKM PAN do Mongolii. Prowadził też penetrację etnograficzną innych krajów
Azji. Autor książek: Podróż do piekieł, rzecz o szamań­
skich misteriach, Warszawa 1979, Tabu a paradygmaty
etnologii, Warszawa 1989.
Seweryn A. Wisłocki - etnolog, krytyk sztuki, eseista. Zajmuje się śląską sztuką nieelitarną, (współtwór­
ca Kolekcji Sztuki Nieprofesjonalnej w Muzeum
Śląskim), oraz problematyką interetniczności kultury
śląskiej. Autor licznych publikacji, m.in. książki Górniczy Śląsk w sztuce Górnego Śląska. Mit, sacrum, kreacja (1996).
Anthony Vidler - historyk i krytyk architektury
nowoczesnej i współczesnej. Absolwent m.in.
Wydziału Architektury, University of Cambridge.
Wykładał m.in. w Princeton University School of
Architecture oraz na Wydziale Historii Sztuki,
University of California, Los Angeles. Od 2002
dziekan The Cooper Union School of Architecture
w Nowym Jorku. Specjalizacja: francuska architektura
od czasów Oświecenia do współczesności. Ważniejsze
publikacje: The Writing on the Walls: Architectural

Theory

in the Late Enlightenment (Princeton
Architectural Press, 1987), Claude-Nicolas Ledoux:

Architecture and Social Reform at the End of the Ancien
Regime (MIT Press, 1990), The Architectural Uncanny:
Essays in the Modem Unhomely (MIT Press, 1992),
Warped Space: Architecture and Anxiety in Modem
Culture (MIT Press, 2000).
Joanna Zalewska - studentka Instytutu Etnologii
i Antropologii Kulturowej UW. Psycholog. Pracuje
w Instytucie Psychologii Zdrowia przy Polskim Towarzystwie Psychologicznym, gdzie współtworzy portal
internetowy poświęcony tematyce psychologicznej.
Interesuje się antropologią współczesności.
Magdalena Zowczak, etnolog, dr hab., profesor w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się antropologią religii: związkami między kulturą religijną a tożsamością,
studiami nad apokryfem i modlitwą oraz współczesną
ekspresją religijną. Prowadziła badania etnograficzne
na Litwie, Białorusi i Ukrainie. Napisała m. innymi:
Bohater wsi. Mit i stereotypy, Wiedza o kulturze, Wrocław 1991, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wyd. FUNNA, Wrocław
2000, współautorka tomu Podole i Wołyń. Szkice etnograficzne, DiG, Warszawa 2003.

Summary of articles

Grzegorz Pawłowski My Home, Jerusalem
Reminiscences from a voyage to the Eternal City
of Jerusalem. The effect of awaiting successive images
has assumed the shape of a series of photographs
which document experiencing the fragmented shapes
ofhistory.
Wojciech Brojer The Establishment of the House of God
As long as they wandered, God accompanied them
and preceded them in the Ark of the Covenant and
below the Tabernacle. Once they settled clown in the
Promised Land, it became necessary to build Him
a House. Who, and in what manner was to decide
where in the homeland of the twelve generations of
Israel should the Tempie of Jehovah be erected? The
answer to this question is to be found in the texts of
the Jahvist (ninth century B. C.), cited in chapter 24
of 2 Samuel (2 Kings) and repeated (almost) faithfully
seven hundred years later in the Chronides (l ChronicIe, 21). The account given by Samuel is immersed in
the political re ality of the emergent Kingdom of Israel
and Juda, the organisational undertakings of King Da-

vid, and the revolt against the new structures. The inspiration, however, came from God (the wrath of Jehovah), and the foundation of the House of God was
composed of hierophancy together with its drastic
consequences and the abrupt intrusion of divine energy into earthly reality; the Temple's construction site
emerged in a dramatic dialogue between God and David. Heretofore destructive energy assumed the form
of Jehovah's altar in Jerusalem and on M t. Zion -land
obtained from the King of the Jebusites.
Anthony Vidler The Architectural Uncanny. Essays in

the Modem Unhomely.
Unhomely Houses is the first chapter of Anthony
Vidler's The Architectural Uncanny: Essays in the Modem Unhomely (MIT Press, 1992), in which the author traced the motif of haunted houses recurring in
Romantic literature, i. a. in the stories of Edgar Allan
Poe (The Fall of the House of Usher), Victor Hugo (Les
Travailleurs de la mer), and E. T. A. Hoffmann (The
Golden Flower Pot, Rath Krespel). By analysing literary
imagesof unusual houses and, at the same time, refer-

�ring to The "Uncanny", the celebrated text by Sigismund Freud, Vidler attempted to define the element
of the "uncanny" as a special experience in architecture. Assorted symptoms of spatial eeriness, e. g. the
feeling of disorientation, instability, and claustrophobia experienced when faced with the abyss of an imaginary void, a labyrinth or a prison, are discovered also in literary descriptions by Thomas De Quincy
(Confessions of an English Opium-eater) and Charles
Nodier (Piranese, contes psychologiques), one of the
many examples of the Romantic, sometimes "mistaken" interpretations of Giambattista Piranesi 's Carceri d'Invenzione series.

agent, obtained thanks to a pact with an unclean spirit
and used to expand an insufferably cramped flat, leads
to an explosion of the void: the flat hecomes a breeding
ground for an alternative, prison-like universe.
Tomasz Rodowicz Home, or Wandering in Time
An account of the first excursion made by the actors of the Gardzienice Theatre in Septernber 1982
to northern Norway (Lapland) and the only nomadic
tribe in Europe, the Sami. lts members have retained
their distinctness, identity, occupation (reindeer breeding) and archaic songs known as JOJK. A moving
description of the experience of seeking the reindeer,
loneliness, and the feeling of being los t, together
with an attempt at defining the true nature of the
home.

Mańa Rogińska,

The Road Home. Certain Aspects of
the Model of theWorld in Russian Orthodox Narration
from the End ofthe century.

Andrzej Coryell Drawing a Home
A reflection by an author of aphorisms and poetry,
expressing the dream-like dimension of a home.

In the presented reflections on the organisation
and conceptualisation of Iiving space in post-Soviet
Russia (1991-2004) the loss of the habits of sacralising
space is confronted with a tangible longing for the
Home, conceived as a sacral locum. The author attempted to examine, in the spirit of structuralism and
phenomenology, the status of the home in models of
the word contained implicitly (K. Levi-Strauss) in
Russian mythology. She sought an image of the home
in eontemparary Russian Orthodox narration (upon
the basis of 900 documents of daily life) by resorting
to a presumption of a profound analogy between the
religious and secular order, disclosed by Russian history as a whole. In this perspective, the text delves into
the theme of the home and the border, the home and
prison, the home envisaged as a stop along the way,
members of the household and newcomers, the home
and fate, the home and the family, sight and sound in
the space of the home, static and dynamie qualities,
and time and eternity. The author analysed concepts
of the smalt and large home (Fatherland, native land),
which appear as elements of a wartime image of the
world, typical for comemporary Russia.
Jan Gondowicz, Collector of Fissures
A biogramme of Sigismund Dominikovich Krzhizhanovsky vel Zygmunt Krzyżanowski (1887-1950),
whose voluminous prose and numerous essays were
revealed in Russia some fifteen years ago. This sophisticated and concise author - a Pole writing in Russian - transformed philosophical and physical concepts into succinct and astonishing tales worthy of
Calvin, Buzzatti, Landolfi, Rosendorfer or Borges, and
maintained in their spirit.
Zygmunt Krzyżanowski Quadraturite
This novel (Kvadraturin, 1926) from the collection
Chem lyudi miortvi, not published during Zygmunt
Krzyżanowski' s lifetime, starts in the manner of Bulhakov and ends in a truły Kafkaesque vein. A miraculous

Jerzy S. Wasilewski On the Trail of an Imaginary
Escape The Long March by Slavomir Rawicz - a description of an impressive escape to British lndia
across Mongolia, Tibet and the Himalayas, accomplished by a Pole arrested by the Russians in 1939 and
detained in a Siberian labour camp - has recently enjoyed a worldwide career, and is treated as a document. To an ethnographer farnihar with the terrains
in question it remains obvious fiction, brimming with
naive images of the East and glaring errors in depictions of cultural reality. The plot is full of infantile inventions, and totally lacks details which simply had
to be included if the described events really took place. A critical review of episodes, landscapes, and portrayals of the natives proves that the book was written by someone who had never been there. The current popularity of the publicarion demonstrates the
degree to which the boundary between the virtual
and the real has become obliterated. The reader is increasingly less concerned with finding out whether
something was an historical fact or fiction, vero or
merely bene trovato.
Maciej Rożalski Candomble
Candomble is a generał term pertaining to a group
of religious cults in Brazil. There is no single, strict definition of the essence of this phenomenon, which
cannot be even described as a cohesive religious formula, since Candomble is extremely differentiated and
syncretic. Depending on the region in which it takes
place the ritual is composed of various elements. Diverse impacts, partially of Catholicism and partly of
local Indian culture, together with the religious beliefs
brought over from Africa by black slaves, produced
a unique mixture characteristic for the multi-cultural
and ambiguous qualities of its form. As a rule, men-

262

�SUMMARY OF ARTICLES

tion is made of a set of cults, thus avoiding eventual
problems associated with definitions. There does
exist, however, a certa in joint feature typical for all offshoots of Candomble and worthy of special attention
- so-called passession which, according to the adherents of the cult, is a manner in which the pantheon
of the worshipped deities reveals itself. The gods descend into dancers selected for this purpose by assuming eontroi over their bodies. The nature of this divine passession remains unexplained. On the other
hand, it is known that it appears both in Brazil and in
other cults of African origin in Cuba and Haiti, not to
mention large parts of Africa, where it originated. lt is
even possible that this form of religious activity was
present already in the rituals of ancient Greece. The
author tells one of the stories about Candomble, the
Brazilian cult of possession.
Jacek Olędzki Poetic Diaries. Peru, the Iconosphere of

the Most Extraordinary Petroglyphs
In 2002 the author organised at Warsaw University a ("ceiling") display of Peruvian petroglyphs. In this
extremely personał sketch he describes his interest in
the phenomenon, and takes the opportunity to present anthropological themes and publications which
he regards as important.
Jacek Olędzki Quiet and Loud
A highly personał interpretation of Rondo de Gaulle'a (The de Gaulle Rondo), a book by Olga Stanisławska - a reporter's account of a trip to Africa.

Dąbrowski Verandah
Verandah is a description of the first four weeks of

Wojciech Z.

the author's stay in New Guinea and the historical
event which took place at the time- a missionary expedition across the jungle to terrains which up to then have remained heathen. For two years the author conducted on-the-spot work in the Western Highlands of
Papua-New Guinea. His research concerns changes of
the consciousness among tribes of the Hagen culture,
living in Jimi Valley, which in the second half of the
twentieth century found themselves under the impact
of a powerful gravitation of Western civilisation. In
contrast to many other earlier colonised lands, Papua-New Guinea, which from the 1930s remained under
Australian administration, did not experience a mass-scale influx of settlers and the resultant sudden attack
launched against its tribal organisation.
Magdalena Prośińska Feeding a Dead
The reportage, written by an ethnographer working in Van Quan, North-eastern Vietnam, tells a story of her experience of meeting a lady-shaman called
a then singer, who invites her to assist in a ritual called
feeding of a dead person. The Tay shaman calls the soul
ofMr. Tuan, who died one hundred days before and leads him through dangers of an Underground world.
An army of the Then spirits helps the shaman and Mr.
Tuan to reach the Land of Ancestors. The artide describes preparations for the ritual and gives many details about the ceremcny and people taking part in it.
Jan Strzelecki, Jadwiga Strzelecka The presented block

Tomasz Szerszeń BRISEES or Traces of Africa.
On the African Journal of Michel Leiris In Poland,
Michel Leiris is associated predominantly with the
surrealistic movement and placed within a constellation of such names as Georges Bataille or Antonin
Artaud (the recently translated into Polish De la
litterature consideree comme une tauromachie /Lustro Tauromachii l stems from Bataillean inspiration
which explains such an interpretation of Leiris' writing in Poland). Meanwhile, Leiris was also
an ethnographer. Years later, interest in his works was
disclosed by such influential anthropologists as James
Clifford. The author of text presented in this issue
concentrates his attention on Afrique fantorne (1934)
- a journal written by Leiris during his ethnographic
expedition across Africa. The journey came as a
breakthrough for Michel Leiris: all problems, topies, manners of writing characteristic for his later
works originate in Afrique fantome. This intriguing
text evades all classifications: it combines the features
of an intimate diary, an adventure story, an ethnographic treatise, and traveller's notes ... The author stresses the connection between "ethnography", "art'' and
"life" - Afrique fantorne is simultaneously "ethnograhy" and "autobiography".

of texts relating to the tragically deceased ]an Strzelecki
sociologist, mountaineer, political activist and publicist, encompassed predominantly that part of his life
which was associated with mountain climbing and research expeditions. The texts inducle reminiscences
by Strzelecki's wife, Jadwiga, documenting his mountain excursions (primarily in the Tatra M ts.); an interview conducted by Andrzej Wilczkowski, brimming
with fascinating anecdotes, in which Strzelecki recalled his first encounters with the mountains and the
beginnings of his career as a mountain clirober and alpinist; Strzelecki's "ethnographic" recollections from
an International Sodological Seminar held in Vittakivi (Finland), as well as his private notes and letters
linked with the Spitsbergen expedition.
Wiesław

Szpilka On Sealskins
"Sealskining" is a special type of skiing which
thanks to a suitable construction of the skis, the bindings, and the shoes, and by using two glued-on strips
of fa brie makes it possible to reach, and descend from,
every arbitrarily chosen spot. Ski-touringand ski-Alpine mountaineering also describe the phenomenon in
question, which offers a feeling of unrestrained liberty,
but also the experiences of exertion, pain and hazard.

�Andrzej Pieńkos The San Michel Book and Home
From the time of eighteenth-century expeditions
the island of Capri remained a popular destination of
artists and researchers alike. In 1876 Axel Munthe,
a young physician from Sweden, feli under the spell of
the island's beauty and commenced building his dream residence, which he named Villa San Michel. In
1929 he published his life's work, an autobiographical
novel entitled The Book from San Michel, a source of
information about a profound fascination with classical culture, which gave rise to the construction of the
author's highly individual home. The villa was not
subjected to any architectural conceptions, nor did its
owner employ a professional architect. The end result
was the outcome of inspiration sought among the ruins of Capri and the labaur of severallocal workers. A.
Pieńkos analysed this interesting example of hazardous architectural eclecticism, and inquired into the essence of this phenomenon, the limits of aesthetic fascination, and the arbitrariness of an artistic collage.

longing to existence, albeit free from the commonplace and banality; in this unique manner, he elevates and consecrates details of daily life, devising his
own imaginarium of man's real and supra-sensual existence. De Tramecourt uses gouache, pasteis and oil
paint; he seeks special texture effects and strives to
improve impasto and glaze. As a habitual partkipant
in artistic life, he frequently showed his works in assorted Polish, German and French cities. The most
relevant impulse in selecting the artist's path of life
proved to be a deeply encoded determination and
a conviction that he must devote himself to art,
which has become the sole reason for his existence.
Lechosław Lameński, To Conserve, to Restore, or Perhaps Simply to Tear It All Down?

A review of three books written upon the initiative
of Jarosław Krawczyk, editor-in-chief of the monthly
"Mówią Wieki", concerning the history of the protection and conservation of monuments of architecture:
Wokół

Aleksandra Metbechowska-Luty Places, Traces, Sha-

dows. On the Oeuvre of Daniel de Tramecourt
As an artist Daniel de Tramecourt is both an amateur and a professional. He had never graduated from
an Academy of Fine Arts, and in 1964-1967 he attended an secondary arts school in Lublin, where he
learned the basie warkshop skilis and embarked upon
individual work. For long he has succumbed to various fascinations, and is captivated by the art of Bosch,
the Surrealists, Witold Wojtkiewicz, Jean Dubuffet,
and Francis Bacon; in about 1995 he chose his master- the acclaimed painter Jacek Sienicki, in whose
works he discavered a spiritual affiliation. De Tramecourt applied graphic techniques and drew and sculpted a lot, but painting remains the core of his oeuvre.
He recreates the surrounding world: sites, landscapes, houses, interiors and objects, but also that which
he sees with the "inner eye" and which had been rendered indelible in traditional mernory - archetypical
motifs taken from philosophy, literature, art, the Bibie and mythology, and thus those realms which contain the ever-present idea of returnability, the "eterna! return" to the sources. In this manner, his art not
only mirrors substitutes of reality, but glows with the
shadows of "primary things". During the 1980s de
Tramecourt painted quasi-ludic grotesques, intensively "coloured" genre scenes enacted in the market
square of Kazimierz Dolny. Subsequently, he entered
the domain of the human dwelling - up this very day
de Tramecourt executes magnificent likenesses of the
universal space of the home and metaphorical, usually deformed, portraits of men and women shouldering
the heavy burden of existence, but also endowed
with a secret spirituallife. De Tramecourt paints still
life compositions and utensils: tables, chairs, fish, wine, fruit and flowers, which become iconic signs be-

Wawelu. Antologia tekstów z lat 190 1-1909 (Abo-

ut Wawel. An Anthology ofTexts from the Years 19011909, Warszawa-Kraków 2001), Alois Riegl, Georg Dehio i kult zabytków (Alois Riegl, Georg Dehio and the
Cult of Historical Monuments, Warszawa 2002) and

Zabytek i historia. Wokół problemów konserwacji i ochrony
zabytków w XIX wieku. Antologia (The Historical Monument and History. On the Conservation and Protection of Historical Monuments During the Nineteenth
Century. An Anthology, Warszawa 2002).
Ewa Klekot National Heritage Monumentsand the Re-

lation towards the Past
Ewa Klekot wrote about the modern and postmodern comprehension of the concepts of "history" and
"heritage", the rhetoric which emotionally appropriates ("colonises"} past experiences, precisely as an "heritage", in order to legitimise the presence, and the role played within such rhetoric by the concept of "monuments of the past". The artideisan introduction to
texts presenting the outcome of the research conducted by students of the Institute of Ethnology at Warsaw University among visitors touring the royal castles
in Cracow and Warsaw.
Joanna Zalewska (National heritage monuments - who do they belong to?} examined egalitarianism and
elitism, as well as participation and exclusion in the
attitudes of visitors touring the monuments.
Agnieszka Śmiertka (Monuments and guidebooks, or

the source of the tourist's knowledge about what is worth
seeing} studied the image of the two castles as seen by
individual tourists using guidebooks.
Anna Kucio (Knowledge about national heritage monuments upon the example of the Royal Castle in Warsaw

264

�SUMMARY OF ARTICLES

and Wawel Castle) clemonstrared the fact that knowledge about national heritage monuments is not histofical but haphazard lore about the past, whose part is
composed of symbols and patriotic feelings.

real name of the famous naive painter from Krynica,
known as Nikifor, was Epifaniusz Drowniak. The tria!
was the outcome of years-long efforts on the part of
the Łemko Union to recognise the artist's Łemko descent.

Bartłomiej Kowal (Between tourism and religion. Experiences of national heritage upon the example of the Royal
Castle in Warsaw and Wawel Castle) - with a differen-

Peter Martyn, The former highway inn of Paweł Out-

tion between the concepts of "emotional experiencing" and "experiencing as such" as his point of departure, the authar showed how in the case of visitors at
Wawel Castle and the Royal Castle in Warsaw tourist
experiences change into experiencing the "national
heritage".
Agata Kapturkiewicz (Must a national heritage monument be authentic?) described the ways in which a tourist understands authenticity, and the manner in
which the latter influences the evaluation of a given
site as a heritage monument.
Maja Stachowiak (Power and politics within the context
of national heritage monuments in the opinion of the visitors) attempted to reconstruct the common understanding of the concepts of "power" and "politics",
and wrote about the ways of situating them within the
space of national heritage monuments: the inclusion
of the former and the exclusion of the latter.
Wiesław

Szpilka Wit
Persona! notes made after reading Dariusz Czaja's Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne (Signa tu re and Fragment. Anthropological Narrations), a book which demonstrates how assorted spaces of culture can become the domain of ethnographic analysis. A eonfrontarion of various perceptions, forms of presence, and shapes of the same,
performed in order to come elaser to the ultimate
sense.
Mateusz Braun A True Myth, or How Karol

Wojtyła

Became the Pope
The historical event of the election ofKarol Wojto the office of Pope, as perceived by the community of Gorlice, possesses the symptoms of a mirade and is located within mythical space. The story recounted by the authar pertains to the oath
sworn by the Pope's father during the battle of Gorlice, one of the bloodiest clashes during World War
l. This tale has aU the features necessary to create
a myth about the miraculous intervention of Providence.
tyła

Seweryn A.

Wisłocki,

Mostowski at Poronin: an historie monument of wooden
architecture in (dire) peril
This open letter is intended to inform readers of
the threat that an appallingly ill-conceived 'road improvement" scheme poses not only to an outstanding
example of vernacular wooden architecture but equally a place of exceptional natura! beauty. The planning scheme, which forms part of the generał transforming of the highway from Cracow to Zakopane into
a dual carriageway, is intended to link this concrete
and tar-macadammed 'zakopianka" with the regional
road that leads to Slovakia.
The apparent indifference shown by the !ocal
authorities of Poronin towards the former inn at the
confluence of the Poroniec mountain stream and River
Zakopianka may be explained partly by its overexaggerated association with V.l. Lenin, but also by the
likelihood that the 'Tatras Junction" is merely a sign of
what is to come; namely, the entire area's
redevelopment. The forces of change currently moving
in on an enclave of uniqueness, where people achieved
a remarkable degree of harmony with a beautiful but
harsh natura! environment, may be seen as part of an
ongoing catastrophe. The entire region could only
have been spared the worst excesses of modern
'civilisation' if the !ocal highlanders themselves had
demonstrated an intuitive foresight which, due to a
paradoxical course in their more recent history, they
seem to have all but completely forfeited. Having in
large part introduced themselves to the ~merican' way
of life by escaping - much like the lrish - rura! poverty
and overcrowding, embracing with arms ever wider
outstretched successive achievements of the industrial
and techno-informational ages, the Highlanders
currently find themselves between the devil of material
well-being that has so long enticed them and the
growing despair of witnessing their once safe, but now
insecure, homeland being turned into a spiritual no less
than an environmental wasteland.

The Court Rules that Nikifor is

EpifaniuszDrowniak
On 26 March 2003, aftera seven-years long tria!,
the Regional Court in Muszyna proclaimed that the

Nr inw. .J(,..'(.~ ............ .

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11398" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11376">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/293d898866e50a4008b589e41af14fa8.pdf</src>
        <authentication>d4445d14fdd734c21c453aa871138133</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135753">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3084</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135754">
                <text>2001</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135755">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2888</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135756">
                <text>Moja mapa kraju i okolic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135757">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.482-492</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135758">
                <text>Jackowski, Aleksander</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135759">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135760">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135761">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135762">
                <text>AUtwiuii-r Jutkouífci» MOIA MAPA KRAJU 1 OKOUC

ALEKSANDER

JACKOWSKI

Moja mapa kraju
i okolic

S

poro jeżdżę, zwłaszcza o kraju. Wiele widzę,
uczestnicząc w jury konkursu na Małe Ojczy­
zny. Widzisz, to opisuj - poprosił redaktor. N o ,
to opisuję. Będą to notatki, luźne myśli. Zastanawiałem
się, jak je nazwać, jak porządkować? W istocie me ma
większego znaczenia, czy przyjmę klucz chronologicz­
ny, czy tematyczny. A czemu nie geograficzny? Przecież
wszystko gdzieś się działo. Będzie to więc moja mapa
kraju. Subiektywna, niedokładna, wybiórcza. Począt­
kowo myślałem o tym, aby zacząć od Bydgoszczy, póź­
niej pisać o Lublinie, Jordanowie, Nadrzeczu.
P

Dzieją się tam rzeczy ciekawe, czasem wręcz fascy­
nujące. O stolicy nie pomyślałem, życie artystyczne a przecież to ono mnie głównie interesuje - płynie
w niej leniwie, potwierdza się sąd marszałka Piłsudskie­
go, iż Polska jest jak obwarzanek, wszystko, co cieka­
we, znajduje się na obrzeżach. A jednak zacznę od
Warszawy za sprawą kilku wydarzeń, które gwałtownie
podniosły w niej temperaturę życia kulturalnego.

Warszawa
Najpierw było spokojnie, wręcz nudnie. Kongres K u l ­
tury Polskiej. Impreza, o której niewiele można było
oczekiwać, chyba że za jej sens uznamy szum medialny
i udział w oficjalnych sesjach prezydenta, premiera,
ministta kultury. Kongresy służą na świecie spotka­
niom, kontaktom bezpośrednim, ale tym razem skład
uczestników nie ułatwiał tego. W tłumie działaczy te­
renowych, urzędników trudno było dostrzec wybitne­
go twórcę, krytyka, artystę. D o tego większość uczest­
ników była już w wieku, kiedy się sumuje doświadcze­
nia, a nie dąży do zmiany świata. T r u d n o się więc dzi­
wić, że w noworocznej ankiecie „Przeglądu" uznano
kongres za największy bubel kulturalny roku. Kosz­
towny - ale trzeba przyznać - znakomicie zorganizo­
wany (ukłon w stronę Fundacji Kultury). W odróżnie­
niu od nieco wcześniejszego Kongresu Kultury Chrze­
ścijańskiej w Lublinie, na którym ciekawa była kon­
frontacja przemyśleń teologów, filozofów świeckich
P

4&amp;

(m.m. Leszka Kołakowskiego) i hierarchów - w War­
szawie nie było nawet szans na podjęcie ważnych pro­
blemów sztuki, krytyki, zastanowienie się nad wciąż
pogłębiającą się degradacją kulturalną wsi. Zabrakło
kompetencji i wyobraźni. Nawet imprezy towarzyszące
przeszły bez echa, choć Wesele w inscenizacji Jerzego
Grzegorzewskiego mogło sprowokować do dyskusji
o stanie teatru, kondycji aktora. Podobnie wystawy
rzeźb Magdaleny Abakanowicz i obrazów profesorów
ASP nie spotkały się z żadną reakcją, a przecież była
szansa zastanowienia się nad wieloma problemami, jak
choćby pedagog - uczeń, odbiorca, krytyk. Muzykę
polską zaprezentowano wykonaniem dzieł tylko
Krzysztofa Pendereckiego, a przecież pod tym hasłem
koncertu należało pokazać także innych twórców, że
wspom fis choćby Henryka Mikołaja Góreckiego,
Pawła Szymańskiego, Pawła Mykietyna.
Temperaturę artystycznego życia podniosły dwie
wystawy w salach Zachęty, Świętującej właśnie stule­
cie swego gmachu (bo przecież nie programu instytu­
cji!). Jedna, Klasycy X X wieku z rewelacyjnym, jak na
nasze warunki, wyborem dziel wypożyczonych przez
muzea europejskie i amerykańskie „na słowo", bez
ubezpieczeń (kolosalnych!); druga - ukazująca sztukę
polską XX wieku w optyce znawcy sztuki europej­
skiej, dyrektora Biennale w Wenecji Haralda SzeNie wiem, czy podejmując się wyboru, zdawał
on sobie sprawę z tego, jak trafną nazwę zapropono­
wał: Uważaj wychodząc z własnych snów, możesz się
znaleźć w cudzych. N o i znalazł się... Ale o t y m za
chwilę, trzymajmy się chronologii. Czego? Skandali.
Całej sekwencji skandali.
Zaczęło się od małej wystawki zapełniającej salę tuż
obok Klasyków. Był to niefortunnie zatytułowany (dla
widza nawykłego do ścisłości) zestaw kilkudziesięciu
fotosów filmowych, przedstawiających aktorów z całe­
go świata grających w hitlerowskich mundurach: Nazi­
ści. A u t o r wystawy Piott Uklański nie wchodził w to,
czy grali drani, a byli porządni, jak nasz Kloss, czy też
wcielali się w postacie oprawców. Refleksje pozostawił
widzom. Byłem parę razy na tej wystawie, słyszałem ko­
mentarze - a co to ma ze sztuką wspólnego? dlaczego
w Zachęcie? Ale wszystko pizebiegało spokojnie do
momentu, kiedy w akcję wkroczył Daniel Olbrychski,
poruszony tym, że pokazano jego fotos z filmu Claudea
Leloucha. Krewki i boleśnie dbający o swą popularność
aktot zareagował brawurowo. Franciszek Starowieyski
powiedział później, że to był najlepszy happening w tej
instytucji. Olbrychski zagrał święte oburzenie. Uznał,
że wystawa obraża jego i jeszcze kdku kolegów. Jakim
prawem nazwano j^o nazistą? Podobno sprowokowało
go pytanie jakiejś dziewczynki - T o Pan jest nazistą?
„Spontanicznie" wtargnął w płaszczu do Zachęty, nie
zatrzymywany przez nikogo (Jak to? Zatrzymać pana

�Aleksander

Jadtowld*

Olbrychskiego?). W sali już czekał tłumek dziennika­
rzy, fotografów i . . . gotowa do pracy kamera. A k t o r po­
czekał, aż pójdzie w ruch, wtedy wyciągnął spod płasz­
cza Kmicicową szablę i pociął nią kilka fotogramów,
wyrażając tym swe oburzenie.
Zaczęła się dyskusja, miał czy nie mial racji, woźne­
go wyrzucono, minister na wszelki wypadek kazał wy­
stawę zamknąć. Niestety, brawurowa akcja, przypomi­
nająca aktora w dziennikach telewizyjnych, i to nie tyl­
ko polskich, miała także inny aspekt - podważyła za­
ufanie do dyrekcji Zachęty, która nie umiała ochronić
powierzonych jej prac, a przecież obok, w sąsiedniej sa­
li wisiały dzieła Picassa, Salvadore Dalego. Ciekawe,
czy po tym wyczynie znajdą się muzea gotowe wypoży­
czyć Zachęcie cenne eksponaty bez ubezpieczenia? Nie
chcę myśleć, co by się mogło stać, gdyby z szabelką
przyszedł ktoś nie lubiący Picassa, np. miłośnik kobie­
cej urody.
Atmosfera została podgrzana, o niczym innym nie
mówiono w towarzyskim światku stolicy. Nic bowiem
tak dobrze nie robi sztuce jak skandal. Nawet w odle­
głym Barcinie, idąc w ślady Artysty, była pani bur­
mistrz wtargnęła do Urzędu Miasta uzbrojona w szablę
samuraja, chcąc zaprowadzić porządek. Ale w tym
przypadku happening skończył się smutno, kaftanem
bezpieczeństwa i odwiezieniem do szpitala w Świeciu.
Ze skandalami jak z tramwajami. Jeden idzie za dru­
gim. Dopiero co przebrzmiało echo występu pana Da­
niela, który - jakby skruszony - w tejże Zachęcie towa­
rzyszy! prezydentowi w odsłonięciu tablicy upamiętnia­
jącej zabójstwo Gabriela Narutowicza, deklamując
strofy Norwida - gdy drugi skanadal przyćmił pamięć
pierwszego. Sprowokowała go kompozycja włoskiego
artysry Maurizia Cattelaniego, przedstawiająca naszego
Papieża ugodzonego meteorytem. Przygnieciony ka­
mieniem leżał jak Chrystus pod krzyżem z l u d o w c h
kapliczek. Głowę trzymał wysoko, pastorał też wskazy­
wał, że Papież nie poddaje się cierpieniu.

MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC

sobie ciężar współczesnych problemów Kościoła. Więc
- rozumiem myśl autora - Papież przytłoczony, umę­
czony, a przecież nie poddający się. - A dlaczego mete­
oryt z nieba? T u już nie umiałem znaleźć odpowiedzi. A czy wie pan, że ten Cattelani to świnia? - A słyszał
pan, odpowiedziałem, że i Caravaggio nie był świętym.
Bandzior, a jakie piękne jest jego Złożenie do Grobu,
które przed kilku laty podziwialiśmy w Muzeum Naro­
dowym.
Skandal, którego wyczekiwano, nastąpił. Do akcji
wkroczył nieznany dotąd opinii poseł A d o l f Tomczak
i - jak o niej pisano - Niedobra Nowina-Konopczyna.
Legitymacje poselskie zapewniają bezkarność, nawet
w Zachęcie. Poseł i poślica mocno się natrudzili, by
zdjąć kamień z Papieża. Ciężki był! - skarżył się pan
Tomczak. Salę zamknięto, podobno Cattelani wył z ra­
dości. Także nasz kowboj - Wojciech Cejrowski - pró­
bował przykryć rzeźbę prześcieradłem, ale ponieważ nie
był posłem, obezwładniono go i wyproszono z budynku.
W takiej atmosferze dyskusja o wystawie zeszła na
daleki plan. A przecież Szeeman swym wyborem zaszo­
kował. T y m , co pokazał, i jeszcze bardziej tym, czego
nie pokazał. Każdy z nas może mu mieć wiele do zarzu­
cenia. W porządku. T o też wspaniale byłoby wkrótce
po tej zobaczyć następne wystawy - wybory różnych
krytyków, artystów, pisarzy. Takie wystawy widziałem
np. w londyńskiej National Galłery. Bardzo ciekawe.
Jakże chętnie zobaczyłbym u nas wybór zrobiony przez
Czesława Miłosza, Jacka Sempolińskiego i, powiedzmy,
Wojciecha Krukowskiego. Różne spojrzenia.

7

Co ta rzeźba miała wspólnego z ekspozycją? Kurator
wystawy wyjaśniał, że potraktował ją jako hołd oddany
polskiej sztuce i temu, kto jest najlepszym ambasado­
rem Polski na świecie.
Zawrzało. Jeszcze przed wernisażem stadko reporte­
rów atakowało znane osobistości, krytyków. 1 mnie ob­
iegli. Co myślę o rzeźbie Papieża? Próby mówienia
0 rzeczywistych problemach wystawy ignorowano, cie­
kawiła tylko reakcja na tę rzeźbę. Czy panu się podo­
ba? Kilkanaście mikrofonów podniosło się jak główki
węży. Odpowiedziałem, że jest to raczej publicystyka,
1 jeśli o niej mówić, to nie w kategoriach dobrej czy złej
rzeźby, lecz symboliki. N o właśnie! - atakowano. Więc
wspomniałem o tym, jak Tycjan czy Velasquez pokazy­
wali papieży. Oficjalnych, tronujących. A nasz - mówi­
łem - to pielgrzym, następca Piotrowy, który dźwiga na

483

Co było ważne w propozycji Szeemana? Pierwsze:
koncepcja wystawy jako dzieła sztuki, reżyseria nastro­
j u , sale zawieszone od podłogi po sufit (plakaty) i dają­
ce oddech, z dużym luzem, wręcz teatralny efekt
dwóch wielkich sal - jedna, cała sprowadzona do bia­
ławej powierzchni mydła (śmierdzącego). T o Bałka.
Zaskoczenie „zmarnować" całą salę dla takiego pomy­
słu? A w następnej, Matejkowskiej - z powidoku bieli
przerzucamy się na szkarłatną plamę krwi. Tylko jeden,
mocno oświetlony obiekt, figura Jana Pawła I I , ugodzo­
nego meteorytem. O rzeźbie jako takiej nie ma co mó­
wić. Publicystyka. Jeśli spierać się, to o to, co znaczy
meteor? Czy Papież pada, czy się podnosi?
Pytanie, co to ma wspólnego z wyborem dzieł stule­
cia? N i c , zwłaszcza że praca Wiocha. Jedyne, co uza­
sadnia tę salę, to efekt teatralny. Znakomita koda fina­
łowa ekspozycji, którą oglądało się z żywym zaintereso­
waniem. A u t o r pokazał, co jego zdaniem - cudzoziem­
ca, eksperta - jest ciekawe w sztuce polskiej. Więc cel­
ny wybór obrazów Jacka Malczewskiego i Witkacego.
Zabawne zestawienie napuszonego autoportretu Mal­
czewskiego ze stojącą naprzeciw woskową figurą - au­
toportretem Pawła Althamera, żałosnego w swej nago­
ści. Ciekawie skontrastowane intymne rzeźby A l i n y

�Aleksander Jackowski*

MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC

Szapocznikow z konstruktywistami, Kantor z akwarela­
mi Nikifora. Włączenie jego do panteonu sztuki „wyso­
kiej" dla mnie oczywiste. Nieraz to postulowałem. Da­
lej - mądte wyeksponowanie filmów o walorach pla­
stycznych (Hasa, Trelińskiego). Plakat. T o oczywiste,
właśnie w plakacie mamy wybitne dokonania w skali
światowej. (Idąc tym tropem, dodałbym karykaturę po­
lityczną, rysunki Mleczki, Czeczota, Dudzińskiego).
A czego brak? Kolorystów! W pierwszej chwili po­
myślałem - jak to? Przecież walka o sztukę toczyła się
u schyłku okresu międzywojennego właśnie za sprawą
kapistów. A t u - nikogo. Sam byłem emocjonalnie
związany z koloryzmem i nagle Szeeman kazał m i spoj­
rzeć inaczej. Koloryzm był w swoim czasie naszą polską
wojną o sztukę, wojną z Bractwem św. Łukasza, ale
z perspektywy osiągnięć? Z petspektywy Paryża, Bonnarda...
Czego bym bronił? Makowskiego (Tadeusza), może
Nachta-Samborskiego, Potworowskiego. A l e t u już
zmieniamy koncepcję autora. Jego wybór pokazuje bo­
wiem to, co u nas nowe, twórcze, ciekawe dla „Europej­
czyka". Więc nie dobrze czy nawet świetnie namalowa­
ne obrazy. Wówczas bowiem upomnieć się można o wie­
lu malarzy, że wymienię Brzozowskiego, Tchorzewskie­
go, Lebensteina. Pozostańmy jednak przy założeniach
Szeemana. Idąc jego tropem, zabrakło m i Hasiora (ale
czy pokazano go Szeemanowi w Zakopanem?), fotogra­
fii pomnika Haupta i Duszenki w Treblince, a z żyjących
malarzy Nowosielskiego i Tarasewicza.
Czy to dobrze, czy źle, że zrobienie jubileuszowej wy­
stawy powierzono „obcemu"? Nie mam wątpliwości, że
to był interesujący eksperyment. Przecież na tej wysta­
wie świat się nie kończy.
Tyle o Zachęcie. A l e ze skandalami nie koniec.
W tym samym czasie otwatto wystawę 32 młodych pla­
styków w Zamku Ujazdowskim. Publiczność oglądała
wystawione prace, komentując je różnie. Atmosfera się
ożywiła wyraźnie, gdy zaprotestował biskup polowy. Co
go tak wzburzyło? W jednej z sal puszczono wideo A r ­
tura Żmijewskiego - musztrę z bronią Kompanii Repre­
zentacyjnej Wojska Polskiego. Katabiny, wojskowe
kaszkiety, buty, reszta - jak Pan Bóg stworzył. N o
i skandal. Obraza wojska. Przyglądałem się musztrze,
rzeczywiście wybrano niespecjalnie dorodne okazy,
choć nieporównanie masywniejsze od tych na przeciw­
ległej ścianie, biedaków z Dworca Centralnego. A u t o r
Paweł Althamer rozebrał tych nieszczęśników i kazał
im tańczyć w koło, trzymając się za ręce Takie nawią­
zanie do Błędnego koła Jacka Malczewskiego (a może do
Matisse'a). Żenujące. Rozumiem, że się chce przekra­
czać granice tego co jest — a nie jest sztuką" popodważać granice dobrego smaku piękna (robił to już
Rembrandt i nieźle m u to wychodziło) — ale ten numer
z biedakami jest dla mnie żenujący

484

Ponieważ środowisko Radia Maryja do Zamku Ujaz- i
dowskiego raczej nie uczęszcza, pozostał niezauważony
ukrzyżowany demon (?) z dziwnym krzyżem nad głową.
Czarny, satanistyczny? Czy uda się mu ocalić od skan­
dalu?
Problem jest szerszy, nie da się ograniczyć do jedne-!
go dzieła eksplodującego skandalem. Sztuka dzisiejsze­
go czasu szokuje, daleko wykracza poza tradycyjne for­
my. Tego się nie zmieni, nie cofnie. Artyści szukają no­
wej przestrzeni działania, badają coraz to inne środki
ekspresji. Muszą atakować wyobraźnię i wrażliwość od­
biorcy, który - tak jak i oni - jest poddany presji tele­
wizji, otępiany brutalnością, wciąż zaskakiwany świa-!
domością rzeczy strasznych, przed którymi każda próba
ucieczki jest złudzeniem. Żyjemy w świecie, którego
sztuka zmienić nie jest w stanie. Uciekamy w nią, ale
tylko przeszłość, już ucukrowana, może nam zapewnić
poczucie bezpieczeństwa. Problemem staje się więc nie
zdetzenie z dziełem, które szokuje, ale miejsce, w któ­
rym wiemy, że go nie spotkamy, bądź takie, w którym '
chcemy być zaskakiwani, szokowani, zmuszani do re­
fleksji. Rada, najbardziej prymitywna z prymitywnych
może być tylko jedna — wyraźna stratyfikacja galerii
Świadomość że t u — w Centrum Sztuki Współczesnej
— zobaczę wszelakie ptóby udane i nieudane płaskie
i głębokie rodzime i z całego świata natomiast zupet
nie inne doznania czekają mnie w Muzeum Narodo­
wym Kordesardzie i Zachęcie (oeraniczam sie do
Warszawy) Bvć może edvbv Zachęta stała sie galeria
środka ookaz iaca d ieła doir ale snra d one
e
rokim sp
n e k t rum a r tystycz
t l tv n yc h propozycji• mórib™
og ym
w niej zobaczyć zarówno wybór bzeemana, jak tez obr a z Tl a c lic a c» i p n n i •
r Ki I •e c o p r a r i KkI Lni i e I n i ?i K a i ń
I a n iIca nzip*
f o n

L-o

ł H '
Ab k
k
k
ta Hasiora, Abakanowicz, a także najciekawsze, juz
„sprawdzone dzieia mtodycn. Natomiast rzeczy nowe,
eksperymentalne, zwrócone k u własnej (młodej pu­
bliczności niechby przyciągały uwagę w Zamku Ujaz­
dowskim. Nie ze t u lepsza sztuka, tam gorsza, tylko
selekcja z mysią o odbiorcy. O ukształtowanej (tak się
juz dzieje.) własnej publiczności, kręgu krytyków. la­
ką hmę programową ma galeria Poksal Studio - a na
drugim biegunie Zapiecek, galeria Napiórkowskiej.
W centrum Kordegarda, Zachęta. Zwróćmy uwagę, ze
tak się dzieje z
Y ą . Festiwale Muzyki Wspólczesnej są okazją dla debiutów, eksperymentów, nato­
miast Filharmonia pokazuje dzieła juz sprawdzone, ta-1
kie, które firma rekomenduje swym słuchaczom.
Bronię prawa do satysfakcji estetycznej - nazwijmy
to starszej publiczności i prawa młodych do ekspery-1
mentu, do wiedzy o tym, co - gdzie aktualnie powsta­
je. Szczególna sytuacja postawangardy wynika z wielu
przyczyn, których analiza nie jest na tym miejscu moż­
liwa. Zwrócę więc tylko uwagę na okoliczności, które
towarzyszą współczesnej twórczości plastycznej:
m u z

k

�Aleksander ]ackou/sk¡*

MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC

-załamanie systemu wartości. Zanegowanie katego­
rii piękna,
- rozszerzenie granic estetycznych i etycznych. Szok,
zaskoczenie jako kategoria estetyczna,

Bydgoszcz
Konkurs i m . Teofila Ociepki i wystawa prac. Ważny
powód, by zastanowić się nad tym, czym jest twórczość
spontaniczna, powstała z wewnętrznego napięcia, taka,
którą nazywamy A r t Brut, surowa, naiwna, prymityw­
na. O tym, jak jest dziś postrzegana, świadczy warszaw­
ska decyzja Haralda Szeemana włączenia do panteonu
sztuki polskiej X X wieku Łemka, mieszkającego w Kry­
nicy - Nikifora, a we Francji niepodważalna pozycja
H e n r i Rousseau.

- konkurencja, walka o prawo do własnego głosu.
Krzyku. Nawet grymasu. Działa dziś na świecie więcej
artystów plastyków, niż i c h żyło na całej przestrzeni
wieków!
- wielość form ekspresji wizualnej: fotografia, film,
wideo, plakat, moda haut-cuture, reklama, wzornic­
two, grafika komputerowa,

Malarstwo profesjonalne wydaje się tracić energię,
a twórczość ewoluuje, szukając nowych obszarów zwią­
zanych z komputerem, operowaniem światłem i dźwię­
kiem. Kryzys sztuki? Kultury? A może tylko zmiana
form ekspresji?

- włączenie przeszłości w nasze życie, łatwość podró­
żowania, przeżywania dzieł muzealnych, reprodukcje,
powszechna dostępność płyt, albumów,
- odrzucenie sprawności rzemieślniczej jako ważne­
go kryterium oceny, co sprawia, że kryterium takiego
trzeba szukać w samym dziele, systemie, w jakim funk­
cjonuje.

Jednak gwarancją tego, że twórczość potrzebna jest,
zarówno temu, kto ją uprawia, jak i odbiorcy, jest zja­
wisko, z jakim mamy do czynienia na tej wystawie. N a ­
zwy są kalekie, niewiele wyjaśniają. Mówimy „naiwni"
(Francuzi nazywają i c h pięknie „malarze czystego ser­
ca"), mówimy A r t Brut, czyli twórczość nie poddana
wpływom kultury, samorodna, ale są to tylko ogólniki.
Istota twórczości tu prezentowanej polega na tym, że
jest ona emanacją ludzkiej osobowości, wyraża świat
duchowy bezpośrednio, bez posługiwania się konwen­
cjami. Wydawać by się mogło, że jest to malarstwo po¬
za czasem poza miejscem, związane tylko z osobowo­
ścią twórcy. T a k z n i m nieodłącznie związane jak nie­
powtarzalne są linie papilarne. Spójrz, od razu widzisz
Żarski a tam Chełmowski, Rebelski, Wałęga, Ko­
sek Łączy ich talent, niesamowita intuicja malarska,
pozwalająca znajdować - nie szukając rozwiązywać
trudne problemy artystyczne nie myśląc o tym jak to
się robi czy robiło Łączy ich to że żyją sztuką że dla
wielu jest ona jedyną formą istnienia wręcz koniecz­
nością A przecież każda osobowość zwłaszcza wybit­
na jest inna można więc o ich twórczości D o w i e d z i e ć
za Mironem Białoszewskim że jest „osobna".

W takiej sytuacji nie może dziwić szukanie przez
twórców „nisz", własnych form wypowiedzi, które ma­
ją ich wypromować. W tłoku, aby zostać usłyszanym,
ttzeba krzyczeć. Rzeczą krytyki jest porządkowanie fak­
tów, ale krytyka obumiera. Nie ma forum dla wypowie­
dzi, redaktorzy opędzają się nawet od współpracowni­
ków redakcji. Przy t y m obok krytyki „merytorycznej"
jest także zjawisko lobbingu, tworzenie się różnych
mód, w których sława, popularność i sukces finansowy
wcale nie pokrywają się z ocen^. krytyki. Dla mnie zna¬
komici, najwięksi: Nowosielski, Panek, Tarasewicz,
Siennicki, w każdej publicznej ankiecie przegrają z D u ­
dą Graczem. Też zresztą dobrym, tyle że „inaczej".
•

•

•

Dopisuję w korekcie. A b y nie zaogniać sytuacji, A n ¬
da Rottenberg, postanowiła, w porozumieniu z mini| strem, ustąpić ze stanowiska. W zamian minister miał
ją mianować swym pełnomocnikiem do spraw muzeum
sztuki współczesnej, a także powołać w skład zespołu,
który wybierze jej następcę. N o i co? Pan minister wy­
cofał się, a A n d a Rottenberg dała ogłoszenie w gazecie
-szukam pracy. Wstyd.
Tenże minister zwalnia kompetentnego dyrektora
Ośrodka Dokumentacji Zabytków. M a prawo, ale po­
daje przez swego rzecznika kłamliwe uzusadnienie - za
wynajęcie domu, wiedząc, iż właśnie za to został zwol­
niony poprzedni dyrektor, nie mówiąc już o tym, że
„prosiło" go o to właśnie ministerstwo.
Największym skandalem jest to, co się dzieje dokoła
nominacji ministrów kultury. Decydują motywy poli­
tyczne, szuka się miejsca dla kogoś, kogo nie można za¬
trudnić gdzie indziej. Poniewać zdrowie, oświata, gospodatka wymagają kompetencji. Tylko na kulturze
i zna się każdy.

Konkurs, którego plonem jest wystawa, nazwano
imieniem Teofila Ociepki. Ociepka, choć Ślązak,
ostatnie lata życia spędził w Bydgoszczy, a należał
obok Nikifora do najbardziej znanych malarzy „naiw­
nych". Mistyk, okultysta, święcie wierzący w księgi,
które czytał, miał poza tą naiwnością cechy, które wy­
rażają istotę założeń konkursu i ramy tej wystawy: au¬
tentyzm, ekspresję, osobowość, intuicję twórczą. A u ­
tentyzm. A więc odnalezienie w sobie tego tonu, któ­
ry jest mój, nie wyuczony, prawdziwy. T u nie ma kal­
kulacji, nie, ma wyboru środków, konwencji. Jestem ja.
Ja i świat.

485

Forma dzieła jest syntezą widzenia i możliwości wytazowych. Syntezą nie wymyśloną, nie szukaną, ale da­
ną. Każdy z bohaterów wystawy poproszony, by nama-

�Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU 1 OKOLIC

lowal coś w innej konwencji, byłby bezradny. O n two­
rzy, rozbudowuje to, co jego, własne.
Artysta uczony wybiera spośród wielu możliwości,
świadomy tego, co i gdzie powstaje. Pozbywa się bala­
stu wiedzy, by zostać sobą. Nasz bohater niczego nie
wybiera, buduje swą twórczość od środka. O d tego, co
jest tylko jemu dane. Nieraz wydawać się może, że
chroni g o jakaś psychiczna blokada, inny b y się zała­
mał, słysząc opinie sąsiadów, kolegów - on na to nie
zważa, robi, co chce. Może nawet w pewnych przypad­
kach to, co musi.
Mówimy: naiwny. A czym jest w sztuce naiwność?
Czym, jak nie synonimem dobroci, poezji, niewinności.
Oglądam obrazy pani Bronisławy Babik, jeden zatytu­
łowała Aniołowie malują skrzydła motylom. Piękne!
Przecież to czysta poezja. Inna malatka pani Barbara
Chęcka pisze na malunku: „Śniło mi się, że wychodzę
za mąż". Piękne, szczere, niezwykle lakonicznie malo­
wane obrazy. Czuję w nich trud, ogromny wysiłek, któ­
rego efektem jest t a lakoniczność. Dostrzegam człowie­
k a . Coś, o czym zazwyczaj nie myślę, oglądając dzieła
profesjonalnych artystów. W obrazach wielu uczestni­
ków konkursu, a są nimi przecież także ludzie z Domów
Opieki Społecznej, dominuje powaga. Potrzeba twór­
cza bywa tak silna, że realizują ją czasem niewiarygod¬
nym wysiłkiem. Nie chcę przytaczać nazwisk, n a wysta­
wie mówi za siebie sam obraz i nie powinna tego wra­
żenia przesłaniać litość nad kalekim chłopcem, który
może malować tylko leżąc na podłodze, lewą ręką. Ale
jak wrażliwie, jak pięknie malować! Na poprzednim
konkursie przeżyłem chwile takiego wzruszenia, ż e do­
słownie odebrało m i głos. Wręczałem pierwszą
dę „komuś", kto przysłał kartony, znakomite w kolorytakie które śmiało mogłyby wisieć w każdej g a ­
lerii. I zobaczyłem tego ,kogoś" n a wózku inwalidzkim,
rozbiegane trzepoczące ręce piękne gorejące oczy
I t o o n malował t e prace' Poczułem się nieswojo, zdrovyy sprawny Sądzę że t o jest drugi aspekt wystawy,
to czym. jest ona dla uczestniczących w niej malarzy
T o nie komercja nie nonis czv zabawa ale sprawa no
ważna. Sens życia, sposób na samotność, cierpienie,
starość Nie n r z v D a d k i e m właśnie wtedy gdy aktvw
ność'zyc,owaie kończy odchodzą maiomi L o s t a i e
nusrka reskn
-a p r a c a krórei hiż sie nie' wykonu e
- właśnie wtedy tak wielu ludzi znajduje nowy sens -

Prawdziwych „naiwnych" n i e jest wielu, natomiast
moda na naiwnych, zwłaszcza na zachodzie Europy
i w Stanach Zjednoczonych, spowodowała, że pojawiło
się wielu malarzy, nawet profesjonalnych, pracujących
„w stylu naiwnym". Komercja dotarła nawet t u , gdzie
- zdawałoby się - wszystko jest jej zaprzeczeniem. Na
szczęście w Polsce takich pseudonaiwnych mało.
A i u profesjonalistów zabawa w naiwność wygląda ża­
łośnie. Chociaż stereotyp „naiwności" może być twór­
czo wykorzystany, co widać było w Bydgoszczy.
Widuję wiele wystaw, profesjonalnych artystów,
amatorów, ale ta wzrusza mnie szczególnie. Tyle w niej
piękna, świetnych obrazów, ale i odwołań do ludzkich
losów. Przejmujących, kiedy widzimy malarstwo odda­
jące stan ducha, obsesyjne, ukazujące piękno, ale
i brzydotę świata. Piękno, ale i brzydotę ludzi. Ponie­
waż twórczość rodzi się zarówno z zachwytu, jak i z go­
ryczy. Z dobra i cierpienia.

2

w

rn
co

inni

m a i iwaniii

Zzauważam
I Z ' , uf ww s^z yr skt Kr i hc n . c z«^71.^1^'
uiosc
ś w i a t a , po¬

i
rrzeoa
mu.

WODCC

\/ 1 '
H *
L- i *
t
'L-"
.ary. maiują urni. spokojni o u ^ j a *

l ę c ^n m
ie

tmiamy
e ł h Toyc
f Wt a ^K i m dla
cia

w id
a zaa

' ' K

'M
l
b
maiują
any

naiwność nie jest częsta, nywa aarem, ta* ja* jest n i m
taient. 10 o n pozwaia w poznym w i e K u przeżyć arrystyczną przygodę. Nielicznym.

486

Oświęcim
W związku z konkursem na Małe Ojczyzny mieliśmy
spotkanie z władzami miasta. Prezydent, wojewoda,
marszałek. M y słuchamy, oni mówią, długo, z wyrzu­
tem. Dlaczego wszystkich interesuje tylko obóz? Prze­
cież jest miasto, piękne, zadbane - a „wy" ciągle utoż­
samiacie je z obozem. Rozumiem ich ból, gdyby nie
obóz, wszystko byłoby inaczej, goście powiedzieliby, że
piękna tu zieleń, bogate sklepy, uprzejmi ludzie, dobra
władza. A tak przyjadą ze świata, głównie Żydzi, tylko
obóz ich interesuje, dziwią się, że dokoła jest jakieś
miasto. Dla nich Oświęcim to obóz. Nawet jedzenie ze
sobą przywożą, tak jakby to była pustynia jakaś. Zoba­
czą gdzieś antysemicki napis i już krzyk, jakby tylko na
to czekali. Żalą się więc nasi gospodarze i rozumiem ich
gorycz, tłumaczymy więc, że w świecie to miejsce ma
tylko jedną konotację - obóz śmierci. Dlatego tu piel­
grzymują młodzi ludzie z Izraela, politycy, dostojnicy
państwowi. Ich optyka jest inna niż miejscowych, inne
obawy, inne skojarzenia. Przypominam sobie epizod
z czasu PRL-u. W mieście odbywała się duża, młodzie­
żowa impreza. Przyjechaliśmy całą
Centralnego
Ośrodka Metodyki Upowszechniania Kultury {skrót
brzmiał Comuk) Co widzimy Na placu wielki trans­
parent Dziś Oświęcim jutro Moskwa" Oczywiście
chodziło o to że w Moskwie miałv sie wkrótce odbvć
jakieś międzynarodowe^ soorkania młodzieży ale mv
odczytywaliśmy sens naoisu inaczej niż sosoodarze Im
Oświęcim nie kojarzył się z obozem.
7

-

Pamiętam, jak po raz pierwszy pojechałem do
Oświęcim.a z jakąś delegacją zagraniczną. Słońce,
pięknie, masa młodych ludzi na ulicacach. Ja się dzi­
wię, moi goście też, przecież to ma być Auschwitz,
a jest normalne, młode miasto. Było to jakieś dwa lata

�Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC

po wojnie, mało kto jeszcze tu przyjeżdżał. Pytam

(np. rzeźba naśladująca wagony, którymi zwożono
więźniów).

o obóz. Obóz? Chyba tam, ktoś wskazuje kierunek.
Obóz? Nie wiem... Obóz? Cholera by go wzięła... Dla­

O Auschwitz jeszcze jedno chciałbym powiedzieć,

czego? Zagrodzili drogę z jednej części miasta do dru­
giej, szła przez ten obóz. Co to komu szkodziło, że się

stał się tematem kompozycji plastycznej.

rowerem przejechało?

A u t o r zareagował na spowszednienie obozu, na je­

Rozmawiam, rozumiem. T o cmentarz świata, Euro­

go wykorzystywanie w różnych sytuacjach - zapropo­
nował klocki lego, z których każde dziecko mogłoby

py, Holocaustu. A l e na tym cmentarzu nie ma ani jed­
nego grobu mieszkańca Oświęcimia. Obcy cmentarz,

sobie zbudować własny obóz. Mówi się, że współcześni
artyści oderwani są od życia. Niesłusznie. Trzeba tylko

gdzie nikt nikomu świeczki nie zapali. Wkrótce wcią­

dostrzec, jak na to życie reagują. Negacja też jest po­

gnąłem się w dyskusję dotyczącą oświęcimskiego po­
mnika. Ogłoszono na niego konkurs. Patronowały mu

stawą. A lego Zbigniewa Libery podobnie jak dzieło
Magdaleny Abakanowicz mówią o dramacie naszych

najsłynniejsze nazwiska architektów, rzeźbiarzy. Nie
było po wojnie konkursu z równie wybitnymi jurorami,

czasów więcej niż rozsiane po Polsce martyrologiczne
rzeźby z powykręcanymi na wszystkie strony członka­

z taką ilością nadesłanych projektów. Wybrano polski:

mi. Zwróćmy uwagę na to, jak ważny jest w dziele ar­

tysty takt. Dystans. Krzyk brzydzi, patos zamienia się
Jerzego Jarnuszkiewicza, Oskara Hansena, Juliana Pał­
w kicz.
nieczęsto spotyka się dzieło, które
k i . Był to nieprawdopodobny wręcz sukces, t y m b
a r Naprawdę
­
wytrzymuje miarę patosu, w którym on nie razi i nie
dziej że mowy nie było o kurtuazji, a koncepcja projek­
odrzuca. T a k i m jest Osipa Zadkina pomnik spalonego
tu zachwyciła jurorów. Ale nie polskie władze, nie Cy­
rankiewicza, nie działaczy i artystów, którzy byli więzie­

miasta stojący w Amstetdamie. Ogromna postać czło­

ni w obozie. Zarysowały się dwie koncepcje: jedna
„obozowiczów" - odtworzyć w pełni kształt baraków,
zasieków, dróżek, placów. Skansen. Tak jak było. D r u ­
ga: skierowana w przyszłość, mająca przyszłym pokole­
niom przekazać dramat tego miejsca, jego ekspresję.
Pierwsza dawała satysfakcję byłym więźniom. Tak to
było! Mogli powiedzieć bliskim. Druga tworzyła wizję

wieka, w bezsile wznosząca ręce ku górze, wypalona
w środku. Wielkie dzieło. Patetyczne, tak jak są nimi
symfonie Beethovena, Walhalla Wagnera czy śmierć
Izoldy. Pomyśleć, mogliśmy mieć tę rzeźbę w Warsza­
wie. Przecież powstałą z myślą o niej, o tragedii palo­
nego miasta Zadkin proponował ją naszym władcom
ale zbyt daleko odbiegała wówczas od t e o co się mie­

obozowego koszmaru. Polegała na reżyserii nastroju,
w czym swoją rolę odgrywały autentyczne elementy.
Obóz bowiem w tamtym czasie b y ł na poły zniszczony
domy snalone baraków "ostały tr~onv nieców i korni
ny. Wywoływało to bardzo silne wrażenie. Otóż auto­

ściło w ramach socrealizmu Ciągle wówczas myślano
o tym co sobie pomyślą radzieccy towarzysze Ale po
wstało i u nas dzieło wielkie, może jedno z największycK na świecie Na miejscu kaźni setek tysięcy ludzi.
W Treblince

7

rzy D o l s k i e e o oroiektu zakładali że wszystko to D O Z O
stanie nietknięte, dokument martyrologii. Teren obo­
Treblinka
zu m i a ł a urzec.nać czarna droga ukośnie przechodząc
nr-ez zniszczone baraki ścieżki'i clące o b o z o w Zawsze
e Tak ją komuś pokazuję, tym razem moim dzieciom.
akbv to b v ł o -awies-ona w oowietrzu ŁJil^ria z którei
Woziłem do Treblinki Wiktora Szkłowskiego, radziec­
w i W l a l ł z" bliska haraki nie r w u L i a r Świerośr
kich rzeźbiarzy i historyków sztuki, francuskich przyja­
rem
mieisra Ti . . nieoęaą
nie
łlina pono
ciół. Jadąc z Mazur, miałem w pamięci złą drogę, ale te­
cegc-miejsca,
jeau K a n a p e K z ęauną
raz była już straszna. O d pół wieku nikt jej nie popra­
wieaziai mi j a r n u s . K i c w i c . . n co s i ę stanie po latacn,
wiał, to już kraniec Europy, dzikie ziemie. W centrum
gfjy te trzony pieców uiegną znaczeniu
pytaiem.
Polski! Most, którym strach było jechać, kręte, nie
^ a s z r o m swoje oapowicuzm.. woraz się trocnę zmie¬
oznaczone odnogi, brak tablic informacyjnych, które
ni, ale zostanie sita ekspresji tego miejsca.
jeszcze kilka lat temu były. Ktoś, kto ma wolę i zna ję­
„Obozowicze" nie chcieli tego uznać. Dla nich upa­
zyk polski, trafi, ale cudzoziemiec? Tabliczkę informu­
miętnienie oznaczało odbudowę spalonych baraków,
jącą „Muzeum martyrologii w Treblince" spostrzegłem,
z narami, słomą, no i solidny pomnik figuratywny, p o d
ale... już daleko za wsią Treblinka. Zawsze, kiedy
którym delegacje mogły składać wieńce. Pytałem Ewę
wchodzę na teren byłego obozu (tego, do którego kie­
Szelburg-Zarembinę z Komitetu Więźniów, a co, g d y
rowano transporty Żydów z getta warszawskiego),
deski zmurszeją, dach się zapadnie... Zrobi się nowe, na
ogarnia mnie wzruszenie. Patos i nastrój tego miejsca,
wzór dawnych - odpowiedziała.
w którym kamienie, niebo, jałowce i sosny tworzą prze­
Skończyło się to kompromisem. Szkoda. W sztuce
strzeń zupełnie wyjątkową. Porażającą. Nie śmiem po­
kompromisy nie popłacają. Połączono, wbrew pierwot­
wiedzieć pięknem, ponieważ to pojęcie rodem
nej decyzji j u r y , kilka projektów w jedno, nasz „czysty"
7 tstety*"
w linii myślenia z paroma włoskimi, werystycznymi
ki zupełnie tu nie pasuje. Cmentarz. Jeden z najwięk-

487

�Aleksander Jackwski*

MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC

szych w Europie. Niezwykły. Bez grobów. Wszędzie,
gdzie stawiam stopę, mogą być ludzkie ptochy, są, prze­
mieszane, wtopione w ziemię. Cmentarz zabijanych
w tym samym czasie, bezimiennych. Kamienie-ostro­
słupy, duże i małe, o różnym kształcie i zabarwieniu,
symbolizują miejsca, z których przywożono transporty,
imiona mordowanych. Jest ich wiele, tysiące - martwe
kamienie, sztorcem ustawione, na podobieństwo ma­
cew, ale bez żadnych dekoracji, słów, gestów. N i k t ich
swoim zmarłym nie stawiał, bo i ci, co powinni, sami tu
leżą. Jest w tej przeraźliwej scenerii pustka, wielkie nie­
bo rozpięte nad cmentarzyskiem, przyroda, aż krzyczą­
ca swoją bezwzględnością. Czas upływa, jałowce rosną,
jak siostry tych kamieni, zielone, żywe, obojętne. T o
one są jak głaz nieczułe, kiedy kamienie płaczą. Każdy
z nich jest inny, jak ludzie, którzy tu leżą.
Treblinka jest dziełem dwóch architektów z W y ­
brzeża: Zygmunta Haupta i Franciszka Duszenki. Jest
pomnikiem o wielkiej sile wyrazu. Takim, który uru­
chamia wyobraźnię, zmusza do refleksji, uświadomie­
nia sobie tego, co wydaje się niemożliwe. Przyzwyczaili­
śmy się mówić - Holocaust. Naturalnie, jak wiosna,
burza, śmierć. A w scenerii Treblinki to słowo nabiera
mocy. Poraża.
Zawsze, gdy jestem w Treblince, czuję się tak, jakbym
odbył ważną pielgrzymkę. Nie mówię i zauważyłem, że
nikt z ludzi, których tam przywiozłem, nie miał ani chę­
ci, ani odwagi mówić póki nie odeszliśmy daleko.

Jordanów-Wysolca
Dwór na Wysokiej. Masywny, renesansowy, obronny,
z kamienia, dwupiętrowy. Niegdyś pewnie górujący
nad pobliskimi domami, teraz po części wtopiony
w otoczenie, w zieleń. Kilkadziesiąt metrów w dół, k u
szosie - brzydki, za to duży budynek straży pożarnej,
w bok - szkoła. Przed wejściem trawnik i luka w koro­
nie drzew, przez którą widać rozległy, przepiękny kraj­
obraz. W dali, już niewidoczna, Chabówka, Rabka.
Dwór odbudowali Pilchowic Ania, pełna gracji, poetessa, z wielką prostotą i kunsztem śpiewająca stare
kancjonały, pieśni renesansu i średniowiecza, i jej mąż
A n t o n i , z gorejącymi oczami, ruchliwy, niewielki, mo­
że dlatego tak przywiązany do lutni. Muzyk. Lutnista,
wykształcony w Anglii, istota niespokojna, ciągle w r u ­
chu. Koncertuje (ok. 200 występów rocznie), prowadzi
Akademię Chorału Gregoriańskiego, szefuje Bractwu
Lutniowemu. Twórca i gospodarz tego domu - Dworu
Wysokiej.
Przyjeżdżam t u , kiedy tylko mogę. T o jedno z moich
ulubionych miejsc w Polsce. Pilchów poznałem
w związku z konkutsem na Małe Ojczyzny. Ich siedzi­
ba jest dobrym przykładem dzisiejszego rozumienia po­
jęcia małej ojczyzny. Wywodzi się z ojcowizny, tak jak

niemieckie Heimat. A l e po wojnie, gdy pół Polski zo­
stało pozbawione rodzinnych domów, migrowało, wę­
drowało, zaludniało ziemie zwane odzyskanymi - ojco­
wizna straciła sens. Spotykamy jej ślady w telewizyj­
nych serialach, ram gdzie domy służyły kilku pokole­
niom, gdzie stanęły rodzinne grobowce, ale współcze­
śnie mała ojczyzna to miejsce ptzeze mnie oswojone,
w którym czuję się u siebie, działam, zmieniam mój
świat, tak jak chcę i mogę. Mała ojczyzna to także
świadomość miejsca, jego historii, losu. T o coś, co chcę
po sobie pozostawić przyszłym pokoleniom.
Dwór na Wysokiej to pamięć Żeleńskich, teraz zde­
rzona z rodzinną (Ani) tradycją sienkiewiczowską, to
miejsce najbardziej rozśpiewane w Polsce, do którego
przyjeżdżają setki i tysiące ludzi z całego świata, muzy­
cy, zespoły, specjaliści muzyki renesansu, młodzi i doj­
rzali. T u odbywają się międzynarodowe spotkania, kur­
sy mistrzowskie, tu spotkałem zespół śpiewaczy z Biało­
rusi, stare i młode kobiety, wzruszone serdeczną gości­
ną, Szkolę Kultury i Uśmiechu z Petersburga, grupę
kilkudziesięcioosobową, która uprawiała tańce i muzy­
kę renesansu maski i kukiełki. Wspaniałych ludzi.
Oczywiście dwór kosztuje, wymaga nieustannych
starań, zabiegów o sponsorów. Ciągle się jest na grani­
cy bankructwa, ale kiedy się wydaje, że to koniec znajduje się instytucja, fundacja, oferujące swą pomoc.
My, jurorzy Fundacji Kultury, też się do tego przyczy­
niliśmy, przyznając Pilchom I nagrodę w drugiej edycji
konkursu. Dwór się rozwija, obrasta w nowe pomiesz­
czenia, przybyła zabytkowa chałupa, ocalona przed
zniszczeniem (obecnie noclegownia młodzieży), kuź­
nia, zmieniona na warsztat, podziemia dworu, teraz wy­
łożone zabytkowymi płytami, które niecnota ksiądz
wyrzucił z kościoła, zastępując nowymi. W podzie­
miach tych będą wystawy malarstwa, fotografii.
I t u dochodzimy do istotnego dylematu - dla kogo
to wszystko? Dla gospodatzy (sposób na życie), dla go­
ści, jak juz powiedziałem - licznych, trochę dla dzieci
i młodzieży ze wsi. Trochę, ponieważ wieś i dwór to
dwie różne rzeczywistości. Wieś ma dom kultury, pop­
kulturę, muzykę głośną i nieskomplikowaną - dwór aż
dyszy kulturą elitarną, wzniosłą i piękną. A l e porozu­
mienia nie ma, to znaczy jest, ale tylko przez Kościół,
w którym Pilchowie śpiewają (zresztą nie to, co lubią
patafianie), i szkołę, gdzie Pilch uczy muzyki. Tylko te
punkty są styczne, wyczuwalny jest antagonizm dworu
i wsi, nie taki co prawda jak niegdyś, gdy w czasie raba­
cji Szeli chłopi rżnęli panów ze dworu, ale związany
z różnicą modeli kultury, zachowań. Dwór jest na ze­
wnątrz wsi. Pewnie drażniący tą muzyką, której wsi
trudno słuchać, drażniący swoją obcością. Nagroda dla
Pilchów to była nagroda dla nich za ich pracę we dwo­
rze, za popularyzację kultury mieszczańskiej, dworskiej,
za ro co dają młodym ludziom zainteresowanym daw-

488

�Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC

ną sztuką. Tak jest w większości przypadków, z który­
mi się zetknąłem. Po jednej stronie państwo, po drugiej
wieś. T o prawda, panowie kokietują wieś, ale są
w swym modelu życia, kultury dla tej wsi obcy.
Jest jednak wśród laureatów konkursu na Małe O j ­
czyzny przykład współdziałania jednej i drugiej społecz­
ności. Byłem tam ostatnio późną jesienią i odwiedzam
to miejsce, kiedy rylko mogę. Jest to:

Nadrzecze
Fundacja Kresy 2000. Wymyślił j ą i stworzył aktor war­
szawski Stefan Schmidt. Osiadł w wiosce pod Biłgora­
jem, niedaleko od miejsca, w którym mieszkali jego ro­
dzice. Ojca pamiętano, był doktorem, człowiekiem l u ­
bianym i poważanym. Schmidt od początku myślał
o miejscu, w którym mógłby działać na rzecz wsi. Dać
ludziom, jeszcze zakorzenionym w kulturze chłopskiej,
to, co cenił w teatrze, muzyce, plastyce. Miał wielu
przyjaciół w Warszawie. Wraz z żoną, Alicją Jachiewicz, krakowską aktorką o zniewalającym wdzięku, po­
stanowili stworzyć dom, w którym miejscowi ludzie bę­
d ą się czuli u siebie i który się stanie atrakcją dla gości
z Warszawy, Lublina, Krakowa, wybitnych artystów,
intelektualistów, ludzi ze świata kultury, polityki. Za­
czął najlepiej, jak było można. O d razu od wspólnej
pracy Na początku wsi stał mocno już zniszczony
krzyż, Schmidt przekonał wieś, by zbudować w rym
miejscu dużą, drewnianą kaplicę. Zaprojektował, vvyry *
sował, zdobył budulec. Nazwisko aktora,
przede wszystkim z seriali i filmów działało zarówno na
dyrektorów przedsiębiorstw iak i na mieszkańców
Nadrzecza. Pracowali razem, on i miejscowi Już był
ich już mówiono o nim z sympatią. A l e dom
nie
wszystko. Postanowił zbudować duży pawilon z ostra
\\ mit?isccm na w\'ster^v koncerty wystawy. Zanro
iektowałeo nanrawde cieknie I funkcjonalnie Rozsa'
d-a B O temperament różnorodne talenty Proiektuie
mała architekturę maluie miał nawet wystawę w la
b u k o w s k i e j Korderardze Ale norrzebne hyły nieniaWiesław
\ o wielu
c z l o w i e k

talentach
Śniewił
i d c n . Urzekła
u r z e K i d on
go atmosfera
dimosrera Nadrzecza
aurzecza. op
e ,

'
cperc

ą,

Y

T

ą

p.csenKą

¿TV
neapo

itansKą.

'

- •

i

n om .aspie aii

jemu. u r u p a starycn KODiet w swycn wiasnycn stro-

jacn, cudownycn, sziacnetnycn, zaprzeczającycn są­
dom o norrorvacui. strojom, które s ą w nasze, kulturze
najstarsze, niezmienne od średniowiecza. 10 nie byt
tolklor wyreżyserowany popis w kostiumach. U c h m a n
byt zachwycony. Zadziałał, poprosił zaprzyjaźnionych
malarzy, by ofiarowali na rzecz powstałej w Madrzeczu
fundacji po jednym obrazie. L U tez m e odmówił,
przewiózł je za darmo do Nowego orku. Konsulat po¬

larów zasiliło program fundacji. Powstał budynek nie
tylko ładny, ale i użyteczny.
Kiedy w związku z konkursem na Małe Ojczyzny przy­
jechałem przed trzema laty do Nadrzecza, mogłem zapo­
znać się z tym, co było, zobaczyć filmy Janusza Kędziora,
naprawdę dobre, profesjonalne - dokumentujące
z wdziękiem imprezy: teatralne - Zemstę Fredry w wyko­
naniu warszawskich aktorów (Cześnika grał Stefan
Schmidt); koncerty Janusza Olejniczaka i innych utytu­
łowanych muzyków; recitale poezji Teresy Budzisz-Krzyżanowskiej (Norwid!), Wojciecha Siemiona; wystawy
obrazów Antoniego Fałata, Maśluszczaka, Dudy Gracza.
Pierwsza liga, nie żadne namiastki. Frekwencja zawsze
ogromna, raz, kiedy byłem, cały dzień padało, ale na sa­
li nie widziałem wolnego miejsca. Przywlókł się w tym
deszczu kulawy człowiek z Biłgoraja (8 km). Chciał zo­
baczyć występ, tyle słyszał o tym miejscu. Ugoszczono
mi zaimponowało - rolę gospodarzy przejęli lu­
dzie ze wsi. Organizowali przyjęcie, wcale nie skromny
poczęstunek, zachęcali, opiekowali się przyjezdnymi go­
śćmi, jako że każda impreza ściąga znajomych i niezna­
jomych Schmidta z Lublina, Warszawy.
Program nigdy nie jest sztywny, kiedy byłem ostat­
nio, po koncercie wszedł na estradę wójt, w kapeluszu,
wygłosił zgrabną orację, a po kilkunastu minutach
wiersze swoje czytała dziewczyna z sąsiedniej wsi. Śpie­
wały staruchy, ale jak! Oczywiście na początek Pieją
kury, pieją... spopularyzowane przez Grzegorza Cie­
chowskiego (to teraz ich hymn).
Panu Schmidtowi Fundacja Kultury (inicjator i or­
ganizator konkursu na Małe Ojczyzny) przyznała I na­
grodę. Okazuje się, że można dać ludziom sztukę wyso­
kiego lotu, trzeba to tylko umieć i chcieć.

Rzepczyno
Wieś liczy 200 mieszkańców, z których pracę ma 7.
Gmina maleńka, biedna, wśród ludzi nastrój bezna­
dziei. Inercja. Oczywiście alkoholizm.
Po likwidacji pegeeru zostały zniszczone zabudowa­
nia, duży dwór, a właściwie pałac, wypalony w czasie
wojny, zdewastowany. Z n i m właśnie związany jest pro­
jekt, zgłoszony na konkurs „Małe ojczyzny - tradycja
dla przyszłości". Wytypowaliśmy go, jurorzy w Fundacji
Kultury, do puli finałowej, dlatego też trzeba było do
tego Rzepczyna pojechać, zobaczyć, co tam się dzieje,
co zrobiono. Już przyzwyczailiśmy się do tego, że każdy
wyróżniony przez nas projekt jest inny od pozostałych,
niepowtarzalny, związany ściśle z osobą lidera. Oczywi­
ście w naszej rzeczywistości musi mieć instytucjonalne
zaplecze, fundację, stowarzyszenie. Także t u mamy sto­
warzyszenie Towarzystwo Pracy Twórczej, ale w istocie
wszystko opiera się na jednej osobie. Niesamowitej. N a
pani Zofii Langowskiej.

mógł w zorganizowaniu aukcji. Kilkanaście tysięcy do­

489

�Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC

Niewielka, korpulentna, wygląda na pracownika
frontu kultury, bibliotekarkę. I taką była do czasu, gdy
uznała, że może zrobić dla świata i ludzi nieporównanie
więcej. Sympatyczna, niepozorna. Dłonie najchętniej
trzyma na biuście. Uśmiecha się takim trochę zawsty­
dzonym uśmiechem petenta. A l e w oczach, w sposobie
rozmowy ma coś, co nie pozwala zbyć jej drobiazgiem absolutne przekonanie o słuszności swoich racji. Prze­
cież nigdy nie prosi dla siebie. Tego się nie widzi, ale
ona nigdy nie prosi sama, stoi za nią wiara, przekonanie,
ze Matka Boska, do której modli się co rano, na pewno
jej pomoże. I pomaga. Kiedyś, gdy już wydała młodzieży
w internacie ostatni kawałek chleba, zaprzyjaźniony
proboszcz skarcił ją, tłumacząc, że trzeba było wcześniej
oszczędzać, nie dopuszczać do takiej sytuacji. Wzruszy­
ła ramionami, pomodliła się żarliwie, ufna, że jej Matka
Boska nie zawiedzie. N o i o świcie przyjechała ciężarów­
ka z jedzeniem, zapasem mąki, kaszy - przysłała ją daw­
na koleżanka, która miała gospodarstwo i dowiedziała
się, że pani Zofia prowadzi internat. Poszła więc do księ­
dza, widzisz - powiedziała - jaki z ciebie niedowiarek.
W istocie cały projekt, sprowadza się do jej osoby,
nieprawdopodobnej mocy działania. N i m jeszcze za­
kończy jedno zadanie, już planuje następne. Zawsze
przekraczające siły człowieka. Niewykonalne. A l e ona
tego nie widzi. Matka Boska pomoże, twierdzi i dosta­
je od ludzi wszystko, czego potrzebuje. Już raz w ten
sposób dostała materiały budowlane, ludzi do pracy,
odbudowała pałac, teraz w Rzepczynie zabrała się do
odbudowy następnego. Nie dwotku, ale dworu, pałacu.
Wypalony wymagał prac budowlanych, dachu, a więc
dachówek, okien, stolarki - wszystko dostała od do­
brych ludzi, firm, przedsiębiorstw. Teraz, kiedy oglą­
dam odbudowany budynek, mądrze, pięknie wyposażo­
ny, z gazowym ogrzewaniem, nie mogę pojąć, jak do te­
go doprowadziła. Jak ze swoją niezachwianą wiarą
i z promiennym uśmiechem przedziera się przez jaszcz
finansowych paragrafów, przepisów? Wolę o tym nie
myśleć. A dodać muszę, że w pałacu zorganizowała Po­
licealne Studium Rzemiosł Artystycznych, z pracow­
niami witraży konserwacji stolarki artystycznej ma­
larstwa ściennego i instrumentów muzycznych. Uczy
się w nim trzydziestu trzech młodych ludzi z najbied­
niejszych rodzin i domów dziecka. T u mają internat,
pełne utrzymanie. Początkowo nauczyciele dojeżdżali
i uczyli bez pensji zarażeni pasją pani Zofii Teraz stu­
dium działa już oficjalnie, w systemie ministerialnym
a nóziom prac które widziałem, jest naotawde wysoki
Młodzież zainteresowana" 'folklorem stworzyła zespół
Rzecezvn Folk Band którv koncertuje i "dobvwa na
grody na konkursach. Rzeźbi, maluje
' Pani Zofii udało się pozyskać doskonałą dyrektorkę
Studium, historyka sztuki. Namówiła ją do zamieszka­
nia w Rzepczynie. Teraz myśli o tym, jak pomóc l u ­

dziom, jak zintegrować środowisko lokalne z działal­
nością Domu Pracy Twórczej. Jej najbliższe plany to
gazyfikacja wsi, sieć wodociągów, małe zakłady prze­
twórstwa spożywczego; dalsze - kąpielisko, basen
25-metrowy dla wsi i turystów - ekologiczna szkoła
„zielona", ogród botaniczny, lecznica dla zwierząt le­
śnych okaleczonych przez kłusowników, skansen,
stadnina z końmi dla gości, domki dla wczasowiczów,
a obok nich ogródki z ginącą wiejską roślinnością.
A więc agroturystyka jako szansa rozwoju wsi. Szanse
są, teren jest piękny, czysty. A „najważniejszym pro­
blemem - jak pisze pani Zofia w aplikacji do Fundacji
Kultury - jest ukazanie ludziom, że są potrzebni, przy­
wrócenie i m wiary w swoje możliwości, odbudowanie
dobrosąsiedzkich stosunków i solidarność, stworzenie
więzi międzyludzkiej dla wspólnego budowania przy¬
szłości, odkrywania swych korzeni i szukanie dawno
zapomnianych tradycji".
Nie wiem, na ile te pomysły znajdują akceptację.
Być może zaskakują, a nawet niepokoją. Czy uda się
zaktywizować środowisko tak już porażone bezczynno­
ścią, inercją? Znam przykłady (także z Małych O j ­
czyzn), kiedy rozmach działania jednostki kończył się
porażką, a przecież zamierzenia pani Zofii przekraczają
wyobraźnię mieszkańców wsi. Jedyne, co uspokaja, to
wiara w moc jej wiary. Niezależnie jednak od tego, jak
potoczą się losy pani Zofii, jej przykład pokazuje, ile
może zdziałać jednostka, zwłaszcza niepowtarzalna
i niezastąpiona.
P.S. Pani Langowska została oczywiście laureatką
piątej edycji konkursu Małych Ojczyzn.

Sztokholm
Przyjaciele zaprosili mnie do Szwecji i ażebym się nie
nudził, kupili mi bilet na koncert zespołów cygańskich
i węgierskich. Właśnie wtedy, na tym widowisku, H o n wedzi z Węgierskiego Zespołu Tańca sprawili, że pomy­
ślałem o Tadeuszu Sygietyńskim i początkach „Mazow­
sza". Zespół węgierski tańczył w strojach stylizowanych
na codzienne, mężczyźni klepali się bez przerwy, głośno
i szybko, w sztylpy, uda, ręce - gdzie się dało. Trzepot
tego klepania znudził mnie juz po kilku minutach, coś,
co ma sens na weselu czy zabawie, zamienia się na es­
tradzie w greps choreograficzny. Szwedji patrzyli jednak
w zachwycie - porywał ich temperament tancerzy, wygibasy nóg, wykręcanych jak tylko się dało, a nawet
i bardziej. Chłopcy klepali się w zapamiętaniu, raz wy¬
żej, raz niżej. Ale pojawiły się dziewczyny, wiotkie, smu¬
kłe, wdzięczne w ruchach. Teraz chłopcy obskakiwali
je, zapamiętali w tym tupaniu i trzepocie dłoni uderza­
jących w cholewki. Zatracali się w rym wirze, w podnie­
cających rytmach
^ one spokojne, opanowane Wład-

490

�Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC

cze. Już po chwili wiedziało się, że to one tu panują. Fi­
gurynki z Tanagry, tancerki z waz greckich. Połączenie
niewinności z rozwagą. Kuszące tą demonstracyjną nie­
winnością. Więc chłopcy prześcigają sami siebie, ska­
czą, zwijają się, demonstrują swoją jumośc. A one spo­
kojne, ruchy pełne wdzięku, kuszące błyskiem oka i de­
likatnym trzepotem rączek. K t o je tego nauczył? Kuszą,
a zarazem patrzą trzeźwo. Wybierają. Czują, że jeśli się
chce zachować urok dziewiczości, trzeba być piekielnie
rozważnym. Prowokować, ale nie dać siebie sprowoko­
wać. Trzymać zmysły na postronku.
T o pewnie dlatego tak często czytamy o dziewczy­
nach, które podporządkowywały sobie chłopców, zachę­
cając ich do czynów okrutnych. Byli w ich rękach niemal
bezwolni. A one rządziły. Zimne, piękne, pociągające.
Taniec porywał. Widz wciśnięty w fotel czul przeni­
kający go rytm, a oni tam - na scenie - dyszeli ciężko,
zapamiętani w ruchu, podczas gdy one - wiejskie bo­
ginki - kokietowały, prowokowały - i z niewypowie­
dzianą gracją powstrzymywały zalotników. Patrzyłem
na scenę, juz wciągnięty w tę grę, poddany rytmowi
muzyki. O d dawna nie widziałem tak wyraziście zaryso­
wanej granicy żywiołów: kobiecego i męskiego. Podda­
łem się urokowi dziewczęcości, której nikt nie uczy,
która płynie z doświadczeń pokoleń. Pomyślałem
o symbolice wianka, welonu. Pomyślałem o tym, jak
chciał widzieć „Mazowsze" Tadeusz Sygietyński, co go
szczególnie wzruszało w naszym folklorze.
Często ostatnio myślę o Tadeuszu, był w pewnym
okresie życia ważny dla mnie. O wiele bardziej niż ja
dla niego, przede mną otwierały się różne drogi, on
koncentrował się już tylko na „Mazowszu". Byłem mu
potrzebny nawet nie do załatwiania spraw w Minister­
stwie Kultury, bo tu więcej mógł zdziałać Kazimierz
Korcelli (dramaturg), ale do sprawdzania swoich kon­
cepcji, do tego, by przy nim być, dodawać mu energii.
Pozornie byliśmy na antypodach, ja, jeszcze nie cał­
kiem opierzony, tracący naiwne złudzenia, on - do­
świadczony, syty życia, już u jego schyłku. Ale ani alko­
hol, ani lata estrady, kabaretów, nocy spędzonych
w „Adrii" i podrzędnych knajpach nie zabiły w nim
wrażliwości. Wewnętrznej czystości. Zjednywała mnie
jego żarliwość, pasja w tworzeniu zespołu. T o był cel,
do którego dążył. Mira Zimińska mówiła m i , że już na
wiele lat przed wojną chciał pokazać na scenie folklor,
który znał z Kolberga i własnych zapisów we wsiach
kurpiowskich. Znałem partytury jego trzech szkiców
symfonicznych, na moją prośbę wykonał dwa z nich
(oberka i mazura) W i t o l d Rowicki z warszawską Fil­
harmonią. Ale na próbie. Po niej uznaliśmy, że to jed­
nak nie jest odpowiednie miejsce dla tej muzyki. Sygie­
tyński miał ogromny talent, komponował piękne me­
lodyjne piosenki ale w większych formach nie czuł się
dobrze miał kłopoty z instrumentacją (mimo dawnych
491

studiów u Weberna). Nie pociągały go eksperymenty,
w folklorze cenił przede wszystkim dwa żywioły: melodyczność i rytm. Nie szukał, jak np. Karol Szymanow­
ski czy Andrzej Panufnik, inspiracji do poszukiwań to­
nalnych, nie fascynowała go specyfika muzyki góral­
skiej, pentatonika. Najważniejsza była dla niego śliczność, wdzięk pieśni i zadzierżystość rytmów tanecz­
nych. Jeździłem z n i m sporo po wsiach kurpiowskich
i opoczyńskich, widziałem, co go fascynuje. Liryka.
Ten wymiar szlachetności, który przenika kolędy, któ­
ry tak przenikliwie prosto wyraził Chopin w środkowej
części Nokturnu h-moll (Lulajże Jezuniu).
W tym miejscu muszę wspomnieć o tym, co przed
wojną i tuż po niej można było usłyszeć w radiu. Była
to rżnięta kapela Dzierżanowskiego, wszelakie Gęsi za
wodą, kaczki za wodą, nic wspólnego z góralszczyzną nie
mające W murowanej piwnicy... albo Góralu, czy ci nie
żal. Chłopskość pojmowano rubasznie, nie chcę powie­
dzieć chamsko, ciężkie rytmy podpitego pospólstwa.
Tego Tadeusz nienawidził. Piosenki, które pisał, były
absolutnie pozbawione wulgatności. Czarowały subtel­
nością, pięknem, które było i jest w folklorze, które
znajduję też w wielu pieśniach „Mazowsza" - Hej, prze­
leciał ptaszek. Kukułeczka, Zachodźże słoneczko... A tak­
że w tańcach, zwłaszcza kurpiowskich, które znam
z pierwszego programu. Właśnie w nich, w tańcach,
które układał Eugeniusz Papliński (jeszcze pod okiem
Tadeusza). Była to wieś urzekająca, kolorowa, w kar­
bach ceremonialności. Wieś odświętna, idealizowana.
Jeden aspekt folkloru. Powiedziałbym - dziewczęcy.
Uosabiała go prześliczna, młodziutka Zdzisia Kachny
(później - Grąbkowska), ulubienica Tadeusza. Kiedy
tańczyła a miało się wrażenie że jest ona do tańca
stworzona, emanowała z niej dziewczęcość, niewin­
ność piękno - które tera po 50 latach, odnajduję
w panienkach z honwedzkiego zespołu.
7

Tadeusz opowiadał m i wiele razy, jak po wojnie
kształtował się w nim zamysł stworzenia zespołu inspi­
rującego się folklorem. Do Warszawy przyjechał w po­
łowie lat czterdziestych
bułgarski „Rosną Kit­
ka". Same dziewczęta. Osiem, może dwanaście. T o by­
ło to, o czym myślał. Postanowił więc, że stworzy polski
odpowiednik tego zespołu. Dostrzegało się to w pierw­
szej fazie tworzenia „Mazowsza". Przeważały pieśni,
niektóre śpiewała grupa dziewczęca, lekko poruszając
się w rytm melodii, tak jak to widziałem na wsi ukraiń­
skiej, kiedy kilka dziewczyn obejmowało się i przymy­
kając oczy, kołysało, śpiewając tęskne dumki. Najpięk­
niejsza, najbardziej autentyczna, surowa w swej urodzie
była Zachodźże słoneczko... Wtedy pieśni dominowały,
tańce były mniej eksponowane. M a m wciąż w oczach
te pierwsze występy, poruszające, łzy mi ciekły, gdy
przygasły reflektory i usłyszałem pierwsze dźwięki tej
pańszczyźnianej Zachodźże... Uważaj, pouczał mnie Ta-

zespół

�AUćsmfer Jackowski* MOJA MAPA KRAJI I I OKOLIC

deusz, później już tego nie będzie... Czego? Piękna?
Aury? Cud pierwszego razu powszednieje, napięcie
opada. Urok świeżości mija, uśmiech dziewczęcy ga­
śnie, pojawia się profesjonalizm. Ale okazało się, że nie
tylko scena ma swoje wymogi. „Mazowsze" stało się
najlepszym towarem propagandowym. Tadeusza już
wtedy nie było, do Karolina przyjechał ze Stanów wiel­
k i , słynny imptesario Sol Hurok. Słyszałem jego ko­
mentarze, uwagi, polecenia kierowane do pani Miry.
Za duzo piosenek, jeśli juz koniecznie chcecie, to niech
się to rusza, korowody i t d . Więcej tańca. Cyrku.
Tego nie powiedział wprost, ale ciągłe porównywanie
z rosyjską Bieriozką, a zwłaszcza Mojsiejewem, wyraźnie
określało, czego oczekuje. Trzeba było podjąć konku­
rencję na tym cyrkowo-estradowym poziomie Mojsiejewa, z nim wygrać na amerykańskich estradach. N o ,
i trzeba było tak kształtować profil zespołu, by chwytał
od razu za serca. Po popisach w podnoszeniu chłopców
przez dziewczęta zrywała się burza oklasków. Tańce,
sceny finałowe, uroda kostiumów to wszystko wiodło do
obecnego kształtu zespołu. Wielkiej rewii ludowej. Re­
wii, w której najprawdziwszy jest strój, kostium. Choć
i on uległ wzmocnieniu, trzeba byto „podbić" kolory,
podobnie jak dziewczyny przemienić w uśmiechnięte
girlsy. Wiejskie dzieci, autentyczne panienki wymienio¬
no z czasem na pochodzące z miast absolwentki szkół
muzycznych i baletowych. Kicz, którego nie było w po¬
czątkowej fazie „Mazowsza", wkradł się i zadomowił
w zespole. Przez łata program koncertów zawierał mój
wstęp. Był chyba szczery (nie mam odwagi zajrzeć do
niego), ale przyszły lata, gdy to, co pisałem, co ceniłem,
zaczęło mieć mało wspólnego z tym, co się działo na
scenie. Mira prosiła, napisz nowy. Nie mogłem, nie
chciałem. T o już nie było moje „Mazowsze". A to daw­
ne, ze Zdzisią, Krysią Jusińską, Irką Wiśniewską (obec­
ną Ireną Santor), przywołał mi w pamięci sztokholmski
występ węgierskiego zespołu.
•

•

•

W Kulturhuset dwie wystawy, szeroko reklamowa­
ne. Obrazy norweskiego malarza O d d Nerdruma. Ma­
luje realistycznie i to z wielką sprawnością. Jego płótna,
dużego formatu, mają nastrój. A przy tym są patetycz­
ne, i to zarówno autoportrety (w różnych pozach i ko­
stiumach), jak i pejzaże - patetyczne typowym smęt­
kiem północnego nieba. Na tym można by poprzestać,
gdyby nie pewien szczegół. W co trzeciej pracy Nerdrum świntuszy. Bez wdzięku, raczej z niemiecko-koszarowym poczuciem humoru. A oto portret od góry jak z pałacowych płócien, dostojny, w złocistym kafta­
nie. O d dołu zadziera go do góry, eksponuje tłusty,
babski brzuch i penis, jak palec wskazujący, zadarty do

492

góry. Na innym obrazie goła baba sika, na jeszcze i n ­
nym załatwia również inną pottzebę.
Autor nazywa swą sztukę kitschmalaren, czyli malar­
stwo kiczowate. 1 znów dla popisu, dla chleba panie...
Żaden to kicz, nie każda obrzydliwość jest kiczem, ale
hasło jest nośne, ludzie przychodzą. U nas też wystar­
czy, by na wystawę nazwaną kiczem waliły tłumy,
z dziećmi i tobołami. Signum temporis. Nazwij serial te­
lewizyjny ambitnym, na wysokim poziomie - widownia
zmaleje, a przeciwnie - powiedz, że drobnomieszczański, kiczowaty - i już sukces ffekwencyjny pełny. Nie­
stety... Piszę o tej wystawie, ponieważ jej ważny aspekt
związany jest z prymitywizacją i degradacją gustów za
sprawą telewizji, siteomów, seriali, zwłaszcza południo­
woamerykańskich.
Wielu dziś artystów umie dobrze malować, także
w kategoriach realistycznych, akademickich. Precyzyjny
rysunek, świadomość koloru, formy. Ale coś ich musi
przecież odróżniać od dawnych mistrzów. Surrealistycz­
ny pejzaż, udziwnienie, wprowadzenie abstrakcyjnej
konstrukcji w obraz realistycznie malowany (jak choćby
u Henryka Wańka). Mistyka, symbolizm, a także - jak
widać na norweskim przykładzie - prowokowanie złym
smakiem. Już nawet nie brzydotą, ale obrzydliwością.
A dwa piętra wyżej doskonała wystawa, ponad setka
fotografii Mary Ellen Mark: Amerykańska
Odyseja.
Ameryka, jakiej nie znamy, i nie wiem, czy chcemy
znać. Brudne, zaśmiecone, smutne ulice. Kosze od
śmieci, budki telefoniczne w stanie nie lepszym niż war­
szawskie, ludzie. Właśnie ludzie. Oderwać się nie mo­
głem od tych zdjęć, migawkowych, bezbłędnie prezen­
tujących istotę smutku, beznadziei, zagubienia. A n i jed­
no zdjęcie nie jest upozowane, a przecież widziane
w masie mają w sobie wyraźne cechy wspólne. Są do­
skonale skomponowane, zobaczone, ale na innej zasa­
dzie, niż to się zazwyczaj robi. Każde ma psychologiczny
i społeczny podtekst. Dzieci przedwcześnie dojrzałe,
Murzynki o smutnych oczach, mężczyźni, którzy już na
nic nie liczą. Maleńkie dziecko tresowane do konkursu
piękności, aktorzy, których znamy z przedwojennych
filmów, zniszczeni życiem. Ludzkie wraki. Ale nie tylko
treść działa na widza, lecz w równej mierze sposób w i ­
dzenia (i fotografowania) pani Mark. Jedno zdjęcie nieupozowane, trzaśnięte w chwili nieuwagi modela, nie
robiłoby tego wrażenia ale już setka zwraca uwagę na
świadomość fotografa, na antypozy konsekwentne i po­
dobne do siebie Ciekawa wystawa Już nie po raz pierw­
szy właśnie fotografie zapadają mi w pamięć na równi
z ważnymi dziełami sztuki. Wielkie moje przeżycia
ostatnich miesięcy: Vermeer w Wiedniu, Velasquez
i Goya w Prado oraz Salagado w Warszawie. Niesamo­
wite zdjęcie z kopalni złota, koszmar ludzkiego trudu,
upodlenia. Nasuwa się na myśl Piekło Dantego.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11397" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11375">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/ff8b8a68fed868c04009bfeb5faf0e4b.pdf</src>
        <authentication>26a48f3d69989dcb7000ceec9280d079</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135744">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4804</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135745">
                <text>1965</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135746">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:4459</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135747">
                <text>Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135748">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2; pierwsze strony</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135749">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135750">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135751">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135752">
                <text>i polska sztuka ludowa
У

I N S T Y T U T

S Z T U K I

P O L S K I E J

A K A D E M I I

N A U K

ROK

XIX

1965

NR

2

�TREŚĆ
Anna Kutrzeba-Pojnarowa

J a n Stanisław Bystroń j a k o h i s t o r y k i t e o ­
retyk kultury ludowej

Anna Kunczyriska-Iracka

Malarze l u d o w i z Gide)

M a r i a Przeździecka

P i s a n k i białostockie

J a d w i g a i A n a t o l i u s z Czerepińscy

Zespół

Z ARCHIWUM
Franciszek

chałup w

71
79
101

Kalwarii

Paclawskiej

.

113

Opis zabudowań d w o r u i w s i Nieznanice,
p o w . W i e l u ń z 1819 r o k u ( M a t e r i a ł y do
dziejów b u d o w n i c t w a wiejskiego) .
.
.

123

HISTORYCZNEGO

Sobalski

WSPOMNIENIA

POŚMIERTNE

J a n i n a Orynżyna

Wanda

Janusz

J a k u b C z e c z e l e w s k i 1907-1963 .

Optołowicz

Szrajberówna

1886-1963

.
.

.
.

.
.

KRONIKA

12S
127
128

SUMMARY O F A S T I C L E S

129

РЕЗЮМЕ

131

Na

okładce:

Na

stronie,

Rycin.

Bibl.

Głowa,
tytułowej:
UJ.

Fot.

drewno
Matka
Jan

surowe.

Wyk.

B o s k a Gidelska,

Henryk

Zegadlo.

drzeworyt,

Swiderski.

Л

Krzyżka,
8 X 5,9 cm.

pow.

Kielce.

Wl.

Gabinet

��KOMITET
REDAKCYJNY
M g r Aleksander Jackowski,
dr Kazimierz
Pietkiewicz,
prof, d r Ksawery P i w o c k i ,
prof, dr Roman
Reinfuss,
prof, d r Tadeusz S e w e r y n !
ZESPÓŁ
REDAKCYJNY
Redaktor
naczelny:
mgr
A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , za­
stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­
go: prof, d r R o m a n R e i n ­
fuss,
sekretarz
redakcji
i
redaktor
działu:
mgr
Jadwiga
Jarnuszkiewiczo­
wi
wTpóInraTownicy
mgr

daktor
techni^ny
Maria
K l u k o w s k a układ g r a f i c z n y
Jadwiga Jarnuszkiewiczowi
T ł u m . : D . R o n o w i c z (ang.ł,
Natalia
Stasińska
(ros.K
RED • Instvtut Sztuki P A N
Warszawa
ul
Długa 26
t e l . 31-32-71/4," w . 28 i 2o!
W YD. i ADMINISTR.:
P.P
Wydawnictwa
Artystyczne
i Filmowe, Warszawa, u l .
K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23.

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11396" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11374">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/3f642fd1f32edbf05b11b6b293d2229e.pdf</src>
        <authentication>d76ffc0773d122e1fe910d358d279330</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135734">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4802</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135735">
                <text>1965</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135736">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:4458</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135737">
                <text>Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135738">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.65-67</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135739">
                <text>ang.</text>
              </elementText>
              <elementText elementTextId="135740">
                <text>ros.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135741">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135742">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135743">
                <text>p

O

L

I

S

H

F

O

L

K

A

R

T

Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES
Mo. 1

Y E A R BOOK X I X

Vera Hasalowa — T H E Ż Y W I E C
GROUP A N D
PICTURES P A I N T E D O N G L A S S F R O M T H E M O ­
R A V I A N - C Z E C H BORDER C O U N T R Y
The article discusses pictures painted o n glass about
which Jozef G r a b o w s k i w r o t e i n the periodical " A r k a ­
dy" i n 1939, decribing them as t h e Ż y w i e c group. A f t e r
examining a v e r y large number o f pictures of this
type (blue) i n the museums of Czech Silesia (Opava,
Ostrava,
F r y d e k - M i s t e k , Frenstat
and others)
the
authoress of the present article came to the conclu­
sion that they were connected w i t h two other groups,
very similar i n character (pastel and coloured, m u l t i ­
coloured), and points to the p r o b a b i l i t y o f most of the
pictures i n question coming f r o m one and the same
workshop, w h i c h she assumes was i n a w e l l - k n o w n
centre of pilgrimages, that is, a place i n w h i c h there
was trade i n devotional objects and pictures, namely
the t o w n of Frydek (on the border M o r a v i a and the
Cieszyn region). This is testified by the v e r y large
number o f pictures that are k n o w n to have come f r o m
Frydek and v i c i n i t y and the fact that people remember
the workshop there and i t is referred to i n literature
on the subject (Cernohorsky, V y d r a , Boucek). The
authoress goes on to show that the workshop, which i n
all p r o b a b i l i t y existed t i l l the end of the 19th century,
perhaps even longer, was founded at the meeting
point o f three regions where painting on glass was
practiced: the Silesian, M o r a v i a n and Slovak regions.
The authoress makes a v e r y detailed study of the M o ­
r a v i a n region, of w h i c h l i t t l e is k n o w n so far, p o i n t ­
ing to the numerous connections between the products
of the workshop i n F r y d e k and the paintings on glass
done i n the M o r a v i a n region i n the middle of the
19th century, p a r t i c u l a r l y some of the paintings done
by artists of the M o r a v i a n region. The Ż y w i e c group
is a collection of typical Frydek paintings of the blue
group, b r o u g h t to the villages i n the v i c i n i t y of Ż y w i e c
by
pilgrims from
F r y d e k by wandering
pedlars
who took their wares f r o m house to house. So it is
pretty certain that the paintings on glass f o u n d i n the
villages near Ż y w i e c came from t w o sources — from
Frydek and f r o m an u n k n o w n workshop that was
somewhere on the t e r r i t o r i t y of today's Poland and
w h i c h was o n l y local is scope and was m a r k e d for its
folk
character.

Aleksander Jackowski - CONTEMPORARY F O L K A R T
REMARKS FOLLOWING THE LÓDŻ E X H I B I T I O N
I n the contemporary village there are various kinds
of creative art existing side by side.
1. art based on the t r a d i t i o n a l patterns of folk culture,
destined f o r the artist's o w n use i n his own m i l i e u ,
t h a t is, art f u l l y corresponding t o the' usual definition
of folk a r t ;
2. art based on the t r a d i t i o n a l patterns of folk culture,
destined f o r customers outside the village m i l i e u
( „ e x p o r t " to the towns), that is w o r k having ever
weaker links w i t h the village milieu and sometimes
contrary to its likings.
3. art corresponding to the present taste i n r u r a l and
suburban milieus and destined for those milieus, that
is, art of the k i n d mentioned i n point 1. created i n
conditions where folk culture is losing its specific
character, i n a situation where the artistic tastes of
the m i l i e u are s t i l l the same, but are being influenced
by the i n f i l t r a t i o n of patterns from other milieus, from
the suburban areas of towns (so-called ,,feast-day ort").
A p a r t from these kinds of art, there are also others
i n the r u r a l areas that cannot be placed i n the
categories of folk art, for instance, the w o r k of the
„ p r i m i t i v e s " , that of children and of amateur artists,
that is, a l l the kinds of art that represent either
extremely i n d i v i d u a l artistic work, or w o r k where
the artists copy accepted patterns, keeping to the

1965

various artistic conventions prevailing i n the various
milieus.
Out of a l l these different kinds of art to be .t'ound
in the countryside today, the art based on the t r a d i ­
tional patterns (point 1) is becoming ever less popular
i n the r u r a l milieu, w h i c h fact is causing its gradual
disappearance, p a r t i c u l a r l y i n fields where i t cannot
compete w i t h industrial goods, for instance — smithery,
furniture making, clothing, etc.
Weaving still remains a v e r y levely field o f folk art.
The village people s t i l l make various kinds of decorations
and flowers from coloured tissue paper for their own
use and also „ p i s a n k i " (painted eggs for Easter) and,
to some extend, pottery too. A l l the other folk art
products are today destined for the urban customer
The existing forms of care over folk art are, i t is true,
checking the process of its disappearance, but a definite
artistic regression is evident i n a l l fields of folk art,
which cannot be attributed t o the fact t h a t the best folk
artists are ageing and dying and not to the lack of new
young artists w h o are just as talented, but to the fact
that the folk artist of today does not produce his w o r k
for his own milieu.
The mentality, consciousness and artistic vision of
the contemporary man is different. Tradition, w h i c h
formerly provided permanent foundations for folk art,
has not such a strong influence toaay, even on the artists
who consciously base their w o r k on i t . This is conducive
to the development of individual searchings and calls
for more personal inventiveness on the part of the
artist. B u t the development of i n d i v i d u a l i t y is not always
accompanied by artistic value. The self-taught artist, w h o
does not usually have much idea of art, becomes rather
helpless i f he tries to depart from tradition and depend
on his own ideas.
The situation is a specific one as regards carving,
w h i c h has always been less dependent on the artistic
traditions of the milieu. I n this field of art, the factor
of i n d i v i d u a l inventiveness has always played the biggest
role and today too, i t is decisive i n producing the best
folk carvings. The number of carvers is growing and
the artistic level of their w o r k has improved d u r i n g the
last dozen or so years, w h i c h is, to some extent, due to
the mass purchases of these works by C P L i A (Folk A r t
Industry Cooperative) and the competitions and e x h i b i ­
tions organized by this folk art cooperative.
I n the present situation, w i t h t r a d i t i o n a l folk art
getting less popular in the r u r a l communities and the
cosequent reduced demand for it, the problem of caring
for this art is extremely important as an essential
condition making the production of folk products possible.
The institutions taking care of folk art (CPLiA. the
Ministry of Culture and A r t , the museums) are taking
the place of w h a t formerly shaped this art, namely, the
traditions o f a given m i l i e u , and are thus guaranteeing
the maintenance of a high artistic level and also a market
for folk art products.
This assistance has, i t is true, maintained and even
re-activated some t r a d i t i o n a l techniques, but i t is not
able to check the regressive process taking place i n folk
art.
But the decline of this traditional folk art is not
synonymous w i t h the liquidation o i the specific art of the
villages and suburbs (see point 3). This art is aestheti­
cally separate from contemporary professional art. but
it does show some links w i t h the former ..feast-day art".
Although i t cannot compate w i t h the former f o l k a r t
from the artistic point of view, i t is not altogether
deprived of aesthetic values.
Maria Przeździccka
CRACOW

— EXHIBITION

OF

ICONS I N

Discussing the e x h i b i t i o n of 15th—19th century icons
from the M a ł o p o l s k a region, the authoress of the pre­
sent article draws attention to the great variety and
specific i n d i v i d u a l i t y o f these paintings due both to
the fact that they were produced i n an area constituting

65

�the m e e t i n g place o f East and West, and to the process
of the L a t i n i s a t i o n o f rites and the influence o f the
ioons p r o d u c e d b y t h e n e i g h b o u r i n g S ą c z g r o u p .
T h e v a r i e t y o f tendencies and trends depended o n
the education and talents o f the painter, the patterns
he f o l l o w e d , t h e i n s t r u c t i o n s o f t h e c l e r g y a n d t h e
t r a d i t i o n a l l y a c c e p t e d f o r m s . I t also d e p e n d e d o n t h e
d e s t i n a t i o n o f t h e i c o n p a i n t i n g . T h e e x h i b i t i o n also
shows v a r i o u s k i n d s o f f o l k icons, even pictures o n
b a n n e r s a n d crosses c a r r i e d i n p r o c e s s i o n s .
Speaking
about the instructions o f the clergy and the t r a d i t i o ­
n a l l y accepted f o r m s , the authoress d r a w s
attention
to t h e f a c t t h a t i t w a s n o t u s u a l l y a l l o w e d t o i n t r o ­
duce Gothic o r n a m e n t a t i o n i n t o t h e O r t h o d o x churches,
the accepted f o r m s being Renaissance and baroque. I n
1970, i t w a s o f f i c i a l l y s t a t e d t h a t t h e i c o n o s t a s i s
was
not e s s e n t i a l i n t h e O r t h o d o x C h u r c h . I f i t w a s p l a c e d
t h e r e , i t h a d to c o n f o r m t o t h e t r a d i t i o n a l p a t t e r n , i n
w h i c h t h e t r a d i t i o n a l i c o n o g r a p h i e a r t f o l l o w e d a set,
formal
schema. T h i s
makes
i t rather
difficult
to
establish
the dates o f some icons.
The destination o f the icons i n f l u e n c e d t h e i r cha­
r a c t e r and a r t i s t i c range. T h e iconostasis, being the
most p r o m i n e n t l y displayed, had to meet the highest
r e q u i r e m e n t s . A n d i t is h e r e t h a t w e see t h e s t r o n g e s t
and longest maintenance of the iconographie and f o r ­
mal
r i g o u r s e s t a b l i s h e d at o n e t i m e f o r t h e E a s t g r n
C h u r c h . I n scenes f r o m t h e l i v e s o f s a i n t s , t h e a r t i s t s
had more freedom i n i n t r o d u c i n g new elements. The
icon painters of the M a ł o p o l s k a r e g i o n i n the 16th—18th
centuries were m o s t l y t o w n s f o l k o f P o l i s h or Russian
origin, more rarely they were monks o f Basilian friars.
T h e m a i n centres o f icon p a i n t i n g w e r e : Rybotycze,
Przemyśl, Jaworów,
Żółkiew
and the monastery
at
Poczajów. The painters w h o w o r k e d f o r the church
either collaborated w i t h guilds or got their
orders
f r o m monasteries
o r l a y clergy o n the p r i n c i p l e o f
family
ties.
T h e r e is a l a c k o f d e t a i l e d i n f o r m a t i o n a b o u t t h e
S ą c z icon painters, b u t there are m a n y
arguments,
and examples of t h e i r a c t i v i t y , t e s t i f y i n g to the fact
that this g r o u p d i d exist. I n t h e i r paintings the h a b i t
of
following
a great
variety of patterns
makes it
d i f f i c u l t to establish the date w h e n t h e y w e r e p r o ­
duced. I n considering the S ą c z group, the authoress
o f t h e a r t i c l e says t h a t t h i s g r o u p w a s f o r m e d b y l a y
artists w h o were not o r g a n i z a t i o n a l l y l i n k e d w i t h m o ­
nasteries o f the clergy of the O r t h o d o x C h u r c h , and
t h a t these painters started to take patterns f r o m the
art o f the O r t h o d o x and L a t i n churches o f various
periods
earlier
than
the
painters
working for
the
O r t h o d o x c h u r c h , a n d used t h e s e p a t t e r n s m o r e e x ­
tensively.
A n a l y s i n g t h e f o r m a l s o l u t i o n s a p p l i e d , she p o i n t s t o
the great v a r i e t y o f influences o n f o l k icon p a i n t i n g ,
Latin
a m o n g others, the i n f l u e n c e of c o n t e m p o r a r y
devotional pictures and Russian metal ornaments.
To
s u m up, the authoress states once again t h a t
i t is d i f f i c u l t to e s t a b l i s h t h e c h r o n o l o g y a n d w o r k m a n ­
ship o f the icon paintings, f o r the same painters p r o ­
duced
pictures
destined
for
various
purposes
and
therefore had a d i f f e r e n t approach i n d i f f e r e n t icons
towards the t r a d i t i o n a l elements b o r o w e d f r o m Russo- B y z a n t i n e a r t , L a t i n a r t a n d P o l i s h f o l k a r t . (12—16).

Anna Dobrzańska-Pawlicka — PAINTING ON COTTAGE
WALLS I N THE VILLAGE OF SAMOKLĘSKI, JASŁO
DISTRICT
T h e authoress begins w i t h some general
remarks
on the custom of p a i n t i n g the w a l l s o f cottages w i t h
c a l c i m i n e o r l i m e , a n d t h e n deals i n d e t a i l w i t h the
p a i n t e d o r n a m e n t a t i o n to be f o u n d o n t h e w a l l s o f
the cottages i n the v i l l a g e o f S a m o k l ę s k a . T h e o r n a ­
m e n t a t i o n is u s u a l l y o f a m i x e d k i n d ; t h e f r a m e w o r k
o f t h e c o t t a g e is g e n e r a l l y p a i n t e d w i t h w h i t e l i m e ,
sometimes w i t h the a d d i t i o n o f a b l u e tint, and some­
t i m e s i t is w h i t e w a s h e d i n stripes. S o m e of the cottages
have t h e i r f r o n t w a l l s p a i n t e d w h i t e a l l o v e r and the
gable p a r t i n stripes o r perhaps i n a d o t t e d p a t t e r n .
The doors are decorated w i t h patterns p a i n t e d i n l i m e .

M o s t o f these p a t t e r n s are s t y l i z e d p l a n t f o r m s . Geo­
m e t r i c a l patterns are m o r e r a r e l y m e t w i t h , f o r i n ­
stance, patterns
o f d o t s , l i n e s , etc.
T h e composition of the o r n a m e n t a t i o n depends on
t h e s h a p e a n d size o f t h e d o o r w h i c h is t o be p a i n t e d .
As r e g a r d s the l o n g - s h a p e d f a r m b u i l d i n g s i n the
village o f S a m o k l ę s k a ,
t h e d o m i n a n t n o t e is
large
vertical patterns
on the doors f o r m i n g
a
compact
compositional w h o l e w i t h the w h i t e w a s h e d f r a m e w o r k .
T h e p a i n t i n g t o be f o u n d o n t h e c o t t a g e s i n S a m o ­
k l ę s k a has n o t a n y l o n g t r a d i t i o n s . T h e b e g i n n i n g o f
t h i s c u s t o m can b e t r a c e d b a c k t o t h e y e a r 1910. T h e
p a i n t i n g is done e x c l u s i v e l y b y w o m e n , u s u a l l y before
E a s t e r . T h e r e a r c s i m i l a r w a l l p a i n t i n g s also i n s e v e r a l
villages i n the neighbourhood of S a m o k l ę s k a .
T h e p a i n t i n g is p u r e l y o r n a m e n t a l a n d has n o o t h e r
f u n c t i o n , w i t h t h e e x c e p t i o n o f t h e s i g n o f t h e cross.
Maria
Gutkowska-Rychlewska — PATTERNED
S A S H E S O F T H E 1 7 t h A N D 18th C E N T U R Y

NET

Net
sashes w e r e c o m m o n l y w o r n b y t h e P o l i s h
b u r g h e r s a n d n o b i l i t y i n the 17th a n d the f i r s t half o f
t h e 18th c e n t u r y . T h e t e c h n i q u e o f net lace w h i c h was
used i n t h e i r m a k i n g l a s t e d t i l l t h e b e g i n n i n g o f t h e
20th century i n f o l k
art.
S i l k p a t t e r n e d sashes, a b o u t t h r e e m e t r e s l o n g a n d
a b o u t 50 c m w i d e , m o s t l y r e d a n d c r i m s o n , s o m e t i m e s
adorned w i t h gold o r silver, w e r e tied o n over
zupan
a n d kontusz
(over -coat w o r n b y P o l i s h nobles). Cheaper
woolen or
s e m i - s i l k sashes w e r e w o r n
already
in
t h e 1 7 t h c e n t u r y , a n d i n t h e second h a l f o f t h e 1 8 t h
c e n t u r y c h e a p e r sashes o f t h i s k i n d w e r e also w o r n
by
the peasants l i v i n g near C r a c o w .
Barbara Kołodziejska — E X H I B I T I O N
OF
PAPER-CUTS IN THE REGIONAL MUSEUM
LONA
GÓRA

ŁOWICZ
AT ZIE­

This e x h i b i t i o n was a display of the w o r k o f Zofia
F o k s , b o r n i n 1902 n e a r Ł o w i c z , w h e r e she l i v e d u n t i l
1945. S h e has n o w b e e n l i v i n g i n t h e v i l l a g e o f C h w a l i n , S u l e c h ó w d i s t r i c t , n e a r Z i e l o n a G ó r a , f o r 19 y e a r s .
Z o f i a Foks l e a r n t to m a k e paper-cuts f r o m her m o t h e r
a n d u p t i l l a b o u t 1930 m a d e a l o t o f t h e m f o r h e r s e l f
a n d h e r n e i g h b o u r s . B u t a f t e r t h a t she s t o p p e d m a k i n g
t h e m . T h e 107 p a p e r - c u t s o n v i e w a t t h e p r e s e n t e x ­
h i b i t i o n a r e t h e f i r s t she has d o n e since she g a v e i t
u p t h i r t y y e a r s ago. S h e uses t h e t r a d i t i o n a l Ł o w i c z
p a t t e r n s : p a p e r - c u t s d e p i c t i n g v a r i o u s subjects, and i n
stars.
the f o r m of bands and
A n a l y s i n g the v a r i o u s f o r m s o f the paper-cuts, the
a u t h o r e s s p o i n t s to t h e i r d i f f e r e n t n e s s f r o m t h e t r a ­
d i t i o n a l Ł o w i c z p a p e r - c u t s , d u e to h e r h a v i n g l e f t h e r
the
n a t i v e m i l i e u , f o r o n e t h i n g , a n d also because
m a d e t h e p a p e r - c u t s n o t as a d e c o r a t i o n f o r h e r h o m e ,
but
as m u s e u m
exhibits.
Ewa
F r y ś - P i e t r a s z k o w a — T H E 21st A N D 22nd
VITY CRIB COMPETITIONS I N CRACOW

NATI­

D i s c u s s i n g t h e l a s t t w o C r i b C o m p e t i t i o n s i n 1963
a n d 1964, t h e a u t h o r e s s f i n d s t h a t t h e p o p u l a r i t y o f
t h e e v e n t has g r o w n t r e m e n d o u s l y o f l a t e . T h e m a x i ­
mum
n u m b e r o f c r i b - m a k e r s entering for the
first
15 c o m p e t i t i o n s w a s 40, w h i l e i n t h e l a s t o n e , 100
c r i b - m a k e r s s e n t i n 113 N a t i v i t y C r i b s .
A s regards the e v o l u t i o n o f the f o r m o f the cribs,
t h e t r e n d is t o w a r d s m i n i a t u r i z a t i o n , i n v i e w o f t h e
f a c t t h a t t h e y a r e u s e d as s o u v e n i r s a n d g i f t s . F o r t h e
same reasons, the p u p p e t
theatre f o r m
is b e c o m i n g
o b s o l e t e . O n t h e o t h e r h a n d , t h e r e is a g r o w i n g t e n ­
dency towards jeweller's precision and a w e a l t h of
o r n a m e n t a t i o n . The c r i b - m a k e r s , i n seeking new f o r m s ,
are i n f l u e n c e d b y c u r r e n t events and celebrations. T h e
i n f l u e n c e o f t h e 600th a n n i v e r s a r y o f t h e J a g i e l l o n i a n
U n i v e r s i t y c o u l d b e seen i n t h e i n t r o d u c t i o n o f a r c h i ­
tectural elements f r o m the historical U n i v e r s i t y b u i l d ­
ings a n d the i n c l u s i o n of h i s t o r i c a l personalities i n the
cribs.

.

�n

O

/

l

b

C

KBAPTAJIbHblH

K

O

E

HCyPHAJI

H

A

M3flABAEMbIÎÎ

JA 1 •

P

O

f

l

H

O

E

MHCTMTyTOM HCKyCCTBA
TOA M3ÄAHMH X I X

Bepa XacajioBa — JKMBEU.KAH I W ü n A M KAPTMHbl
HA CTEKJIE HA TPAHMHE MOPABHM M HEXMM

TeneHHo

M

C

K

Y

C

C

T

B

O

nOJIbCKOH AKAflEMMM HAYK
1965

r j i o x H y T T e o T p a c j i M M C K y c c T B a , K O T o p w e He Bbi-

Aep&gt;KMBaK)T KOHKypeHMMM C npOMblLUJieHHblMM TOBapaMM,
HanpMMep, Ky3HeHHoe peMecjio, BbinojiHeHMe x y f l o j K e c T -

CTaTfaH nocBHmeHa K a p T M H a M Ha C T e K J i e , o Koxopbix
B e H H o í i MeSejiM, o ^ e j K A b i M T.n.
B 1939 r . nucaji Ha CTpaHHU.ax HcypHajia „ApKa^w" K)3ecp
n o n p e x c H e M y SÍMBOÜ O T p a c j i b i o T B o p M H e c T B a a B J i n e T C H
TpaöoBCKM Ha3biBaH MX 2fCnBeijKOM r p y n n o f ó . no wccjieTKanecTBO. B flepeBHe B b i n o j i H a i O T c a TaKJKe p a 3 J i M 4 H o r o
flOBaHMH 3Ha'IMTe^bHOrO KOJIHHeCTBa KapTMH 3T010 THna
pofla yKpameHMH M3 nannpocHOM ö y M a r w , i&lt;BeTbi, flejiaiOT(rojiyöoro), xpaHanjnxca B My3eax HeuicKoił Cnjie3nn
CH riMcaHKM, MHorfla ropuiKM. Bce ^ p y r n e BM^bi Hapo^Horo
(OpaBa, OcTpaBa, &lt;I&gt;pHfleK-MMCTeK, O p e m i r r a T u flp.),
TBopnecTBa BbinojiHaioTca ceünae MCKJiioHMTejibHo fljin
aBTOp npMUiejI K BbIBOfly, HTO OHM CBa3aHbI C flByMH
ropowa.
flpyrMMM, oneHb cxoJKMMM r p y n n a M M ( n a c T e J i b H O ü M n,BeTHecMOTpa Ha pa3JWHHbie cpopMbí 3a6oTbi, OKpy&gt;KaK)l u e M HapoflHoe MCKyccTBo c i ; e j i b K ) 3a«epHcaTb n p o i ; e c c
H o ü ) , (necTpoH). 3TO Bbi3WBaeT
npeflnojiojKeHwe. HTO
ero oTMMpaHMa, BO B c e x o T p a c j i a x HapoflHoro TBopnecTBa,
ÔOJIbUlHHCTBO KapTMH npMHaflJieîKMT K pa60TaM OflHOÍi
3 a M e i a e T c a p e r p e c c . 3 T o r o Hejib3a ooijacHaTb eflWHCTBeHMaCTepCKOii, KOTOpan BGPOHTHO, HaXOflMJiaCb B M3BeCTHOM
Ho .TiMiub yxoflOM M3 JKH3HM j i y H i i i M X MacTepoB C T a p i u e r o
najioMHMMecKOM qeHTpe, a TeM caMblM B n.eHTpe ToproBJiM
n O K O J i e H M a JIMÔO OTCyTCTBMeM H O B b l X MOJIOflbIX T a j I S H T O B ,
npeAMeTaMM pejiMrM03Horo KyjibTa M o6pa3aMM — B r o a TeM cpaKTOM, HTO B HacToamee B p e M a MacTepa napoflpofle O p M f l e K
(Ha r p a H w n , e
MopaBMM M HeuiMHCKOM
H o r o TBopnecTBa j i M i u e n b i o n o p b i B CO6CTBCHHOM cpe«e.
3e!HJIM). 0 6 3T0M CBM^eTCJIbCTByeT ÔOJlblIIOe KOJIMHeCTBO
CoBpeMeHHbiíi
nejiOBeK
oSjia^aeT m m i i
ncMxojiorMeíi,
o5pa30B M3 oKpecTHOCTeił O p M f l e K a a TaKjKe coxpaHMBMHblM C03HaHMeM, MHaHe BMflMT XyflOJKeCTBeHHbie H B J i e u m e c a cBefleHMH o MacTepcKoft cymecTBOBaBinotó noBMHMa. Tpa^MqMa, KOTopaa npencfle onpeflejiajia npoiHbie
ÄMMOMy, BnjioTb flo KOHua X I X BeKa MJIM, nojKajiyíi,
ocHOBbi T B o p n e c T B a , H b i n e H e MMeeT y j K e TOM CMJIM BO3eme flajibiue, — HaxoflHJiacb Ha rpaHnn,e Tpex OKpyroa,
fleMCTBMa « a j K e H a T e x xy^ojKHMKOB, KOTopbie c o 3 H a rae BbinojTHHJiMCb pMcyHKM Ha CTeKjie: cnjie3CKoro. MOTejibHO e í i cjieflyíoT. 3TO c n o c o ô c T B y e T pa3BMTMto HHJHpaBCKoro M cjiOBeHCKoro. no«po6Hee Bcero aBTop n c c j i e BMflyajibHbix TBopnecKMX noMCKOB M Tpe6yeT 6ojiwuero
ayeT Mano H3BecTHbiü MopaBCKMM OKpyr, yKa3breba Ha
BKJiafla JIMHHOM M30ÖpeTaTejIbHOCTM XyflOJKHMKa. Ho He
TeCHyíO CBH3b MejKfly M3,ZjaTeJiaMM &lt;£&gt;pHfleH,KOM MaCTepCKOM
M MOpaBCKMMM pMCyHKaMM Ha CTeKJie cepeflMHbi X I X B.
Bcerfla MHflMBH^yajibHbiM pocT xyflOJKHMKa cKa3biBaeTca
3ra cBH3b BbicTynaer ocoöeHHO oTHeMMBo B HeKOTopwx
Ha ypoBHe e r o npoM3BefleHMił. CaMopo^Hbiii ?:yflożKHMK,
paöoTax jKMBonMCi^eB MopaBCKoro O K p y r a .
CO CJiaSo B OCHOBHOM pa3BMTbIM XOflOHteCTBeHHblM C 0 3 H a JKwBenKyio r p y n n y npe^cTaBJiaeT c o ö p a H n e
ranMHHbix
HMeM, J l M U i e H H b l i ł O n o p b l TpaflMl(MM M npeflOCTaBJieiIHblM
cppwfleuKMx KapTMHOK rojiyöoM r p y n n b i , KOTopbie n p n MCKJiioHMTejibHO caMOMy ceóe, nacTo 6ecnoMomeH.
MHane OÖCTOMT «ejio B o6jiacTM CKyjibnTypbi, KOTopaa
Be3JIM B JKHBeUKyiO flepeBHK) naJIOMHMKM M3 OpHfleKa
BO Bce BpeMeHa Menee flpyrMX BM^OB MCKyccTBa 33BMJIH60 KOpOÖeÜHMKM. ÜT3K nO BCeíí BepOHTHOCTM, pMCyHKH
cejia OT 3CTeTMHecKOM TpaflMqMM cpeflbi. B 3TOM oö.;:acTM
Ha cTeKJie nocTynaJiM B &gt;KMBeu,KMe aepeBHM M3 Ä B y x
MCTOHHMKOB: M3 í p s e K a n M3 HeM3BecTHoií MacTepcKoü,
(paKTOp TBOpHeCKOM BblflyMKM B C e r f l a 5bIJI CaMblM CMJIbKOTopan HaxoflMJiacb Ha TeppMTopMM T e n e p e n i H e ü nojibinw
HbiM M B n a c T o a m e e B p e M a TBKJKG p e u i a e T o
flociMJKeH, Minen TOJibKo MecTHoe 3HaneHMe (oTcyTCTBMe sKcnopTa),
HMax HapoflHOM C K y ^ b n T y p b i . HMCJIO C K y j i b n T o p o ü H e OTjiMMaJiacb c y r y S o HapoflHbiM xapaKTepoM.
3'KJIOHHO pacTeT M 3a nocjieflHMe roflbi ypoBeHb MX pa6oT
3HaHMTejibHo noBbiCHJica. 3TO CBa3aH0, B naciaocTM,
AjieKcaHflp HMKOBCKM — COBPEMEHHOE H A P O A H O Ë
c MaccoBbiMM 3 a K a 3 a M H qeHTpa Hapo^HOM x y ^ o m e c T B e H HOM npoMbiuijieHHOCTM („HenejiMH'), a l a K a c e c ero MeTBOPHECTBO. 3AME1AHMH B CBH3M C BBICTABpOnpMaTMHMM
KOHKypCaMM M BblCTaBKaMM.
KOÎÏ B JIOÍÍ3M
B HacToam.ee BpeMa, K o r ^ a T'paflMi^MOHHoe H a p o ^ H o e
B coBpeMeHHOM « e p e B H e HaSjiiOAaioTCH oflHOBpeMeHHo
MCKyccTBo Bce Sojiee TepaeT onopy B coßcTBeHHOii cpe^e.
pa3JIMHHbie MOflejIM TBOpMHeCTBa.
K o r ^ a c n p o c c p e f l b i HeyKJioHHO CHMJKaerca, Bonpo'.' 3 a 1. T B o p n e c T B O , onnpaioineeca Ha o6pa3u,bi T p a f l H U M O H öoTJiHBoro OTHomeHMa K Hapo^HOMy TBopnecTBy n p n ö p e HOH napoflHOM KyjibTypbi, npeflHa3HaHeHHoe « J i a ny&gt;K,n
TaeT MCKJiHDHMTejibHo Ba'jKHoe 3 H a n e H M e . ToJibKo TSKMM
noBceflHeBHoro o ô w x o a a M 0KpyjKaiom,eft cpeflbi.
o6pa30M MOHCHo npeflocTaBHTb HapoflHbiM yMejibuaM BO32. TBopnecTBo, o n n p a i o m e e c a Ha o6pa3u,bi Tpa,nMu,MOHHOM
MOJKHocTb npoaBJieHMH
CBOMX TajiaHTOB.
yipejKfleHMa
HapoflHOM KyjibTypbi, npeflHa3HaHeHHoe fljia noTpeB3aHMMaiomMeca DTMMM BonpocaMM („HenewMa", MMHMCTepjieHMH M3BHe (flJiH „3KcnopTa" B ropofl) — cjie^OBaCTBO KyjibTypbi M MCKyccTBa, My3eM) n 3 a j i M H a ceöa T y
TejibHO TBopnecTBO, B c e MCHee CBH3anHoe c coScTBeHpojib, KOTopyío HeKorfla M c n o j i H a j i a flaimaa c p e ^ a M ee
H o i í c p e f l o í í , nopoM flaJKe n p o T M B o p e n a u n e e e e B K y c a M ;
xyjjojKecTBenHbie rpaflMqMH, 3acTaBJiaiomMe MacTepa c o 3 3. TBopnecTBO, o T B e n a r o m e e coBpeMeHHbiM BKycaM « e SaBaTb CBOM npOM3BefleHHa Ha COOTBCTCTBeHHO BbICOKOM
peBCHCKOM cpeflbi M ropoflCKOM nepMcpepMM, n p e ^ H a ypoBHe, 6jiaroflapa KOTopoMy OH M o r HafleaTbca Ha pac3Ha ieHHoe fljiH ynoMHHyTbix c p e « cjieflOBaTejibno —
npocTpaHeHMe M npoflajKy paôOT.
BapMaHT (nyHKTa 1), BO3HMKLUMM B yc-jioBMHx OTMMpanpaBfla noMomb 3Toro p o ^ a c n o c o ö c T B y e T coxpaueHMio.
HMH CBoeo6pa3Horo x a p a K T e p a HapoflHOM
KyjibTypw,
a n o p o ñ ^ a ? K e BOCCTaHOBJieHMK) H e K O T O p b l X T p a f l M U H O H B TOM oöcTaHOBKe, Korfla cymecTByroT e m e oOmne
HblX BM«OB TeXHMKM, HO BCe 7KB He B COCTOaHMM 33TOpfljiH flaHHoii c p e f l b i scTeTMHecKMe BKycbi, KOTopwe B c e
M03MTb npouecc p e r p e c c a HapoflHoro TBopnecTBa.
}Ke 0^)0pMMpyiOTCH nOS BJIMHHMGM 06pa31(OB, MHOJDMJIbTeM H e M e H e 3 a K a T Tpa^Mi^MOHHoro H a p o f l H o r o TBOPTpai^MM, nocTynaiomMX M3Bne M3 loposcKOM
nepM» l e c T B a OTHio^b He paBH03HaneH jiMKBMflaijMM c B o e o 6 p a 3 CpepMM (MCKyCCTBO, CBH3aHHOe C npeCTOJIbHbIMM npa3flHoro MCKyccTBa «epeBiiM M ropoflCKoií nepncpepMM ( c p .
HMKaMM).
nyHKT 3). 3TO MCKyccTBo B scTeTunecKOM OTHOUICHMH OTjiMHaeTca OT coBpeMenHoro npo4)eccMOHajibHoro MCKycHapHfly c 3TMMM MoflejiHMH TBopnecTBa B aepeBHe
cTBa M B TO &gt;Ke B p e M H CBa3aH0 C npejKHMMM M3flejIMaMM
BbicTynaioT xy^ojKecTBeHHbie HBJieHMa, KOTopbix c o B e p apMapHHoro MCKyccTBa. X o T a B x y f l o a c e c T B e H H O M OTHOIlieHHO HejIb3H npHHMCJIMTb K KaTerOpMHM HapOflHOrO HCiueHMM
coBpeMeHHoe
HapoflHoe
TBopnecTBo
ycTynaex
KyCCTBa, KaK Hanp. TBOpneCTBO npMMMTMBHblX XyflOJKHMnpejKHeMy H a p o ^ H O M y McicyccTBy, TO B c e » e OHO He
KOB (TEK Ha3. HaMBHblX), TBOpHeCTBO fleTeü, paÖOTbl JIIOJIMUjenO SCTeTMHeCKOÜ UeHHOCTM.
ÖHTejieü, T.e. Bce Te BMflbi MCKyccTBa, KOTopwe npeflCTaBjiaioT jiMôo c y r y ó o MHflMBMflyajibHbie
xyflOJKecTBeHHbie
HBJieHMH, JIM6O MCKyccTBo noflpajKaTejibHoe
npwflepJKHMapMa nuje3fleqKa — BbICTABKA MKOH B KPAKOBE
BaiOmeeCH pa3JIMHHbIX XyflOJKeCTBeHHblX KOHBeHI^MM, —
Ł

B b i C T y n a i o m e e B pa3JiMHHOM c p e ^ e .
Mx Bcex M O A e j i e í í MCKyccTBa, B03HMKaiomHX

B coBpe-

H a c T o a m a a CTaTba n o c B a m e H a B b i c T a B K e MajionojibCKOM MKOHonMCM X V — X I X BB. ABTOP C T a T b M oopamaeT

MeHHOM flepeBHe, Bce MeHee yflOBjieTBopaeT noTpe6nocTM
BHMMâHMe Ha MHororpaHHOCTb
M xapaKTepHoe
CBoec o ß c T B e H H O ü cpeflbi T B o p M e c T B O , onnpaiomeecH Ha T p a - o6pa3Me npeflCTaBJieHHbix
MKOH. 3TO B b i 3 B a H 0 c o n p e flMLiMOHHbie o 6 p a 3 i í b i (nyHKT 1). B pe3y.7ibTaTe S T O r o noc- flejIbHOCTbK)
BOCTOHHOfł M 3 a n a f l H 0 M KyjIbTyp H a flaHHOM

67

�I S

«

i,

¿

S o CO1 H

ft Sí- £
S 2
2
co S ? ••

ja
E

X ïS n
^ (J
J
« 1¿ 03 H

fe
5 *
** X cu o
co co CO
m

s

m

Siaa»ąsí ftccuu fto
°ug a
CO
eu ca
SJ s

s

i s
K
ai

n CO
K «
S

O

O cc

eu
o
X

F"

M eu

es J
es
o e;

S

O j U « H
«'2o CQ eu co
o

Si os
0) S
o CO K 363

s

m O
H £ S

*

CQ CO

2
S S n es&gt;g
w5
9
ï g ft cu 5
ag et*
*
£

£
1=1

««
as
a o c e- 1*

SA

S o

° o

, _

s

t=rCQ oo

C0 &lt;

a*
cO^sO

-S
o
ro
o

J5

9

«s
ca co
co

2 &gt;&gt;

CM

a t=c
s o
a &lt;-

i-

a

cu

a 5

Ä

£&gt;2

w

ca co

es
S CD
5* CO

CO

cu S g
co a
* g
^ es
&lt;D &gt;&gt;
cu
es
et

a
G
o

o

X
CO

ro cu
cu S
» c^o 3.
o,
¡o
CC t" co

«

t
JJ n

2 S «
3

«
°

Ę

ro cu o ' •

j
H

t. 5 o

M

c

05

o 2 eu S
es £
* s&amp;
§ s S 3
3 &amp; rí
~ jft« Ü5
o
cu &gt;,

es X

3 n

« o
ï
H Ä
S
eu eu y H
c!

s s

S eu
s¡
^£

f. X K
u O I eu S
o S u
g S (O
n

S cl p eu eu
-a „
M H P. 3 3
eu H co ce s
o
a o a eu si _•
o a ; *
J3

m

O

Ł

tO

X S
V X X

MO S s

o cu "

A

ft ^ S
n eu
eu en
3

o
s a

co te F&lt; eu es vo
o
ro
— eu co
n a g s
'S
K

s S

a

3

..

l a
•9

&lt;u

3
s

es
eu
et
K
1

eu s.
„ §
- 11
o ro •&amp; ga o3
m •a
o s 3
cI «
n co ro

J

g a
m {¿ 2
Q; § 5
S S
§ S S X
o W
o K
3 « es « S g et &gt;&gt;
oj ra
a
a
au 3a. Co
S
3"
X
e
O Gg- S
S nS 2
W ¡¿ eu S &lt; 5
a o «
g o PE.m
C es o r S

J3

&amp; ft

s

CO J3

eu » cu S

s

^ s a
CU OJ

:S

3 -i o&gt; «

cO
es o S
lOßO

Orts
raet
&lt;y
!•- P cues
o .

o
0

o 2" g
•&amp; C èS

ja.
U
o,
S
O
y!
X
X

X

»

1

S §

s

«
: S ¿ eu

g
- eu ri e?
co ^ eu
a
T
c^

-J CD

g o
° c
«? èl

E- —

1

eu p

S a

s

S3"
S U _

8
S
X c S£o
et ^
eu

X
£0 C C
OS

et

S M =- .

Ł

s

1

g o ra

§ en

« •*&gt;

a.
c
et S g
°
o

et g
O
S 2 S £ s
gCOpqoeu

s

3

eu
S
o S ~ -.s a
c S ^ o o

s

co coä s

sa

u

I

' S!

:

X S

H et
o co

s

ca X

0
&amp; «o
g a
OU Ees e&gt; S cj u,

o

i X I i
y &gt;&gt; a S
&gt;i n o s
M í f&gt;
eu e;

U

Ö H

o CQ eu

1

eu

X o &gt;»
2 a s
s Ü ï

« 3 M
Sag
S &gt;&gt; a

co

co

S'g s
«s
X X S
s ft *
Ë« «

a

Cu O

1 eu

eu et
o O
n eu

f 3
2 ra ÇU OJSe. r;
ë
?, . K eucofl U h
a ,
È: S es
eu H co ci eu X
o X eu co
— eu es co K 2 s
s
a
Kat***
ï&lt;
% s a
r i¿ o

et :
o
a

n

CQ

m

«

c K 5» &gt;&gt;
a s g o
g eu co H
' g S e^ g
S' a a fr
co m
cu a eu
w çu ua»o = S
! -s.S c s
3 « ^3^1
s 3
a
C
Q
^
r
'
i eu CU
m 2
K 5 'S
S « S
3 &lt;
X
X
c 3
Si)
O eu
cç &amp; g
a í á *« ïï H CO
^
co &gt;-&lt;
o »0 S
S
et
3 o n £g e«u - ° S
eu „
H H
2 ° 2
a s &gt;&gt;
ç «
C0 CJ Ä 5 ffl te
CO
ca ea
u X
co
H O
c; a
JO CQ
CU O °
eu &gt;i
3 2 co 3 -a
a «
g a i s
a co"
3°
K o g ft a a
«
S
g
O ID ja a
2 ° ft£ &amp;
es cu
•a a 5 - .
£0 o) s &amp;•* a
C
O
g
co
P
a
eu
a)
P
co
G
O
&gt;&gt; S o
eu co e eu u
G eu
W ^ eua 5 " Ł
n " S S" lO
QS
O
eu
C a s« ft
r« sS «s W S es S
m G CQ S et
ca

« s

Sa

§

«

si

.

' o,

coW

C0

I *H

w

a"
S m
n
n
«W
G co

M

aSO

PU »

?

s

o s s
S S efl
a * ID
a H M
a y eu
3
U £
R
a 5 •
S
5
eu
ri
a
S
CO
eu X
H
a
o t. M
S ftj
a s
cu
S
&gt;s
3 C0 o
-s o
o a 5 « a y
a çu g
o 2 c a g n
co
eu
O c; Ö 1
ta
o
Û
a M
o çv e
o
2
Ê
O H
o S S S
a
o
a co A H
eu « U 5 co
co o
S et
cu fu
S a eu O Ł. J te ao SH 2
X y S
3 . a te œ
te
S eu
a
s s
r
ft
£- S
K eu
a &gt;
X
^ H a ft
o et &gt;
_ eu
_
o .
eu
cu
2 c eua eu ce co
CO CQet u
a co ce a « ? S
n
C0 CO ÛJ
S o te H
aiD ^
co eu eu
Moa» S 3
co
g 'S
s s
eg
u co
sta g J a a a
a o
3 S s e H
ft a co vo ft « X. es Jft
e
u
S OU
« el
ft . O
eu S
M :S « Z.
„ co
« S 5»co¡jio o s • ä 5
es
a
CO ID
•o S-M " o
ft§
X co co
s
2=
co S X o co
es
a »,
S
S
e
u
a
aa s eu C0 i-f etM ^^ ft
eu j5
a te
co es
c
o
g
o cu M n
eu
co a S O S E s* s -9"

co eo a
co œ a

�&lt;
cu

S
D
N

W

a,
o
&lt;
N
U

I—I

w.
I

H

«

r-í

•S Ö
CP

s§
5

u eö
Ul

o

G
&gt;&gt;
•a

au
co

6

.*

3

.2

o

n3

fcfl
o

c

¿a

O
U

Q "S
P

=&gt;

I

. '-fi

&lt;
ra

&lt;s

&gt;
r

A
wS ^
0

o
i tn

OJ

si

P

s °
va Q
3

•-) i-i

la
? a,
o

i -n Ä

U

•i-i-*---

i:

a

c-

S

O &lt;

N

* 4*^ÍM&gt; .4iis44ígg$

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11395" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11373">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/12da870f6c562703ad39fe87ea4ff3d5.pdf</src>
        <authentication>7c5282bbb06da68457ef91961a6d109f</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135724">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3079</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135725">
                <text>2001</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135726">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2883</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135727">
                <text>Wino z potłuczonej wazy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135728">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.450-451</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135729">
                <text>Matusiak, Błażej</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135730">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135731">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135732">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135733">
                <text>Błażej Matusiak OP • WINO Z POTŁUCZONEJ WAZY

BŁAŻEJ

MATUSIAK

Jeden z aktorów, Tomasz Rodowicz, przypomina, ze
z teattu antycznego ocalały jedynie słowa, btak nato­
miast muzyki i ruchu. Pracę nad odkrywaniem czy twotzeniem na nowo starożytnego tańca i śpiewu Rodo­
wicz porównuje do przywracania antycznym posągom j
ich dawno startych jaskrawych barw.

OP

Wino z potłuczonej
wazy*

Zobaczmy, jakich to farb używają „Gardzienice".
Jaskrawych, to już zostało powiedziane. Żywioł, dzi-1
kość, wyrazisty rytm - to właśnie jaskrawe barwy. Tak
pisze Rychły: „Antyk skandował, bębnił, dzwonił ryt¬
micznie. Prowadzący chóry mieli specjalnie skonstruowane trzaskające sandały. Tak zachowywali się muzy­
cy. Nie siedzieli zgarbieni nad nutami. Widzimy ich
w tanecznych gestach. Ich ciało żyje."
1

M

etamorfozy to płyta ze wszech miar niezwykła.
Wspólne dzieło Teatru „Gardzienice" i Ma­
cieja Rychłego, lidera „Kwartetu Jorgi", ze­
społu inspirowanego muzyką ludową i wirtuoza rozma­
itych ludowych instrumentów dętych. Płyta jest owo­
cem pracy nad spektaklem pod tym samym tytułem,
jest jednak czymś innym niż zapis składających się na
teatralne Metamorfozy antycznych pieśni. Utwory wy­
jęte ze spektaklu, ograniczone do samej warstwy dźwię­
kowej, musiały zostać ułożone w nową całość i ulec
drobnym zmianom.

Muzyki starożytnej Grecji - głosi podtytuł tej nieco­
dziennej płyty. Podtytuł zwiódł niektórych recenzen­
tów. Wysłuchali płyty i zawód ich nie miał granic - ja­
każ to muzyka starożytnej Grecji, skoro w instrumen­
tarium pojawia się wiolonczela i cymbały huculskie?
Sami twórcy płyty po części są sobie winni. Nie trzeba
było w jednym miejscu dzielić utwory na rekonstrukcje
i kompozycje, a w innym pisać, że rekonstrukcja muzy­
k i starożytnej jest niemożliwa. Jednak zamiast stawiać
zarzuty, lepiej postawić pytania, a przynajmniej wsłu­
chać się uważnie w to, co twótcy mają do powiedzenia.
Wtedy okaże się, że nieporozumienie wokół słowa „re­
konstrukcja" jest pozorne a wynika z podwójnego zna~
czenia, jakie się temu słowu nadaje. Wspomniany po­
dział utworów na rekonstrukcje i kompozycje służy
wskazaniu które z nich oparto na zachowanym mate­
riale muzycznym któte zaś napisano od nowa Kiedy
zaś Rychły mówi że tekonsttukcja jest niemożliwa
Drzvnomina że ze szczunłvch źródeł i nielicznych nrzesłanek nie da się w sposób pewny odtworzyć muzyki
starożytnej (3recji
A jednak nawet po tych wyjaśnieniach problem po­
zostaje. Dlaczego Rychły i aktorzy Teatru „Gardzieni­
ce" włożyli tak wiele wysiłku w naukową stronę przed­
sięwzięcia? T o proste: bo spektakl wymagał dotarcia do
muzyki starogreckiej, bo właśnie ona miała być tym, co
porusza aktorów, co wyznacza rytm akcji scenicznej.
* Metamorfozy.

Musie of Ancient

Greece, Ośrodek Praktyk T e ­

atralnych Gardzienice, Altmaster i Przyjaciele 2 0 0 0 . Tekst ukaże
się w piśmie „Canor".

Śpiew gardzienickich artystów zachwyca, to znów i
budzi trwogę, przywodząc na myśl określenie tragedii |
pióra Edwarda Zwolskiego: „zabawa w lęk i mękę".
Magdalena Łoś, która płytę prezentowała w tadiowej
Dwójce, zwróciła uwagę na element, którego nie zauważyłem: podobieństwo zachodzące między niektóry- j
m i pieśniami w opracowaniu „Gardzienic" a zabawami!
dziecięcymi. Tak jak w wyliczankach uporczywie po­
wtarza się wciąż to samo słowo. Dodajmy, że upiorna to
wyliczanka, w której wciąż powtarzają się słowa „krewi;
na..." (właśnie tak, bo dopełniające „ziemi" dośpiewuje
inny głos). T o nie wszystko: dziecięca jest również swo­
boda, z jaką śpiewacy-aktorzy traktują głos, bawią się
n i m , sprawdzają jego możliwości. Śpiew - liryczny i hie­
ratyczny, krzyk i szept, a do tego głośny oddech, który
też jest środkiem muzycznym wszystko to zbliża „Gar­
dzienice" do eksperymentów Meredith Monk.
1

T y m , co tchnęło życie w zapis antycznych melodii,
jest także inspitacja ludowa. Może najbardziej charak­
terystyczny przykład to fragment peanu (nr 5 na pły-jj
cie) przywodzący na myśl polifonię bułgarską.
„Z trzech kawałków skorup trzeba było zrobić całą i
wazę" - pisze Tomasz Rodowicz. I zrobiono to bardzo
ciekawie i przekonująco. Ze słabości uczyniono siłę,
z przypadkowego faktu styl. Skoro bowiem zachowało
się niewiele słów i muzyki, te, które ocalały, można po­
wtarzać obsesyjnie, jak w wyliczance, jak w transie. Takie powtótzenia sprawiają, że fragment Eurypidesowego Orestesa robi piorunujące wrażenie. Bezpośrednio i
przed tym utworem słyszymy najbardziej śmiałą kom- 'i
pozycję Rychłego, nawiązującą do Ifigenii Eurypidesa.!
Rychły sięgnął t u po technikę hoketu, którą można!:
najkrócej określić jako dzielenie melodii pomiędzy po¬
szczególnych śpiewaków, którzy w szybkim tempie bio- [
!

;

od siebie krótkie czasem wręcz jednodźwiękowe,
odcinki. A l e największe wrażenie, tak na płycie, jaki
i na spektaklu, robi to, co najprostsze: taniec bachantek Euoi Bakchai. Taką nazwę przybrało to coś na co I
składa się wirowanie tancerek monotonna melodia
i natchniony śpiew Mariany Sadowskiej

450

�Bkiej Matusidk OP • WINO Z POTŁUCZONEJ WAZY

Satyr grający na kitharze, krążek gliniany

Płytę wydano niezwykle starannie. Książeczka, cie­
kawie pomyślana od strony graficznej, obfitująca
w zdjęcia ze spektaklu, zawiera teksty znakomicie
wprowadzające w wykonywaną muzykę. Znawca i tłu­
macz starożytnej gteckiej poezji, Jerzy Danielewicz,
opracował informacje o utworach i i c h przekład.
0 pracy nad muzyką w sposób zajmujący opowiadają
Maciej Rychły i Tomasz Rodowicz. Dopełnieniem
książeczki są refleksje reżysera Włodzimierza Staniew­
skiego i prezentacja teatru pióra Dariusza Kosińskiego.
Płyta „Gardzienic" ma wartość nieocenioną, jak
każda tzecz, która powstaje z pasji. Pasji tworzenia,

poznawania siebie i świata. Metamorfozom nie dorów­
nuje żadna znana m i rekonstrukcja muzyki starogreckiej. Pod względem rzetelności naukowej przewyższa
je nagranie Carapezzy, ale on stawiał sobie skromniej­
szy cel niż „Gardzienice" i nie podejmował się kompo­
nowania nowej antycznej muzyki. Cóż, „Gardzienic o m " nie wystarczą białe posągi i nieruchome figury
tancerzy.
„Z trzech kawałków skorup trzeba było zrobić całą
wazę i to taką, żeby można było pić z niej wino." Pod­
czas gdy krytycy przypatrują się skorupom, słuchacze
i widzowie dają się upoić.

451

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11394" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11372">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/950a52c39d3e582a2950deca693f2e8a.pdf</src>
        <authentication>3929b341d1b86667a88ddba2c0c6a1e1</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135714">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3083</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135715">
                <text>2001</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135716">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2887</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135717">
                <text>Etnolog w podróży. Opisywanie Chin / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, 2001, t.55,  z.1-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135718">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001, t. 55 z.1-4, s. 472-481</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135719">
                <text>Wasilewski, Jerzy S.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135720">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135721">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135722">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135723">
                <text>jerzy S. WWemlu • OPISYWANIE CHIN&#13;
&#13;
JERZY&#13;
&#13;
S.&#13;
&#13;
nia to przecież wysłuchiwanie czyichś relacji, czytanie&#13;
opisów poprzedników, budowanie w oparciu o nie wła­&#13;
snych wyobrażeń.&#13;
Czyż nie jedzie się po to, by sprawdzić wcześniejsze&#13;
wyobrażenia? Ruszamy w podróż, bo trzeba zareagować&#13;
na ten osobisty sygnał, odpowiedzieć na indywidualne&#13;
wezwanie, usłuchać powołania, którego głos może po­&#13;
chodzić nawet z podejrzanego źródła.&#13;
&#13;
WASILEWSKI&#13;
&#13;
Etnolog w podróży&#13;
Opisywanie Chin&#13;
&#13;
' I T T ~T podróży takiej jak ta najbardziej lubię ostat\ Y / nie dwa, trzy wieczory. Nieuchronność&#13;
W&#13;
końca, przymus pożegnania przeplatają się&#13;
z perspektywą powrotu do domu, a gdzieś w tle są jesz­&#13;
cze nadzieje i pomysły na powtórny przyjazd. Żal osło­&#13;
dzony ulgą, satysfakcją i oczekiwaniem.&#13;
Ulice chińskiego miasta, takiego jak Czengdu albo&#13;
Hsian, nigdy nie wyglądają lepiej. W dzień okropnie&#13;
ruderowate, z irytująco błotnistą nawierzchnią (może&#13;
to i historyczna stolica imperium albo prowincji, ale&#13;
Paryż to na pewno nie jest), przemieniają się na noc&#13;
w świetliste tunele, z zamykającym perspektywę lukiem&#13;
bramnym Wieży Bębnów albo Wieży Dzwonów. Szyb­&#13;
ko zapadający zmrok usuwa przestrzeń nieboskłonu,&#13;
dramatycznie obniżając pułap widzialności i dając wespół z koronami ulicznych drzew - kojące przykrycie&#13;
ciemnością tuż ponad głowami.&#13;
&#13;
2&#13;
Do Pekinu (w którym dotąd nie byłem) jechałem&#13;
w gruncie rzeczy po to, by zweryfikować pewną opo­&#13;
wieść. Usłyszałem kiedyś od pracującego w Chinach&#13;
przed laty znajomego, że jeśli w wypadku ulicznym&#13;
przejechany został człowiek (samochód pojawiał się&#13;
tam wtedy pewnie raz na pół godziny, ale może był&#13;
przez to groźniejszy dla nieobytych pieszych i rowerzy­&#13;
stów), to nie zadawano sobie próżnego trudu ustalania&#13;
personaliów ofiary i szukania jej adresu, tylko chowano&#13;
ją od razu, na miejscu - kopiąc grób gdzieś z boku, na&#13;
trawniku.&#13;
&#13;
Chodników nie oświetlają latarnie (jeśli już, to n i ­&#13;
skie i słabe), a jedynie mocne gołe żarówki, zawieszone&#13;
niby lampiony przed otwartymi do późna sklepami, lo­&#13;
kalikami i przeróżnymi warsztatami. Wabią półmro­&#13;
kiem mijane w ostatniej przechadzce zakłady fryzjer­&#13;
skie, pól-oświetlone różowymi jarzeniówkami i żaróweczkami wokół luster, a młode fryzjerki machają za­&#13;
chęcająco, jakby miały do zaoferowania coś więcej niż&#13;
tylko standardowe strzyżenie, połączone z masażem&#13;
głowy i akupunkturą uszu.&#13;
&#13;
Przyznam, że sugestywna to była wizja. Dzisiaj wiem,&#13;
że wystarczy nawet krótki pobyt w Pekinie, by znikła jej&#13;
hipnotyczna moc. Traktuję ją jako zmyślenie, typowe&#13;
dla ambasadzkich emisariuszy, dodających w ten spo­&#13;
sób egzotyczności miejscom swego wygnania. Historie&#13;
takie z jednej strony szokują niewiarygodnością, z dru­&#13;
giej strony wydają się zgoła wiarygodne, bowiem odwo­&#13;
łują się do obiegowych klisz (na temat przeludnienia&#13;
C h i n , braku szacunku dla jednostki) i wyobrażeń słu­&#13;
chacza o kraju nieznanym mu z autopsji, ale wystarcza­&#13;
jąco już zmitologizowanym. Trzeba samemu przejść się&#13;
pekińską ulicą, by prysło zaklęcie tej opowieści - oto&#13;
przecież obok poruszają się ludzie, a nie termity. Nawet&#13;
przed ćwierćwieczem nie było inaczej.&#13;
&#13;
' Znów kusi jedzenie - powtarzane do znudzenia&#13;
w całej podróży słodko-kwaśne smaki, do których nie­&#13;
prędko wrócę. Szkoda, ze nie kupię już pachnącego,&#13;
świeżo upieczonego placka z sezamem - ich sprzedaw­&#13;
cy poznikali z ulic, bo wieczór nie jest porą na uliczną&#13;
przekąskę, ale na prawdziwy obiad.&#13;
&#13;
A l e coś z „mitu" zostaje, skierowuje naszą uwagę na&#13;
pewne sceny, wyostrza wzrok w poszukiwaniu wyda­&#13;
rzeń, podsuwa takie a nie inne ich interpretacje. Je­&#13;
stem oto na statku, płynącym po Jangcy w jej środko­&#13;
wym biegu, na odcinku tzw. Trzech Przełomów. Te sła­&#13;
wione w Chinach od wieków za swą urodę miejsca,&#13;
przedstawiane w dawnej poezji i malarstwie, ze starymi&#13;
tekstami wykutymi w skalnych ścianach nad wodą, ze&#13;
świątyniami i miejscowościami, w których mieszka dziś&#13;
prawie półtora miliona ludzi, zostaną niebawem zalane&#13;
w efekcie budowy wielkiej zapory w Guizhou.&#13;
&#13;
Żal wyjeżdżać, bo przecież zniknie zaraz z oczu cały&#13;
świat. Pozostanie garść wrażeń, które uzbierały się na&#13;
sicie pamięci po odsianiu tego co zbyteczne, jałowe,&#13;
nudne. Już się one układają w relację, już wybieram to,&#13;
co będę opowiadać po powrocie. Syndrom Dżambla opowiadanie jako ostatnia, najprzyjemniejsza część po­&#13;
dróży, na równi z pierwszą - przygotowaniami do wy­&#13;
prawy. Zresztą obie one nakładają się. bo przygotowa­&#13;
&#13;
Przepływamy właśnie przez jedną z malowniczych&#13;
partii - jak wszystkie takie miejsca w Chinach ma ono&#13;
poetycką nazwę „Wątroba Konia i Płuca Wołu", pew­&#13;
nie od kształtów nurtu, układającego się w pełne zawi­&#13;
rowań tonie. Stojąc na pokładzie widokowym dostrze­&#13;
gam unoszące się na wodzie dwa ludzkie ciała. Półna­&#13;
gie, bladosine i miśkowate od opuchnięcia, z wycią­&#13;
gniętymi do góry ramionami i rozkraczonymi nogami.&#13;
&#13;
472&#13;
&#13;
�Jerzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN&#13;
&#13;
�Jerzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN&#13;
&#13;
�Jerri S. Wasilewski • OPISYWANIE CHIN&#13;
&#13;
�krzy S. WasitMski * OPISYWANIE CHIN&#13;
&#13;
Banknoty dla zmarłych&#13;
&#13;
476&#13;
&#13;
�Jerry S. Wasdewslu * OPISYWANIE CHIN&#13;
&#13;
twarzami do dołu, płyną tak pewnie juz jakiś czas, nie&#13;
wywołując reakcji żadnego z kursujących tam statecz­&#13;
ków i motorowych dżonek. Także i my przepływamy&#13;
nieopodal, nie robiąc sobie z nimi kłopotu. Nie umiem&#13;
wyjść poza banał zdawkowej konkluzji, że życie ludzkie&#13;
nie miało tu nigdy wysokiej ceny, skoro po śmierci los&#13;
jednostki jest wszystkim zgoła obojętny.&#13;
&#13;
ba nie przestaną tracić nadziei na ucieczkę przed losem,&#13;
który wydaje się przecież nieunikniony" - już przed półto­&#13;
ra wiekiem tak patrzyła na Chiny współczująca Euro­&#13;
pa, a konkretnie pastor G . N . Wright w pierwszym po­&#13;
pularnym przedstawieniu Państwa Środka, The Chine­&#13;
se Empire lllustrated (1859). Opisy zilustrował stosow­&#13;
nymi rycinami Thomas A l l o m , który nigdy w Chinach&#13;
nie był i nadał im klimat „Orientu bajecznego".&#13;
&#13;
3&#13;
Jaką głębszą prawdę o chińskim społeczeństwie mo­&#13;
że sformułować etnolog w podróży? Jakie wartości jest&#13;
w stanie dostrzec ktoś, kto nie zna chińskiego, nie mo­&#13;
że prowadzić intensywnych badań terenowych, jest&#13;
niewiele więcej niż turystą? Co szokuje mnie jako przy­&#13;
bysza z Europy i co z tymi spostrzeżeniami mam uczy­&#13;
nić jako nieuleczalny zawodowy interpretator?&#13;
&#13;
A przy tym - wracając znów do współczesnych kuli­&#13;
nariów - obsesja świeżości, głęboko mądra w gorącym&#13;
klimacie. Czujne sprawdzanie, czy kłute palcem&#13;
w brzuch tłuste żaby będą żwawo podskakiwać przed&#13;
upchaniem ich do plastikowej torby. Przed restauracyj­&#13;
kami na wyspie Putuoshan, na której wznosi się kilka­&#13;
naście świątyń buddyjskich i ogromny posąg Buddy&#13;
Miłosierdzia (stąd wysepka jest celem tłumnych week­&#13;
endowych wycieczek niby-pielgrzymów, czy po prostu&#13;
turystów z Szanghaju) pływają w miednicach wysta­&#13;
wionych na chodnik ryby i morskie stworzenia. Głodni&#13;
pielgrzymi wyszczególniają je palcem, a kelner chwyta&#13;
je oburącz, unosi ponad głowę i miłosiernie uśmierca&#13;
jednym silnym walnięciem o asfalt.&#13;
&#13;
Kiedy widzę, jak po dworcowym peronie biegnie do&#13;
pociągu mężczyzna w średnim wieku, niosąc na ple­&#13;
cach starowinkę, najpewniej matkę, to myślę o trwa­&#13;
łości konfucjańskich przykazań synowskiej miłości.&#13;
Chodząc po bazarze, patrząc na rozmaitość fauny, b u ­&#13;
dzącej zainteresowanie nabywców, przekonuję się, że&#13;
Chińczycy naprawdę kochają zwierzęta - pod wszyst­&#13;
kimi postaciami i we wszystkich smakach. Ta miłość&#13;
nie zna ogtaniczeń gatunkowych, jest chyba wręcz&#13;
ambicją tej kultury zrobienie użytku ze wszystkich&#13;
istot. Idąc przez bazar w stolicy Syczuanu, Czengdu,&#13;
mija się dział hobbystyczno-hodowlany z dziesiątkami&#13;
rodzajów rybek akwaryjnych, krabików pełzających&#13;
w swych kolorowych muszlach, żółwików i wszelakich&#13;
reptiliów, który to dział płynnie przechodzi w sektor&#13;
gastronomiczny. Dobrze utrzymane kotki z błyszczą­&#13;
cym futrem będą domowymi pieszczochami, ale w ko­&#13;
lejnych klatkach ustępują miejsca mniej zadbanym,&#13;
prze znaczonym 11 a pewno do garnka. I znów ta chiń­&#13;
ska mitologizująca poetyczność' taka zupa nazywa się&#13;
walka smoka z tygrysem" bo pływają w niej kawałki&#13;
mięsa kota i węża&#13;
„Wszędzie w Chinach widzi się ludzką&#13;
zarhezność.&#13;
Każde zajęcie i zatrudnień* wydaje się mieć za swój cel za­&#13;
spokojenie apetytu. Bogaci i wysoko postawieni są defmityunie uybrednymi smakoszami. Klasy średnie i niższe to&#13;
zdecydowani sensuaUści. Upodobania tych pierwszych&#13;
ograniczają jedynie rozmiary ich dochodów,&#13;
żarłoczność&#13;
tych drugich jest nkpomiarkowana, a to dzięki niezuryklej&#13;
ilości gatunków jadalnych. Jest to najbardziej wszystkozerny naród na świecie. Nie ma zwierzęcia ani rośliny, któ­&#13;
rych ci gastronomowie nie umieliby, dzięki kunsztowi&#13;
i przemyślności, podać na stół i zjeść bez groźby dla życia:&#13;
mięso dzikich koni, larwy ćmy, łapy niedźwiedzia (...) Naj­&#13;
bardziej poszukiwanym rodzajem psa jest spaniel: biedne te&#13;
zwierzęta zdają się szczególnie opuszczone w swym więzie­&#13;
niu, nie wyglądając nawet z kosza w nadziei wolności, pod­&#13;
czas gdy koty, przeciwnie - drą się bezustannie i nigdy chy­&#13;
&#13;
477&#13;
&#13;
Każda restauracyjka ma podział na „owoce morza"&#13;
i „żywe owoce morza", ale w praktyce ta dystynkcja&#13;
często ulega zatarciu. W syczuańskim Ludingu, w byle&#13;
jakiej knajpce na ladzie leżą do wyboru talerzyki z su­&#13;
rowymi porcjami, przygotowanymi do wrzucenia do go­&#13;
tujących się kociołków na stolikach. Właśnie doniesio­&#13;
no coś z zaplecza, male rybki (z głowy i wąsów sądząc sumiki) mają wprawdzie rozprute brzuchy, ale żaden&#13;
weterynarz nie wystawiłby im świadectwa zgonu w i ­&#13;
dząc ich żwawe ruchy, nawet jeszcze gdy pływają we&#13;
wrzątku w moim kociołku, zamaszyście zgarnięte przez&#13;
restautatora.&#13;
N a drugim biegunie gastronomii, w szanghajskim&#13;
Ritzu, podają sławne „pijane krewetki" - przebierając&#13;
odnóżami pływają jeszcze ochoczo w winie, w którym&#13;
będą się na naszych oczach gotować.&#13;
Nieostatnią rzeczą, która mnie w tym porusza, są re­&#13;
akcje przybyszy ze światów o odmiennych systemach&#13;
przekonań konsumpcyjnych. W hotelowym korytarzu&#13;
wpadam na ttzech przykucniętych młodzianów, gotu­&#13;
jących coś na turystycznym palniku. Zaskoczony py­&#13;
tam, dlaczego w kraju taniej gastronomii muszą sami&#13;
gotować. Nie dokończywszy pytania dostrzegam smagłość ich twarzy i sam odpowiadam, że musi to się wią­&#13;
zać z regułami Kaszrutu. Potwierdzają domysł i żalą się,&#13;
że nigdzie nie mogą być pewni koszerności jedzenia. C i&#13;
gorliwi (bo, jak się dowiaduję, świeżo sprowadzeni do&#13;
Izraela) Żydzi marokańscy skarżą się, że jako jedzenie&#13;
wegetariańskie podawano im kurczaka albo w a rzywa&#13;
smażone na wieprzowym smalcu, a sposoby traktowa­&#13;
nia i uśmiercania zwierząt są dla nich budzącym grozę&#13;
przejawem braku szacunku do życia.&#13;
&#13;
�h-rry S. Wasilewski •OPISYWANIE CHIN&#13;
&#13;
Żydzi (których, jak wszędzie w świecie, często spo­&#13;
tyka się wśród turystów) mają szczególne kłopoty z ży­&#13;
wieniem, nawet jeśli są to liberałowie z Nowego Jorku.&#13;
Muszą zweryfikować albo przenegocjować ze swymi&#13;
współmałżonkami wcześniejsze indywidualne warian­&#13;
towe wybory w kwestii wierności przepisom („wieprzo­&#13;
wina - nigdy, owoce morza - tylko w testauracjach,&#13;
żeby nie robić problemu, ale nie w domu, lody - za­&#13;
wsze tak, i t d . " ) .&#13;
N a prośbę prowadzącego restaurację Tybetańczyka&#13;
(który jest zresztą rzutkim człowiekiem rozlicznych i n ­&#13;
teresów i rozumie potrzebę wyjścia do takich klien­&#13;
tów) piszę zachęcający tekst po angielsku dla tury­&#13;
stów, obiecujący im jedzenie zgodne z ich standarda­&#13;
m i . M a m satysfakcję pomagając człowiekowi, który&#13;
wspiera tybetańską społeczność w chińskim otoczeniu,&#13;
ale jednocześnie jako etnolog jestem świadom, że&#13;
ptzyczyniam się do zacierania różnic w zglobalizowanym świecie, gdzie nawet w Tybecie będą podawać&#13;
koszerne jedzenie.&#13;
4&#13;
Miasto chińskie potrafi być odrażająco brzydkie.&#13;
Jeden buduje przez drugiego, przed drugim, na dru¬&#13;
gim. Widać to szczególnie w zachodnich, górzystych&#13;
rejonach kraju, gdzie terenów zdatnych pod budowę&#13;
jest niewiele, a jeszcze trzeba o nie walczyć z rolnic­&#13;
twem, które potrafi wykorzystywać parometrowe&#13;
spłachetki między skałami, szosą a rzeką. Położone&#13;
nad Jangcy-kiangiem na obszarze dokładnie 1 k n r&#13;
miasto Fengdu liczy n i mniej n i więcej tylko 40 tysię­&#13;
cy mieszkańców - niech to czytelnik łaskawie porów­&#13;
na ze znanymi mu z Europy wskaźnikami. Porówny­&#13;
walne wyniki notują tylko południowoazjatycke mo­&#13;
lochy - Bombaj, Kalkuta, Dżakarta; nawet T o k i o ma&#13;
gęstość zaludnienia trzykrotnie niższą. Takie upako­&#13;
wanie ludzi można osiągnąć przez pięttzenie wysokich&#13;
blokhauzów. Wszędzie goły cement, szarość, brud.&#13;
Ubłocone ulice, góry śmieci zsuwające się do rzeki m i ­&#13;
mo ustawicznej pracy biedaków, którzy odzyskują&#13;
każdy kawałek papieru, żelastwa, nawet styropianu.&#13;
Chwila naiwnej futurologu i ciarki przechodzą po ple­&#13;
cach na myśl, że to wcale nie jest przejściowy epizod&#13;
na drodze do porządnej metropolii albo lokalny subkontynentalny wariant, ale nieunikniona przyszłość&#13;
dla całego globu.&#13;
&#13;
wnętrz skarży się, że nawet w tym zamożnym, zeurope­&#13;
izowanym mieście ludzie przywykli odbierać mieszka­&#13;
nia z wykończeniem betonowym i tak to już zostaje.&#13;
Prowincjonalna metropolia w miniaturze, taka jak&#13;
Kanding, nieodparcie przywodzi na myśl koszmarne&#13;
miasta przyszłości w wersji apokaliptycznej, z takich fil­&#13;
mów jak Piąty element albo Łowca androidów. Kinema­&#13;
tograficzne skojarzenia narastają, gdy przyjrzeć się wieloetnicznemu tłumkowi na ulicy i na bazatze. Różno­&#13;
rodność antropologii, pstrokacizna strojów, niepraw­&#13;
dopodobne przybrania głowy, zupełnie jak w Wojnach&#13;
gwiezdnych - skupiska istot najróżniejszych gatunków,&#13;
nie tylko sapiens.&#13;
N o i monstrualne, nieludzkie kalectwo. Idąc&#13;
w Czengdu wzdłuż Shun chengu, istnej ulicy żebtaków,&#13;
nie mogę oprzeć się idiotycznej myśli, że starożytne wy­&#13;
obrażenia psiogłowców albo ludzi nakrywających się&#13;
własną stopą tu właśnie miały swoje źródło. Podchodzę&#13;
do jednego z nieszczęśników (dolna połowa twarzy&#13;
przerośnięta tak, że sięga do piersi), rzucam parę mo­&#13;
net i administruję sobie trening empatii, na wzór zale­&#13;
canego przez psychologów okresowego ćwiczenia asertywności: staram się opanować lęk i spojrzeć mu, jak&#13;
człowiekowi, w oczy.&#13;
5&#13;
Wieś chińska też potrafi być brzydka. Nawet w za­&#13;
chodnich, górzystych Chinach, gdzie urozmaicenie te­&#13;
renu maskuje nijakość domostw, poprzysłanianych zie­&#13;
lenią, domy są z teguły byle jakie, kryte szarą dachów­&#13;
ką, z gołymi cementowymi ścianami. Wewnątrz jest&#13;
jeszcze gorzej: ani śladu tego obowiązkowego układu&#13;
ptzestrzennego, jaki pamiętam z chińskich miasteczek&#13;
w Malezji. Wejściowy hol - wnętrze centralne, pełnią­&#13;
ce funkcje salonu ogólnorodzinnego i towarzyskiego był tam uporządkowany p r z e z dominantę domowego&#13;
ołtarza i symetrię hieratycznych krzeseł. T u jest on&#13;
równie niechlujnie zagospodarowany jak kolejne po­&#13;
mieszczenia (kuchnia, spiżarnia, sypialnia). Wypełnia&#13;
go zbieranina przypadkowych, rozklekotanych rupieci&#13;
(szczególnie odstraszają siedzenia autobusowe, z p o r o Z "&#13;
rapicerką z dermy), porozstawianych byle jak,&#13;
tak że nawet telewizor nie wpływa na zorganizowanie&#13;
czy uładzenie całości.&#13;
&#13;
Przypadek szczególny: Szanghaj. Kilka lat temu,&#13;
w szczycie koniunktury, pracowało tu - uwaga, to licz­&#13;
ba wręcz nieprawdopodobna - 60 procent wszystkich&#13;
dźwigów budowlanych na całym świecie! Dziś zostało&#13;
tylko 20 procent, a i tych nie widać, bo zasłaniają je&#13;
setki nowych wysokościowców, biurowych i mieszkal­&#13;
nych - w większości nijakich, nie składających się na&#13;
urbanistykę, niezintegrowanych z ulicą. A r c h i t e k t&#13;
&#13;
478&#13;
&#13;
W układzie wsi nie ma mowy o regułach feng shui,&#13;
które zalecały, by dom „siedział na północy, patrząc na&#13;
południe". Ludzie śmieją się z dawnej geomancji,&#13;
a skomplikowane kompasy służące niegdyś do określa­&#13;
nia właściwej lokalizacji domostwa względem stron&#13;
świata, gwiazdozbiorów itp. poniewierają się wśród sta­&#13;
roci sprzedawanych na bazarach turystom.&#13;
Jak to się dzieje, że tylko mniejszości etniczne zacho­&#13;
wują przywiązanie do wypracowanej, uporządkowanej&#13;
formy? W e wsi tybetańskiej zachodniego Syczuanu&#13;
&#13;
�I&#13;
&#13;
Jerzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN&#13;
&#13;
Uliczna apteka. Ilustracja Thomasa A l l o m a do albumu The Chinese Empire Ittitstrated, L o n d o n 1859&#13;
&#13;
wszystko budowane jest foremnie. Kamienne domy-twierdze mają nienagannie trapezoidalną sylwetkę&#13;
wzbogaconą jedynie o talerz satelitarnej telewizji na&#13;
dachu, gdzie po dawnemu odbywa się młócenie zboża.&#13;
Strojem codziennym nie jest też wyszmelcowana mary­&#13;
narka, ale fantazyjnie przerzucona przez jedno ramię&#13;
szuba, u kobiet kapelusz, a do tego różaniec albo mły­&#13;
nek modlitewny, stale w ruchu, nawet w czasie bazaro­&#13;
wych zakupów.&#13;
Mniejszość etniczna, narodowa - grupa ludzi, którzy&#13;
c h c ą pozostać w mniejszości, a kulturą materialną bro­&#13;
nią się przed znijaczeniem, upodobnieniem do domi­&#13;
nującej reszty wytartych marynarek i byle jakich bara­&#13;
ków, przed utratą tożsamości.&#13;
6&#13;
Religijność tybetańska, lamajska, jest poważniejsza&#13;
niz chińska, taoistyczna. Świątynia Tao, zwłaszcza bar­&#13;
dziej rozbudowana, większa, nieodparcie przywodzi na&#13;
myśl jakieś disneyowskie wesołe miasteczko. Pstrokacizna barw, nachalna polichromia posągów w długiej ga­&#13;
lerii, bóstw astralnych, deifikowanych postaci histo­&#13;
rycznych, cesarzy, generałów, patronów różnych&#13;
kunsztów i profesji. Gips, papier, tandeta - nie tylko f i ­&#13;
zyczna umowność, ale i myślowa płycizna symboli.&#13;
&#13;
479&#13;
&#13;
W i e r n i składający w ofierze przodkom „banknoty&#13;
zmarłych", spalane całymi plikami kolorowe pliki pa­&#13;
pieru z kiczowatymi emblematami, o nieprawdopodob­&#13;
nych, idących w miliardy, nominałach. Ogólna weso­&#13;
łość przy wykonywaniu zalecanych praktyk, które&#13;
zresztą wyglądają jak sztuczki, mające zapewnić zba­&#13;
wienie: pokonać długie schody nie oddychając, z za­&#13;
mkniętymi oczyma przejść po linii prostej, a przed ołta¬&#13;
rzem — licząc do trzech ustać na czubku mosiężnej pół­&#13;
kuli na jednej nodze.&#13;
W lamajskim klasztorze ciemności wnętrza odpo­&#13;
wiada chromatyka chóru mnisich głosów. Niskie, baso­&#13;
we dźwięki bezustannej, nawiedzonej recytacji tek­&#13;
stów. Skupione obchodzenie flgut, mozolne, długo­&#13;
trwałe obracanie wielkiego bębna - młynka modlitew¬&#13;
nego. Kiedy pochodzę, podbiega lama i pokazuje pra¬&#13;
widłowy kierunek obracania. Nie wie najwidoczniej, że&#13;
ma do czynienia z autorem studium na temat religijnej&#13;
symboliki ruchu obrotowego.&#13;
Dzięki C i , Panie Boże, ze stworzyłeś lamaizm.&#13;
7&#13;
Napisy nad drzwiami antykwariatów, wyliczające co&#13;
można tu dostać, często wymieniają „cztery przedmio­&#13;
ty do uprawiania nauki", bez dalszej ich identyfikacji.&#13;
&#13;
�Jerzy S. WasgeuaM • O P I S Y W A N I E C H I N&#13;
&#13;
Sprzedawca kotów i herbaty. Ilustracje Thomasa A l l o m a do albumu The Cń.ue.st Empire JHiutrored, L o n d o n 1859&#13;
&#13;
Chińska mnemotechnika - wpajanie cyfrowych go­&#13;
towców. Kultura bogata i skomplikowana, a przy tym&#13;
autorytarna, może być przyswojona najłatwiej pod po­&#13;
stacią skrótów, haseł, maksym, odwołujących się do&#13;
okteślonej, policzalnej ilości elementów.&#13;
„Jedno państwo, dwa systemy" (po przyłączeniu&#13;
Hongkongu), „trzy (razy) mieć" (trzy przedmioty chiń­&#13;
skiej minimalnej stabilizacji), „trzy naciski i trzy repre­&#13;
zentacje" (ostatnie hasła partyjnej propagandy), „ban­&#13;
da czworga" itd. - kolejno można tak pewnie dojść aż&#13;
do „filozofii stu kwiatów". A l e wcześniej jeszcze te&#13;
„cztery przedmioty do nauki", którymi okazują się: pę­&#13;
dzelek, papier, sztabka tuszu i ozdobna płytka do jego&#13;
rozrabiania. Bie, mo, dzy. je - sylabizuję. - Nie tak; bie,&#13;
dzy, mo, je - poprawia antykwariusz. Ważna jest też&#13;
kolejność.&#13;
Najpiękniejsza płytka jaką widziałem, właściwie pły­&#13;
ta, bo to krąg metrowej prawie Średnicy, wykonana&#13;
z kamienia, pochodzącego ze złóż od wieków słynących&#13;
z najlepszego surowca, ma kosztować niespełna sto ty­&#13;
sięcy dolarów.&#13;
Szacunek dla odwiecznego wzorca nie wyklucza&#13;
podróbki. Wręcz przeciwnie, utrudnia zmianę, ale za­&#13;
chęca do imitacji, naśladownictwa, produkowania ko­&#13;
pii. Chiny są i zawsze były krajem falsyfikatów - prze­&#13;
&#13;
konuje się o tym każdy, kto spróbuje poruszać się po&#13;
tutejszym rynku antykwarycznym.&#13;
Terakotowe figury koni i jeźdźców (nie myślę&#13;
0 oczywistych imitacjach armii z Hsianu, sprzedawa­&#13;
nych turystom) pochodzą z dzikich wykopalisk. O d antykwariuszy słyszy się opowieści, jak chłopi szukają gro­&#13;
bów z pomocą metalowych prętów, i „na czucie" od­&#13;
najdują je do głębokości 4 metrów. Natychmiast trafia­&#13;
ją do sprzedaży, pokryte jeszcze resztkami ziemi.&#13;
Hieratyczne, nieruchome figury jeźdźców z epoki&#13;
Han, galopujące rumaki z czasów dynastii T a n g , konie&#13;
Sung, z dziwną formą siodła - choruję na nie wszystkie,&#13;
nie wrócę bez choćby jednego, muszę przełamać strach&#13;
1 dokonać wyboru. Niech więc będzie to ten koń Sungów - pewnie z dwunastego wieku - brutalnie wytar­&#13;
gowany (aż mi żal prowincjonalnego antykwariusza,&#13;
który teraz zupełnie zamilkł, skonsternowany: nie po­&#13;
trafił opierać się dłużej na widok banknotów, ale jesz­&#13;
cze nie wierzy, że zgodził się na tak niską cenę, bo spo­&#13;
dziewał się kwoty dużo wyższej za taką udaną sztukę,&#13;
na ogół bowiem dostawcy przynoszą mu proste, nie­&#13;
zdarne figurki). Teraz już mój, krępy, szerokopierśny&#13;
wierzchowiec stoi z dumnie wyciągniętą do ptzodu pra­&#13;
wą nogą, z fantazyjnie przewiązaną tkaniną u siodła,&#13;
istny pomnikowy rumak czekający na bohatera.&#13;
&#13;
480&#13;
&#13;
�)erzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN&#13;
&#13;
W kilka tygodni później widzę podobny obiekt&#13;
u nieco już obznajomionego handlarza, który wie, że&#13;
nie wciśnie m i byle czego i w swych objaśnieniach po­&#13;
zwala sobie na szczerość. „A to jest taka dziewiętna­&#13;
stowieczna podróbka konia Sungów" - rozwiewa mo­&#13;
je iluzje.&#13;
8&#13;
W dzisiejszej chińskiej produkcji granica między&#13;
oryginałem a fałszerstwem przestaje istnieć. Nie ma&#13;
już prostego przeciwstawienia, są gradacje, niuanse&#13;
i ustawiczna niepewność. Pekiński „Bazar Jedwabny"&#13;
(gdzie nie sprzedaje się wcale jedwabiu, ale współcze­&#13;
sne tekstylia) kaze myśleć o jakiejś nowej, uogólnionej&#13;
teorii symulakrów. Człowiek Zachodu zjawia się t u&#13;
w poszukiwaniu dwóch - gdzie indziej niesprowadzalnych do siebie - wartości. Pierwszą z nich jest marka,&#13;
ten złoty cielec konsumeryzmu, obietnica absolutu&#13;
i materializacja ideału, której to marki posiadanie&#13;
wznosi we własnych i cudzych oczach do&#13;
U ] \ &gt;j | |&#13;
&#13;
wybr i-&#13;
&#13;
nych. Drugą, przeciwstawną wartością jest przystępność, taniość. Ta druga wartość dyskwalifikuje oczy­&#13;
wiście pierwszą. W zamian za satysfakcję finansową&#13;
przysparza rozterek duchowych.&#13;
Do jakich uczuć ma prawo ktoś, kto za parę dola­&#13;
rów kupi koszulę z magiczną sylwetką gracza w polo?&#13;
Nie wie, co ma o tym wszystkim myśieć. Nie wie na­&#13;
wet, co kupił, bo panuje tu zasada nieoznaczoności nie da się stwierdzić statusu przedmiotu. Może to do­&#13;
kładnie taki sam egzemplarz, jak ten do nabycia w ele­&#13;
ganckim świecie, ale tani, bo prosto od wytwórcy?&#13;
Może był on przeznaczony na eksport, ale został wy­&#13;
kradziony z fabryki? A l b o to raczej nielegalna konty­&#13;
nuacja oficjalnie zakontraktowanej partii? A może ja­&#13;
kieś niezauważalnie gorsze odrzuty? A l b o pełnopraw­&#13;
na, ale potaniona na użytek biednego kraju mutacja,&#13;
wykonana przez lokalną firmę-córkę, jakieś Chino-Po­&#13;
lo? A może nabywca, spojrzawszy nieuważnie na zna­&#13;
czek, nie dostrzegł, że ma on tylko przypominać ten&#13;
wiadomy, ale jest trochę inny, dzięki czemu ominięto&#13;
zarzut bezprawnej imitacji? Zgroza, snob pada ofiarą&#13;
nieuwagi - cóż za bolesna nauczka dla tego, którego&#13;
istotą jest przecież umiejętność odróżniania, wyszuki­&#13;
wania różnicy, wybredne znawstwo. A może produ­&#13;
cent poszedł jeszcze dalej, sparodiował znak oryginal­&#13;
ny, robiąc świadomie oko do nabywcy?&#13;
&#13;
481&#13;
&#13;
Wątpliwości niweczą poczucie prestiżowego sukce­&#13;
su. Absolut zdewaluowany, nie wiadomo nawet o ile.&#13;
9&#13;
Pewnych rzeczy nie zrozumiem nigdy. Konfrontacja&#13;
z realiami higienicznymi Chin to intelektualne wyzwa­&#13;
nie dla każdego przyzwoitego anty-antyrelatywisty kul­&#13;
turowego. Szczególnie trudny jest chyba test plucia.&#13;
Chińczycy plują wszędzie. Taksówkarz pluje przez&#13;
swoje okno, pasażer przez swoje. Kelner pluje na pod­&#13;
łogę, wychodząc z daniami z kuchni (on przynajmniej&#13;
ma po temu jakiś zrozumiały powód), piesi i rowerzyści&#13;
na ziemię, pasażerowie samolotu - do torebek, które&#13;
na pokładach innych linii używane są tylko w skrajnej&#13;
potrzebie; na lotniskach, w nowoczesnych, wyłożonych&#13;
marmurami pawilonach pluje się do koszy na śmieci,&#13;
ale chyba trochę rzadziej.&#13;
Najgorzej jest na stacjach autobusowych i w autobu­&#13;
sach dalekobieżnych. Ktoś podróżujący po Chinach&#13;
z zamkniętymi oczami czułby się jak w szpitalu gruźli­&#13;
czym - wszędzie słychać odgłosy szczególnie dojmujące,&#13;
bo poprzedzone długim, głośnym, głębokim odkrztusza­&#13;
niem flegmy, czyli po prostu charknięciem. Jeśli to ja&#13;
siedzę (lub leżę na pryczy autobusu sypialnego) od stro­&#13;
ny okna, to mój sąsiad nie będzie na tyle niegrzeczny, by&#13;
strzykać mi przed nosem i śmiało zacznie pokrywać&#13;
plwociną podłogę w przejściu. Dobrze jest siedzieć obok&#13;
kobiety. Kobiety w autobusach prawie nie plują.&#13;
Pytałem, czy są jakieś tubylcze uzasadnienia tej no­&#13;
torycznej praktyki, może odwołujące się do gimnastyki&#13;
dróg oddechowych, do wymogu czystości organów we­&#13;
wnętrznych albo nawet do obrzydzenia brudem doko­&#13;
ła. N i k t nie był w stanie podać jakiejkolwiek racji, moi&#13;
rozmówcy uciekali w formułki potępienia i nadziei, że&#13;
odpowiednia kampania władz to wypleni. Widocznie&#13;
nie każde ludzkie działanie, nawet powszechne, jest&#13;
pochodną jakiejś wiedzy i notm.&#13;
Rozumiem że „oni" wietzą w co innego niż „my" proszę bardzo, niech sobie wierzą w smoki, prądy ziem­&#13;
ne, nieśmiertelną moc nefrytu, niech mają swoje war­&#13;
tości - ale dlaczego oprócz tego nie podzielają moich,&#13;
naszych, zachodnich, przecież najważniejszych, (chcia­&#13;
łoby się) uniwersalnych.&#13;
10&#13;
Za Chinami się tęskni.&#13;
&#13;
�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11393" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11371">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/59707e0f3f87bf708d01eb190cac813c.pdf</src>
        <authentication>853c524d7057c218fedcf3255057e286</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135704">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3080</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135705">
                <text>2001</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135706">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2884</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135707">
                <text>Muzyka greckich cieni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135708">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.452-454</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135709">
                <text>Czaja, Dariusz</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135710">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135711">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135712">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135713">
                <text>Dariusz Czaja • MUZYKA GRECKICH CIENI

DARIUSZ

CZAJA

Muzyka greckich
cieni
1.
Wedle starego dobrego banału, starożytni Grecy
wiedzieli o sobie bardzo dużo, z jednym wszakże wyjąt­
kiem: że mianowicie są Starożytnymi Grekami. A prze­
cież, zanim zastygli w szacowny monument, zanim za­
mienili się w stateczny rozdział historii powszechnej,
byli, choć trudno czasem w to uwierzyć, żywymi ludź­
mi: jedli, popijali, śpiewali, tańczyli, uprawiali miłość,
modlili się. Wytrwale zgłębiali sekrety namiętności
i tajemnicę pojedynczej egzystencji, starali się opisać
sens różnicy między światem śmiertelnych a bogami,
którzy byli dmbrotoi, nieśmiertelni. T o więc my, dzisiej­
si, żyjący, rozprawiamy o nich, martwych, o ich staro­
żytnej starożytności. O n i zaś, zostawiwszy nam swoje
kamienie, teksty i inskrypcje, taktownie milczą. Stali
się, jak to z nie zawsze uświadamianą dwuznacznością
powiadamy: p r z e d m i o t e m naszych studiów. Doj­
mujący brak symetrii. Ale chociaż prawdą jest, że to
my ich czytamy czy nie jest też tak że w jakiś sposób
oni również czytają nas? Czy nie jest trafna teza że co
prawda to żywi studiują martwych ale że ci ostatni
przynoszą nam lustto w którym możemy się przejrzeć?
Bywa że to my jesteśmy materią ich dzieł
O dawnych Grekach wiemy coraz więcej, półki zawie­
rające studia i rozprawy o greckim antyku wciąż wydłu­
żają się. Wiele zagadek rozwiązano, teksty uznane nie­
gdyś za nieme, zaczęły mówić. Z poznawczego punktu wi­
dzenia pozostaje wszakże jeden fundamentalny dylemat,
którego nie rozwiążą najbardziej wyrafinowane techniki
badawcze. Nie wiemy i nie dowiemy się już (przynajmniej
w tym życiu), jak mówili starożytni Grecy, jak śpiewali,
jak brzmiały ich instrumenty. Zostały nam po nich tylko
teksty, tzeźby i architektura. Fonię wyłączono na amen.
Tajemnicę żywego głosu i dźwięku zabrali ze sobą do gro­
bu. I żadne narzędzia archeologiczne nie sprawią, że wy­
kopany trup starożytnego Greka przemówi do nas, że „da
głos". Kości nie potrafią śpiewać.
• - 2. •
jeśli uprzytomnić sobie ten oczywisty fakt, można
zrozumieć skalę trudności, z jakimi przyszło się zmie­
rzyć Maciejowi Rychłemu, prawdziwemu sprawcy pły­
ty Metamorfozy. Musie of Ancient Greece. Musiał on,

452

mając za współtwórców aktorów „Gardzienic", nie tyl­
ko rekonstruować i uzupełniać okruchy istniejących
muzycznych zapisów (a czasem także dopisywać nową
„grecką" muzykę), przede wszystkim musiał mieć prze- i
konującą w i z j ę całościowego brzmienia, musiał usły­
szeć tę muzykę w sobie tak, by przemienić ją w rilkeański „słyszalny krajobraz". Mówiąc krótko: trzeba było
mieć pomysł jak ożywić trupa, jak, najzupełniej do­
słownie, ucieleśnić go, a więc zaopatrzyć go w gardło,
język i usta, by mógł śpiewać, dodać sprawne ręce, by
mogły zabrzmieć harfy, flety i bębny. Słuchając kilka­
krotnie Metamorfoz nie mam wątpliwości, że wielce ry­
zykowny u swych początków pomysł powiódł się. Zda­
rzył się cud. T r u p ożył. N a płycie śpiewa, krzyczy, szep­
cze, dyszy, potrąca struny harfy, bębni, wydobywa
dźwięki z fletu. Ta muzyka oddycha Grecją.
Są na tej płycie obecne dwa bieguny starogreckiej
muzyki. Jest i apolliński spokój, muzyka przeniknięta
miarą, przemieniająca rzeczywistość w kosmiczny ład
i dionizyjska furia, wypływająca gdzieś z ciemnych, bez-rozumnych źródeł psyche. Najciekawsze, obdarzone naj­
większą energią wydały m i się te rekonstrukcje i orygi­
nalne kompozycje Rychłego, w których do głosu docho­
dzi żywioł dionizyjski. A więc te miejsca, w których
opuszczamy podręcznik z wizją Grecji harmonijnej, ja­
snej i słonecznej, a wstępujemy w świat chaosu, dzikiego
szaleństwa i frenetycznego uniesienia. Może w tych
utworach najbardziej słychać odległy idiom muzyczny
greckiego antyku. T o w sekundowych i trytonowych
tarciach, to w obsesyjnej nieparzystej rytmice mieści się
niedyskursywna wiedza o tym, czym mogła być grecka
mania. T o w tych, obco brzmiących dla dzisiejszego ucha
skalach, lepiej zaczynamy rozumieć spazm, szaleństwo
gniew śmiech i rozpacz bohaterów tragicznych Złorze­
czenia Medei czy skargę Orestesa Słuchając finałowego
Euoi Bakchai łatwiej pojąć co miał na myśli Nietzsche
pisząc o żywiole dionizyjskim Śpiewając i tańcząc uka­
zuje się człowiek jako członek wyższej wspólnoty — od­
uczył sie chodzić i mówić i zaraz wzięci tańcząc w nowie
trze" (Narodziny tragedii z ducha muzyki)
-

N o dobrze, ale skąd wiemy, że to, co słychać na pły­
cie jest z ducha greckiego poczęte? Co pozwala twier­
dzić, że oto słychać grecką muzykę w formie, w jakiej
mogła ona brzmieć niegdyś? Profesor Jerzy Danielewicz,
jeden z konsultantów uczestniczących żywo przy po­
wstawaniu Metamorfoz pisze w książeczce dołączonej do
płyty: „Oto spełnia się marzenie miłośników starożytno­
ści: usłyszenia pokaźnej liczby fragmentów muzyki staro­
greckiej w jej autentycznym i pełnym (choć z konieczno­
ści częściowo odtworzonym) brzmieniu (...)". Trudno
nie mieć wątpliwości, kiedy czyta się o owym „auten­
tycznym brzmieniu"... K t o i kiedy słyszał autentyczne

�Dariusz Czaja • MUZYKA GRECKICH CIENI

d-

wykonanie antycznej greckiej muzyki i co by to miało
znaczyć? Czy zatem mówienie o w r a ż e n i u autentycz­
ności jest pozbawione sensu? Sprawa zdaje się nieco bar­
dziej skomplikowana. Konieczny będzie krótki ekskurs
w obszar wykonawstwa muzyki dawnej.

w źle zrozumianą wierność wobec dzieła. Także sam
Monteverdi tego nie chce, jest przecież muzykiem
z k r w i i kości, jest Włochem. Proszę więc wyzbyć się
obaw przed vibrato, przed ożywieniem, przed subiek­
tywnością, przed gorącym, śródziemnomorskim powie­
trzem, natomiast l ę k a ć się bardzo chłodu, puryzmu,
«historyzmu». Musimy zrozumieć prawdziwe intencje
muzyczne Monteverdiego i umieć oddać j e w posta­
c i żywej m u z y k i . Jako muzycy musimy próbować zo­
baczyć na nowo to, co w Monteverdim było i na za­
wsze pozostanie aktualne, ożywić to z powrotem,
odtworzyć zgodnie z naszym sposobem odczuwadwudziestowieczną mentalnością (...)"
(Dialog
podkr. D C ) . Wiedza? Jak najbar­

Mam w swojej płytotece pięć różnych nagrań Vespro
delia Beata Vergine Claudio Monteverdiego. Co jakiś
czas słucham, porównuję. Z braku miejsca, w ich opi­
sie pozostańmy na poziomie przymiotników. Parrott gtzeczny, nie nachalny, Christie - precyzyjny i eleganc­
ki, Jacobs - muzykalny, finezyjny, Savall - soczysty,
wyrównany, znakomicie brzmiący, Harnoncourt - żar­
liwy, liryczny, drapieżny, monumentalny, ekstatyczny.
Które z nagrań jest „najlepsze"? W którym Montever­
di brzmi „najprawdziwiej"? W którym muzyka najbar¬
dziej przemawia do serca i wyobraźni? Nigdy nie mia­
łem wątpliwości: nagranie Harnoncourta z Concentus
Musicus nie ma sobie równych. Czy inne są złe? Wolne
żarty! Każde ze wspomnianych nagrań ma swoje nieza­
przeczalne zalety (są wcale liczni i nieprzejednani entu­
zjaści wykonania Savalla, a istnieją przecież jeszcze na­
grania Junghanela, Berniusa czy Rademanna), ale tyl­
ko słuchając Harnoncourta odnoszę wrażenie że słyszę
prawdziwego" Monteverdiego że głębia i geniusz tej
muzyki dopiero w nagraniu austriackiego dyrygenta
objawiają się w pełni K t o usłyszał raz Gloria Patris z tej
płyty ten już zawsze będzie wiedział co znaczy werty
kalny wymiar muzyki Rekonstrukcja i wykonanie Har
noncourtanie należą (tylko) do faktów z dziedziny m u

dziej. A l e bez uwewnętrznienia tej muzyki, bez nasyce­
nia jej własnymi emocjami, do grania zostają tylko nu­
ty. Efektem jest solenna i nudna jak flaki z olejem mu­
zykologiczna poprawność.
4.
Powróćmy zatem do nagrania Metamorfoz. Czy mu­
zyka tam pomieszczona, to „prawdziwe" dźwięki staro­
żytnej Grecji? Czy tak właśnie ona brzmiała? Czy tak ją
wykonywano? Kwestie nierozstrzygalne z powodów
wskazanych wyżej. Skądinąd sam Maciej Rychły nie
ma złudzeń: „Nie uważam mojej pracy za rekonstruk­
cję. Rekonstrukcja jest t u po prostu niemożliwa. Nie
twierdzę, że tak brzmiała muzyka antyku". Powiedzmy
przy tym, że kompozytor-rekonstruktot miał t u o wiele
trudniejsze zadanie, niż muzykolog-wykonawca muzyki
dawnej dysponujący często pełną, bądź prawie pełną
partyturą utworu, nierzadko też mający dostęp do trak­
tatów muzykologicznych z epoki. Tutaj z paru nut,
z domysłów i domniemań, została wyczarowana
ż y w a muzyczna rzeczywistość. Może więc zamiast zO"
bowiązującego pojęcia rekonstrukcji, lepiej byłoby uży­
wać w t y m przypadku pojęcia i n s p i r a c j i , tym bar­
dziej że w jego etymologii pobrzmiewa niejasno tak
ważna dla twórców gardzienickiego nagrania idea
przywracania życia ożywiania re-animacji (łac inspl
rare — dąć w coś nadymać natchnąć)

rłr\ nnflimat-nlnoii TY\

J n ym i
znac zn i e ' wiecei
ę j n iz' nodb
p
udo wana m uzyk o l ogez
racjami „gra na autentycznych instrumentach, w zgo• z praIn/k
• kusprawie
: d zie
ty ą wyk onawczą epo k i" . A le ja
Gliwic racjonalnieswoją tezę. Uczywiscie, można by
znaleźć naprędce kilka argumentów, ogromna tempe¬
ratura nagrania wynikająca z rejestracji Iwe, wspaniale
wygrana przestrzenność chorow, świetnie brzmiąca
sekcja dęta, eteryczne głosy i olzer Knabenchor, oszala­
ły Kurt bąuiluz, i t d itd. A l e czy te argumenty mają
moc zniewalającą. Uczywiscie, nie. Jak zawsze w tego
typu rozważaniach, argumentem ostatecznym i rozsttzygającym pozostaje, bo pozostać musi: podbudowa­
na wiedzą intuicja.
Myślę jednak, że tym, co najbardziej zniewalające
w rejestracji Vespro przez Harnoncourta jest - trudno
tego nie usłyszeć - jego emocjonalny, niezwykle osobi­
sty stosunek do arcydzieła Monteverdiego. Nic z muzy­
kologicznej pedanterii, raczej akcent na walory ekspre­
syjne i żywość przekazu. W uwagach na temat wyko­
nawstwa muzyki Monteverdiego pisał Harnoncourt:
„Oczywiście pragniemy posiąść znajomość ówczesnej
praktyki wykonawczej, poznać warunki, w jakich wy­
konywane były utwory Monteverdiego, ale nie chcemy
popaść w fałszywy puryzm., w fałszywy obiektywizm,

Kompozytot nie twierdzi, że zdeszyfrował muzykę
greckiej starożytności. Nie udaje Greka. Zaprasza ra­
czej słuchacza do imaginacyjnej podróży w świat grec­
kiej fonosfery przefiltrowanej przez wrażliwość współ­
czesnego muzyka. Słuchając płyty obcujemy tedy
z „muzykologią światów możliwych", wobec których
najbardziej stosowna wydaje się kategoria prawdopo­
dobieństwa, a nie prawdy czy autentyczności.
Ważne jest co innego. Niezależnie od opinii fachow­
ców, którzy - nie da się wykluczyć - zaczną precyzyjnie
odmierzać linijką odległość jaka dzieli muzykę Meta­
morfoz od domniemanej Prawdy Historycznej, ten mu­
zyczny projekt jest przekonujący. Ta muzyka pulsuje,

453

�Dariusz Czaja • MUZYKA GRECKICH CIENI

Metamorfozy.

Fot. Zbigniew Bielawka

tętni, ściera się w dysonansowych współbrzmieniach.
Naprawdę żyje.
Nie dysponujemy, jak dotąd, wehikułem czasu. Nie
dowiemy się już jak rzeczywiście btzmiała muzyka
Monteverdiego, muzyka średniowieczna, a tym bar­
dziej muzyka starogrecka. W naszym odniesieniu do
minionych tradycji duchowych zawsze będziemy skaza­
n i na niebezpieczeństwa dwóch skrajnych postaw, za­
wsze będziemy musieli dryfować między naiwnością
kustosza-archiwisty, wierzącego, że możliwe jest niekonfliktowe ustalenie „jak to było naprawdę" a swawo­
lą badacza-prezentysty, który nie licząc się zupełnie

z oporem materii, wpisuje w historyczny przekaz głów¬
nie własne projekcje. Co lepsze? Jeszcze raz Harnoncourt: „Z dwojga złego lepsze są już wykonania historycz­
nie całkiem fałszywe, ale żywe muzycznie" (Muzyk
mową dźwięków). W miejsce archiwalnej martwoty,
w miejsce złudy autentyzmu, hermeneutyczne z ducha,
twórcze p t z y s w o j e n i e . D o takiego właśnie mode­
lu czytania znaków przeszłości bez wątpienia należą
gardzienickie Metamorfozy.
' „Lękać się chłodu...", przestrzegał Harnoncourt. Co
jak co, ale zmora zimnej muzykologicznej poprawności
i pedantycznego historyzmu temu nagraniu nie grozi, j

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11392" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11370">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/17744931e9653b73c9a771fe4ad249c4.pdf</src>
        <authentication>1e25a3c1619f681a268306d01247d118</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135694">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3081</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135695">
                <text>2001</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135696">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2885</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135697">
                <text>Metamorfozy albo Złoty Osioł / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135698">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.455-457</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135699">
                <text>Staniewski, Włodzimierz</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135700">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135701">
                <text>Instytut Sztuki PAN</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135702">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135703">
                <text>Włodzimierz Staniewski • METAMORFOZY ALBO ZŁOTY OSIOŁ

1. R O D Z I N A P L A T O Ń S K A

WŁODZIMIERZ

My, członkowie platońskiej rodziny, znamy to t y l ­
ko, co uroczyste, tadosne, święte, wzniosłe, niebiań­
skie. Wznosimy się w rejony wyżej położone od same­
go nieba i zajmujemy miejsce w najwyższym punkcie
wierzchołka świata. Przeczytajcie w Fajdrosie nastę­
pujące słowa: „Miejsce ponadniebne; wierzchołek
nieba".

Metamorfozy albo
Złoty Osioł
Synopsis

Zrozumcie, k i m jest Bazyleus, nazwany tak po raz
pierwszy przez Platona: królem większym niż wszystko,
który jest wszystkim i wszystko dzięki niemu istnieje.

i

- D l a tego, k i m rządzi namiętność, jest rzeczą ko­
nieczną czerpać dla siebie z umiłowanego jak najwięcej
rozkoszy. Temu, kto jest chory, wszystko jest przyjem­
ne, co nie stawia oporu; to natomiast, co jest silniejsze
lub równie silne, jest m u nienawistne. K t o miłuje, nie
znosi chętnie umiłowanego ani gdy ten jest silniejszy
od niego, ani gdy m u dorównuje, lecz ciągle usiłuje
uczynić go lichszym i pośledniejszym.

Kim jest ów Bazyleus?
Przyczyną, mózgiem i źródłem początku, najwyższym
twórcą, najwyższym zbawicielem.
Ale twórcą twotzącym bez wysiłku, zbawicielem zba­
wiającym bez trudu. K i m jest ów Bazyleus, którego
czczę? Nawet gdyby zapytał sam prokonsul, k i m jest
mój Bóg, nie odpowiem.
[Fragment Apologii Apulejusza]
2. Pieśń LYTANEO
SIGATO
- najwcześniej¬
szy hymn chrześcijański, jeszcze w zapisie staro-greckim, wzorce melodyczne orientalne-syryjskie. Papirus z O x y r h y n c h u s , I I w i e k n.e.
[...] Ü - T Ä - N E - Ö SlGÄTÖ, MED' ASTRA PHAESPHÓRA LAMPESTHÖN, APOLEIPÓNTON RHIPAI
PNOIÖN, PEGAI POTAMÖN RHOTHIÖN PÄSAI.
HUMNOÜNTÖN D'HEMÖN PATERÄ K ' H U I O N
K'HÄGION PNEÜMA, PÄSAI DYNÄMEIS APIPHÖNOÜNTÖN AMEN, A M E N
KRÄTOS, AlNOS AEI K A I DÓKSA THEÖI DÖTERI
MONÖI PÄNTÖN AGATHÖN: AMEN, AMEN.
[Tłumaczenie (fragment):
Niech nastąpi cisza, niech wszystkie gwiazdy Zgasną,
niech zamilkną rwące rzeki i wiatry.]
Dialog filozofów - fragmenty Fajdrosa Platona (ada­
ptacja)
- Czy należy darzyć przyjaźnią tego, kto miłuje, czy
tego, kto nie miłuje? Gdy mowa o miłości, to jaka ona
mianowicie jest? Jaką ona ma moc? Czy ona niesie po­
żytek, czy szkodę?
- Każdemu wiadomo, że miłość jest pewnego rodza­
ju pożądaniem. A l e wiemy również, że ci, którzy nie
miłują, pożądają rzeczy pięknych. Co przeto odróżnia
miłującego od nie miłującego?
- Przekonanie, które wiedzie k u najlepszemu i nazy­
wa się opanowaniem od pożądania, które bezrozumnie
wyrywa się k u rozkoszy i zwie się namiętnością.
- Namiętność ma wiele imion; wiele odgałęzień
i odmian.

STANIEWSKI

- Knuje, aby umiłowany był m u całkowicie oddany
i całkowicie uzależniony od niego; dlatego, że taki był­
by najmilszy dla niego, choć najbardziej zgubny dla sie­
bie samego? Człowiek przeto opętany miłością nie jest
w żadnej mietze pożytecznym opiekunem i towarzy­
szem w sprawach umysłu?
- T o jest oczywiste i nie ma się co w to zagłębiać,
lecz poprzestając na pobieżnej wzmiance przejść do
czego innego.
- Nieprawdziwe jest twierdzenie, iż należy okazywać
przychylność temu raczej, kto nie miłuje dlatego wła­
śnie, że kto miłuje jest niespełna rozumu, a tamten zaś
jest ptzy zdrowych zmysłach. Gdyby to bowiem było
oczywiste, że odchodzenie od zmysłów jest całkowicie
złe - to by to było może i dobrze powiedziane - ale wła­
śnie największe z dóbr dostają się nam dzięki stanom
odurzenia, jeżeli są one jednak dane jako dat bogów.
- I to dlatego godzi się przypomnieć, że i ci spośród
starożytnych, którzy nadawali nazwy, sądzili że szaleń­
stwo nie jest ani czymś wstydliwym ani hańbiącym?
- Tak, starożytni za piękniejszy uznawali szał niż
stan trzeźwości, jako ten pierwszy pochodzący od bo­
gów, ten drugi od ludzi. Zdarzały się szaleństwa przepo­
wiadające wyzwolenie, o ile uciekną się do modlitw
i wtajemniczeń boskich. Stąd to właśnie sięganie do
oczyszczeń i wtajemniczeń boskich czyni tego, kto ich
dostąpił, ozdrowieńcem teraz i na przyszłość, znajdując
dla naprawdę szalonego i nawiedzonego wyzwolenie od
obecnych bied.

455

- Jest nawiedzenie przez muzy i szał ogarniający
dusze wrażliwe i czyste, porywający w natchnienie,
któte wyraża się w pieśniach?
- K t o by bez natchnienia dobijał się do btam pieśniarstwa w przekonaniu mianowicie, że do tego, aby

�Włodzimierz Staniewski * METAMORFOZY ALBO ZŁOTY OSIOŁ

być pieśniarzem, wystarczy rzemiosło, przekona się, że
on sam jest pozbawiony iskry bożej i że pieśniarstwo
człowieka trzeźwego nie dorównuje pieśniarstwu czło­
wieka natchnionego... Tyle więc, a nawet więcej
mam do powiedzenia o pięknych dziełach natchnie­
nia. Bogowie dla dobra zsyłają wielbicielowi i umiło­
wanemu Erosa!
- Tobie, przychylny nam Erosie, oddajemy tę oto
pieśń przebłagalną i pochwalną.
- O ile to było w naszej mocy!
-Najpiękniejszą i najlepszą...
- Zresztą zmuszeni też byliśmy posługiwać się pew­
nymi zwrotami górnolotnymi!

w nastroju łaski dła usłużnych muzyków
Bachusa
i wzmocnij władzę Rzymian wiecznie trwającą mocą tak,
by zwycięsko kwitła.]
5. Pieśń ASKLEPIONz Epidauros.

I I I w . n . e. Inskrypcja

ASKLEPION AEISOMEN
6. Pieśń O BACCHOUAteneusz, I I w . p.n.e.
Inskrypcja na ścianie skarbca w Delfach, frag.
menty I i I I H y m n u Delfickiego.

- Nie umniejszaj nam w gniewie...
- Umiejętności miłowania
- I spraw, iżbym się cieszył wśród pięknych ludzi
- Jeszcze większym niż dotychczas uznaniem
- J e ż e l i coś powiedzieliśmy, coś niemiłego

HODE TEKHNlTÓN PRÓPAS HESMÓS ATTHIDA
LAKHÓN AGLAIZEI KLUTÓN PAIDA MEGALOU
DIÓS: SOI EPOR' AKRONIPHETÓNDE PAGON, AM¬
BROTH* H O U PASI T H N A T O I S PROPHAINE1S LO­
GIA [...]

-

Spraw, abyśmy zaprzestali tego rodzaju mów
I zwrócili się k u umiłowaniu mądrości
I w pełni oddali się w życiu miłości
Zgodnie z zasadami filozofii - Erosie!!!

7. Pieśń ALU Ó PHOIBE
- Limeniusz, I I w.
p.n.e. Drugi H y m n D e l f i c k i - fragment.

3. Pieśń HOSONZESPieśń ze steli Seikilosa
z A i d i n , I I I w i e k przed naszą erą.

8. Fragment zapisu z papirusu z Oxyrhynchus
w tłumaczeniu n a angielski: COME
CHILD...
WHO ARE YOU SAYING
THIS TOl
WITH
ME;
DAETH...

HÓSON DZÉS PHAÍNOU, MEDÉN HÓLÓS SÜ LUPOÚ, PROS OLÍGON ESTI TÓ DZÉN, T Ó TÉLOS H O
KHRÓNOS APAITEÍ.
[Tłumaczenie:
Raduj się człowieku, lśnij
Ciesz się życiem
Życie dane jest nam na krótko
Czas zażąda jego zwrotu.]
4. Pieśń ALU Ó PHOIBELimeniusz, I I w i e k
p.n.e. Pieśń procesyjna. Pean. Drugi H y m n D e l ­
ficki - fragment.
ALL' Ó PHOIBE, SÓIZE THEÓKTISTON PALLA­
DOS ÁSTU K A I L A O N KLEINÓN, SÚN TE T H E A
TÓKSON DESPÓTI KRESÍÓN KUNÓN T'ÁRTEMIS
EDÉ L A T O KÜDÍSTA; K A I NAÉTÁS DELPHÓN TEMELElTH' HÁMA TÉKNOIS, BÍOISI, DÓMASIN APTAÍSTOUS, BÁKKHOU T H ' HlERONiKAISIN EUMENElS MÓLETE PROPÓLOISI, T A N TE DORÍSTEPTON
KÁRTEÍ RHOMAÍÓN A R K H A N AÚKSET' AGERÁT O I THÁLLOUSAN PHERENlKAN.
[Tłumaczenie:
O Febusie, chroń boskość Pałłas - silnego miasta
i sławnych łudzi. I Ciebie również, bogini Artemido, Pani
kreteńskich łuczników i łowczych ogarów, i strzeż miesz­
kańców Delf, ich domy, rodziny i dobytek. Przybądź

9. Pieśń MET EMOISI
- Modlę się, z Ińgenii
wAulidzie Eurypidesa, V w . p.n.e.
MET' EMOI MET' EMOlSI TEKNON TEKNOIS ELPIS HADE POT' ELTHOI, H O I A N H A I POLUKHRUSOI
[•••]

'TIS A R A M ' EUPLOKAMOU KÓMAS RHUMA DAKRUÓEN TANUSAS GAS PATRIAS OLOMENAS
APOLOTIEl?
10. Pieśni AEIDE
MOUSA
- autor nieznany
i KALLIOPEIA
- Mesomedes, I I w . p.n.e. Inwo­
kacje do Muz, do Kaliope i do Apollina.
AElDE MOUSA M O I PHILE, MÓLPES D'EMES KAT A R K H O U ; AURE DE SÓN AP' ALSEON EMAS
PHREAS DONEITO.
KALLIOPEIA, SOPHA MOUSÓN PROKATHAGETI
TERPNÓN, K A I SOPHE MUSTODÓTA, LATOUS GO­
NE, DELIE PAIAN, EUMENElS PARESTE M O I .
11. Pieśń M E L I P N O O N - Limeniusz, I I w.
p.n.e. Drugi H y m n D e l f i c k i - fragment.
MELIPNON DE LIBUS A U D A N KHEON LOTOS
ANEMELPEN H A D E I A N ÓPA MEIGNUMENOS AIÓ-

456

�I

VMotfcmuCTj Sumiewski * METAMORFOZY ALBO ZŁOTY OSIOŁ

LOIS KITHARJOS MELESIN, H A M A D' ÍAKHEN PETROKATOÍKETOS ÁKHO PAIAN, HE PAIAN.
[Tłumaczenie:
Sącząc miodem tchnący głos, fujarka libijska śpiewa
słodko, współbrzmiąc z migotliwymi tonami kitary, a Echo,
które mieszka pomiędzy skalami, przyłącza się do tej świę­
tej pieśni.]
12. Pieśń A T T H I S M E G A L O P O L I S - pean
Ateneusza, I I w. p.n.e. Pierwszy H y m n Delficki fragment
EN KŁUTA MEGALOPOLIS ATHTHÍS EUKHAIEÍSI, PHERÓPLOIO NAÍOUSA TRITÓÓNÍDOS DÁPEDON ÁTHRAUSTON! HAGÍOIS DÉ BÓMOIOISIN
HÁPHA1STOS A I E Í T H E I NÉON TAÚRON.
[Tłumaczenie:
O wielka Attyko, święte, niezdobyte ziemie bogini Ate­
ny, u twych świętych ołtarzy Hefajstos pali udźce młodych
byków.]
13. Histeria Psyche.
14. Pieśń PARNASIAN

Limeniusz, I I w. p.n.e.

ALLÁ KHRESMOIDÓN HÓS ÉKHEIS TRÍPODA,
BAÍNT EPÍ THEOSTIBÉA T A N DE PARNÁSÍAN DEIRADA PHILÉNTHEON.
15. Pieśń YOU ARE BROKEN
- słowa H o ­
ward Brenton, muzyka - Maciej Rychły.

Do granicy śmierci doszedłem i progów Prozerpiny
dotknąłem. A wróciłem przez bezdnie wszystkich ży­
wiołów. W głębokiej nocy widziałem słońce Ślepiącym
blaskiem jaśniejące, patrzyłem w oczy potęgom piekiel­
nym i niebieskim potęgom i do stóp ich czołem uderzy­
łem. Usłyszałeś tedy ale, chocieś usłyszał, trzeba, żebyś
nie rozumiał.
O Ty, święta i wieczna rodzaju człowieczego opie­
kunko. Ty, co swą szczodrą opieką śmiertelnych za­
wsze otaczasz i słodkie matki współczucie masz dla
niedoli nieszczęśliwych! Nie masz dnia ani nocy, ani
chwili nawet najdrobniejszej, która by T w y c h dobro­
dziejstw była próżna.
Ty ludzi na lądach i morzach osłaniasz, burze ich
życia zażegnywasz, dłoń i m zbawczą podajesz, tę dłoń,
którą rozplątujesz wątki przez los nierozwikłane - zda­
wałoby się - poplątane, która uciszasz huragany, jakie
naszczuwa dola i która unieszkodliwiasz gwiazd zgub­
ne obroty.
Za przyziemny jest duch mój, bym Cię wychwalić
zdolił - za nędzna ma ojcowizna, bym Cię uczcić mógł
ofiarami, jakie C i należne, ani m i starczy słów, bym
opowiedział, co przed T w y m majestatem odczuwam,
ani by mi nie starczyło na to tysiąc ust i tyleż języków
i niekończąca się, niewyczerpana struga wymowy.
A przeto m i ino troską będzie to, co jedynie człowie­
kowi pobożnemu, lecz ubogiemu być może; abym
wiecznie zachował w serca tajnikach najgłębszych bo­
skie Twe oblicza i majestat największy, i aby wiecznie
mi one były przytomne.
Powiedziałbym, gdyby powiedzieć się godziło, dowie­
działbyś się, gdyby Tobie było wolno.
[Fragmenty Metamorfoz, Księgi X I , Apulejusza]

THE LONG LINE OF MY LIFE
T H A T WAS TANGLED W I T H I N
THE CHROMOSOME CODE OF BEING
YOU ARE BROKEN
A T LAST BREATH OF MY LIFE
FROM THE CHRYSALIS CORPSE
SPREAD THE WINGS OF A M O T H
DEATH HAS WOKEN

17. Pieśń CHRYSEA
Pindara, V w . p.n.e.

PHORMINKS,

Hymn

KHRUSEA PHORMINKS, APÓLLONOS K A I IOPLOKAMON SUNDIKON MOISAN KTEANON TAS
AKOUEI MEN BASIS, AGLAIAS A R K H A [...]

16. Inkantacja EU O BAKHA1
k u czci Dioni­
zosa. Notacja ćwiczeń na instrument zachowana
w Anonymus Beltermani, I I w . p.n.e.

[Tłumaczenie:
Złota Formingo Apollona o włosach ciemnych jak fiolek,
własność należna muzom. Tobie posłuszne rytm, świętość,
początek, piękno.]

457

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11387" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11365">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/dfd1d12b0028e70885e64fd227502e8d.pdf</src>
        <authentication>015986fb8ed8373008a717511555f5d1</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135643">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2246</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135644">
                <text>1990</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135645">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2083</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135646">
                <text>Spisy treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135647">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135648">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135649">
                <text>Polski Instytut Sztuki</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135650">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135651">
                <text>POLSKA SZTUKA
LUDOWA
R O K XLIII — 1989
W roczniku znajduje się podwójny, monograficzny numer ( 1 — 2 ) poświęcony kulturze Ż y d ó w
polskich i jej związków z kulturą ludową
Bartoszewski Władysław Т., Kontakty chlopsko-żydowskie,
s. 93
.nr
[Boyd Louise Arner], Dawna wieś polska w fotografii Louise Arner Boyd, s. 220 nr
Burszta Wojciech, Od folkloryzmu lokalnego do „postfolkloryzmu"
narodowego, s.
158
nr
Bydalek Sławomir, Marceli Potas, s. 232
nr
Chumiński Jerzy, Uwagi o ornamentacji współczesnych krzyży nagrobnych, s. 216 nr
Drozd- Piasecka Mirosława, Sztuka ludowa w ocenie mieszkańców Warszawy, s. 174 nr
Dudkiewicz Feliks, Życiorys, s. 183
nr
Fatyga Barbara, Jadwiga Siemaszko, Po co jechać na Trobriandy, s. 177
nr
Fiderkiewicz Maria, Wyobrażenia o Żydach w folklorze Beskidu Żywieckiego, s. 1 24 nr
Fryś-Pietraszkowa Ewa, Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi. Materiały,
s. 113
nr
Gajda Tomasz, Żydzi w mojej i sąsiednich wioskach, s. 97
nr
Gebert Konstanty, „...by się plug nie zlamal..." Uwagi o demonologii żydowskiej, s. 13 nr
Goldberg-Mulkiewicz Olga, Przenikanie elementów twórczości ludowej
między
społecznością poJską i żydowską, s. 105
nr
Hankowska Romualda, Wzory sypane piaskiem na Kujawach, s. 234
nr
Heschel Abraham Joshua, Pańska jest ziemia. Świat duchowy Żydów
Europy
Wschodniej, s. 3
nr
Jackowski Aleksander, Od redakcji
nr
Jackowski Aleksander, Kiedy ludowe przestaje być ludowe. Rozterki jurora, s. 165 nr
Jackowski Aleksander, Folkloryzm: inspiracja, manipulacja, s. 211
nr
Korulska Ewa, Ludwik Stomma, Początki państwa polskiego — wersja dla dzieci, s.
203
nr
Krajewska Monika, Cmentarze żydowskie w Polsce: nagrobki i epitafia, s. 27 nr
Krajewska Monika, Symbolika płaskorzeźb na cmentarzach żydowskich w Polsce, s.
45
nr
Krajewski Stanisław, Przykłady epitafiów hebrajskich na cmentarzach
żydowskich
w Polsce, s. 60
nr
Kroh Antoni, Paszyn po siedemnastu łatach, s. 171
nr
Kroh Antoni, Czy w etnografii występują „białe plamy", s. 205
nr
Krupa Maciej, Skrzypek na dachu, czyli Żyd uniwersalny, s. 127
nr
Małeta Alicja, Czudeccy Żydzi w pamięci współmieszkańców,
s. 100
nr
Milewska-Młynik Anna, Feliks Dudkiewicz, s. 187
nr
Olędzki Jacek, Kwitlechy z Leżajska. Prośba i dziękczynienie w kultach chasydzkich
i katolickich, s. 23
nr
Olędzki Jacek, Świadomość mirakularna, s. 1 54
nr
Pacewicz Dorota, Krzysztof Sabak, Z Adamem Zegadlo oraz jego żoną o Żydach, s.
103
nr
Pawlak Hanna, Wielkopolska Kapela Ludowa (1955—1957), s. 227
. nr
Piechotkowie Maria i Kazimierz, Polichromia polskich bóżnic drewnianych, s. 65 nr
Piechotkowie Maria i Kazimierz, Modele Bóżnic Mosze Werbina, s. 88
.nr
Pilichowska Bogdana, Krakowskie zabawki odpustowe przedstawiające Żydów, s.
129
nr
Piwko Mieczysław, Życiorys, s. 229
nr
Sabak Krzysztof, Dorota Pacewicz, Z Adamem Zegadlo oraz jego zoną o Żydach, s.
103
nr
Siemaszko Jadwiga, Barbara Fatyga, Po co jechać na Trobriandy, s. 177
nr
Stoczkowski Wiktor, Prehistoria w szkolnych podręcznikach, czyli współczesny mit
początków,
s. 195
nr
Stomma Ludwik, Obraz Żyda w strukturze mitów chłopskich, s. 91
.nr
Stomma Ludwik, Czy w etnografii występują „białe plamy", s. 205
nr
Stomma Ludwik, Ewa Korulska, Początki państwa polskiego — wersja dla dzieci, s.
113
nr
Taranowicz Bożena, Stereotyp Pana Jezusa w polszczyżnie ludowej, s. 213
nr
Targielski Zbigniew, Taniec i muzyka jako wyraz myśli chasydzkiej, s. 19
nr
Trzciński Andrzej, „Będziecie mieszkać w szałasach przez siedem dni" (III Mojż 23,
42), s. 89
nr
Trzciński Andrzej, Polichromia nagrobków na cmentarzach żydowskich w Polsce
południowo-wschodniej,
s. 63
nr
Wieczorkiewicz Anna, Joanna Zatorska, Mieczysław Piwko o sztuce, s. 230
nr
Zatorska Joanna, Anna Wieczorkiewicz, Mieczysław Piwko o sztuce, s. 230
nr

1—2
4
3
4
4
3
3
3
1—2
1—2
1—2
1—2
1—2
4
1—2
1—2
3
4
4
1—2
1—2
1—2
3
4
1—2
1—2
3
1—2
3
1—2
4
1—2
1—2
1—2
4
1—2
3
4
1—2
4
4
4
1—2
1—2
1—2
4
4

�R E C E N Z J E Z KSIĄŻEK

Goldberg-Mulkiewicz Olga, GIZA F R A N K E L , Migzerot Nijar, Omanut
Jehudit
Amamit. Givataiim 1983, s. 136
nr 1 — 2
Krupa Maciej, Czas budowania, TAMAS FENER, SANDOR SCHEIBER. ... and you
...shall tell your son... Jewish Customs and Ceremonies in Hungary, s. 134 nr 1 — 2
WSPOMNIENIA P O Ś M I E R T N E

Goldberg-Mulkiewicz Olga, GIZA FRENKEL (FRANKEL) — 16.09.1895 Wieliczka
— 17.05.1984 Haifa, s. 139

Г

nr 1 — 2

�POLSKA

AKADEMIA

NAUK

•

INSTYTUT

SZTUKI

•

ROK

XLIV

•

1990

•

Nr

1

polska sztuka ludowa
Tradycja — współczesność. Kultura środowisk nieelitarnych
Problemy antropologii kultury

ZAKŁAD

NARODOWY

W R O C Ł A W — WARSZAWA —
K R A K Ó W
I M I E N I A O S S O L O Ń S K I C H W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ

A KA D E M I

NAUK

�CONTENTS
Joanna Tokarska-Bakir
Andrzej Hemka, Jacek Olędzki
Wanda Drabik
Aleksander Jackowski
Maciej Szczyrbuła
Hanna Mortkowicz-Olczakowa
Stanisław Cichowicz
Stanisław Żywolewski
Adam Bartosz
Anna Kunczyńska-Iracka
[K.K.]

Summary of Articles
Резюме

Interpretation, that Is on the Art of Anthropolo­
gy
Miracular
Sensibility
Four Seasons (On the Correlation between
Annual and Family Rites)
Intuition
Praised
Nikifor Once Again. Facts, Suppositions and
Legends
Nikifor
Where Does this Canon Come from?
Autobiography
Ruda Dzurko, a Gipsy Artist
. . . .
Signals from Lucim
Sculptures of Stanisław Zagajewski at the M u ­
seum of the Dobrzyń and Kujawy Regions in
Włocławek

3
8
15
31
37
49
50
51
59
61
62
63
64

REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red.), Aleksander Jackowski (red.), Ewa Korulska,
Anna Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji)
RADA REDAKCYJNA: Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa
Fryś-Pietraszkowa, Franciszek Midura, Jacek Olędzki, Mieczysław Porębski, Roman Reinfuss,
Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma, Roch Sulima,
W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y REDAKCJI: Zofia Bisiak, Jan Świderski
REDAKTOR TECHNICZNY: Grażyna Miętus
T Ł U M A C Z E : Piotr Paszkiewicz i Magdalena Iwińska (ang.), Lija Skalska-Miecik (ros.)
Adres Redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994,
tel. 31-32-71/4, wewn. 227

I

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11386" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11364">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/a8239659cd47ef9df90d1b480b731102.pdf</src>
        <authentication>cb3201775af11816817a0deccc2f26a5</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135633">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2249</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135634">
                <text>1990</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135635">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2086</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135636">
                <text>Cztery pory roku (O współzależności obrzędów dorocznych i rodzinnych) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135637">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.15-30</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135638">
                <text>Drabik, Wanda</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135639">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135640">
                <text>Polski Instytut Sztuki</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135641">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135642">
                <text>Wanda Drabik

CZTERY PORY ŻYCIA
(O WSPÓŁZALEŻNOŚCI OBRZĘDÓW
DOROCZNYCH I RODZINNYCH)
Teoria kwantów jest więc wspaniałym przykładem
tego, że można z pełną jasnością zrozumieć jakąś treść i
jednocześnie wiedzieć, że potrafi się ją wyrazić tylko za
pomocą obrazów t przypowieści.
Werner Heisenberg
1

Przekonanie o istnieniu nadrzędnego porządku, któremu
podlega świat, a wraz z nim człowiek świadomy swego uzależnie­
nia i zarazem odrębności od pozostałych bytów, szukający w nim
godnego siebie miejsca, leży u podstaw kultury. Niezależnie od
przyjętych aksjomatów (porządek wszechświata powstał samo­
rzutnie bądź za sprawą sił nadprzyrodzonych albo też nieustannie
się wyczerpuje i tworzy na nowo) człowiek czuje się odpowie­
dzialny za dalsze zachowanie równowagi. Odpowiedzialność
wynika z wiary, iż człowiek może mieć wpływ na los wszechświa­
ta tak negatywny — niszczący świadomie czy przypadkowo jego
harmonię, jak i pozytywny — podtrzymujący, a nawet doskonalą­
cy zastany ład. Ta wiara motywuje intelektualne i praktyczne
wysiłki, skłania do ich wartościowania tak pod względem uży­
teczności, jak i moralnej oceny. Założenie, iż dostępny pozna­
niu fragment wszechświata zawiera jego immanentne cechy,
prowadzi do rekonstrukcji na różne sposoby modelu całości, by
do niego odnosić i zeń wyprowadzać wszelkie cząstkowe zależ­
ności.
I wszystko jedno, czy owe modele powstają w oparciu o racje
empiryczne, czy też objawione, jeżeli wykraczają poza technolo­
giczną przydatność, jeżeli rozumiejąco wyjaśniają świat i zobo­
wiązują człowieka do zgodnego z normami postępowania, należą
— jak dowodzi Leszek Kołakowski — do sfery mitu. Rozważając
stale obecny w kulturze konflikt empirycznego i mitycznego
podejścia do rzeczywistości, stwierdza on: „Żadna argumentacja
racjonalna nie poda zniewalających racji, które każą nam jeden
lub drugi z owych porządków jednoznacznie ocenić jako pasmo
cienia osłaniające drugą prawdziwą rzeczywistość; żadna nie
pozwoli rozstrzygnąć, który z obu porządków — mityczny czy
zjawiskowy—tworzy realny świat, który zaś począł się z imaginacji; w którym z nich raczej na jawie żyjemy, a który tworzy część
marzenia sennego; który jest twarzą świata, a który jego maską.
(...) Beznadziejność tego starcia nie byłaby zresztą tak uciążliwa,
gdyby nie to, że oba punkty widzenia, nieprzywiedlne do syntezy
i wiecznie skłócone, są przecież obecne w każdym z nas, chociaż
z niejednakową żywotnością."
O ile dla jednostki świadomej owego konfliktu zgoda nań lub
próby przezwyciężenia są sprawą wyboru, o tyle dla społeczności
uznanie supremacji porządku mitycznego jest koniecznością ze
względu na zawarte w nim zasady komunikacji symbolicznej,
waloryzacji działań i życia społecznego. W tym rozumieniu
wyobrażenie porządku mitycznego będzie równoznaczne ze
światopoglądem.
W racjonalnie zorientowanych cywilizacjach nowożytnych
funkcje światopoglądu zaczęła pełnić nauka, skutecznie „odbóstwiająca świat", a więc przedstawiająca jego mechanikę obejmu­
jącą i człowieka, bez uzasadniania dlaczego powstał i do czego
zmierza. Jednakże po okresie zafascynowania jej osiągnięciami,
poszczególne dziedziny nauki wielokrotnie kwestionowane i samokwestionujące się, nie pretendują już do głoszenia prawd
ostatecznych, nie roszczą sobie prawa do podtrzymywania hierar­
chii wartości, a ponadto posługują się językiem zrozumiałym dla
wąskiego grona specjalistów. Jak ironicznie pisał Ernest Gellner:
„Pytania pozostały, odpowiedzi znikły (na brak pseudoodpowiedzi nie możemy się uskarżać)" i dalej „Jeśli idee, którymi
posługujemy się instynktownie, pozwalają panować nad otocze­
niem i jeśli są analogicznie pojmowane przez innych, świat jawi
się nam jako miejsce swojskie i bezpieczne. Jeśli natomiast
musimy postrzegać go poprzez pryzmat pojęć, którymi nie
władamy swobodnie, których uczymy się z trudem i do których
nie mamy zaufania, i jeśli w dodatku nasze dotychczasowe
2

3

wyobrażenia zostaną uznane za nieadekwatne — czujemy się jak
obywatele drugiej kategorii i jesteśmy nimi faktycznie. Utrata
wiary w naturalne podejście do rzeczywistości stanowi jeden z
kluczowych aspektów zagubienia się." Trudno też nie dostrzec
gorzkiej prawdy w słowach Маха Webera, zapisanych na począt­
ku naszego wieku: „Zbawienie, którego szuka intelektualista, jest
zawsze zbawieniem od 'nędzy wewnętrznej', mającym wskutek
tego z jednej strony charakter bardziej obcy życiu, z drugiej zaś
bardziej zasadniczy i systematyczny niż zbawienie od zewnętrznej
nędzy, którego poszukują warstwy nieuprzywilejowane. Intelekualista stara się na drodze pełnej nieskończonej kazuistyki nadać
przenikający wszystko 'sens' swemu sposobowi życia, a więc
uzyskać 'jedność' z samym sobą, z innymi ludźmi, z kosmosem.
(...) Konflikty tego postulatu z realiami świata i jego ładem...
wywołują swoistą dla intelektualistów ucieczkę w absolutną
samotność lub... do nietkniętej ładem ludzkim 'natury' (Rous­
seau), jak też ucieczkę do nietkniętego przez ludzkie konwencje
'ludu'..." Od tego czasu „nietknięta natura" stała się mitem, a mit
„nietkniętego ludu" poddaje się demityzacji.
4

5

Odkąd z ludu wyłoniły się inne warstwy, lud był „tknięty"
przez samą ich obecność, został określony, przeciwstawiony i
odgraniczony. Ówczesny stan jego kultury stał się tyleż dobro­
wolną co wymuszoną normą, znakiem tożsamości i wyróżnikiem,
odniesieniem dla równolegle rozwijających się kultur, będących
dla niego odniesieniem. Przerwanie ciągłości i jednorodności
kultury uczyniło z tradycji wartość świadomie realizowaną, jako
gwarantki zgodności porządku ludzkiego z porządkiem boskim.
Wprowadzenie chrześcijaństwa spowodowało i usankcjonowało
zmiany społeczne i vice versa — każda kolejna zmiana wymagała
reinterpretacji kanonów wiary. Warstwa chłopska nastawiona i
przeznaczona na trwanie nie dopuszczała takiej możliwości.
Religia była pojmowana praktycznie, niejako odrębna doktryna.
Bóg w trzech osobach, Matka Boska i święci stali się patronami
poszczególnych zjawisk przyrody, dziedzin życia gospodarczego
i społecznego, podobnie zresztą jak ich antagoniści: diabły i
demony.
Podkreślana przez Ludwika Stommę izolacja świadomościo­
wa wsi (nb. charakterystyczna nie tylko dla chłopów, co autor na
szczęście przyznaje, oszczędzając mi odwoływania się do innych
autorytetów) rzeczywiście wynikała z postawy: „ma być tak, jak
jest" oraz „jest tak, jak ma być". Jednakże konstytuowało ją nie
„zaniechanie działania i obserwacji", a raczej obserwacja, myśle­
nie i działanie tak było ukierunkowane, by za wszelką cenę „było
tak, jak jest", pod groźbą kosmicznej katastrofy, bowiem to, że
świat nadal istniał, dowodziło, iż „jest tak, jak ma być".
Tę postawę, nie zaś popularne skądinąd zjawisko izolacji
świadomościowej, uważam za jedną z cech definiujących kulturę
ludową. Tak długo, jak wyznaczała jedyny akceptowany społecz­
nie wzorzec postępowania, możemy mówić o kulturze ludowej,
odróżniając ją od kultur posługujących się mnogością paradyg­
matów, w tym również „typu ludowego". I choć oczywiście
godzę się z zastrzeżeniem Stommy, że współwystępujące kultury
przenikają się nawzajem i są od zawsze w procesie przemian, to
jednak wszędzie tam, gdzie n i e z m i e n n o ś ć miała rangę moty­
wacji ostatecznej, blokując możliwość wyboru, będę tradycyjnie
posługiwać się terminem kultura ludowa. Ludwik Stomma przed­
stawił wiele d o w o d ó w , iż w XIX w. tak rozumiana kultura ludowa
nadal trwała. Mimo gwałtownych przeobrażeń wywołanych
wstrząsami politycznymi, ekonomicznymi i społecznymi, na co
dzień ciągle „było tak, jak miało być", a kto uważał że nie musi
„być tak, jak jest", zostawał wykluczony. Dzięki licznym współ5

7

15

�czesnym poblikacjom mającym w podtytule Przemiany..., można
przypuszczać, że ten typ kultury dominował na polskiej wsi
jeszcze w połowie naszego stulecia. Niezmienność tradycji, jako
obowiązującą wieś zasadę, postulowali także jej badacze (dawni
i sporo dzisiejszych), użalając się, że nie jest tak, jak powinno być
(tzn. jak było za pamięci najstarszych informatorów) oraz nawo­
łując, by było tak, jak było. Nierzadki to przypadek, gdy myślenie
„typu etnograficznego" pokrywa się z myśleniem „typu ludowe­
go".
Tymczasem autorytet tradycji obowiązywał wieś tak długo,
jak długo utrzymywała się wiara w jedność praw rządzących
przyrodą i człowiekiem nie tylko w aspekcie biologicznym, ale
także duchowym. Od przestrzegania praw, ustanowionych przez
Stwórcę zależała pomyślność doczesna i pozagrobowa człowie­
ka, jak i los całego świata. Traktowanie tradycji nie mogło więc
być selektywne, bowiem każda zmiana niosła z sobą nieobliczal­
ne ryzyko.
Swoista wizja ożywionego wszechświata, którego wszystkie
elementy mają płeć, myślą, kierują się emocjami, współdziałają
lub są skłócone, posiadają nadprzyrodzonych opiekunów — w
XIX wieku ciągle jeszcze uzasadniała wszelkie działanie chłopa.
Wszechświat ukonstytuowany na sposób ludzki, człowiek o d ­
zwierciedlający model wszechświata, były od siebie nawzajem
zależne. Praca, życie rodzinne, zabawa... zawierały się w odwie­
cznym porządku, odstępstwa w y w o ł y w a ł y zaburzenia, ściągały
karę. Natomiast nieodwracalne skutki, włącznie z końcem świata,
przewidywano w zaniechaniu lub zniekształcaniu obrzędów.
Te powtarzające się regularnie symboliczne czynności, nie
tyle może odtwarzały pierwotny mit stworzenia, co pozwalały
zachować ustalone wtedy relacje między antagonistycznymi
składnikami kosmosu i władającymi nimi siłami. Przykłady tak
pojmowanych obrzędów dorocznych przytaczają m.in. Joanna
i Ryszard Tomiccy. Postaram się wykazać, że podobnie trakto­
wane były także obrzędy rodzinne.
Dla praktykowania obrzędów znajomość mitologii nie była
konieczna, lecz raczej wręcz niebezpieczna, jako że pozostawała
w kolizji z religią. Zwalczali ją teolodzy (i bodaj tylko oni), jej
pierwsi kronikarze i interpretatorzy, zdawali sobie w pełni sprawę
z powiązania współczesnych im obrzędów z dawnymi mitami.
Uczestniczący w obrzędzie brali w swoim przekonaniu wzory
postępowania właśnie z tradycji chrześcijańskiej. Powtarzali
słowa, gesty, przekazywali znaki, których nauczyli się od star­
szych, ci od jeszcze starszych itd., czyli takie, jakie były na
początku, gdy Chrystus chodził po świecie, a więc niezbędne
i zgodne z bożą wolą. Było to oczywiste, jak oczywistym było
istnienie wszystkiego, co widzieli, znali, czuli — nie wymagało
uzasadnienia, wystarczyło pokazać, opowiedzieć. I dziś, gdy
opisując obrzęd pytam o wygląd postaci, często słyszę: „Adam,
jak Adam", „dziad, jak to dziad", „diabeł, jak prawdziwy dia­
beł"..., a jeśli ośmielę się zapytać o znaczenie jakiegoś szczegółu,
0 powody spełniania obrzędu, oczekuję lekceważącego „no, jak
juz pani tego nie wi...".
Wszelka wiedza, wykraczająca poza doświadczenie przod­
ków, wiązała się z ryzykiem, gdyż naruszała boską tajemnicę. Taką
wiedzę przypisywano czarownikom i czarownicom, a także
obcym. Człowiekowi żyjącemu na swoim miejscu, szanującemu
prawa boże, wystarczyło pamiętać; kiedy, gdzie, co i jak trzeba
zrobić, by nawiązać kontakt z Nadprzyrodzonym, dopomóc
w przywróceniu nadwerężonego porządku. Dzięki praktycznemu
zastosowaniu, obrzędy przetrwały dłużej i podlegały transforma­
cjom wolniej niż mity. Tylko przez wierne odtwarzanie rytuału
zyskiwano pewność w p ł y w u na to, co się tworzyło w mitycznej
sferze wszechświata, a następnie oddziaływało na bliższą lub
dalszą przyszłość wszystkiego co poznawalne.
8

9

Z punktu widzenia nosiciela tej tradycji mitologicznej, zmiana
w świecie niewidzialnym jest zawsze uprzednia, dopełnia się
natychmiast i już należy do przeszłości, gdy tymczasem na poziomie
ziemskim ma się dopiero dopełnić w przyszłości. Następuje więc coś
w rodzaju przesunięcia: co jest przeszłością „tam", jest przyszłością
„tu", zapoczątkowane w jednym wspólnym "teraz".
Okres objęty zmianą wskazuje prognozy, wróżby i życzenia,
powtarzane wielokroć w ciągu roku kalendarzowego i w trakcie
ludzkiego życia. Nie znam obrzędu spełnianego w innych okoli­
cznościach, jak przejście od starego czasu w nowy, od poprzed­
niego etapu do następnego, od dawnego stanu w inny. W każ­
dym możliwe jest odnalezienie elementów wyłączania, przejścia
1 włączania, choć niekiedy przemieszanych przez typowe dla

16

większości rytuałów powtórzenia. Wszystkie więc są obrzędami
przejścia.
W odróżnieniu od magii, którą można stosować doraźnie,
w tajemnicy samotności i wbrew bliźnim, obrzędy mają ustalony
rytm, praktykowane są wspólnie i ostentacyjnie w interesie ogółu
i każdego z osobna.Są zatem, tak samo jak opowieści mityczne,
socjocentryczne i można do nich odnieść stwierdzenie Eleazara
Mieletinskiego; „...charakter odwzorowania rzeczywistych form
życia w mitach jest pod wieloma względami zdeterminowany ...
projekcją cech ludzkich i stosunków rodowo-plemiennych na
świat przyrody oraz, na odwrót, przedstawieniem społeczności
i kultury w terminach naturalnych ... wysiłkiem przezwyciężenia,
bodaj nawet złudnego, podstawowych antynomii ludzkiej egzys­
tencji, niezbędną harmonizacją stosunków między jednostką,
społecznością i naturalnym otoczeniem."
Utarło się dzielić obrzędy na rforoczne i rodzinne. Pierwsze
— rozmieszczone w ustabilizowanych terminach roku zgodnie
z wyobrażeniem o systematycznie odnawiającym się i wyczerpu­
jącym się czasie, a wraz z nim odradzającą się i zamierającą naturą
— mają rytm cykliczny. Obejmują przestrzeń całej wsi (wszystkie
domy lub miejsca publiczne), angażują zbiorowość i są ukierun­
kowane na pomyślność w gospodarczej i społecznej aktywności.
Drugie, spełniane w przełomowych momentach życia jednostki
ograniczonej narodzinami i śmiercią, której zmiany rozwojowe są
nieodwracalne, mają rytm prostoliniowy. Odbywają się w rodzin­
nych domach i nastawione są na powodzenie w życiu osobistym.
Te podstawowe rozróżnienia: czasu, przestrzeni, podmiotu,
przedmiotu, celu i zasięgu oddziaływania, narzucają rozpatrywa­
nie obrzędów dorocznych oraz rodzinnych osobno w odrębnych
systemach. Przy czym i w ramach jednego systemu podkreślane
są raczej rozbieżności niż podobieństwa, co wynika z przyjętego
(jawnie czy milcząco) założenia, że cechy pozwalające wiązać
obrzędy w większą całość są wyabstrahowane przez badaczy,
podczas gdy cechy różnicujące są pierwszorzędne, skoro w opar­
ciu o nie lud zbudował mnogość i rozmaitość form. W moim
przekonaniu jest akurat odwrotnie.
10

Jeśli przyjąć za odpowiadające prawdzie, iż w ludowym
światopoglądzie wiedza, praktyka, wartości i normy były niepo­
dzielne, a sens istnienia i działania zawierał się w kontynuacji
odwiecznego porządku wspólnego dla natury i społeczeństwa, to
i obrzędy, które przede wszystkim ten uświęcony porządek pod­
trzymywały, musiały się nawzajem uzupełniać, by razem ogarnąć
to co istotne, choć niesprecyzowane. Tym bardziej, że wprowadze­
nie w obrzędy odbywało się poprzez uczestnictwo, bezpośrednie
przeżycie, a nie przez opowieść, demonstrację i wyjaśnianie
znaczeń. Większość z nich odpowiadała za pomyślność i bezpie­
czeństwo w wielu dziedzinach równocześnie. W rytuałach dorocz­
nych spotykamy zabiegi odnoszące się do życia prywatnego,
a w rytuały rodzinne wplecione są działania sprzyjające bądź
ochraniające (pogrzeb) plony i inwentarz. Trudno znaleźć rytuały
tak wyspecjalizowane, by dotyczyły wyłącznie jednej sfery życia,
co najwyżej jedna wysuwa się na pierwszy plan.
Gdy potraktujemy wszystkie obrzędy jako części jednego
systemu, to znaczenie rytuału będzie wskazywać nie tylko forma,
przypisane doń treści i okoliczności w jakich go spełniano, ale
i jego pozycja wśród pozostałych. Nawet pobieżne, oparte na
niekompletnych danych, porównanie obrzędów z uwzględnie­
niem ich wzajemnych relacji w całości charakterystycznej dla
regionu, kraju, wreszcie Europy, pozwala na uchwycenie prawid­
łowości i ostrożne sformułowanie wniosków, które oczywiście
będą wymagały starannej weryfikacji.
W miarę pełnym materiałem dysponuję dla zróżnicowanego
etnicznie, społecznie i wyznaniowo regionu Podlasia, gdzie przez
kilka lat prowadziłam badania obrzędów dorocznych i rodzinnych
posługując się tym samym kwestionariuszem. Kwestionariusz
obejmował pytania dotyczące: kontekstu społecznego, kontekstu
przyrody, wartościowania czasu i przestrzeni, budowy obrzędu,
jego interpretacji, oceny i konsekwencji. Materiały porównaw­
cze, zbierane i opracowane według innych zasad, częściowo
jedynie dają się dopasować. Zdając sobie sprawę z tych niedocią­
gnięć, a także z konieczności operowania dużymi skrótami,
starałam się oprzeć rozważania na typowych, szeroko znanych
przykładach, wyjątkowo tylko powołując przypadki rzadkie bądź
udokumentowane w trudniej dostępnych publikacjach. '
1 1

Każda wieś miała swoisty zestaw obrzędów. W jego obrębię
poszczególne rytuały były zróżnicowane, ale nadzieje z nimi
związane w znacznym stopniu zachodziły na siebie; niektóre

�wcześniej elementy obrzędu pojawiały się równolegle w nowych
układach w nader odległych miejscach, włączone w dawny
kontekst obrzędowy.
Elementy występujące zamiennie w analogicznej sytuacji
u różnych społeczności lub u tej samej społeczności w różnych
przedziałach czasu mają przynajmniej jedną cechę wspólną, która
przesądza o ich wyjściowej wartości symbolicznej. Ta z kolei
decyduje o tym, z jakimi symbolami elementy te będą wchodzić
w związki i w której fazie obrzędu znajdą miejsce. Pozwala to na
wyciągnięcie wniosku, że tradycja stała na straży nie tyle przeka­
zywanych z pokolenia na pokolenie zastygłych w swej pierwotnej
postaci rytuałów, co schematów ich tworzenia.
Zestawienie ekwiwalentnie stosowanych elementów wska­
zuje na kierunek kojarzenia i sposoby obrzędowego nań reago­
wania. Jeśli więc uda się chociaż dla części z nich ustalić
symboliczne znaczenie (przez bezpośrednią informację, towarzy­
szący tekst, spodziewane rezultaty, sytuację wykluczającą ich
użycie itp.), można się spodziewać, że podobne znaczenie
przysługuje pozostałym, oraz odgadnąć, z której cechy je wypro­
wadzono. Nie daje to pewności, ani nie wyczerpuje możliwości,
a jedynie mieści się w granicach prawdopodobieństwa.
Używane wymiennie rośliny można zgrupować w następują­
ce ciągi:
I. Symbolizujące witalność i czystość, a w rozwinięciu siłę,
wytrwałość, zdrowie, męstwo, wierność, niewinność... prefero­
wane są w obrzędach zimowych i wczesnowiosennych, a także
na weselu;
(a) świerk, jodła, barwinek, ruta, bluszcz, jemioła, oliwka, mirt,
rozmaryn... — zachowują zieleń zimą i nie gniją,
(b) kalina — zachowuje czerwone jagody,
(c) dąb — zachowuje liście.
II. Symbolizujące regenerację, a dalej pomyślną odmianę,
wzrastanie, zdrowie, długowieczność... występują przeważnie
w obrzędach wiosennych, niekiedy przełomu jesieni i zimy lub
w dniu Nowego Roku;
(a) wierzba, leszczyna, dereń, wiśnia, cytryna... — najwcześniej
kwitną,
12

II. 1 . „ D z i c y ludzie", karnawał w Gersau, Szwajcaria środkowa

elementy, a także ich układy, użyte zostały wielokrotnie, wiążąc
się z innymi zgodnie z powtarzającymi się regułami. We wsiach
sąsiednich analogiczne formy obrzędowe już mogą wystąpić
w zmienionym kontekście (np. obchodzenie domów z życzenia­
mi osobno lub łącznie ze scenami odgrywanymi przez przebierań­
ców; przy różnych świętach dorocznych, lecz także na weselu),
pewne elementy będą pominięte, na ich miejsce wejdą nowe,
tworząc kolejne, jedyne w swoim rodzaju kompozycje. Niemniej
w skali regionu całe to bogactwo sprowadza się do kilkunastu
zaledwie wariantów, które zazwyczaj mają odpowiedniki w blis­
kich lub dalszych regionach. W Polsce można znaleźć warianty
obrzędów, do których analogie istnieją dopiero poza jej granica­
mi. W sumie, ilość wariantów występujących w Europie, niezna­
cznie przekracza ilość wariantów ustalonych dla jednego kraju.
Pula elementów jest ograniczona, a możliwości kombinacji
zawężone.
Tak wyznaczone granice są na tyle pojemne i elastyczne, by
dopuścić swobodę doboru elementów i rozmieszczenia ich
w rozmaitym kontekście obrzędowym, a także wprowadzenie
innowacji, oraz na tyle stabilne, by wykluczyć dowolność.
Zważywszy, że elementem obrzędowym mogłoby być wszystko
czym człowiek dysponuje, cokolwiek da się wszak skojarzyć
z czymkolwiek i dalej wchodzić w niezliczone związki, zwłaszcza
że względy praktyczne (materiał, technika itp.) właśnie w tym
przypadku nie byłyby w stanie stworzyć naturalnych barier,
wypada przyjąć istnienie wspólnego dla Europy systemu odnie­
sienia. Można tu myśleć raczej o kontynuowaniu w czasie
i przestrzeni pewnych idei przewodnich, niż przetrwałych przez
tysiąclecia kanonach archaicznych wierzeń i kultów. Stąd chyba
wynika labilność obrzędów, ich zdolność przystosowania się do
wyżej zorganizowanych systemów religijnych, podatność na
modyfikacje formy i interpretacji. Tendencja do podporządkowa­
nia się normie idzie w parze z tendencją do wyróżnienia. Dzięki
temu nie tylko dana społeczność, ale i pokolenie może uznać taką
a nie inną formą obrzędów za „swoją", równocześnie ktoś mający
większy dystans rozpozna je jako pochodzące z jakiegoś regionu,
państwa, a na pewno europejskie.

II. 2. Postać z grupy „ T u r k ó w " noworocznych, Urzejowice
k/Przeworska, 1959 r.

Obrzęd, by spełniał swoje funkcje musiał być wiernie odtwo­
rzony, a przecież nawet w najbliższym sąsiedztwie, nawet w tej
samej wsi, elementy składające się nań były zastępowane i uzu­
pełniane innymi. To, co przez jednych odrzucone, gdzie indziej
znajdowało zastosowanie. Bez pomocy kartografii trudno ocenić
na ile ta powtarzalność jest regularna. Można jednak przypusz­
czać, że zasięgi będą daleko wykraczać poza etniczne podziały
i że z reguły będą rozproszone. Co więcej, te same nieznane

17

�(b) brzoza — wcześnie wypuszcza liście, daje sok.
III. Symbolizujące płodność i pochodne: mnożenie się, obfi­
tość, bogactwo... stosowane w większości obrzędów dorocz­
nych i rodzinnych;
(a) wszystkie zboża, groch, mak, chmiel... — z jednego, wiele
nasion,
(b) drzewa rodzące smaczne owoce, a zwłaszcza jabłoń, orzech,
migdał, figa...
IV. Symbolizujące odporność, siłę odpędzania zła... wykorzy­
stywane w wielu rytuałach do odganiania złych mocy, szkodni­
ków, czarów itp.
(a) czosnek, cebula, tatarak... — mocna w o ń ,
(b) głóg, tarnina... — kolce,
(c) zioła lecznicze, zioła poświęcona — mają wewnętrzną moc.
Na pograniczu tego i następnego ciągu umieściłabym zioła
noszące nazwy związane z burzą w rodzaju „rozchodnik",
„grzmotnik", „błyskawica", którym przypisuje się zdolność o d ­
pędzania burzy (ale stosowane są one również przeciw szkodni­
kom przy pierwszej zwózce zboża i wkładane do trumny) oraz
inne, których symbolika związana jest z nazwą, np. „sporysz"
(rdest), który „sporzy", bylica — „boże drzewko", rozliczne „łzy,
serduszka... Matki Boskiej".
V. Symbolizujące moc, władzę, sławę, niezwykłe właściwoś­
ci... używane bądź przywoływane w tekstach obrzędów rodzin­
nych oraz dorocznych i są to: dąb, buk, jawor, sosna, lipa...
— wysokie i okazałe, rosnące samotnie lub w dużych odstępach,
a których mityczne odniesienia są nadal żywe, co się przejawia
np. w określaniu ich jako „drzewo, w które biją pioruny", „drzewo
Matki Boskiej". Wewnątrz poszczególnych ciągów istnieją moż­
liwości dalszych podziałów, zwłaszcza na rośliny „męskie"
i „żeńskie", co ma znaczenie np. przy dekoracji pieczywa wesel­
nego, w tekstach zmienianych zależnie od płci, wówczas ekwi­
walentność ustali się w ich obrębie.
Jako element obrzędowy zwykle służy jakaś część rośliny
— gałązka, pień, kwiat, ziarno... zachowując na zasadzie pars pro
toto cechy całości — choć nie jest to reguła bez wyjątku. Tak np.
grochowiny i słoma zazwyczaj kojarzone są z płodnością; robi się
z nich kukły i kostiumy obrzędowe, z których wyciąga się źdźbła.

by je podłożyć kurom dla lepszej nośności lub dla dobrego lęgu
piskląt, rozrzuca się je na polach, dla zwiększenia urodzaju,
wyplatane ze słomy przedmioty zawiesza się w domu, by się
darzyło itp. Jednocześnie jednak wieniec ze słomy lub grochowin
przy swatach jest znakiem odmowy, wyciągnięcie przy wigilii
pustego kłosa wróży śmierć bądź niepłodność. Zmiana sytuacji
pociąga więc za sobą zmianę znaczenia. Słoma może znaczyć to
samo co zboże, ałe w innych okolicznościach będzie akcentowa­
na właściwa jej „pustka* i znajdzie się ona w jednym szeregu
z pustą makówką, pustym orzechem, pustym koszem, odprawie­
niem kogoś z pustymi rękami itp. Podstawienie pod powtarzające
się przedmioty raz ustalonych znaczeń, bez uwzględnienia pełne­
go kontekstu, wydaje się wielce ryzykowne, podobnie jak ignoro­
wanie znaczeń pochodnych, niekiedy daleko odbiegających od
wyjściowego. Większości roślin — a nie tylko tym szczególnie
predystynowanym — jako symbolom życiodajnej lub chroniącej
życie mocy, mogą być przypisane zdolności apotropeiczne.
Analogicznie, występujące w obrzędach zwierzęta, a także ich
części (rogi, skóry, pióra, jaja itp.) oraz naśladowanie ich głosów,
ruchu itd. traktowane są ekwiwalentnie i tworzą ciągi:
VI. Symbolizujące regenerację i jej rozwinięcia, pojawiają się
nieomal powszechnie w obrzędach zimowych i wiosennych,
lokalnie (w krajach germańskich i słowiańskich) przy dożynkach,
sporadycznie w rodzinnych;
(a) bocian, żuraw, skowronek, jaskółka... — przylatują z wiosną,
(b) niedźwiedź — budzi się ze snu zimowego,
(c) jeleń, wąż, wilk... — zmieniają wiosną postać (rogi, skórę,
sierść),
(d) kogut — „budzi słońce".
VII. Symbolizujące płodność itp. występują przy różnych
okazjach dorocznych, na weselu, przy narodzinach (położenie
dziecka na koniu, futrze...);
(a) byk i krowa, kozioł i koza, baran, jeleń... — mają rogi (od
prehistorii kojarzone z płodnością),
(b) niedźwiedź, baran... — obfite futro (j.w. kojarzone z płodnoś­
cią),
(c) koń, kogut, bocian, kot... — wyraźnie manifestująca się
seksualność.

II. 3. Noworoczne przedstawienie miesięcy, Gallucio, Włochy, 1979 r.

18
i

�(d) świnia, przepiórka, kura... — liczne potomstwo.
VIII. Symbolizujące sitę, wytrwałość, odwagę, władzę... —
w tym charakterze spotykane w obrzędach przełomu zimy i wios­
ny oraz przy okazjach obrzędowego wykazania się sprawnością,
przepędzania złych mocy itp.; wilk, niedźwiedź, jeleń, dzik, baran,
kogut... — walczą.
IX. Symbolizujące medialność, łączność z „tamtym świa­
tem"... — bywa to podkreślane w niektórych obrzędach dorocz­
nych i rodzinnych; koń, ptaki... — szybko przenoszą się z miejsca
na miejsce.
X. Symbolizujące czujność, jasnowidzenie... — służą do
wróżb obrzędowych; pies, koń, świnia, kogut, gęś, kukułka,
przepiórka, bocian... — głos.
Także i tutaj możliwe są dalsze podziały na zwierząta „męskie"
oraz „żeńskie" (co wyznacza przynależność gatunkowa, a nie
płeć), odpowiadające żywiołom, ciałom niebieskim itp. Wykorzy­
stanie w obrzędzie zwierząt lub ich wyobrażeń jest więc jeszcze
bardziej wieloznaczne niż roślin, chociaż ich symbolika również
zawiera się w tym samym kręgu regeneracji—płodności—ochro­
ny.
XI. Jako elementy obrzędowe występują równoważne i do­
pełniające się żywioły, które jednak w pewnych sytuacjach
stosowane są zamiennie;
(a) ogień i jego pochodne — świeca, ogarki, dym, popiół,
sadze...
(b) woda — woda święcona, źródlana, bieżąca, rosa...
Symbolika ognia i wody jest wprawdzie przeciwstawna,
przybiera jednak takie odcienie znaczeniowe, wynikające z mocy
tworzenia, przekształcania, oczyszczania i niszczenia, które się w
znacznym stopniu pokrywają. Tak więc paleniu ogni gdzie indziej
może odpowiadać kąpiel w wodzie lub tym podobne, okadzaniu
— kropienie, obsypywaniu popiołem — oblewanie wodą; mogą
one występować równocześnie lub kolejno po sobie.
XII. Jako ekwiwalentne lub komplementarne bywają też
stosowane:
(a) wyobrażenia bądź przedmioty nawiązujące kształtem do ciał
niebieskich — krążek, koło, koło podzielone na 8 albo
4 części, pół koła, gwiazda...

(b) przedmioty kultu religijnego — krzyże, różańce, św. obrazki...
— symbolicznie przywołujące boską opiekę.
XIII. Wyobrażenia lub przedmioty falliczne mogą być użyte
zamiennie z wszelkiego rodzaju bronią, gdy w obrzędzie akcentoa
jest męskość, wigor, siła, panowanie. W analogicznym znaczeniu
występują narzędzia pracy na roli lub ich modele — pług, brona...
oraz atrybuty władzy.
XIV. Natomiast żeńskość, rodzenie, pomnażanie... symboli­
zują i bywają traktowane wymiennie:
(a) przetak, płachta siewna, dzieża... — mające kontakt ze
zbożem;
(b) kosze, naczynia, torby... — służą do napełniania (niekiedy
wprost przedstawiają łono, gdy wyciąga się z nich w scenach*
rodzenia lalkę, kota, kurę... kiedy indziej wyjmowane spod
spódnicy).
XV. Medialność, współdziałanie, poddanie się prowadzeniu,
uległość... symbolizują przedmioty służące do transportu — sa­
nie, wóz, jarzmo...
XVI. Ekwiwalentnymi symbolami wiedzy będą: książka, litery,
figury geometryczne... można tu wliczyć także okulary, które
jednak w innym kontekście oznaczają ślepotę.
XVII. Pobudzenie, ożywienie, czujność, odpór... symbolizują
dźwięki; urywane, ostre i przenikliwe, gwizdy, dzwonienie, hałas,
dudnienie... niekiedy także instrumenty, które je wydają.
XVIII. Ich przeciwieństwem i dopełnieniem są dźwięki zorga­
nizowane wg rytmu, symbolizujące równowagę, porządek, po­
wagę, smutek lub wesołość.
XIX. Kolory raz uważane za przeciwstawne, innym razem za
zamienne to:
(a) biel i jakby jej stopień wyższy i najwyższy — srebro i złoto;
(b) czerń.
Używane alternatywnie w strojach weselnych i pogrzebo­
wych, gdy mają wspólne odcienie znaczeniowe: dostojeństwo,
szlachetność, powaga... Inne znaczenia tych kolorów wykluczają
się, tak np. z bielą kojarzy się dobro i czystość (w tym sensie
używano też zieleni i błękitu), zaś z czernią nieczystość i zło, które
może oddawać (por. kostium diabła) również czerwień, skądinąd

II. 4 „Młoda para" w grupie zapustnych „niedźwiedzi" ze wsi Raszawy k/Opola, 1974 r.

19

�II. 5. Noworoczni „Skeklers", Shetland, północne wybrzeże Szkocji

symbolizująca energię, wigor, władzę (podobnie i żółć).
W niektórych obrzędach także smaki znajdują zastosowanie:
XX. Słodki, łagodny — wiązane z powodzeniem, przyciąga­
niem, a więc zachodzące na symbolikę płodności (por. smarowa­
nie miodem panny młodej),
XXI. Gorzki, kwaśny, ostry, słony — wywołujące podniecenie,
ożywienie, wstręt, przystawalne więc do symboliki regeneracji,
czystości, obrony (por. zastosowanie przypraw do rytualnego
oczyszczania studni, przeciw złu).
Także ruchy, gesty, mimika tworzą równoważne i komple­
mentarne szeregi, w których poszczególne elementy są traktowae
zamiennie.
XXII. Symbolizujący nastawienie ku przyszłości, ku życiu ruch
w górę, w prawo, do przodu, z prądem, za słońcem... odpowiada
mimice i gestom wyrażającym: radość, żywiołowość, ozdrowieie,
przebudzenie...
XXIII. Z kolei zwrot ku przeszłości, ku śmierci, wskazują ruchy
itp. w dół, w lewo, do tyłu, pod prąd, przeciw słońcu... zaś
mimika i gesty odpowiadają: strachowi, chorobie, snu, bezwła­
dowi...
Niekiedy jednak, gdy w grę wchodzi kontakt z ziemią i właścią
jej symboliką płodności, padanie, kucanie itp. nabierają zupełnie
innego znaczenia.
Często spotykanymi elementami obrzędowymi są pojęcia
abstrakcyjne, jak cyfry (odliczanie, d w u - lub trzykrotne powtazania), miara i wagi.
XXIV. Cyfry parzyste, wymierzenie, zważenie, symetria... —
zwykle określają to, co zamknięte, skończone, stabilne, czasem
również żeńskie) por. rozwidlona gałązka na korowaju dla
panny).
XXV. Cyfry nieparzyste, niepoliczalność, niewymierność, asyria... — wskazują na to, co otwarte, aktywne, zmienne, niekiedy
także męskie (por. trójdzielna gałęzka na korowaju dla kawalera).
XXVI. Nazwy elementów użytych lub wspominanych w obzędzie, których symbolikę wyznacza nie tylko semantyka, ale i
fonetyka (np. w jednej ze wsi podlaskich, panna młoda nie
zabierała przy przenosinach św. obrazu, gdyż kojarzono tam
„obraz" z „obrazą") oraz imiona, nazwy geograficzne itp.
Wreszcie ludzie, których wyróżnione cechy stają się elemental
obrzędu. Od przydanych im znaczeń, zależy rola jaką może pełnić
dana osoba.
XXVII. Płeć symbolizuje warunkujące wszelkie życie pierwiasi
— „żeński" i „męski". Przy czym u zamężnych, żonatych będą
one już dopełnione, stabilne. W równolegle spełnianych, wyłączę
przez mężatki lub wyłącznie przez żonatych, rytuałach (np.
zapustnych, niektórych fragmentach wesela) ich już sprawdzona
płodność może być przekazana osobom tej samej płci, hodowa-

20
I

nym przez nie roślinom i zwierzętom. Obecność płci przeciwnej
nie jest więc konieczna, lecz wręcz niepożądana. Żony i mężowie,
którzy nie dowiedli jeszcze swojej płodności, poddawani są
specjalnym zabiegom, zanim zostaną dopuszczeni do tego grona.
Scenariusze rytuałów różnią się zasadniczo. Natomiast, gdy
chodzi o odnowienie życia, zdrowia itd., dominującą rolę odgryają dziewczęta i chłopcy, a rytuały z reguły przewidują ich
wzajemne kontakty. „Żeńskość" i „męskość" młodych rozwija
się, zmierza do dopełnienia, jest więc bliższa symbolice regenerai.
Zdarza się, że identyczne obrzędy (np. kolędowanie, śmigus) są
zamiennie wykonywane przez dziewczęta lub przez chłopców z
taką samą przewidywaną skutecznością. Skoro płeć wykonawów
nie pociąga za sobą różnicowania dalszych elementów obrzędu
i nie wpływa na oczekiwane rezultaty, można przyjąć, że analogi­
czne znaczenie może być przypisane obu płciom i będą one wtedy
traktowane jako ekwiwalentne.
Podobnie i inne podkreślane w obrzędach cechy, jak młostarość, siła—słabość, bogactwo—ubóstwo itd., przybierają za­
zwyczaj wykluczające się lub/i dopełniające się odcienie znacze­
niowe, różnicując funkcje poszczególnych osób. Jeśli jednak
któreś z akcentowanych znaczeń da się wyprowadzić z różnych,
nawet przeciwstawnych cech, to posiadający je ludzie mogą
spełniać analogiczne funkcje. Z wieloma cechami łączy się np.
XXVIII. Medialność, zdolność nawiązania kontaktu z Nadrzyrodzonym, dana jest zwłaszcza:
(a) dzieciom — bliskim „tamtego świata",
(b) starcom — „jedną nogą na tamtym świecie",
(c) państwu młodym, brzemiennej (matka—niematka) — w s t a e
przejścia,
(d) obcym (etnicznie, wyznaniowe zawodowo) — żyjącym w
i poza swoją grupą,
(e) kalekom, sierotom, ubogim — napiętnowanym przez los,
(f) najbogatszym, najsilniejszym, najładniejszym — wyróżnioym
przez los.
Wszystkim im przysługuje dar jasnowidzenia, niezwykłe możiwości, które są niebezpieczne, ale właściwie wykorzystane przy­
noszą szczęście.
Symbol w obrzędzie znaczy mniej więcej to samo dla całej
społeczności i jest traktowany jako rzeczywisty przekaźnik wynicych zań wartości, gdyż skupia bądź reprezentuje siły działające
w kosmosie. Kontakt z nim nie tylko — jak zauważa Paul Ricoeur
„daje do myślenia"" — lecz czyni realnym to co pomyślane.
Znaczenia łączonych z sobą elementów wzmacniają się i uzupeł­
niają zależnie od tego, na jaką sferę natury i życia ludzkiego są
skierowane. Wieloznaczne symbolicznie elementy wchodzące
w skład- potraw, rekwizytów, strojów, postaci, tekstów, muzyki,
tańca,
wreszcie
wiążących
je
w
rytuał
działań.

�dopiero w kontekście czasu, przestrzeni, relacji międzyludzkich
zyskują ostateczny wyraz, przynosząc każdemu to, co dla niego
najbardziej pożądane.
Jadłospis obrzędowy obejmuje potrawy roślinne i zwierzęce.
Wyłącznie roślinny zestaw w jednej fazfe święta, będzie dopeł­
niony w fazie następnej produktami zwierzęcymi (por. potrawy
wigilijne i w Boże Narodzenie). Zakaz spożywania mięsa i tłusz­
czu i nakaz spożywania ich w kolejnych obrzędach, jakby po raz
pierwszy, ma odpowiednik w rytualnym jedzeniu pierwszych
potraw z roślin dojrzewających w ciągu roku. Po okresie wstrze­
mięźliwości, przychodzi okres obżarstwa. Niekiedy bierze się pod
uwagę liczbę potraw, jak i to, by wszystkie jadalne rośliny
i zwierzęta były w nich reprezentowane i by były uwzględnione
wszystkie smaki. Istotna jest też kolejność i forma podania. Osoba
przyrządzająca potrawy musi spełniać pewne warunki (np. być
mężatką, nie mieć miesiączki) i przestrzegać ustalonych zasad.
Przede wszystkim powinna ona wcześniej (także inni uczestni­
czący w uczcie) oczyścić tak ciało, jak i duszę. Miejsce uczty
powinno być specjalnie przygotowane (np. przy nieużywanym
zwykle stole, na obrusie, na ziemi, na cmentarzu), biesiadnicy
rozmieszczeni według funkcji nie wstają aż do końca (albo do
przerwy), obsługiwani przez wyznaczone osoby. Potrawami
należało się dzielić (niektóre były wyłącznie do tego przeznaczo­
ne) poza własnym gronem, niekiedy też ze zwierzętami oraz
duszami zmarłych, co niekoniecznie musiało być podkreślone,
jako że jedzenie ofiarowane obcemu, ubogiemu, dziecku czy
starcowi było tym samym przekazane na „tamten świat". Ofiarą
dla „tamtego świata" było również pozostawienie, rozrzucenie,
zniszczenie... części potraw. Każda obrzędowa uczta miała przy­
najmniej jedno danie lub/i napój (zwykle wzmagający medial­
ność alkohol), którego spożycie wiązało się z realizacją intencji
uczty. Inne potrawy stale się powtarzały. Wyróżnionej potrawie
mógł być nadany specjalny kształt, kolor, ornament (pieczywo
figuralne, pisanki...), jeśli przy tym wykraczała poza kontekst
jedzenia, a służyła do wróżb, składania życzeń, do tańca itp.,
pełniła równocześnie funkcje rekwizytu obrzędowego.
Za rekwizyt uważam element lub zespół elementów, który przez
dostosowanie formy (podkreślenie istotnych cech, sporządzenie
modelu itp.) nadaje się do obrzędowej manipulacji, by uczestnicy
i ich dobytek znaleźli się w zasięgu jego oddziaływania. Jest więc
obnoszony, dotykany, zawieszany... aż do rytualnego zniszczenia
(schowania, włączenia w dawny kontekst). Dopiero w trakcie
obrzędu rekwizyt nabiera sensu i mocy, a składają się nań nie tylko
symbole, z których jest zbudowany, ale i symbolika czynności,
wykonujących je osób, jak i to na kogo lub na co jest skierowany.
Za jego sprawą nawiązuje się kontakt z Nadprzyrodzonym, ustalają
się relacje ludzi z ludźmi i z naturą. Biorąc pod uwagę towarzyszące
rekwizytowi okoliczności, możemy objąć jednym znaczeniem tak
odmienne zewnętrznie przedmioty, jak wyobrażenie kozła i męż­
czyzny w obrzędzie Podkoziolek albo koguta, tracza i Zmartwych­
wstałego Jezusa obwożonego podczas Wielkanocy bądź różni­
cować znaczenie np. drzewka (gałęzi) obwieszonego owocami,
wydmuszkami, ciastkami... używanego w całej Europie przy roz­
maitych dorocznych i rodzinnych okazjach.

niewidoczny dla otoczenia. Zakrywa więc swoją tożsamość
i stara się, by nie zostać rozpoznanym. Z kolei ambicją pozosta­
łych uczestników jest jego identyfikacja.
Przebierańcy mogą się pojawić w Europie przy dowolnej
okazji obrzędowej , chociaż w danej miejscowości tylko w nie­
których obrzędach albo wcale. Mimo iż zestaw i wygląd postaci
występujących w poszczególnych obrzędach jest zróżnicowany
regionalnie, to przecież charakteryzujące je cechy są zachowane
i powtarzają się niezależnie od miejsca i obrzędu.
Pośród postaci antropomorficznych najbardziej rozpow­
szechniona w Europie jest para: starzec i starucha. Ich starość jest
jednak zaprzeczona eksponowaniem seksu, frywolnością, chwa­
leniem się potomstwem (niekiedy uobecnionym w postaci kukły
niemowlęcia). Ubrani są w łachmany, z poczernionymi lub
zakrytymi szpetną maską twarzami, a zachowują się jak osoby
pełne siły, urody i władzy. W innych wariantach występują jako
para nowożeńców: królewska, cygańska, żydowska... wyglądają
odmiennie, ale są traktowani tak samo. Odgrywają sceny wesel­
ne, rodzenia, płodzenia, choroby, a nawet śmierci, po której
wracają do życia. Jeśli występują w pojedynkę, szukają partnera
wśród uczestników obrzędu. Przebierają się zazwyczaj kawalero­
wie, rzadziej panny i chodzą w odrębnych grupach, więc zwykle
przynajmniej jedna osoba jest ubrana przeciwnie do płci. Zdarzają
się postacie ubrane „po męsku", ale zachowujące się jak kobiety,
np. austriacki Roller czy fiński Nuutti , albo postacie łączące
męskie i żeńskie części stroju lub postacie podwójne (człowiek
z przyczepioną kukłą) w Polsce znane jako „chłop na babie" .
U tego typu postaci uderza związanie w jedno cech występują­
cych w naturze oddzielnie, zwłaszcza „męskości" z „żeńskością",
a dalej starości z młodzieńczym wigorem, z płodnością; urody
z brzydotą; siły ze słabością itp. Dążność do osiągnięcia pełni
znajdzie uzasadnienie w wielu mitach, np. w rekonstruowanym
przez Iwanowa i Toporowa micie Jaryły — personifikacji wiosny,
odtwarzanego w obrzędzie przez dziewczynę w stroju męskim. "
15

16

17

18

1

Pozostałe postacie: obcych, dzikich, upośledzonych, również
przedstawiają młodzi mężczyźni lub kobiety (zapusty, wesele).

II. 6. Wielkanocni „Smigurtnicy", Nieznanowice k/Gdowa (pod­
czas przeglądu w Krakowie, 1988 r.)

14

Strój obrzędowy nie jest tożsamy ani z ludowym, odświętnym
ubiorem, ani z kostiumem postaci obrzędowych. Każdy uczestnik
nosi strój obrzędowy, gdy spełnia określone wymogi, np. by
ubranie lub jego część była nowa albo przynajmniej świeżo
wyprana, by były w nim znaczące ozdoby, kolory. Obrzędowa jest
nagość lub jej namiastki (bielizna, podkasanie), a także nakaz
wykonywania pewnych czynności boso, z odkrytą głową, co
może znaczyć powrót do natury, do stanu pierwotnej niewinnoś­
ci... natomiast gdy akcentowane jest zdejmowanie stroju bądź
jego fragmentów, znamionuje uległość, poddanie się, niekiedy
jednak stan przejścia, oddzielenie, podobnie jak zakrywanie tego,
co zwykle odkryte (twarzy, rąk). Przydanie dodatkowych ele­
mentów lub inne niż zwykle potraktowanie ubioru, wyznacza
aktywną, określoną konwencją, rolę w obrzędzie. Przez przypię­
cie wianka, bukiecika (z zieleni, piórek, wstążeczki...) przy głowie
lub piersi, z prawej czy z lewej strony, założenie kożucha
(marynarki, koszuli...) spodnią stroną na wierzch, przepasanie się
słomą (sznurem, rzemieniem...), wzięcie laski (bata, kija...) itp.
człowiek staje się postacią obrzędową, chociaż jego własna
tożsamość zostaje zachowana.
Postać obrzędowa sensu stricto reprezentuje jednak coś lub
kogoś innego niż człowiek, który się w nią wciela. Występuje
w przebraniu z zamaskowaną twarzą, bądź działa z ukrycia

21

�odgrywają sceny walki, targu, kradzieży... leczenia, prorokowa­
nia, czarowania... Tym razem „swojskość" łączy się z „obcością",
„zdrowie", z „kalectwem", „mądrość" z „głupotą". Ambiwalent­
ne postacie, np. znane na całej Słowiańszczyźnie jako dziadibaba
(już nazwy są wieloznaczne i obejmują przodków, starców,
żebraków, znachorów), podkreślają raz witalność i seksualność,
innym razem wiedzę i spryt. Toteż ich role mogą być dublowane
przez kilka różnych postaci, wtedy obok lub zamiast „dziada"
i „ b a b y " pojawi się para nowożeńców, para Cyganów itp.
Postacie zoomorficzne: człowiek w zwierzęcej masce lub*
kompletnie przebrany za zwierzę, a więc człowiek-zwierzę, a za­
razem człowiek-nieczłowiek, zwierzę-niezwierzę. Postać jedno­
czy naturalne przeciwieństwa, nie jest zatem symbolicznie tożsa­
ma ze znaczeniem zwierzęcia użytego jako rekwizyt. Hipotezy
upatrujące w oprowadzaniu po domach zwierząt lub ich modeli
pierwowzoru postaci zwierzęcych wydają się chybione. Tym
bardziej, że przebieranie się na zwierzęta jest poświadczone
jeszcze w paleolicie , a w czasach nowożytnych stwierdzone
zostało bodaj wszędzie.
Postacie wyobrażają konkretne zwierzęta, bądź potwory nie
mające w przyrodzie odpowiednika, np. bułgarska brezaja —
czworonóg z rogami i długim, kłapiącym dziobem, czy fińska
kóyrifar—dwunożna,
okryta kożuchem, mająca też dziób i uszy.
Na płeć zwierzęcia wskazuje nazwa. Identyczna postać może być
w jednym regionie samcem w innym samicą (koń lub kobyła,
kozioł lub koza...). Nader często przy tym występują aluzje do
obojnactwa np. przy oprowadzaniu turonia jest.scenka dojenia,
zaś przy próbie dojenia kozy, może się okazać, że jest ona
samcem. Tendencja do łączenia „męskości" z „żeńskością",
seksualne zaczepki, symulowanie aktu, choroby, śmierci i oży­
wania, są dla postaci zoomorf icznych nie mniej charakterystyczne
niż dla antropomorficznych. Podobieństwa bywają tak uderzają­
ce, że w pewnych przypadkach wypada uznać tożsamość postaci
zwierzęcej i ludzkiej; dotyczy to zwłaszcza niedźwiedzia i wystę­
pującej pod różnymi nazwami postaci okręconej słomą, wspicza20

21

II. 7. Karnawałowy „Ciggaroń" z Verin (Orense), Hiszpania

stej czapie albo w kożuchu i masce z kawałka skóry z wyciętymi
otworami. Jan Komorovsky , wspierając tezę Jerśbka o ekwiwa­
lentności tych postaci, podaje liczne przykłady za słowiańszczyz­
ny, Kaukazu i Syberii. Analogiczne przykłady można znaleźć i na
zachodzie Europy — w jednym z wariantów zanotowanych
w Pirenejach, mężczyzna w kostiumie ze strzępków różnobarw­
nego materiału (do złudzenia przypominający żywieckie maciduie) zwany jest „dzikim człowiekiem-niedźwiedziem" (1'homme-sauvage-ours).
Niemniej przypuszczenie, że pierwotnie
zwierzęca postać uległa z czasem antropomorfizacji, nie wydaje
się przekonywające. Obie mogły istnieć równolegle, a ponieważ
pełniły w obrzędzie analogiczne funkcje, ich symbolika zawierała
się w kręgu regeneracji i płodności, dały się nawzajem zastępo­
wać. Tym bardziej, że ekwiwalentność postaci zoo- i antropo­
morficznych ma znacznie szerszy zakres. Jest to uderzające
w występującej powszechnie, zwłaszcza w zapusty i na weselu,
rytualnej kaźni, kiedy to osądza się i ścina raz postać ludzką,
innymi razem zwierzęcą. W jednym z wariantów zapustów na
Mazowszu, postać spowita słomą występuje jako misio-toruń,
a mężczyzna trzymający na kiju drewnianą głowę z kłapiącą
szczęką, zwany jest kuciapa. Kuciapa w staropolszczyźnie zna­
czyła organ żeński i tak też rozumieją ją zapustnicy śpiewając:
„Toruniu, baba zgorzała tylko kuciapa została..."
Ponadto
szeroko znane są w Europie postacie, w których maski lub
elementy zwierzęce są połączone z ludzkim ubiorem.
22

23

24

Postacie fitomorficzne — człowiek częściowo lub całkowicie
spowity w zielone gałęzie, występują lokalnie, pod różnymi
nazwami, jednak we wszystkich częściach Europy. Spotyka się je
zazwyczaj w obrzędach przełomu wiosny i lata oraz przy rytualnym
prowokowaniu deszczu. Gdzie indziej w analogicznych sytuacjach
obrzędowych występują inne postacie lub rekwizyty.
25

Dla wszystkich typów postaci obrzędowych ewidentna jest
tendencja wiązania przeciwieństw: „męskości" z „żeńskością",
„oswojonego" z „dzikim", tego co „ludzkie" z tym co „zwierzę­
ce" i „roślinne".
Teksty wygłaszane lub śpiewane w trakcie spełniania obrzędu
mogą komentować akcję, służyć jako formuły magiczne, uzupeł­
niać bądź zastępować inne elementy symboliczne. Są obrzędy,
w których nie pada ani jedno słowo, a nawet obowiązuje
milczenie i takie, w których rytuał sprowadza się do wypowiedze­
nia tekstu. W jednych wariantach danego obrzędu właśnie tekst
przywołuje niezbędne symbole, gdy w innych wyraża je dziaianie
lub rekwizyt, np. oczepiny śpiewane bądź tańczone, budowanie
bramy albo pieśni bramne. Bywa, że tekst jest użyty w miejsce
złożonego rytuału, jakim jest noworoczna czy zapustna orka
(symboliczne wzięcie ziemi w posiadanie) u Greków, większości
narodów germańskich, romańskich i słowiańskich ; w Polsce
śpiewa się w tym kontekście o Bogu orzącym złotym płużkiem
pole gospodarza. Motyw orki pojawia się także w działaniach
i tekstach obrzędowych przy żniwach, zakładaniu wsi i na
weselu. Jest to jeden z nielicznych przypadków, gdy obrzęd jest
dosłownie mitem w akcji. Odtworzony lub przywołany w obrzę­
dzie mit działa aktywnie na rzeczywistość, kształtując ją zgodnie
z oczekiwaniami uczestników. Toteż teksty obrzędowe wygłasza­
ne są reguły w czasie teraźniejszym. Na dworze śnieg i mróz,
a w pieśni już „...święty Jerzy ziemię mierzy, święty Jakub
zażynaje, święta Anna kopy stawia..." Czas przeszły występuje
w inwokacjach wspominających mityczny pierwowzór, by po­
wiązać z nim aktualną sytuację, lub w tekstach o przebyciu
dalekiej, niebezpiecznej drogi, o pobycie w odległej krainie, gdzie
woda parzy, ogień chłodzi, psy ogonami szczekają itp., by
wreszcie odnaleźć właściwy dom. Jest regułą, że mityczne wątki
w tekstach obrzędowych są sprowadzane do konkretnych rea­
liów. U wszystkich gospodarzy po kolei Bóg orze pole, sieje
zboże, mnoży bydło; każdej gospodyni wypełnia komorę; wymie­
nione panny znajdują wyprawę na złotej sośnie, kawalerowie
wracają z ł o w ó w z bogatym łupem i narzeczoną, dusze trafiają do
raju i są goszczone przez anioły. Nie chodzi tu więc o przytoczenie
mitu, a o jego korektę, tak by były nim objęte osoby spełniające
obrzęd. By dzięki zmianie jaka się przez obrzęd dokonała w sferze
mitycznej, umożliwić odnowienie natury i społeczności. W in­
nych tekstach znajdujemy typowe dla magii przenoszenie cech
z jednego przedmiotu na drugi w sposób metaforyczny:
25

27

28

— przez podobieństwo; tak... jak (pszeniczka jak groch), tyle...
ile (tyle wołków, ile w płocie kołków), jako tam... i tu (byście byli
weseli, jako w niebie anieli),
— przez kontakt; „Gdzie koza chodzi, tam się żytko rodzi...".

22

�„Szczęście do was przyjdzie, gdy Cyganka wejdzie, krówka się
ocieli, dziewka za mąż wyjdzie", „Nie ja biję, palma bije, młode
pączki, stare kije...",
— przez imitację; dialogi z przedmiotem, w imieniu którego ktoś
odpowiada (przy obwiązaniu drzew, wiciu weselnego wianka,
pieczeniu korowaja...), także teksty wypowiadane w imieniu
noworodka, zmarłego lub jego duszy.
Do technik magicznych należy zniekształcanie tekstu, by
spowodować odkształcenie sytuacji w pożądanym kierunku.
Wygłaszają je postacie „ o b c y c h " często posługując się bełkotem,
przejęzyczając się, wypowiadając tekst do tyłu... Podkreśla to ich
przynależność do „innego świata", ale przede wszystkim symbo­
licznie burzy zastany ład, wprowadzając chaos, by następnie wraz
z przywróconym porządkiem mowy i porządek świata był odtwo­
rzony. Parodia, ośmieszenie, wyklinanie symbolicznie niszczy to,
na co jest skierowane. Podobnie bywają użyte słowa nieprzyzwo­
ite, ale też przywołując symbolikę seksualną, mogą sprzyjać
płodności, zaś przekleństwa, tak jak błogosławieństwa, przyzy­
wają moce nadprzyrodzone.
Ponadto teksty wprowadzają uczestników obrzędu w odpo­
wiedni nastrój: nie tylko treścią, ale i sposobem ich podawania.
Intonacja zdań, skandowanie, podkreślane niekiedy gestem,
tupaniem, wybijaniem rytmu, wprawiają w ó w niezwykły stan,
warunkujący przeżycie obrzędu.
Rytm jest w obrzędzie wszechobecny; równomierny i pulsują­
cy, przyspieszony i spowolniony, towarzyszący wszelkim działa­
niom obrzędowym. Zanik rytmu, to bezwład, śmierć. Zaburzenie
rytmu, to zniszczenie, chaos. Zmiana rytmu, to zmiana sytuacji.
Uwaga zaprzątnięta śledzeniem tego co się dzieje, nie rejestruje
rytmu. Dopiero w muzyce i tańcu, rytm, jako reguła porządkująca
dźwięki i ruchy, nabiera wyrazistości.
Bez muzyki i tańca rytuał może się obejść, kiedy jednak są one
weń włączone, tak jak i inne elementy przekazują symboliczne
treści. Formy muzyczne i taneczne są zróżnicowane terytorialnie
i zmieniają się w czasie, współwystępują i zastępują się nawza-

jem, są też zastępowane drugimi formami obrzędowymi. Ich
znaczenie jest zdeterminowane kulturowo i zależne od kontekstu
obrzędu. Rozpatrywanie muzyki i tańca obrzędowego poza
kontekstem, musi prowadzić do nieporuzumień. Chocież nie
jestem specjalistą, obserwację Jana Stęszewskiego odbieram
jako trafną: „Wiązanie skal wielkotercjowych z wesołością i małotercjowych ze smutkiem jest nałożeniem na folklor własnej,
nieadekwatnej perspektywy, zaczerpniętej z norm muzyki profes­
jonalnej tego okresu." Podobne obserwacje, tym razem doty­
czące opisów i interpretacji tańców, poczyniła Jolanta Kowalska:
„Są one wyrazem reakcji na odmienność... i próbą racjonalizacji
bądź dystansowania się wobec zachowań obcych własnej kon­
wencji kulturowej piszącego."
Obrzędowa rola muzyki, to poddanie i utrzymanie rytmu,
pobudzenie korespondujących z sytuacją emocji, powiązanie
tekstu i ruchu z melodią. Muzyka jest dopasowana do obrzędu
i jako taka na danym obszarze utrwalona. Zestaw i rozkład melodii
nie tylko różni jeden rytuał od drugiego, ale pozwala określić jego
fazę, np. bodaj w całej Polsce zagranie Chmielą zapowiada
oczepiny. Czy melodia jest tu li tylko akompaniamentem, sygna­
łem do podjęcia stosownych działań, czy też przywołuje te same
symboliczne skojarzenia, co słowny obraz wijącej się „ T o na dół,
to ku górze" rośliny? Niewinne skądinąd słowa dopiero w połą­
czeniu z rytmem i w kontekście obrzędu mogły być odebrane jako
nieprzyzwoite, toteż już w XIX w. zastępowano je przez „Niech ci
Pan Bóg dopomoże", melodia jednak pozostała. Czy ma coś
wspólnego z muzyką używaną gdzie indziej w analogicznych
sytuacjach? Np. do tańca drużbów opoczyńskich, którzy — jak
pisze Jan Piotr Dekowski — tańczyli na pożytek młodych
w
rytmie polki, naśladując otłukiwanie kaszy w dębowej stępie" ,
stąd nazwa „drobna kąska", albo z przytoczoną przez Christo
Wakarelskiego pieśnią pokładzinową i towarzyszącym jej tań­
cem „ćukane na piper" (tłuczenie pieprzu), kiedy to mężczyźni
przy słowach mówiących o kopaniu ziemi i sadzeniu tej rośliny,
padali na podłogę imitując ruchy kopulacyjne. Możemy się

II. 8. Przebieraniec, podczas VIII Festiwalu Kukierów i Surwakarów, w Perniku, Bułgaria 1985 r.

II. 9. Wigilijna postać — „Gwiazdka", Cieszenie k/Kartuz, ok.
1950 r.

28

30

31

32

23

�— zabijanie, wyganianie, pozbawienie przytomności... żywego
zwierzęcia, oskarżanego o liczne winy, a „wyrok" często wyko­
nywany był z zawiązanymi oczami,
— niszczenie kukieł oraz innych rekwizytów (np. rózgi weselnej,
choinki) lub powierzenie ich boskiej opiece (np. zawieszenie
wianka, welonu na krzyżu), rozbijanie naczyń, łamanie sprzętów,
wyrzucenie poza granice...,
— zabijanie, wypędzanie, obrzucanie nieczystościami, wyzwis­
kami... postaci obrzędowej (np. niedźwiedzia, swata. Starego
Roku ) , odgrywanie scen sądu, kaźni, parodiowanie pogrzebu
(np. zapusta, żuru, basa)...,
— pozbywanie się śmieci, resztek jedzenia (wyparzanie garn­
k ó w ) , staroci...
Sens tych czynności uwidacznia się zwłaszcza przy, rzadko
notowanych, przypadkach złośliwego ich zastosowania, np. na
Węgrzech, podrzucenie garnka ze śmieciami nielubianej pannie,
w Hiszpanii podłożenie garnka z resztkami karnawałowego jedze­
nia, koszyka z kotem lub pajaca Pelele (znaku karnawału), c o — j a k
twierdzi A. Liano Rosa de Ampudia — znaczy zostać z biedami
zeszłego roku, nie narodzić się do nowego życia. I chyba tak
trzeba rozumieć nasze „podłożenie świni" (jedzonej w zapust).
35

II. 10. „Niedźwiedź" zapusty ze wsi Sziigy, Węgry

domyślać, że i muzyka oddaje ten rytm, ale przecież jego
znaczenie nie musi się ograniczać do symboliki seksualnej,
a poprzez nią do symboliki płodności. Podobny ciąg skojarzenio­
wy: plenna roślina—kobieta (mężczyzna, postać obrzędowa)
— rytmiczny ruch—płodność odnajdujemy w tańcu oczepionej
panny młodej „na konopie" i w szeroko znanych, dorocznych
tańcach „na urodzaj". Ich wnikliwą interpretację daje Kowalska,
podsumowując: „Każda z sygnalizowanych tu zmian w obsadzie
wykonawczej tańca czy miejscu jego wykonania, każdy nowy
element znaczący decyduje o występowaniu... indywidualnych
różnic w szeregu symbolicznych konotacji składających się na
jego znaczenie. Pomimo to we wszystkich wersjach niezmienny
pozostaje związek semazjologiczny łączący ruch taneczny (lub
jego element) z urodzajem." Nie odmówię sobie przyjemności
zacytowania Gerardusa van der Leeuwa: „Metafizykę muzyki
potrafimy przeżyć, metafizykę tańca — i to też nie bez trudności
-— zaledwie zrozumieć, lecz dlaczegóż nie miałaby ludzkość znów
zacząć mówić w najstarszym ze swych języków... o wielkiej
tajemnicy ruchu i przeciwruchu: ruchu, który wychodzi z ziemi
i skierowany jest ku Bogu, i tego, który wychodzi od Boga ku
ziemi?" — odnosząc jego słowa do wszystkiego, co składa się
na obrzęd.
33

34

Działania obrzędowe wiążą poszczególne składniki w całość,
odpowiadają kolejnym etapom obrzędu: wyłączenie ze starego
porządku; przejście; ewentualnie wyłączenie ze stanu przejścia;
kreowanie nowego porządku; włączenie w nowy porządek.
Bywają jednak czasem przemieszane, rozłożone na kilka następu­
jących po sobie rytuałów, mogą też być dopełnione indywidual­
nie przed lub po obrzędzie.
A. Działania zamykające mijający okres i przygotowujące
wejście w nowy:
— zakończenie prac gospodarczych, rozwiązanie umów, odda­
nie długów...,
— oczyszczenie obejścia i siebie; sprzątanie, bielenie, pranie,
mycie, kadzenie, wypędzanie szkodników... także wewnętrznie
przez wyznanie winy wszem i wobec (np. panny młodej, że nie
jest dziewicą), spowiedź...,
— pogodzenie się z Bogiem, bliźnimi, zmarłymi, niekiedy i ze
zwierzętami, przez złożenie ofiary, daru, odpuszczenie krzywd,
zaniechanie żalu, wyrzekania na los, pożegnanie (nawet ze
sprzętami, progiem), złożenie życzeń...,
— publiczne ujawnianie i ośmieszanie wad; skąpstwa, pychy,
opieszałości... krytykę adresowaną wprost lub aluzyjnie, przyjmo­
wano wtedy bez obrazy.
B. Działania niszczące symbole poprzedniego okresu (lub
stanu przejścia), by to co złe, przepadło na zawsze, a dobre mogło
się odrodzić:

24

C. Działania wprowadzające chaos, znamienne dla okresu
przejścia:
— robienie bałaganu, śmiecenie, przewracanie sprzętów, w y ­
grzebanie popiołu,
— robienie „psot" tj. zatykanie kominów, mazanie okien, rozbie­
ranie narzędzi i ponowne montowanie ich na dachu, na drodze
itp., przestawianie ustępu...,
. — zachowania przeciwne do płci, wieku, stanu, pozycji społecz­
nej,
— zachowania nieakceptowane: wdzieranie się silą, kradzież,
okłamywanie...,
— czynności wykonywane inaczej niż zazwyczaj, np. wchodze­
nie i wychodzenie oknem, przeciąganie pod progiem... przeszka­
dzanie w pracy...,
— czynności wykonywane potajemnie, znienacka, na oślep...
mistyfikacje, ukrywanie się, podstawianie innych osób, zmienia­
nie imion, nazw...,
— parodiowanie urzędu, władzy, kościoła, wykpiwanie autory­
tetów...,
— zaburzanie równowagi: upijanie się, niepohamowany śmiech,
huśtanie...
Te i tym podobne zachowania przyjęło się za Bachtinem
łączyć z przymiotnikiem „karnawałowe", a użyte poza konteks­
tem karnawału, jako „karnawalizacja", co jest uzasadnione, gdy
chodzi o wskazanie pewnej konwencji obyczajowej czy literac­
kiej. Jeśli jednak tym terminem posługuje się etnograf, to niczego
w ten sposób nie tłumaczy. Takie działania pojawiają się bowiem
w każdym podkreślonym obrzędowo okresie, także w rytuałach
rodzinnych, zwłaszcza w weselu. „Nuptializacja" mogłaby być
z powodzeniem synonimem „karnawalizacji" *. Szczególnie w y ­
mowne jest okazjonalne ich zastosowanie np. przy pracy (przę­
dących wspólnie dziewcząt, wyzwoliny na kosiarza...) albo
podczas suszy. Pośród wielu europejskich wariantów obrzędo­
wego prowokowania deszczu, na Podlasiu (rejon Włodawy) robi
się w tym celu owe „psoty", które gdzie indziej w Polsce i poza nią
występują w Boże Narodzenie, Nowy Rok, zapusty, półpoście,
Wielkanoc, Zielone Świątki, andrzejki i na weselu. Zaburzenie
pracy, codzienności sprowadza więc ogólny nieporządek i w spo­
łeczeństwie, i w przyrodzie, przywraca mityczny Chaos, by dało
się pokierować tworzeniem nowego ładu, zanim stanie się
mityczną przeszłością = przyszłym ziemskim przeznaczeniem.
3

D. Działania wspomagające, by to co pozytywne zwyciężyło
negatywne:
— bójki między konkurującymi ze sobą grupami, np. kolędników,
kawalerów na weselu („wesele bez bitki, to nie wesele"), walka
o rekwizyt, szydzenie,
— symulowanie walki przez postacie obrzędowe, noszenie bro­
ni, strzelanie,
— próby zręcznościowe, losowe, odgadywanie zagadek... pod­
dana im osoba dowodzi swojej dojrzałości,
— gry konkurencyjne, wyścigi, zawody... pozwalające wyłonić
zwycięzcę,
— zdobywanie czegoś przez wykup, kradzież, podstęp, wypra­
szanie...,
— inscenizacje wątków biblijnych, historycznych, legendar­
nych, w których zło zostaje ukarane, a dobro zwycięża (o ile

�połączone są z innymi działaniami obrzędowymi skierowanymi
do wszystkich uczestników).
Zestawione tu działania niewątpliwie nawiązują do mitów
kosmogonicznych, kalendarzowych (tj. wyjaśniających cykliczność przyrody), bohaterskicb, eschatologicznych nawet. Od­
twarzając mityczne wątki, wykonawcy jakby je uczynniają, przy­
wołując rzeczywistość mityczną, by ogarnęła to, co teraz istnieje i
zaistnieje, sterują pomyślnym rozwojem wydarzeń.
E. Działania wykonywane „ p o to, żeby..." lub „po to, aby
nie...", czyli w oczekiwaniu konkretnego rezultatu w przyszłości,
były już tylekroć omawiane, że ich wyliczanie mogę pominąć.
Oparte są one na zasadach magii określanej, zależnie od tego co
wzięto pod uwagę: przedmiot, na który jest skierowana (agrarna,
hodowlana...), funkcje (oczyszczająca, ochronna...), cel (zdro­
wia, płodności...), techniki (dobrego początku, kontaktowa...) —
jednak użyte w obrzędzie podlegają jego regułom. Podobnie jak
odtworzone słowem bądź inscenizacją mityczne wątki, magia
służy do kreowania nowego porządku. Mit jest traktowany
magicznie, magia wchodzi w skład mitu — przekształcają się
nawzajem. Przykładem takich transformacji są wprowadzone do
obrzędowości fragmenty chrześcijańskich misteriów, które wy­
szedłszy z pierwotnego kontekstu uległy rytualizacji, właśnie
dzięki magicznemu zastosowaniu biblijnych i apokryficznych
tematów.
F. Działania porządkujące zaczynają i kończą obrzęd albo jego
odrębne znaczeniowo części (każda jest wtedy przejściem
od...do), mogą też wystąpić poza rytuałem w miarę powrotu do
codzienności:
— ustalenie relacji między uczestnikami, potraktowanie każdego
zgodnie z jego uaktualnioną przez obrzęd pozycją, a więc
kolejność i forma zwracania się doń, wskazanie miejsca, celebroanie powitań i pożegnań...,
— nazwanie nowym mianem, np. Nowym Rokiem, panem
gospodarzem, kumem, panną młodą (po zaręczynach), panią
młodą (po pokładzinach, po ślubie), babą (po oczepinach, po
wywodzie, po przyjściu do grona mężatek)...,
— wyznaczenie zasięgu (w tym także wydzielenie czegoś z cało­
ści) przez przechodzenie, otaczanie, wymierzanie, ustalenie odle­
głości, granic...,
— przywracanie zaburzonego ładu; poustawianie sprzętów, za­
ścielenie łóżek, pozamiatanie... np. po wejściu młodej żony w
dom męża, po przebierańcach,
— powrót do norm, rozgraniczenie tego co kobiece i męskie,
przyzwoite i nieprzyzwoite, czyste i nieczyste... np. po oczepi­
nach, na kończącej obchody przebierańców zabawie albo dopie­
ro po obrzędzie,
— ujawnienie tożsamości, np. odnalezienie pośród zakrytych

dziewcząt panny młodej, odgadnięcie sprawcy psot, odsłonięcie
masek...,
— wprowadzenie znaku nowego porządku, np. wiechy na
nowozbudowanym domu, zawieszenie nowego, poświęconego
obrazu przy weselnych przenosinach, przez chrzestną nad posła­
niem dziecka... symbole te pozostają tak długo aż zniszczeją lub są
pieczołowicie przechowywane cały rok, całe życie...,
— zastąpienie jednej oznaki inną, zmiana jej pozyeji, zmiana
stroju... np. po utopieniu Marzanny — obnoszenie gaika, po
zdjęciu wianka — założenie czepca, przepięcie po ślubie bukietu
pana młodego z lewej na prawą stronę, po potrawach postnych,
potrawy mięsne i tłuste...,
— odnawianie wody i ognia (wylanie, wygaszenie i ponowne
napełnienie, rozpalenie), np. na Wielkanoc, po przenosinach
weselnych, po pogrzebie... przynoszenie poświęconej wody,
ogarków, zapalonej gromnicy i naznaczanie nimi zagród, bydła,
domowników, przechowywanie przez cały rok i stosowanie dla
przywrócenia porządku w czasie burzy, choroby, agonii...
— akcentowanie przyjęcia do wspólnoty stanowej, np. do klubu
kawalerów...
Wybór działań do poszczególnych obrzędów, kolejność, ukie­
runkowanie, sposób wykonania... są dla społeczności równie
charakterystyczne, jak rodzaj postaci, rekwizytów itp. Działaniem
obrzędowym jest także reakcja na działanie. Podziały: wykonaw­
ca—odbiorca, podmiot—przedmiot nie istnieją w obrzędzie.
Oddziaływając czymś na kogoś lub na coś, jest się równocześnie
pod wpływem tego, na co się oddziaływuje. W odbiorze uczestni­
ków obrzędu, także nadrzędni adresaci — siły nadprzyrodzone
włączają się w jego przebieg, manipulują i są manipulowani.
Zróżnicowanie funkcji obrzędowych, to zróżnicowanie symboli­
cznych treści, które dana osoba (roślina, zwierzę, rzecz) może
emitować i przyjmować. Ta sama czynność, np. wielkanocne
uderzanie gałęzią, przybiera rozmaite odcienie znaczeniowe, gdy
dorosły uderza dziecko, „by rosło i było posłuszne", przekazując
mu siłę wzrostu rośliny + własną dojrzałość i władzę, gdy dziecko
uderza dorosłych „na zdrowie" — zdolność regeneracji rośliny
będzie wzmocniona zdolnością rozwoju dziecka i gdy uderzają
się nawzajem kawalerowie i panny, wiążąc z witalnością rośliny
swoją potencjalną energię dawania życia. W Czechach zwyczaj
ten (oraz gałązki i dary wtedy otrzymane) nazywa się pomlazka
od omladiti = odmładzać, a gałązki muszą być wciąż w ruchu.
Czy sens rytmicznego ruchu (obecnego wszak w każdym obrzę­
dzie, pod różnymi postaciami) sprowadzacie li tylko do uaktyw­
nienia symboli i umożliwienia z nimi kontaktu, skoro w Jugosła­
wii zanotowano takie oto jego uzasadnienie
żeby nie ustały
37

obłoki na niebie i życie na ziemi" *. A jednocześnie cały rytuał
wprowadza uczestników w miejsce i czas Chrystusowej męki
3

II. 1 1 . Karnawałowi „ludzie-niedźwiedzie", Prats-de-Mollo, Pireneje, Francja

25

�(jeden z polskich wariantów nosi nazwę „Boże rany"), zapew­
niając im udział w jego Zmartwychwstaniu.
Przestrzeń obrzędowa, to wszechświat rozwijający się i zwija­
jący, o d - i dośrodkowo, a środek jest T u t a j : w tej wsi, w tym
domu, w tej izbie, w tym tragarzu, w rozecie nań umieszczonej,
w człowieku, który pod nim stoi, w lasce, którą potrząsa podno­
sząc do góry..., zaś granice niezliczone: kontury laski, ciało,
ściany, ogrodzenie, obręb wsi... coraz to wyznaczane, przesuwa­
ne i pokonywane w miarę sprawowania obrzędu. Każda granica
zawiera wewnątrz „nasz świat", oddzielając go od „tamtego
świata", każde zniesienie jej łączy i tylko w obrzędzie może być
bezpieczne. A jak dowodzi Yi- Fu Tuan „'Środek' oznacza również
'początek' i niesie w sobie znaczenie punktu wyjścia. (...) Język
ujawnia intymne połączenia pomiędzy ludźmi, przestrzenią i cza­
sem... 'tutaj' to tyle co 'teraz'... 'tam' znaczy 'wtedy', a 'wtedy'
odnosi się zarówno do przeszłego, jak i przyszłego." Czyż nie to
samo wyrażają czeskie dziewczęta wołając podczas kończących
posidelki wróżb: "Z góry, z dołu, ze środka, od A d a m a , o d
d z i a d k a , z Moraw i ze wszystkich stron, przyjdźcie chłopcy
szybko do nas" . W obrzędzie wszystkie kierunki są znaczące
i muszą być uwzględnione. Nie myli się Yi-Fu Tuan, pisząc:
„Sposoby dzielenia przestrzeni różnią się wielce... Istnieją jednak
pewne zasadnicze podobieństwa, przekraczające granice kultur.
Wynikają one z faktu, że człowiek jest miarą wszystkich rzeczy.
(...) Przyszłość jest z przodu i 'ku górze'. Przeszłość jest z tyłu
i 'poniżej'" i dalej: „ W przestrzeni kosmologicznej 'strona prawa
przedstawia to, co jest wysoko, świat wyższy i niebo; strona lewa
zaś wiąże się ze światem niższym i ziemią'." Obrzędowe zasady
poruszania się: ruch okrężny lub wirowy to w jedną, to w drugą
stronę, ruch wahadłowy, skoki i padanie, ruch chaotyczny
— niweczą i odtwarzają czas i przestrzeń, umieszczając to co Tu
= Teraz we wszechczasie i wszechświecie. W tę czasoprzestrzen­
ną strukturę wpisuje się także tempo ruchu (bieg przybliża,
powolność oddala), ubieranie stroju na opak (na „lewą stronę"),
wygłaszanie tekstu „do tyłu", zamiana płci, odwrócenie norm...
39

10

41

Wydaje się, że ta sama fabuła została rozpisana na wiele
scenariuszy, z udziałem różnych aktorów, w rozmaitych dekorac­
jach, w coraz to innej oprawie muzycznej i choreograficznej.
Określenie obrzędów jako ludowego teatru jest trafne jeśli
potraktować je metaforycznie, a z gruntu błędne, gdy dosłownie.
W tym „teatrze" rozgrywała się walka o istnienie, o dobre życie
i cokolwiek się wtedy tam zdarzyło, miało trwałe konsekwencje.
Po Nowym Roku, nie powróci stary rok, kobieta po weselu już
nigdy nie będzie panną, po zasiedleniu nowego domu, ten tylko
jest „naszym domem", poprzedni otrzymał przydomek „stary" itp.
Obrzędowa zmiana, wszystko jedno czego bezpośrednio
dotyczy i w jaki sposób została sprowokowana, zawsze jest
zmianą t o t a l n ą . Obejmuje cały mityczny porządek, a w przy­
szłości porządek rzeczywistości. Jakże więc dopuścić, żeby byle
kto, zmieniał cokolwiek byle gdzie, byle kiedy, byle jak, narażając
całą społeczność, świat cały na niebezpieczeństwo. Toteż wszys­
tkich, nawet jeśli sprawowali obrzęd indywidualnie, we własnych
domach, obowiązywał jeden czas, taki sam podział przestrzeni
i schemat rytuału, dopuszczający wprawdzie modyfikacje, zosta­
wiający margines na improwizacje, jednak na ściśle określonych
warunkach, przy czym intencje zbiorowości i prywatne intencje
jej członków nie mogły być sprzeczne.
Okazji do zmiany porządku jest tyle, ile dana społeczność
wyróżnia okresów obrzędowych w ciągu roku i w przeciągu
ludzkiego życia. Terminy obrzędów nie pokrywają się w pełni nawet
w regionie; co więcej, pod tą samą datą mogą wystąpić różne
typologicznie obrzędy, zaś analogiczne formy obrzędowe pojawiają
się w nader rozbieżnych terminach. Niewiele jest dat w kalendarzu,
których jakaś europejska społeczność nie związałaby z obrzędem. Te
charakterystyczne przesunięcia sprawiają wrażenie ogromnej róż­
norodności rytuałów. W opracowaniach regionalnych i ponadre­
gionalnych, obrzędy zestawione według kalendarza, zgrupowane
w cyklu zawarte pomiędzy głównymi świętami kościelnymi, pozwa­
lają jedynie stwierdzić, że istnieje wiele sposobów obchodzenia
jakiegoś święta. Z kolei prace syntetyczne, które za podstawowe
kryterium przyjmują czas występowania obrzędów, poddają złudny
obraz, jakoby okresy obrzędowe rozciągały się niemal na cały rok,
pozostawiając nieco miejsca na pracę. Wystarczy przejrzeć kilka
książek o obrzędach, żeby dojść do wniosku, że ów „czas nie­
zwykły", który wkracza w Boże Narodzenie, dopiero w żniwa
ustępuje „czasowi codzienności", też zresztą przerywanemu świę­
towaniem.

26

II. 12. Czapka noworocznego „Draba" Sędziszowa k/Grybowa,
1956 r.

Poszczególne społeczności wyznaczyły nie mniej niż cztery,
a nie więcej niż osiem okresów obrzędowych w ciągu roku i nie są
one traktowane równorzędnie. Jedne trwają niespeła dobę, inne
tygodniami, przy czym na jeden obrzęd może się składać kilka
samoistnych rytuałów. Okresy obrzędowe odpowiadają wpraw­
dzie porom roku, ale u różnych społeczności wypadają w dość
odległych miejscach kalendarza. Cykl zimowy np. może się
zaczynać już 1 listopada, a kończyć w Boże Narodzenie, podczas
gdy gdzie indziej rozpoczyna go Wigilia, a zamykają zapusty,
będące u innych społeczności początkiem cyklu wiosennego.
Pomiędzy tymi granicznymi punktami zdarzają się dwie-trzy
obrzędowo wyróżnione daty. Wtedy i tylko wtedy konkretna
społeczność wyrywa się na krótko z codzienności i wkracza
w „czas niezwykły", który nie trwa od...do, a s t a j e s i e w trak­
cie zmiany. Zgadzam się z Zadrożyńską ,jak też innymi autora­
mi , że czas ten jest powtórzeniem czasu początku, chociaż nie
odtwarza go biernie, a raczej współtworzy na nowo, a żeby
tworzyć — niszczy, jest więc zarazem czasem końca.
42

43

Koncepcja cyklicznie wyczerpującego się i regenerującego się
czasu, a wraz z nim wszystkiego, co się w nim zawiera, współist­
niała z pojęciem kosmogonicznego czasu linearnego, tj. od
początku świata, po jego hipotetyczny kres, na tej osi mieścił się
również czas obejmowanej zbiorową pamięcią historii i czas życia
ludzkiego. Oba te czasy stykały się z sobą w momencie zmiany
— znosząc lub łącząc swoje właściwości, otwierały przejście
w wymiar nadprzyrodzony. Uchwycenie tego niezwykłego mo­
mentu miało dla praktykujących obrzędy decydujące znaczenie.
Cóż, kiedy było ich więcej niż jeden w roku kalendarzowym
i każdy rozpoczynał oraz kończył jakąś (tj. według różnych
kryteriów wyznaczaną) jednostkę czasu. Świadczą o tym progno­
zy i wróżby, a więc odczytywanie znaków już powstającej „Tam",
ale mającej się dopiero za czas jakiś zrealizować „ T u " , przyszłości,
jak również działania sterujące tą przyszłością. Z faktu, że nawet
w blisko z sobą sąsiadujących obrzędach powtarzały się analogi­
czne życzenia i oczekiwania, wynika, że każda z tych jednostek
była pojmowana jako pełna i samodzielna, a wszystko jedno jaki

�wycinek czasu kalendarzowego ogarniała, jej początek miał walor
N o w e g o R o k u . Także i w chrześcijaństwie czas rozumiany
jest dwojako: dzieje stworzenia i zbawienia świata odtwarzane są
cyklicznie w kolejnych etapach przejścia. Według Germano
Pśttaro: „Chrystus jest Panem wszystkich czasów, toteż jednoczy
je w sobie, a więc przeszłość się w nim spełnia, a przyszłość się
w nim zapowiada. (...) Liturgia przedstawia więc historię przeży­
waną przez chrześcijan i rytualnie przez nich wyrażaną. (...)
Dokonuje się ona w cyklu rocznym, wewnątrz którego istnieje
cykl tygodniowy."* Rozmieszczenie obrzędów w roku liturgicz­
nym godziło oba kulty.
Czas niezwykły nastawał więc regularnie (choć w różnych
odstępach) i był odbierany, jako dany z Góry. Jednakże poza tymi
ustalonymi terminami, także rozpoczęcie i zakończenie cyklicznie
wykonywanych prac, sprowadzało ó w czas, umożliwiając kon­
takt z nadprzyrodzonym. Pracę poprzedzał i zamykał rytuał;
obowiązywał podział ról, strój (czyste, niekiedy białe z elementa­
mi czerwieni ubranie, przypinanie oznak...), zakazy i nakazy,
potrawy, działania, życzenia, wróżby... Obrzęd niekoniecznie
więc był okazją do próżnowania, beztroskich zachowań, nawią­
zywania towarzyskich kontaktów, których „rzeczywiste a ukryte
funkcje" sprowadzały się do rekreacji, niezbędnej dla biologicz­
nej odnowy i integracji społecznej. Obok powszechnie znanych,
wplecionych w obrzęd prac, jak pierwsza orka, siew, żniwa,
wypęd bydła, przędzenie... także i te wykonywane w zmiennym
rytmie (np. budowa domu) zdolne były poruszyć świat, dopro­
wadzając do zetknięcia to, co na co dzień się nie stykało.
W Piszczacu, na Podlasiu, gdy kobieta kończyła tkać sztukę
płótna i wylatywał z warsztatu wałek, na który nawinięta była
osnowa; „porywało go małe dziecko... i wlokąc go po ziemi
wybiegało na próg. Jeśli pierwszą spotkaną osobą był mężczyz­
na, wróżyło to urodzaj na byczki... jeśli kobieta, to na jałóweczk i . " Na Węgrzech (rejon Bacs-Kiskum) w dniu świniobicia, do
domu przychodzą przebierańcy; składają życzenia, psocą, żartują,
wypraszają dary.
4

4S

48

C z a s p r z e j ś c i a nastawał więc w każdym momencie,
w którym dana społeczność u p a t r y w a ł a z m i a n ę .
Narodziny człowieka, osiągnięcie dojrzałości, małżeństwo
i śmierć również naruszały porządek kosmiczny, mobilizowały siły
nadprzyrodzone.

Los noworodka zależał od chwili, w której przyszedł na świat,
pojawiały się wtedy znaki w przyrodzie wskazujące jego przy­
szłość. Nie był jednak w pełni zdeterminowany, właściwym
postępowaniem można mu było pomóc, błędnym zaszkodzić.
Obrzędowe zabiegi i życzenia obejmowały zwykle czas do
wesela. Niedopełnienie ich mogło utrudnić późniejsze założenie
rodziny. Radost Iwanowa cytuje przykład z bułgarskiej wsi, gdzie
dla dwudziestopięcioletniego kawalera powtórzono „ p o w o j n i cę", obrzęd spełniany tydzień po chrzcinach. Zabiegi, wróżby,
życzenia dotyczące dzieci miały miejsce także w obrzędach
dorocznych. Z kolei dzieci pełniły w nich aktywne role. Wcale
często w Europie małe dziewczynki i chłopcy występowali
zamiennie z najładniejszymi pannami i najzręczniejszymi kawale­
rami, jako postacie pana młodego i panny młodej lub króla
i królowej w rytuałach końca wiosny—początku lata.
Wspominałam już o ekwiwalentności postaci starca i staruchy
z panem młodym i panną młodą bądź królem i królową. Człony
opozycji stare — młode, odniesione do czasu odpowiadają
przeszłości i przyszłości. Pomiędzy nimi znajduje się graniczny
czas przejścia symbolizowany w obrzędzie przez parę weselną.
Jednak ulotne przejście oznaczają również porody i śmierć
— zwrócone zarazem ku przeszłości i przyszłości. Przeciwstawie­
nie życie—śmierć rozwija się w obrzędzie w tetradę: dawna
postać życia—śmierć—odrodzenie—nowa postać życia. Stąd
równoważność i komplementarność, a niekiedy ekwiwalentność
scen umierania i ożywania, zabijania i rodzenia oraz scen wesel­
nych.
W obrzędach narodzinowych rytuał projektowany jest na
wesele, w pogrzebowych ku niemu się zwraca. Zmarłych przed
ślubem grzebie się w strojach weselnych, a kondukt przypomina
orszak z drużbami i druhnami. Małżonkom daje się do trumny
fragmenty, a nawet cały strój weselny. Tak jak w weselu, przy
pogrzebie opłakiwania kontrastują z żartami.
Moment śmierci nie jest obojętny dla losów zmarłego, np.
zgon w Wielki Piątek, we Wniebowstąpienie albo w święto Matki
Boskiej zapewnia łatwą drogę „wprost do nieba". Są też dni
odpowiednie i nieodpowiednie dla pogrzebu, który w związku
z tym będzie opóźniany lub przyspieszany. Przed i po zgonie
wypatrywano znaków wróżebnych już wtedy odbijających się w
przyrodzie, a wyznaczających przyszłość zmarłego, jego rodzi­
47

48

li. 13. Weselni „Strawboys" czyli „słomiani chłopcy", Irlandia, ok. 1990 r.

27

�Zważywszy, że wszystkie obrzędy, związane z konkretnym
terminem czy spełniane okazjonalnie, mieściły się w roku — coro­
cznie przecież odbywały się chrzciny, inicjacje, wesela i pogrzeby,
uroczyście obchodzono początek i zakończenie podstawowych
prac gospodarskich, założenie podwalin, zwieńczenie i zasiedle­
nie nowego budynku... były więc faktycznie obrzędami dorocz­
nymi. Rozkład obrzędów praktykowanych przez społeczności
europejskie był nieregularny, a jednak wszędzie uderza ta sama
tendencja do nadania mu regularnego rytmu. Jeśli w praktyce
było to nieosiągalne, uciekano się do różnych sposobów, jak
wspomniane już odgrywanie scen z życia rodzinnego podczas
rytuałów dorocznych i vice versa, albo dzielenie obrzędu na dwie
części: pierwsza miała miejsce w ustalonym czasie, druga gdy
nadeszła odpowiednia pora: symboliczna orka i siew w Nowy
Rok lub zapusty i dopełnienie rytuału pierwszej orki oraz siewu
we właściwym czasie; symboliczny wypęd bydła w dniu św.
Marka lub św. Jerzego (dla wielu ludów europejskich był to
koniec zimy i początek lata) i zamknięcie rytuału, gdy trawa
podrosła na tyle, by wypas był możliwy; święto przylotu ptaków
(na Podlasiu w Zwiastowanie NMP — 25 marca, rozdawano
dzieciom „bocianie łapy" i modele narzędzi rolniczych z ciasta)
oraz powitania i wróżby, gdy rzeczywiście przyleciały. Obojętne
z ilu rytuałów i jak rozmieszczonych w czasie składał się rok
obrzędowy danej wsi, całość zawsze była kompletna — obejmo­
wała wszystkie zdarzenia, które zaistniały albo powinny zaistnieć,
wpisując je w boski plan stworzenia. Za każdym razem obrzędo­
wa zmiana odtwarzała mityczną śmierć, hierogamię i odrodzenie
— Świat stawał się na nowo.

Urodzenie dziecka do roku po ślubie było nie tylko naturalnym
pragnieniem nowej rodziny, z którym korespondowały weselne
zabiegi wzmagające płodność. Gdyby jednak małżonkowie dzieci
nie chcieli i próbowali w tym celu uciec się do magii,.należało
temu przeszkodzić. Włodzimierz Szuchiewicz opisuje, że na
Huculszczyźnie (także i na Podlasiu) wyznaczano do pilnowania
małą dziewczynkę „świtywkę", która z zapaloną świecą stawała

Uczestnicy obrzędów nie silą się na rozróżnianie znaczeń,
niczego nie tłumaczą. Współdziałając, poddając się nastrojowi
niezwykłości, grozy, piękna, smutku i radości, zaiste rozumieją
z pełną jasnością to, co wyrażają za pomocą obrazów i przypo­
wieści. To my, patrzący z zewnątrz, potrzebujemy wyjaśnień,
dzielimy i klasyfikujemy, usiłujemy nieudolnie zamknąć słowami
niewypowiedzialne.

48

90

91

52

28

I

za Młodymi: „Matka młodej niesie biały zawój — peremitkę,
nowożeńcy stają, schylają głowy, a matka przykrywa ich zawo­
jem, siadają, a świtywka patrzy, żeby kniahynia nie przysiadła
palców, bo to oznacza, że nie chce mieć dzieci..." Potencjalna
rozrodczość młodej pary była wszak skojarzona z mnożeniem
wszelkich dóbr, narodziny dziecka to znak przychylności sił
nadprzyrodzonych, nadzieja na lepszą przyszłość.
Symbole, z którymi w czasie wesela wchodzą w kontakt
nowożeńcy, oddają im swoją moc, ale od nich zyskują nową,
która udziela się obecnym. Na południu Polski pan młody z panną
młodą jedli odrobinę sera, a resztą częstowali gości, „żeby krowy
dawały więcej mleka", na Podlasiu pszenicę, którą obsypano
młodych, dodawało się do siewu (podobnie jak ziarno wykruszo­
ne z ostatnich zebranych kłosów, z wigilijnego snopa lub
z obsypkina św. Szczepana czy na Nowy Rok), by lepiej rodziła.
Jan Komorovsky rozdział swojej pracy o weselu u Słowian
poświęca magii „płodności i obfitości", sygnalizując jej bliskie
analogie z obrzędowością zapustną, nie wyciąga jednak dalej
idących wniosków. Typologiczne zbieżności można bez trudu
znaleźć w rytuałach spełnianych w innych porach roku i w pozos­
tałych obrzędach rodzinnych. Pozostańmy jednak przy zapustach
i weselach, skoro ich terminy najczęściej się pokrywały.
W Austrii i na Węgrzech zanotowano, że gdy w zapusty nie
było wesel, spodziewano się nieurodzaju i przebierańcy w ostat­
nim ich dniu imitowali wesele. Odgrywanie scen weselnych
w obrzędzie dorocznym traktowano więc jako alternatywę praw­
dziwego wesela. Inscenizacje wesel, porodów i śmierci w czasie
obrzędów dorocznych (przeważnie w zapusty) znane były w ca­
łej Europie. I znów na Węgrzech, dziewczęta przed Wielkanocą
topią lub palą słomianą kukłę — Kisze (tj. kwas, żur), tylko o ile
podczas Postu nie zmarła we wsi żadna kobieta. Na Łużycach,
niszczona kukła ubrana jest w koszulę ostatnio zmarłego, a prze­
pasana ślubnym pasem ostatnio wydanej dziewczyny. Na
zachodzie Europy piłuje się kukłę staruchy, albo napastuje się
starych ludzi, bądź też urządza się wesele staruchy i starca.**
Z kolei podczas wesela (a lokalnie przy chrzcinach i pogrzebach)
odgrywane były sceny znane z obrzędów dorocznych przez te
same, co i tam postacie. To już nie tylko podobieństwo form,
a wzajemne kopiowanie się rytuałów i trudno przypuścić by było
przypadkowe.

ny, wsi, zwłaszcza jeśli śmierć nastąpiła w niezwykłych okolicz­
nościach.
Tak narodziny, jak śmierć były więc wydarzeniem w cyklicznym
wyobrażeniu czasu, wpisywały się w rytm przyrody. 0 ile jednak
tego rodzaju zmianę odbierano jako wynikłą z woli sił nadprzyrodzo­
nych (trudno bowiem, choć bywały i takie przypadki, zaplanować
porę rodzenia i śmierci), o tyle wesele celowo prowokowało zmianę,
było zatem starannie uzgadniane z dorocznym cyklem obrzędowym.
Jeden z okresów tego cyklu uważany był za najodpowiedniejszy.
Zwykle były jeszcze dodatkowe terminy, jednak ślub wtedy rezer­
wowano dla osób unikających ostentacji albo przeciwnie, jakoś się
wyróżniających — np. w Niemczech wesele w dożynki urządzano
tylko parze bez skazy. W zdecydowanej większości krajów europe­
jskich, główną porą wesel był karnawał.
Zawieranie małżeństw po osiągnięciu dojrzałości było powin­
nością wobec społeczeństwa, toteż u kresu przewidzianego na
wesela okresu powszechnie występują obrzędowe piętnowania
panien i kawalerów (często wzajemnie), którzy tego obowiązku
nie dopełnili. W rytuałach tego typu, żartobliwie lub złośliwie
traktowane działania nie sprowadzały się li tylko do manifestacji'
społecznej dezaprobaty. Ciągnięcie drzewa, kloca, pługa... sta­
wianie kukieł, rysunki na ścianach, smarowanie okien... miało
przede wszystkim ułatwić założenie rodziny w przyszłości. M o ­
ment zamknięcia okresu wyprawiania wesel, był równocześnie
otwarciem następnego cyklu, w którym aktywną rolę zaczynały
odgrywać kolejne roczniki dorosłej do małżeństwa młodzieży.
W tym d o r o c z n y m c y k l u w e s e l n y m , zapoczątkowa­
nym dopuszczeniem do grona panien i kawalerów (a więc
zarazem zakończeniem cyklu inicjacji dziecka), a następnie
nasilającymi się przy okazji obrzędów kontaktami między dwiema
płciami, kulminacją były rytuały, podczas których przekazanie
odpowiednich znaków odbierano jako zapowiedź wesela, niekie­
dy wręcz jako obowiązujące w prawie zwyczajowym zaręczyny.
W obrzędach dorocznych działania promatrymonialne przeważ­
nie były powiązane z działaniami skierowanym na pomyślność
w innych dziedzinach, niekiedy jednak były wyodrębnione t w o ­
rząc autonomiczny rytuał, jak np. wróżby i zabiegi w dniu św.
Andrzeja, św. Walentego, św. Jana... stawianie pannom majowe­
go drzewka, licytacje panien...
Doprowadzenie młodych do małżeństwa należało do podsta­
wowych zadań społeczności, która w odróżnieniu od jednostki
miała trwać wiecznie, odradzając się w nowych pokoleniach.
Toteż cała wieś była o weselu zawiadamiana i proszona o błogos­
ławieństwo. Wszyscy, nie sami weselni goście, byli jego świadka­
mi, komentowali je i wróżyli z jego przebiegu o pożyciu zaślubio­
nych, powodzeniu w gospodarce, ale też o pomyślności dla
pozostałych. Dobrze wyprawione wesele miało powiększyć plo­
ny, pomnożyć bydło, związać węzłem małżeńskim kolejnych
kandydatów do tego stanu. Kontrola roztoczona nad weselem
nabierała intensywności w czasie pokładzin. Rezultaty próby,
jakiej poddana była młoda para, wywoływały ogólną radość albo
przygnębienie, decydowały o dalszym przebiegu obrzędu. T ł u ­
maczenie znaczenia pokładzin troską o zapewnienie legalności
potomstwa, wydaje się wątpliwe wobec faktu, że jeśli pan młody
nie był w stanie wtedy właśnie dokonać def loracji, musiał go ktoś
zastąpić. Racjonalne argumenty nie wystarczą do uzasadnienia
rangi dziewictwa. Wakarelski przytacza jakże wymowne przykła­
dy zachowań w razie stwierdzenia jego braku: „Jeśli jednak okaże
się, że panna młoda nie jest dziewicą — nećesna, wszystko jest
ponure i goście opuszczają dom. W niektórych wypadkach
kobziarz wychodzi na dach domu i głośno obwieszcza wieśnia­
kom, zwraca się do bydła i do całej przyrody mówiąc, że w tym
domu wydarzyło się nieszczęście. Gdzieniegdzie chodzą specjal­
nie do bydła i komunikują im: 'Słuchajcie koniel Słuchajcie
bydełko! Słuchajcie owieczki! Słuchajcie ludzie! Słuchaj ziemio!
Słuchaj słoneczko! Słuchajcie wszyscy! — nasza panna młoda
nie jest dziewicą!' (...) Wszystko to czynią w przekonaniu, że
podobny wypadek jest źródłem nieszczęść dla domu i w s i . "

53

94

99

56

57

58

80

61

�II. 14. Wielkanocny „Niedźwiedź", Góra k/Jarocina, 1966 r.

PRZYPISY

W. Heisenberg, Część i ca/ość. Warszawa 1987, s. 246
L. Kołakowski, Obecność mitu, Paryż 1972, s. 3 2 — 3 5
Tamże s. 131
E. Gellner, Słowa i rzeczy, czyli nie pozbawiona analizy krytyka
filozofii lingwistycznej. Warszawa 1984, s. 37 i 50
• M. Weber, Szkice z socjologii religii. Warszawa 1984, s. 195
R. Tomicki, Religijność ludowa (w:) Etnografia Polski, przemiany
kultury ludowej, Ossolineum 1981, s. 3 0 — 3 5 i 4 1 — 4 9
L. Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa
1986, s. 86
• J . i R. Tomiccy, Drzewo życia, ludowa wizja świata i człowieka,
Warszawa 1975, s. 153, 189 i inne
Por. S. Glotz, Les origines de la tradition du masque en Europe, (w:)
Le masque dans la tradition europeenne, Binche 1975, zwłaszcza s. 21, gdy
cytuje słowa Św. Paciena (biskupa Barcelony 360—390), który po kazaniu
piętnującym pogańskie obchody zanotował: „ M e Miserum! Quid ego
facinoris admisi? Puto, nescierant cervulum facere, nisi illis reprehendo
monstrassem."
E. Mieletinski, Poetyka mitu. Warszawa 1981, s. 211
Nie podaję więc odnośnika, gdy przykłady były wielekroć publiko­
wane i czytelnik znajdzie je w pracach ogólnych jak: K. Moszyński, Kultura
Ludowa Słowian, t. II cz. 1 i 2, Warszawa 1968; Etnografia Polski,
przemiany kultury ludowej, cz. 2, Ossolineum 1981; Kalendarnyje obyczai
iobrjady wstranach zarubieżnojJewropy, t. I, Moskwa 1973, t. II — 1 9 7 7 ,
t. III — 1 9 7 8 , t. IV — 1983;Ле masque dans la tradition europeenne, Binche
1975; H. Biegeleisen, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą, L w ó w 1929;
J . Komorovsky, Traditna svadba u slovanov, Bratysława 1976
Np. postacie „lekarza" i „pielęgniarki" pojawiły się między 1920 a
1930 w: Albanii, Bułgarii, Jugosławii, Portugalii, Włoszech i Polsce;
Kalendarnyje... t. II ss. 56, 21, 247, 319
P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Warszawa 1985; tenże,
Symbolika zla. Warszawa 1986
Cz. Witkowski, Doroczne polskie obrzędy i zwyczaje ludowe,
Kraków 1965, s. 22 i 39
Przy obrzędach dorocznych zanotowano ich obecność: w Boże
Narodzenie, Nowy Rok, Trzech Króli, zapusty, półpoście, Wielki Tydzień,
Wielkanoc, Zielone Świątki, Wniebowstąpienie, Boże Ciało, św. Jana,
dożynki, św. Marcina, św. Andrzeja, św. Mikołaja, św. Łucji... nadto na
Węgrzech z okazji dorocznego świniobicia, oraz na Bałkanach przy
obrzędowej prowokacji deszczu. Powszechnie spotyka się ich na weselu,
rzadziej przy pogrzebach (Huculszczyzna, Mołdawia, Siedmiogród),
sporadycznie przy chrzcinach — patrz: Le masque dans la tradition
europeenne...
N. M. Listowa, Awstrijcy, (w:) Kalendarnyje..., t. II, s. 166; Urpo
Vento, La tradition de la mascarade en Finlande, (w:) Le masque..., s. 152,
fot. 64
1
2

3
4

8

7

9

10

11

12

13

14

13

18

Ż. Stamenowa, Kukeri i surwakari. Sofia 1982, ss. 6 , 1 2 , 1 6 , 1 9 , 23,
28, 31; Archiwum ISPAN w Krakowie, t. 452—86, „droby" ze Skawicy k.
Suchej; J . Komorovsky, Traditna..., s. 221—264
T. Baraniuk, O kilku postaciach widowisk zapustnych na północ­
no-zachodnim Mazowszu, referat wygłoszony na sesji w Ciechanowie
w 1987 r. S. A. Tokarew, Łużiczanie, (w:) Kalendarnyje..., t. II, s. 238; M.
Gavazzi, Le masque en Yougoslavie, (w:) Le masque..., s, 313
W. Iwanow, W. Toporów, Issliedowanija w oblasti slawianskich
driewnostiej, Moskwa 1974, rozdział VII, s. 181 i dalsze.
A. Leroi-Gourhan, Religie prehistoryczne. Warszawa 1966, s.
94—96
Ch. Wakarelski, Etnografia Bułgarii. Wrocław 1965, s. 347—348; U.
Vento, op. cit., s. 157
J . Komorovsky, op. cit., s. 270 i dalsze.
M. F. Gueusquin, France, deguisementsen ours, (w:) Le masque...,
s. 369—370; por. także B. A. Uspienski, Kultśw. Mikołaja na Rusi, Lublin
1985, s. 131
Materiały z konkursu PTL w Łodzi z 1984 г.: Wiaderno, w.
piotrkowskie.
Kalendarnyje..., t. II, s. 4 5 , 6 4 — 6 6 , 1 0 7 , 1 8 6 , 2 6 6 , 307, t. III, s. 202,
224, 244
Kalendarnyje..., t I, s. 6 1 — 6 2 , t. II, s. 3 1 , 1 4 2 , 1 6 5 — 1 6 7 , 224, 279,
323—325; D. Niewiadomski, Orka złotym pługiem, „Twórczość ludowa",
R. II: 1987, nr 4
O orce jako odpowiedniku aktu płciowego piszą m. in. J . i R.
Tomiccy, Drzewo życia, s. 135, i G. Krajew, Obrednoto trawestiranie po
balgarskite zemi prez zimnija kalendaren cikal, (w:) Obredi i obreden
folklor. Sofia 1981, s. 164—169, który dowodzi, że inwariantem doroczne­
go cyklu zimowego jest wesele.
Konopielka śpiewana na Wielkanoc gospodarzowi na północ­
no-wschodnim Podlasiu. Archiwum ISPAN w Krakowie, t. 177, cz. IV
J . Stęszewski, Muzyka ludowa, (w:) Etnografia Polski. Przemia­
ny..., s. 254
™ J . Kowalska, Środkii mechanizm przekazu tanecznego, „Etnografia
Polska", XXIX: 1985, z. 2, s. 81
J . P. Dekowski, Z badań nad problematyką wesela opoczyńskiego,
„Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XXVI (1984), Wa-wa — Łódź 1986, s.
49, przyp. 41
Ch. Wakarelski, op. cit., s. 274
J . Kowalska, op. cit, s. 78
G. van der Leeuw, Czy w niebie tańczą?, „Literatura na świecie",
maj 1978, s. 349
A. Llano Rosa de Ampudia, Del folklore Asturiano, Oviedo 1972, s.
217—219, za: Kalendarnyje..., t. 2, s. 6 0 — 6 1 , por. także s. 160 (Niemcy).
Analogia nie jest przypadkowa i nie powstała później pod wpływem
karnawału, jako że już w średniowiecznych manuskryptach (Le Roman de
17

18

19

20

21

22
23

24

28

28

27

28

29

31

32

33

34

38

38

29

�Fauvel— 1310—1314 i Le Roman d'Alexandre z XIV w.) zanotowano
przebieranie się za zwierzęta, ubieranie strojów na opak, „kocią muzykę"
itp., za: Le masque..., s. 358
Kalendarnyje..., t. II, s. 232
Kalendarnyje..., t. II, s. 269
Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i miejsce. Warszawa 1987, s. 161—162
Kalendarnyje..., t. II, s. 225
Yi-Fu Tuan, op. cit., s. 5 1 — 5 2 i 62
A. Zadrożyńska, Powtarzać czas początku. Warszawa 1985
M. Eliade, Lemythe de 1'eternelretour, Gallimard, 1969; E. R. Leach,
Deux essais concernant la representation symbolique du temps, (w:)
Critique de I'anthropologie, Paris, 1968; W. Toporów, O kosmologicznych
źródłach wczesnohistorycznych opisów, (w.) Semiotyka kultury, Warszaa 1977, s. 109—110; S. J . Serów, Ka/endarnyj prazdnik i jego miesto w
jewropejskoj kulturie, (w:) Kalendarnyje..., t. IV, s. 2 4 — 5 3
G. Pattaro, Pojmowanie czasu w chrześcijaństwie, (w:) Czas w
ku/turze. Warszawa 1988, s. 314 i 315—316
" Archiwum ISPAN w Krakowie t. 177/1641
E. Gyórggi-Fóldes, Personnages travestis dans les coutumes payannes hongroises, (w:) Le masque..., s. 185 i 187
Radost Iwanowa, Edinstwo na siemiejnata obrednost, (w:) Obredi
iobreden folklor..., s. 32 (przykład cytowany za J . Zachariewem). Autorka
udowadnia jedność systemową obrzędów rodzinnych, inwariantem —
wesele.
Kalendarnyje.... t. II, s. 45, 65, 85, 106, 120, 174, 185, 200, 233,
303, t i l l , s. 9 8 — 9 9 i 112—113; E. Frankowski, Kalendarz obrzędowy ludu
polskiego. Warszawa 1931, s. 49; G. Michaiłowa, Kostiumyt w ba/garska
obrednost. (w:) Obredi..., s. 5 2 — 8 2
Kalendarnyje..., t. III, s. 133
J . Komorovsky, Tradicna... rozdz. I i III
" Tamże s. 256
37
38

39
40

41

42
43

44

4 6

47

48

49

80

Ch. Wakarelski, op. cit, s. 275
Wł.Szuchiewicz, Huculszczyzna, Kraków 1902, t. II, s. 64. We
Francji, kobieta która w rok po ślubie nie była brzemienną, była w „tłusty
czwartek" poddawana specjalnym zabiegom — Kalendarnyje... t. II, s. 39
Archiwum ISPAN w Krakowie t. 26/940 i t. 177 cz. III
J . Komorovsky, op. cit., s. 93 i 187—227
Kalendarnyje..., t. II, s. 166 i 193, por. też s. 247 (Jugosławia) i 144
(Niemcy) oraz Le masque..., s. 187 i 76
Le masque..., s. 418
Kalendarnyje... s. 239
*• Kalendarnyje,.., t. II, s. 3 5 — 4 0 i 62, Por. także podstawianie starej
kobiety zamiast panny młodej w weselu — J.Komorovsky, op. cit., s.
159—168. W Niemczech nazywanie ostatnich snopów „starcem", „staru"
lub „parą młodych", Kalendarnyje.... t. III, s. 132 oraz obrzędowe przeobra­
żenia postaci bądź kukieł „starców" w młodzieńców i dziewczyny podczas
rytuałów przełomu zimy i wiosny, Kalendarnyje..., t. II, s. 8 8 — 8 9 i 147.
Mityczne wątki tego rodzaju metamorfozy omawia M. Eliade, Histoire des
croyances et des idees religieuses, Payot 1978, cz. 2, s. 147 i 438
M. Maj, Rola daru w obrzędzie weselnym, Ossolineum 1986, s.
3 9 — 4 0 ; R. Iwanowa, Bułgarska fołklorna swatba. Sofia 1984, s.
129—130; J . Komorovsky, op. cit., s. 264—275; Le masque... s.
187—192, 240 i 256, 286, 301, 326, 377—378
M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych. Warszawa 1988, t. I, s.
44; „Mityczno-religijne scenariusze Nowego Roku, mniej lub bardziej
podobne, spotyka się w niezliczonych kulturach. (...) Scenariusz jego
zawiera hieros gamos między dwiema postaciami boskimi patronującymi
miastu, przedstawionymi przez ich posągi lub władcę... oraz hierodulę.
Owa hierogamia urzeczywistniała łączność między bogami i ludźmi z
pewnością chwilową, ale o poważnych konsekwencjach." Por. również
M. Eliade, Histoire... s. 146, 169, 4 3 7 — 4 3 8
52

5 3

54

ю

56

57
M

60

61

II. 1, 3, 5, 7, 10, 11, 13 reprodukowane z książki pod red. Samuela Glotza Le masque dans ta tradihn- ^uropeenne. Binche 1975.
Stefan Deptuszewski - - il. 12; Wanda Drabik — il. 8; Marek Pabis — il. 6; Stanisław Stępniewski — il. 9; Jan Swiderski — il. 2 i 4 oraz reprodukcje; Marek Woźniczko — il. 14

Stanisław Zagajewski, Głowa Pana Jezusa, cierniem ukoro­
nowanego, ceramika wypalana

Fot.: Jan Sieraczkiewicz

I

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="11385" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="11363">
        <src>https://cyfrowaetnografia.pl/files/original/c342bac573a5b5d1f728bc6e6545ca85.pdf</src>
        <authentication>6d2a5e13c59ec8a30d5220923d6f74a4</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="3">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="25235">
                  <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="1">
      <name>Text</name>
      <description>A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.</description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135623">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2250</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135624">
                <text>1990</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135625">
                <text>oai:cyfrowaetnografia.pl:2087</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135626">
                <text>Pochwała intuicji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135627">
                <text>Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.31-36</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135628">
                <text>Jackowski, Aleksander</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135629">
                <text>pol.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135630">
                <text>Polski Instytut Sztuki</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135631">
                <text>application/pdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
      <elementSet elementSetId="4">
        <name>PDF Text</name>
        <description>Text capture metadata for PDF documents</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="52">
            <name>Text</name>
            <description/>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="135632">
                <text>Aleksander Jackowski

POCHWAŁA INTUICJI

W twórczości intuicja odgrywa poważną rolę. Obok wrażli­
wości, wyobraźni, wiedzy, umiejętności, świadomości wyboru.
Zmieniają się jedynie proporcje czynników. Zrozumiałe, że profe­
sjonalny artysta-plastyk w większym stopniu wykorzystuje swój
obszar świadomości niż wiejski prymityw czy malarz naiwny,
zdany na swój domysł, inwencję, właśnie intuicję. Inny jest też
zasób wiedzy jednego i drugiego, a więc i stosunek do niej, do
tradycji, widzianych wzorów. Można by zaryzykować twierdze­
nie, iż czym bardziej skonwencjalizowana jest twórczość jakiejś
grupy czy społeczności, tym mniejszy w niej udział takich
czynników, jak wyobraźnia, fantazja, intuicja. Widać to na
przykładzie sztuki ludowej. Widać też na nieselekcjonowanych
wystawach amatorów-plastyków.
Jest to jednak ogromna różnica między jednym i drugim. Na
korzyść sztuki ludowej. „ L u d o w i " naśladują też, to prawda, ale
czynią to z pełnym pokryciem. Włączają swój głos w chór,
świadomi swego miejsca, wiedząc co się śpiewa, kiedy, o czym,
jak i poco. Włączają się ze swą inwencją w tradycję wspólną całej
społeczności. Nie naśladują jej, ale współtworzą. Natomiast
amatorzy bardzo często naśladują powierzchownie, nie widząc
istotnych problemów sztuki, do której chcą się przybliżyć. Idea­
łem wielu jest kopia. Bywa, że z uśmiechem wyższości, a nawet
wzgardy, patrzą na prace naiwne czy „inne", nie umiejąc dostrzec
ich wartości. Jest to zapewne problem dla instruktora plastyczne­
go Domu Kultury, ale nie zmienia faktu, iż plastyka amatorska ma
swoje poważne uzasadnienia — społeczne, psychologiczne,
kulturowe. Wyraźnie to chcę podkreślić — funkcje amatorstwa
plastycznego są wielorakie i ważne. Dotyczą także spraw artysty­
cznych, ale — podkreślam — nie ten aspekt decyduje o znaczeniu
amatorstwa.
Jest to sprawa niezmiernie ważna, jako że większość konflik­
tów, nieporozumień i wszelkich pretensji właśnie stąd się bierze,
że amatorów ocenia się na tle plastyki profesjonalnej, a więc
w tych samych kategoriach artystycznych. Jak młodszych braci,
adeptów, rywali konkurujących o względy publiczności. Tymcza­
sem sens amatorstwa i jego waga polegają na tym, iż pomaga ono
ludziom, daje satysfakcję, przybliża do problematyki kultury
artystycznej, a nawet (i to jest bardzo istotne) rekompensuje
niepowodzenia na innych obszarach życia. Ale amatorstwo staje
się zjawiskiem niebezpiecznym, gdy rozdmuchuje urojone ambi­
cje, gdy wciąga w miażdżący tryb rywalizacji, zawiści, gdy daje
poczucie doznanej krzywdy. Jest zjawiskiem wątpliwej wartości,
a czasem nawet wręcz szkodliwym, gdy spojrzymy na nie
z perspektywy edukacji plastycznej społeczeństwa. Bywa na­
miastką, przynosząc złudzenia obcowania ze sztuką, podczas gdy
często jest to tylko obcowanie z przedmiotami o zewnętrznych
atrybutach obrazu czy rzeźby.
Pomińmy tu jednak rozważania na temat edukacji plastycznej
społeczeństwa, funkcji plastyki amatorskiej i form opieki nad nią,
pozostając przy właściwym temacie tego tekstu — w a r t o ­
ściach artystycznych.
Umówmy się, mówiąc o wartościach artystycznych będziemy
mieli na myśli nie powielanie już istniejących schematów, nie
poprawne nawet powtarzanie wzorów, lecz propozycje twórcze,
wnoszące coś nowego, własnego, osobistego. Nawet, gdy
będzie to nie doskonałe, ale adekwatne w formie do możliwości
twórcy. Takie propozycje dopełniają obraz sztuki naszego czasu,
wnoszą do niej nowe wartości.
Kiedy one występują? Szczególnie w dwóch sytuacjach,
j e d n e j — która w istocie wykracza poza obręb amatorstwa,
mimo że ze względów taktycznych może się czasem z tym ruchem
utożsamiać — samodzielnego, świadomego wysuwania nowych
propozycji twórczych (odwołam się tu do Van Gogha, Cezanne'a,
Kandinsky'ego, Caldera, Маха Billa, Ipoustegui); i d r u g i e j ,
która nas właśnie interesuje w przypadku twórczości intuicyjnej.
W pierwszej sytuacji mamy do czynienia ze świadomością,
nawet nad-świadomością, z rozeznaniem sytuacji, dostrzeżeniem
nowych dróg, nowej koncepcji sztuki (dlatego tak denerwuje,

gdy się o tych wielkich twórcach mówi jak o amatorach, biorąc
pod uwagę tylko fakt ich samouctwa) — w drugiej sytuacji
przeciwnie, siłą inwencji jest nieświadomość, zawierzenie intu­
icji, często wręcz swoista blokada psychiczna pomagająca skupić
się na własnych podnietach i wizjach, bez myślenia — a jak to
będzie wyglądało? co powiedzą sąsiedzi, widzowie, artyści? Taką
twórczość można zaliczyć do dwóch głównych kategorii, ugrun­
towanych już w estetyce i nazywanych dość powszechnie: sztuką
naiwną oraz sztuką ekspresyjną, poza konwencjami kultury,
zwaną — za słynną kolekcją Dubuffeta — Art Brut, a więc sztuką
surową, nie uładzoną kulturą.
Jedna i druga od chwili swych szokujących początków stały
się pełnoprawnymi komponentami obrazu współczesnej sztuki.
I jedna i druga — w skomercjalizowanym świecie stały się później
naśladowanym wzorcem, stylem. I jedna i druga znalazły swą
kontynuacje w prądach współczesnej sztuki. Naiwni — Rous­
seau, Bombois, Pirosmanaszwili, Nikifor stworzyli modę na
naiwnych, na pseudonaiwnych, na obrazy w stylu naiwnym.
Najlepszym tego przykładem są „naiwni" Jugosławii a zwłaszcza
ze szkoły hlebińskiej, z wielkim majstrem Ivanem Generaliciem na
czele. Ci spod znaku Art Brut (u nas wrzuca się ich do jednego
worka ekspresji psychopatologicznej) — z n a l e ź l i kontynuatorów
i wykształconych sojuszników wśród tzw. Nowych Dzikich.
Jedych i drugich — tych autentycznych — łączy cecha wspólna:
intuicja.
Zastanówmy się więc nad sensem, nad istotą tego pojęcia.
Zapytajmy kiedy można mówić o twórczości intuicyjnej? Otóż
wtedy, kiedy głównym bodźcem twórczości jest nie wiedza, nie
świadomość, lecz wewnętrzny impuls. Przeczucie formy. Intuicja
jest wiedzą nieuświadomioną, przeczuciem formy, która jawi się
jako rzeczywisty i często wręcz jedyny wyraz artystycznej myśli
i wyobraźni. Twórca nie zastanawia się jaka konwencja mu
najbardziej odpowiada, działa — tak się to nam z zewnątrz wydaje
— direct, bezpośrednio. Umiejętność, skłonności każą mu znaleźć
od razu formę wypowiedzi, którą później już tylko szlifuje. Twórcy
intuicyjni nie szukają, nie próbują — oni jakby od razu wiedzieli
czego chcą, dokąd idą. Zwłaszcza gdy impuls twórczy ujawnia się
już wtedy, gdy człowiek jest dojrzały, gdy zaczyna późno (jak np.
słynna malarka naiwna z Lublina Marta Michałowska), gdy
potrzeba ekspresji plastycznej wiąże się z przeżyciami psychicz­
nymi, których jest wyrazem. Wracam tu do tego co już powiedzia­
łem, do pomocnej roli blokady psychicznej, kiedy to człowiek
tworzy, by dać wyraz czemuś, co uważa za najważniejsze — idei,
fantomom, lękom — kiedy jego dzieło jest tylko monologiem
w samotności, rozprawą z Bogiem czy Szatanem. To, i tylko to,
jest dla niego ważne, dlatego — gdy wyobraźnia łączy się
z talentem, zdolny jest stworzyć dzieło o wielkiej sile wyrazu,
wręcz porażające swoją odrębnością. Wystarczy, że przypomnę
tu rysunki Monsiela, malarstwo Wnękowej, rzeźby Sutora i Zaga­
jewskiego.
Intuicja, jako czynnik wyrzucony przed nawias (jak w mate­
matycznym równaniu) mówi nam jednak tylko o tym, że g ł ó w ­
nym bodźcem działania jest wyobraźnia. Gorejąca, impulsywna
i kreatywna — u „ n a i w n y c h " czy tych spod znaku Art Brut, bądź
ujarzmiona, podporządkowana świadomej woli twórczej. Taką
intuicję przemienioną w świadomie akceptowaną formę ujrzymy
w wielkiej sztuce Brancussiego, Chagala i Picassa, Morandiego
i Wojtkiewicza, w filmach Felliniego czy Bunuela.
Jednak intuicja, o której tutaj mówimy, różni się tym, iż
połączona jest z niewiedzą, iż otwiera świat widziany i przeczuty
przede wszystkim samemu twórcy, iż służy bardziej jemu w wyra­
żeniu nurtujących treści niż w konstrukcji formy, która mogłaby
korespondując z prądami artystycznymi stać się nową, uświado­
mioną wartością. Intuicję „naszych" odróżnia od „wielkich"
moment naiwności, często nieporadności.
Wróćmy jeszcze na chwilę do różnic między „naiwnymi"
a tymi z kręgu Art Brut. Nie ulega wątpliwości, że u naiwnych
intuicja jest silniej powiązana ze świadomością ich dzieła, że

31

�II. 1 . Edmund Monsiel, „To jest Bóg... "rys/papier, 16,6 x 11,9 cm, 1957 г.; il. 2. E. Monsiel, Słowa Boga Ojca, rys. (papier,15,7 x 9,8
cm, 1955 г.; il. 3. Heródek, Matka Boska, drewno malowane, wys. 70 cm; il. 4. Maria Wnęk, Autoportret, akwarela, 42 x 29 cm

32

�33

�И. 9. Stanisław Zagajewski, Głowa płaczącego Chrystusa, fragm. ołtarza, ceramika wypalana.
Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku

zaskoczeni efektem tego, co namalowali, przyglądają się nieraz ze
zdumieniem swym obrazkom (Iwańska, Witkowska, Michałow­
ska, Wiśnios) i później już z dozą świadomości kontynuują formę
zrodzoną jakby „poza nimi". Znając twórczość wielkiego Celnika,
czy naszych: Nikifora i Ociepki, dostrzegamy u nich rozwój formy
„intuicyjnie zaproponowanej", fiksację tego, co odbieramy jako
ich styl. Natomiast w twórczości Art Brut — rzeźbienie Heródka,
Szczypawki, Gołębiewskiej czy zmarłego ostatnio H o ł d y — pole
manewru było mniejsze. Wydaje się wręcz, że forma ich dzieł była
dla nich jedyną możliwą i próżno by ich namawiać, by coś uczynili
inaczej.
Twórcy intuicyjni, jak ich nazwano w 1988 r. na wystawie w
Puławach, reprezentują tradycję, która liczy już okrągły wiek. Na
początku nikt ich nie akceptował, nie rozumiał, zbyt daleko
odbiegali od kształtu sztuki, którą można było zobaczyć dokoła.
Dostrzeżenie, a później wręcz fascynacja obrazami największego
z naiwnych mistrzów, Henri Rousseau, miała miejsce wówczas,
gdy zaczęła dochodzić do głosu awangarda artystyczna przełomu
wieku — w Paryżu, a potem i w innych centrach europejskich
sztuki. Wtedy, gdy „ n o w a sztuka" łamała konwencję i nawyki
artystyczne, samotna (osobna — j a k b y to powiedział Białoszewki) twórczość Celnika stanowiła dodatkowy argument, świadzący o tym, że twórczość może mieć wiele oblicz, że akademicka
poprawność i wierność anatomii nie jest jedyną obowiązującą
doktryną. Bujny rozwój nowych idei domagał się przewartościoania tradycji, nowych inspiracji. Była nimi rzeźba i maska

ją

I

murzyńska, sztuka Cykladów, ale także i naiwna formuła świata,
naiwna poetyka Rousseau, a później Seraphine Louis, Vivine'a
czy Bomboisa. Nieco później nurt wyznaczony przez działalność
dadaistów, surrealistów, fowistów i ekspresjonizm niemiecki
uformował wrażliwość estetyczną, w ramach której zaczęto
postrzegać w kategoriach artystycznych dzieła twórców alienowanych powstałe w szpitalach psychiatrycznych, przytułkach i
więzieniach. Ale to, co w okresie „burzy i naporu" wiązało się z
kształtowaniem się nowych postaw estetycznych, co było twór­
cze, szokujące, nowe — w latach pięćdziesiątych stało się już
uznaną wartością, weszło w obieg komercyjny. Nastąpiło zatarcie
granic między „naiwnością" jako autentycznym wyrazem osobo­
wości twórczej, a „naiwnością" — jako stylem, jako formułą
użyteczną ze względów handlowych, czy też pozwalającą róż­
nym amatorom (i nie tylko amatorom) wypowiedzieć się w kon­
wencji łatwiejszej a modnej. We Francji, w Paryżu, w latach
siedemdziesiątych 80 do 90% obrazów „ n a i w n y c h " sprzedawa­
nych w galeriach nastawionych na obrót taką sztuką stanowiły
prace w stylu naiwnym, pseudonaiwne. Na tym tle Art Brut
wyróżniał się dynamiką formy, zaskakującymi dziełami o dużym
natężeniu ekspresji. Lecz powstanie takich kierunków w sztuce
jak pop a zwłaszcza ruch „Die neuen Wilden" (nowych dzikich)
sprawiło, iż także ten typ twórczości został włączony w mecha­
nizm rynku, oswojony, pozbawiony cech zaskoczenia. Zdezorie­
ntowana publiczność przestała odróżniać prawdziwych szaleń­
ców od inteligentnych, młodych ludzi bardzo trzeźwo uprawia­

�II. 10. Stanisław Zagajewski, ołtarz, ceramika wypalana, Muzeum Ziemi Kujawskiej i iDobrzyńskiej we Włocławku

jących swą ekspresywną sztukę. Sztukę, która stała się stylem,
formułą — a nie dramatycznym krzykiem w samotności.
Ale nie tylko oswojenie przez kulturę sprawiło, że zarówno
„naiwni", jak i ci z Art Brut wtopili się w krajobraz współczesnej sztuki,
w dukt mody. Procesowi „ukulturalnienia" twórczości intuicyjnej
towarzyszy jeszcze inne zjawisko — zanik autentycznej twórczości
naiwnej, samorodnej. Widoczne to jest zwłaszcza w ostatnich latach.
Dość powiedzieć, iż spośród licznej grupy twórców o cechach
naiwnych, którzy takim blaskiem opromienili wystawy w Szczecinie
i Wrocławiu I i II Trienale Plastyki Nieprofesjonalnej, większość umarła,
inni „wysferzyli się", przestali malować. Pozostały jednostki. Ten sam
proces obserwujemy w rzeźbie, którą zwie się u nas ludową, a którą,
słusznie można by określić (jak to uczyniono w NRD) jako naiwną.

Opublikowałem w jednym z zeszytów „Polskiej Sztuki Ludo­
wej" (3—4/1986) listę zmarłych twórców ludowych i naiwnych
w latach 1980—86. Jest przerażająca. Nie ma już nikogo z rzeź­
biarzy, którzy pracowali jeszcze na potrzeby własnego środowis­
ka. Skończyli się „samorodni", „prymitywni". Spośród Art Brut
ubył Sutor, pozostał już tylko Zagajewski, Wałęga, Wnękowa. Do
działających naiwnych zaliczyć już można tylko, coraz bardziej
rzemieślniczo sprawnego, Brożka, coraz starszych i coraz bardziej
niedołężnych, Ludwika Więcka, Rusewicza.
Nie chodzi o to, czy opuściłem kogoś; czy wystawa, jak
choćby ta w Puławach, czy w Białymskoku (Przegląd Plastyki
Amatorskiej) ujawni jeszcze 2 — 3 osoby. To cudownie, że są, ale
nie zmienia to faktu, że zjawisko obumiera i to w szybkim tempie.

35

�Trudno dziś o nowego Heródka, żyjącego w zapadłej wsi,
z dala od turystycznych szlaków, nie wyobrażam sobie nowego
Nikifora, coraz mniej można oczekiwać po malarzach alienowanych — po prostu środki farmakologiczne, stosowane w terapii
skutecznie uśmierzają — także ekspresję Art Brut.
W tej sytuacji można powiedzieć, że duże znaczenie ma
ujawnianie samorodnych talentów, czego doskonałym przykła­
dem są choćby pokazane w Puławach obrazy 83-letniego Sidora
z Tomaszowa Lubelskiego
Przegląd tak pomyślany ma również i ten walor, że zwraca
uwagę zarówno amatorów, jak i publiczności na artystyczny
aspekt, tak istotny w przypadku twórczości intuicyjnej.
Nie wyczerpuje to jednak, jak już wspomniałem, problematyki
ruchu plastyki amatorskiej, jest dotknięciem zaledwie jednego jej
aspektu. Zapewne nie najważniejszego — j e ś l i mieć na uwadze
rolę społeczną i humanitarną plastyki amatorskiej. Dlatego, jak
sądzę, należałoby przemyśleć problem tej plastyki w obecnej
sytuacji, mając na uwadze zarówno siły i środki, którymi dyspo­
nujemy w opiece nad tym ruchem, jak też i hierarchię celów.
Sądzę, że przede wszystkim trzeba sobie odpowiedzieć na
dwa pytania — jak działać, by amatorskie uprawianie plastyki
było pożyteczne dla samych amatorów i, drugie pytanie, by
pełniło rolę kulturotwórczą w środowisku. Jak to czynić, jakimi
metodami? I kto, co ma robić? Sytuacja obecna jest diametralnie
różna od tej, która się rysowała w okresie zainicjowania przeglą­
d ó w Trienale. Wtedy amatorzy byli kopciuszkami, nie mieli
(nawet ci dobrzy) okazji, by się zaprezentować, by porównać
swoje próby z próbami innych. Dziś amatorzy mają takich okazji
aż za wiele. Powstają imprezy, przeglądy, różne biennale, z sen­
sem czy częściej bez sensu, bez myśli o tym, co impreza może dać
amatorowi, ale za to reklamując tych, którzy tę imprezę organizu­
ją. Dochodzą i znane są od dawna problemy— uczyć, nie uczyć,
a jeśli uczyć to kogo i jak, i kto ma to robić? Czy malowania, czy
innych technik? Czy rzeczywiście podbechtywać pseudoartysty­
czne ambicje? Czy lepiej kierować je w inne strony, np. rękodzie­
ła? Jak na tle analizy możliwości kadry instruktorów Domów
Kultury kształtować program ich działania? Drugi etap reformy
podszeptuje też pewne sugestie. Dlaczego nie miałyby tam, gdzie
istnieją po temu możliwości, powstać szkółki prywatne, ogniska

II. 1 1 . Stanisław Hołda, Pod krzyżem, drewno, pakuły, wys. 71 cm

Fot.: Ewa Kozłowska-Tomczyk — il. 4; Jan

l

zainteresowań. Odpłatne. Tym, którzy pożądają tych form w y ż y ­
wania się, należałoby zapewnić—jeśli się da — takie możliwości.
Tak jest w wielu krajach. W Anglii, czy Szwecji, gdzie środki
municypalne na kulturę starczą po temu, wystarczy by powstała
grupa ponad 5 osobowa o określonym zainteresowaniu, byangażowano instruktora, fachowego kierownika. Ale tych grup
jest wiele: jeśli kogoś interesuje sanskryt — uczy się go, jeśli
historia — angażuje się historyka, kiedy indziej elektronika,
inżyniera, psychologa, filozofa. U nas tradycyjnie uprawia się
malarstwo. Mając inne szanse może część amatorów zajęłaby się
innymi sprawami, tworzyła kluby, grupy nieformalne, bez zapi­
sów, list obecności, książki zajęć.
Tu już konieczne są inne przemyślenia, dotyczące w ogóle
form aktywności kulturalnej, programu działań Domów Kultury.
Jeśli o tym wspominam, to po to, aby pomóc ludziom w znale­
zieniu satysfakcjonujących ich form pracy. Na przykład, czy
w Warszawie udostępnienie niezwykłej, wspaniałej kolekcji —
daru państwa Porczyńskich — nie mogłoby zaowocować t w o ­
rzeniem grup samokształceniowych, które zwrócone ku historii
sztuki pozwalałyby mądrzej i głębiej przeżyć tę kolekcję, śledzić
na doskonałych przykładach dzieje sztuki, prądów artystycznych?
Trzeba przemyśleć formy wystaw, przeglądów, w które anga­
żują się Domy Kultury, placówki kulturalnej edukacji społeczeń­
stwa. Sądzę, że przy dużej obfitości różnych wystaw i pokazów
amatorów także w restauracjach, kawiarniach, Klubach Prasy
i Książki, w witrynach kwiaciarń itd. przeglądy organizowane
sporadycznie przez Dom Kultury powinny mieć coś, co nazwał­
bym znakiem jakości. Powinno się utrwalić przekonanie, że na
tych przeglądach może być nawet niewiele prac, ale reprezentu­
jących dobry poziom. Prac zarówno świadczących o pogłębio­
nym stosunku do sztuki, zrozumieniu problematyki artystycznej
— jak i tych nielicznych — intuicyjnych, cieszących przede
wszystkim oko wyrobionego widza.
Nie odpowiadam na pytania, stawiam je tylko. Sądzę, że to
jest obecnie najważniejsze — zorientować się w miejscu, w któ­
rym jesteśmy, w sytuacji kultury, w zachodzących procesach.
Dostrzec złożoność zagadnień, różnorodność odpowiedzi, z któ­
rych każda może mieć swój sens, i jedna nie wyklucza drugiej.

II. 12. Helena Szczypawka-Ptaszyńska, Jeździec,
malowane

Sieraczkiewicz — il. 9, 10; Jan Świderski — il. 1, 3, 5 — 8 , 11,12; Witalis Wolny — il. 2

drewno

�</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
</itemContainer>
